হারসঙ্খেপো

১. যা পন অস্সাদাদীনৰতাতিআদিকা নিদ্দেসগাথা, তাসু অস্সাদাদীনৰতাতি অস্সাদো আদীনৰতাতি পদৰিভাগো. আদীনৰতাতি চ আদীনৰো এৰ. কেচি ‘‘অস্সাদাদীনৰতো’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. তত্থ অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং সোমনস্সঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬; সং. নি. ৩.২৬). যথা চেতং সুখং সোমনস্সং, এৰং ইট্ঠারম্মণম্পি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘সো তদস্সাদেতি তং নিকামেতী’’তি ‘‘রূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪), ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো’’তি (সং. নি. ২.৫৩) চ. অস্সাদেতি এতাযাতি ৰা অস্সাদো, তণ্হা. তণ্হায হি কারণভূতায পুগ্গলো সুখম্পি সুখারম্মণম্পি অস্সাদেতি. যথা চ তণ্হা, এৰং ৰিপল্লাসাপি. ৰিপল্লাসৰসেন হি সত্তা অনিট্ঠম্পি আরম্মণং ইট্ঠাকারেন অস্সাদেন্তি, এৰং ৰেদনায সব্বেসং তেভূমকসঙ্খারানং তণ্হায ৰিপল্লাসানঞ্চ অস্সাদৰিচারো ৰেদিতব্বো.

কথং পন দুক্খাদুক্খমসুখৰেদনানং অস্সাদনীযতাতি? ৰিপল্লাসতো সুখপরিযাযসব্ভাৰতো চ. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘সুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা. দুক্খা ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). তত্থ ৰেদনায অট্ঠসতপরিযাযৰসেন, তেভূমকসঙ্খারানং নিক্খেপকণ্ডরূপকণ্ডৰসেন, তণ্হায সংকিলেসৰত্থুৰিভঙ্গে নিক্খেপকণ্ডে চ তণ্হানিদ্দেসৰসেন, ৰিপল্লাসানং সুখসঞ্ঞাদিৰসেন দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন চ ৰিভাগো ৰেদিতব্বো.

আদীনৰো দুক্খা ৰেদনা তিস্সোপি ৰা দুক্খতা. অথ ৰা সব্বেপি তেভূমকা সঙ্খারা আদীনৰো. আদীনং অতিৰিয কপণং ৰাতি পৰত্ততীতি হি আদীনৰো, কপণমনুস্সো, এৰংসভাৰা চ তেভূমকা ধম্মা অনিচ্চতাদিযোগেন. যতো তত্থ আদীনৰানুপস্সনা আরদ্ধৰিপস্সকানং যথাভূতনযোতি ৰুচ্চতি. তথা চ ৰুত্তং – ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৰো’’তি. তস্মা আদীনৰো দুক্খসচ্চনিদ্দেসভূতানং জাতিযাদীনং অনিচ্চতাদীনং দ্ৰাচত্তালীসায আকারানঞ্চ ৰসেন ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বো.

নিস্সরতি এতেনাতি নিস্সরণং, অরিযমগ্গো. নিস্সরতীতি ৰা নিস্সরণং নিব্বানং. উভযম্পি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসেন ৰা ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি ৰুত্তং. পি-সদ্দো পুরিমানং পচ্ছিমানঞ্চ সম্পিণ্ডনত্থো. তত্থ অরিযমগ্গপক্খে সতিপট্ঠানাদীনং সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানং কাযানুপস্সনাদীনঞ্চ তদন্তোগধভেদানং ৰসেন নিস্সরণং ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বং.

নিব্বানপক্খে পন কিঞ্চাপি অসঙ্খতায ধাতুযা নিপ্পরিযাযেন ৰিভাগো নত্থি. পরিযাযেন পন সোপাদিসেসনিরুপাদিসেসভেদেন. যতো ৰা তং নিস্সটং, তেসং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৩) দস্সিতপ্পভেদানং চক্খাদীনং ছন্নং দ্ৰারানং রূপাদীনং ছন্নং আরম্মণানং তংতংদ্ৰারপ্পৰত্তানং ছন্নং ছন্নং ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৰিতক্কৰিচারানং পথৰীধাতুআদীনং ছন্নং ধাতূনং দসন্নং কসিণাযতনানং অসুভানং কেসাদীনং দ্ৰত্তিংসায আকারানং পঞ্চন্নং খন্ধানং দ্ৰাদসন্নং আযতনানং অট্ঠারসন্নং ধাতূনং লোকিযানং ইন্দ্রিযানং কামধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং কামভৰাদীনং তিণ্ণং তিণ্ণং ভৰানং চতুন্নং ঝানানং অপ্পমঞ্ঞানং আরুপ্পানং দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানঞ্চাতি এৰমাদীনং সঙ্খতধম্মানং নিস্সরণভাৰেন চ ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বং.

ফলন্তি দেসনাফলং. কিং পন তন্তি? যং দেসনায নিপ্ফাদীযতি. ননু চ নিব্বানাধিগমো ভগৰতো দেসনায নিপ্ফাদীযতি. নিব্বানঞ্চ ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি ইমিনা ৰুত্তমেৰাতি? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো পরম্পরায. ইধ পন পচ্চক্খতো দেসনাফলং অধিপ্পেতং. তং পন সুতমযঞাণং. অত্থধম্মৰেদাদিঅরিযমগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতা ছব্বিসুদ্ধিযো. যঞ্চ তস্মিং খণে মগ্গং অনভিসম্ভুণন্তস্স কালন্তরে তদধিগমকারণভূতং সম্পত্তিভৰহেতু চ সিযা. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছা ১৪৪, মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২) ইদং ফল’’ন্তি, ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিন্তি ইদং ফল’’ন্তি (জা. ১.১০.১০২-১০৩; ১.১৫.৩৮৫) চ. এতেন নযেন দেৰেসু চ মানুসেসু চ আযুৰণ্ণবলসুখযসপরিৰারআধিপতেয্যসম্পত্তিযো উপধিসম্পত্তিযো চক্কৰত্তিসিরী দেৰরজ্জসিরী চত্তারি সম্পত্তিচক্কানি সীলসম্পদা সমাধিসম্পদা তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা সাৰকবোধি পচ্চেকবোধি সম্মাসম্বোধীতি সব্বাপি সম্পত্তিযো পুঞ্ঞসম্ভারহেতুকা ভগৰতো দেসনায সাধেতব্বতায ফলন্তি ৰেদিতব্বা.

উপাযোতি অরিযমগ্গপদট্ঠানভূতা পুব্বভাগপ্পটিপদা. সা হি পুরিমা পুরিমা পচ্ছিমায পচ্ছিমায অধিগমূপাযভাৰতো পরম্পরায মগ্গনিব্বানাধিগমস্স চ হেতুভাৰতো উপাযো. যা চ পুব্বে ৰুত্তফলাধিগমস্স উপাযপটিপত্তি. কেচি পন ‘‘সহ ৰিপস্সনায মগ্গো উপাযো’’তি ৰদন্তি, তেসং মতেন নিস্সরণন্তি নিব্বানমেৰ ৰুত্তং সিযা. ফলং ৰিয উপাযোপি পুব্বভাগোতি ৰুত্তং সিযা, যং পন ৰক্খতি ‘‘সব্বে ধম্মা…পে… ৰিসুদ্ধিযাতি (ধ. প. ২৭৯; থেরগা. ৬৭৮) অযং উপাযো’’তি. এত্থাপি পুব্বভাগপ্পটিপদা এৰ উদাহটাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. যস্মা পন ‘‘তে পহায তরে ওঘন্তি ইদং নিস্সরণ’’ন্তি অরিযমগ্গস্স নিস্সরণভাৰং ৰক্খতি. অরিযমগ্গো হি ওঘতরণন্তি.

আণত্তীতি আণারহস্স ভগৰতো ৰেনেয্যজনস্স হিতসিদ্ধিযা ‘‘এৰং পটিপজ্জাহী’’তি ৰিধানং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছা ১৪৪, মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮) আণত্তী’’তি.

যোগীনন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনায যুত্তপ্পযুত্তানং ৰেনেয্যানং, অত্থাযাতি ৰচনসেসো. দেসনাহারোতি এতেসং যথাৰুত্তানং অস্সাদাদীনং ৰিভজনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারো নামাতি অত্থো. এত্থাহ – কিং পনেতেসং অস্সাদাদীনং অনৰসেসানং ৰচনং দেসনাহারো, উদাহু একচ্চানন্তি? নিরৰসেসানংযেৰ. যস্মিঞ্হি সুত্তে অস্সাদাদীনৰনিস্সরণানি সরূপতো আগতানি, তত্থ ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যত্থ পন একদেসেন আগতানি, ন ৰা সরূপেন. তত্থ অনাগতং অত্থৰসেন নিদ্ধারেত্ৰা হারো যোজেতব্বো. অযঞ্চ অত্থো দেসনাহারৰিভঙ্গে আগমিস্সতীতি ইধ ন পপঞ্চিতো.

২. যং পুচ্ছিতন্তি যা পুচ্ছা, ৰিচিযমানাতি ৰচনসেসো. ৰিস্সজ্জিতং অনুগীতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তত্থ ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰিস্সজ্জনা, সা একংসব্যাকরণাদিৰসেন চতুব্বিধং ব্যাকরণং. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন গাথাযং অৰুত্তং পদাদিং সঙ্গণ্হাতি. তা পন পুচ্ছাৰিস্সজ্জনা কস্সাতি আহ ‘‘সুত্তস্সা’’তি. এতেন সুত্তে আগতং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং ৰিচেতব্বন্তি দস্সেতি. যা চ অনুগীতিতি ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স যা অনু পচ্ছা গীতি অনুগীতি, সঙ্গহগাথা, পুচ্ছায ৰা অনুরূপা গীতি. এতেন পুব্বাপরং গহিতং. ব্যাকরণস্স হি পুচ্ছানুরূপতা ইধ পুব্বাপরং অধিপ্পেতং. যা ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৰুচ্চতি. পুরিমং ‘‘সুত্তস্সা’’তি পদং পুব্বাপেক্খন্তি পুন ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. তেন সুত্তস্স নিস্সযভূতে অস্সাদাদিকে পরিগ্গণ্হাতি. এত্তাৰতা ৰিচযহারস্স ৰিসযো নিরৰসেসেন দস্সিতো হোতি. তথা চ ৰক্খতি ৰিচযহারৰিভঙ্গে ‘‘পদং ৰিচিনতি…পে… অনুগীতিং ৰিচিনতী’’তি.

তত্থ সুত্তে সব্বেসং পদানং অনুপুব্বেন অত্থসো ব্যঞ্জনসো চ ৰিচযো পদৰিচযো. ‘‘অযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা দিট্ঠসংসন্দনা ৰিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা একাধিট্ঠানা অনেকাধিট্ঠানা সম্মুতিৰিসযা পরমত্থৰিসযা অতীতৰিসযা অনাগতৰিসযা পচ্চুপ্পন্নৰিসযা’’তিআদিনা পুচ্ছাৰিচযো ৰেদিতব্বো. ‘‘ইদং ৰিস্সজ্জনং একংসব্যাকরণং ৰিভজ্জব্যাকরণং পটিপুচ্ছাব্যাকরণং ঠপনং সাৰসেসং নিরৰসেসং সউত্তরং অনুত্তরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জনৰিচযো.

‘‘অযং পুচ্ছা ইমিনা সমেতি, এতেন ন সমেতী’’তি পুচ্ছিতত্থং আনেত্ৰা ৰিচযো পুব্বেনাপরং সংসন্দিত্ৰা চ ৰিচযো পুব্বাপরৰিচযো. ‘‘অযং অনুগীতি ৰুত্তত্থসঙ্গহা অৰুত্তত্থসঙ্গহা তদুভযত্থসঙ্গহা কুসলত্থসঙ্গহা অকুসলত্থসঙ্গহা’’তিআদিনা অনুগীতিৰিচযো. অস্সাদাদীসু সুখৰেদনায ‘‘ইট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, তণ্হায ‘‘আরম্মণগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, ৰিপল্লাসানং ‘‘ৰিপরীতগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, অৰসিট্ঠানং তেভূমকধম্মানং ‘‘যথাসকলক্খণা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু দ্ৰাচত্তালীসাধিকে চ দুকসতে লব্ভমানপদৰসেন তংতংঅস্সাদত্থৰিসেসনিদ্ধারণং অস্সাদৰিচযো.

দুক্খৰেদনায ‘‘অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, দুক্খসচ্চানং ‘‘পটিসন্ধিলক্খণা’’তিআদিনা, অনিচ্চতাদীনং আদিঅন্তৰন্ততায অনিচ্চন্তিকতায চ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ লোকিযধম্মানং সংকিলেসভাগিযহানভাগিযতাদিৰসেন আদীনৰৰুত্তিযা ওকারনিদ্ধারণেন আদীনৰৰিচযো. নিস্সরণপদে অরিযমগ্গস্স আগমনতো কাযানুপস্সনাদিপুব্বভাগপ্পটিপদাৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেন নিব্বানস্স যথাৰুত্তপরিযাযৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনাতি এৰং নিস্সরণৰিচযো. ফলাদীনং তংতংসুত্তদেসনায সাধেতব্বফলস্স তদুপাযস্স তত্থ তত্থ সুত্তৰিধিৰচনস্স চ ৰিভাগনিদ্ধারণৰসেন ৰিচযো ৰেদিতব্বো. এৰং পদপুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুব্বাপরানুগীতীনং অস্সাদাদীনঞ্চ ৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনেৰ ৰিচযলক্খণো ‘‘ৰিচযো হারো’’তি ৰেদিতব্বো.

৩. সব্বেসন্তি সোল়সন্নং. ভূমীতি ব্যঞ্জনং সন্ধাযাহ. ব্যঞ্জনঞ্হি মূলপদানি ৰিয নযানং হারানং ভূমি পৰত্তিট্ঠানং, তেসং ব্যঞ্জনৰিচারভাৰতো. ৰুত্তঞ্হি – ‘‘হারা ব্যঞ্জনৰিচযো’’তি, পেটকেপি হি ৰুত্তং – ‘‘যত্থ চ সব্বে হারা, সম্পতমানা নযন্তি সুত্তত্থং. ব্যঞ্জনৰিধিপুথুত্তা’’তি. গোচরোতি সুত্তত্থো. সুত্তস্স হি পদত্থুদ্ধারণমুখেন হারযোজনা. তেসং ব্যঞ্জনত্থানং. যুত্তাযুত্তপরিক্খাতি যুত্তস্স চ অযুত্তস্স চ উপপরিক্খা. ‘‘যুত্তাযুত্তিপরিক্খা’’তিপি পাঠো, যুত্তিঅযুত্তীনং ৰিচারণাতি অত্থো. কথং পন তেসং যুত্তাযুত্তজাননা? চতূহি মহাপদেসেহি অৰিরুজ্ঝনেন. তত্থ ব্যঞ্জনস্স তাৰ সভাৰনিরুত্তিভাৰো অধিপ্পেতত্থৰাচকভাৰো চ যুত্তভাৰো. অত্থস্স পন সুত্তৰিনযধম্মতাহি অৰিলোমনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পরতো আৰি ভৰিস্সতি. হারো যুত্তীতি নিদ্দিট্ঠোতি এৰং সুত্তে ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তভাৰৰিভাৰনলক্খণো যুত্তিহারোতি ৰেদিতব্বো.

৪. ধম্মন্তি যং কিঞ্চি সুত্তাগতং কুসলাদিধম্মমাহ. তস্স ধম্মস্সাতি তস্স যথাৰুত্তস্স কুসলাদিধম্মস্স. যং পদট্ঠানন্তি যং কারণং, যোনিসোমনসিকারাদি সুত্তে আগতং ৰা অনাগতং ৰা সম্ভৰতো নিদ্ধারেত্ৰা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৰং, ৰুত্তনযেনাতি অত্থো. যাৰ সব্বধম্মাতি যত্তকা তস্মিং সুত্তে আগতা ধম্মা, তেসং সব্বেসম্পি যথানুরূপং পদট্ঠানং নিদ্ধারেত্ৰা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অথ ৰা যাৰ সব্বধম্মাতি সুত্তাগতস্স ধম্মস্স যং পদট্ঠানং, তস্সপি যং পদট্ঠানন্তি সম্ভৰতো যাৰ সব্বধম্মা পদট্ঠানৰিচারণা কাতব্বাতি অত্থো. এসো হারো পদট্ঠানোতি এৰং সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানভূতা ধম্মা তেসঞ্চ পদট্ঠানভূতাতি সম্ভৰতো পদট্ঠানভূতধম্মনিদ্ধারণলক্খণো পদট্ঠানো নাম হারোতি অত্থো.

৫. ৰুত্তম্হি একধম্মেতি কুসলাদীসু খন্ধাদীসু ৰা যস্মিং কিস্মিঞ্চি একধম্মে, সুত্তে সরূপতো নিদ্ধারণৰসেন ৰা কথিতে. যে ধম্মা একলক্খণা কেচীতি যে কেচি ধম্মা কুসলাদিভাৰেন রূপক্খন্ধাদিভাৰেন ৰা তেন ধম্মেন সমানলক্খণা. ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বেতি তে সব্বেপি কুসলাদিসভাৰা, খন্ধাদিসভাৰা ৰা ধম্মা সুত্তে অৰুত্তাপি তায সমানলক্খণতায ৰুত্তা ভৰন্তি আনেত্ৰা সংৰণ্ণনাৰসেনাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ একলক্খণাতি সমানলক্খণা ৰুত্তা. তেন সহচারিতা সমানকিচ্চতা সমানহেতুতা সমানফলতা সমানারম্মণতাতি এৰমাদীহি অৰুত্তানম্পি ৰুত্তানং ৰিয নিদ্ধারণং ৰেদিতব্বং. সো হারো লক্খণো নামাতি এৰং সুত্তে অনাগতেপি ধম্মে ৰুত্তপ্পকারেন আগতে ৰিয নিদ্ধারেত্ৰা যা সংৰণ্ণনা, সো লক্খণো নাম হারোতি অত্থো.

৬. নেরুত্তন্তি নিরুত্তং, পদনিব্বচনন্তি অত্থো. অধিপ্পাযোতি বুদ্ধানং সাৰকানং ৰা তস্স সুত্তস্স দেসকানং অধিপ্পাযো. ব্যঞ্জনন্তি ব্যঞ্জনেন, করণে হি এতং পচ্চত্তং. কামঞ্চ সব্বে হারা ব্যঞ্জনৰিচযা, অযং পন ৰিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৰারেনেৰ অত্থপরিযেসনাতি কত্ৰা ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেরুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপরানুসন্ধি চ গৰেসিতব্বা’’তি. অথাতি পদপূরণমত্তং. দেসনানিদানন্তি নিদদাতি ফলন্তি নিদানং, কারণং, যেন কারণেন দেসনা পৰত্তা, তং দেসনায পৰত্তিনিমিত্তন্তি অত্থো. পুব্বাপরানুসন্ধীতি পুব্বেন চ অপরেন চ অনুসন্ধি. ‘‘পুব্বাপরেন সন্ধী’’তিপি পাঠো, সুত্তস্স পুব্বভাগেন অপরভাগং সংসন্দিত্ৰা কথনন্তি অত্থো. সঙ্গীতিৰসেন ৰা পুব্বাপরভূতেহি সুত্তন্তরেহি সংৰণ্ণিযমানস্স সুত্তস্স সংসন্দনং পুব্বাপরানুসন্ধি. যঞ্চ পুব্বপদেন পরপদস্স সম্বন্ধনং, অযম্পি পুব্বাপরানুসন্ধি. এসো হারো চতুব্যূহোতি এৰং নিব্বচনাধিপ্পাযাদীনং চতুন্নং ৰিভাৰনলক্খণো চতুব্যূহো হারো নামাতি অত্থো.

৭. একম্হি পদট্ঠানেতি একস্মিং আরম্ভধাতুআদিকে পরক্কমধাতুআদীনং পদট্ঠানভূতে ধম্মে দেসনারুল়্হে সতি. পরিযেসতি সেসকং পদট্ঠানন্তি তস্স ৰিসভাগতায অগ্গহণেন ৰা সেসকং পমাদাদীনং আসন্নকারণত্তা পদট্ঠানভূতং কোসজ্জাদিকং ধম্মন্তরং পরিযেসতি পঞ্ঞায গৰেসতি, পরিযেসিত্ৰা চ সংৰণ্ণনায যোজেন্তো দেসনং আৰট্টতি পটিপক্খেতি ৰীরিযারম্ভাদিমুখেন আরদ্ধসুত্তং ৰুত্তনযেন পমাদাদিৰসেন নিদ্দিসন্তো দেসনং পটিপক্খতো আৰট্টেতি নাম. আৰট্টো নাম সো হারোতি দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৰিসভাগধম্মৰসেন আৰট্টনলক্খণো আৰট্টো হারো নামাতি অত্থো.

৮. ধম্মন্তি সভাৰধম্মং, তং কুসলাদিৰসেন অনেকৰিধং. পদট্ঠানন্তি যস্মিং পতিট্ঠিতে উত্তরি গুণৰিসেসে অধিগচ্ছতি, তং ৰিসেসাধিগমনকারণং. ভূমিন্তি পুথুজ্জনভূমি দস্সনভূমীতি এৰমাদিকং ভূমিং. ৰিভজ্জতেতি ৰিভাগেন কথেতি. সাধারণেতি দস্সনপহাতব্বাদিনামৰসেন ৰা পুথুজ্জনসোতাপন্নাদিৰত্থুৰসেন ৰা সাধারণে অৰিসিট্ঠে সমানেতি অত্থো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন অসাধারণা ৰেদিতব্বা. নেয্যো ৰিভত্তীতি যথাৰুত্তধম্মাদীনং ৰিভজনো অযং হারো ৰিভত্তীতি ঞাতব্বোতি অত্থো. তস্মা সংকিলেসধম্মে ৰোদানধম্মে চ সাধারণাসাধারণতো পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৰিভজনলক্খণো ‘‘ৰিভত্তিহারো’’তি দট্ঠব্বং.

৯. নিদ্দিট্ঠেতি কথিতে সুত্তে আগতে, সংৰণ্ণিতে ৰা. ভাৰিতেতি যথা উপ্পন্নসদিসা উপ্পন্নাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং ভাৰিতসদিসে ভাৰেতব্বেতি অত্থো. পহীনেতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পরিৰত্ততি পটিপক্খেতি ৰুত্তানং ধম্মানং যে পটিপক্খা, তেসং ৰসেন পরিৰত্তেতীতি অত্থো. এৰং নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পরিৰত্তনলক্খণো ‘‘পরিৰত্তনো হারো’’তি ৰেদিতব্বো.

১০. ৰিৰিধানি একস্মিংযেৰ অত্থে ৰচনানি ৰিৰচনানি, ৰিৰচনানি এৰ ৰেৰচনানি, পরিযাযসদ্দাতি অত্থো. তানি ৰেৰচনানি. বহূনীতি অনেকানি. তু-সদ্দো অৰধারণে. তেন বহূ এৰ পরিযাযসদ্দা ৰেৰচনহারযোজনাযং কথেতব্বা, ন কতিপযাতি দস্সেতি. সুত্তে ৰুত্তানীতি নৰৰিধসুত্তন্তসঙ্খাতে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ভাসিতানি. এত্থাপি তু-সদ্দস্স অত্থো আনেত্ৰা যোজেতব্বো, তেন পাল়িযং আগতানিযেৰ ৰেৰচনানি গহেতব্বানীতি ৰুত্তং হোতি. একধম্মস্সাতি একস্স পদত্থস্স. যো জানাতি সুত্তৰিদূতি যথা ‘‘সপ্পিস্স জানাহী’’তি ৰুত্তে ‘‘সপ্পিনা ৰিচারেহি, সপ্পিং দেহি, দেথা’’তি ৰা আণাপেতীতি অত্থো, এৰং যো সুত্তকোৰিদো ধম্মকথিকো একস্স অত্থস্স বহূপি পরিযাযসদ্দে ৰিচারেতি ৰিভাৰেতি যোজেতীতি অত্থো. ৰেৰচনো নাম সো হারোতি তস্স অত্থস্স ৰুত্তপ্পকারপরিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ৰেৰচনহারো নাম. তস্মা একস্মিং অত্থে অনেকপরিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ‘‘ৰেৰচনহারো’’তি ৰেদিতব্বং.

১১. ধম্মন্তি খন্ধাদিধম্মং. পঞ্ঞত্তীহীতি পঞ্ঞাপনেহি পকারেহি ঞাপনেহি, অসঙ্করতো ৰা ঠপনেহি. ৰিৰিধাহীতি নিক্খেপপ্পভৰাদিৰসেন অনেকৰিধাহি. সো আকারোতি যো একস্সেৰত্থস্স নিক্খেপপ্পভৰপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপনাকারো. ঞেয্যো পঞ্ঞত্তি নাম হারোতি পঞ্ঞত্তিহারো নামাতি ঞাতব্বো. তস্মা একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকারৰিভাৰনলক্খণো ‘‘পঞ্ঞত্তিহারো’’তি ৰেদিতব্বং.

১২. পটিচ্চুপ্পাদোতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. ইন্দ্রিযখন্ধাতি ইন্দ্রিযানি চ খন্ধা চ. ধাতুআযতনাতি ধাতুযো চ আযতনানি চ. এতেহীতি যো দ্ৰাদসপদিকো পচ্চযাকারো যানি চ দ্ৰাৰীসতিন্দ্রিযানি যে চ পঞ্চক্খন্ধা যা চ অট্ঠারস ধাতুযো যানি চ দ্ৰাদসাযতনানি, এতেহি সুত্তে আগতপদত্থমুখেন নিদ্ধারিযমানেহি. ওতরতি যোতি যো সংৰণ্ণনানযো ওগাহতি, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিকে অনুপৰিসতীতি অত্থো. ওতরণো নাম সো হারোতি যো যথাৰুত্তো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, সো ওতরণহারো নাম. চ-সদ্দেন চেত্থ সুঞ্ঞতমুখাদীনং গাথাযং অৰুত্তানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতরণলক্খণো ওতরণো হারো নামাতি ৰেদিতব্বং.

১৩. ৰিস্সজ্জিতম্হীতি বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে. পঞ্হেতি ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে. গাথাযন্তি গাথারুল়্হে. ইদঞ্চ পুচ্ছন্তা যেভুয্যেন গাথাবন্ধৰসেন পুচ্ছন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. যমারব্ভাতি সা পন গাথা যং অত্থং আরব্ভ অধিকিচ্চ পুচ্ছিতা, তস্স অত্থস্স. সুদ্ধাসুদ্ধপরিক্খাতি পদং সোধিতং, আরম্ভো ন সোধিতো, পদঞ্চ সোধিতং আরম্ভো চ সোধিতোতি এৰং পদাদীনং সোধিতাসোধিতভাৰৰিচারো. হারো সো সোধনোনামাতি যথাৰুত্তৰিচারো সোধনো হারো নাম. এৰং সুত্তে পদপদত্থপঞ্হারম্ভানং সোধনলক্খণো ‘‘সোধনো হারো’’তি ৰেদিতব্বং.

১৪. একত্ততাযাতি একস্স ভাৰো একত্তং, একত্তমেৰ একত্ততা, তায একত্ততায. এক-সদ্দো চেত্থ সমানসদ্দপরিযাযো, তস্মা সামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ৰিসিট্ঠা মত্তা ৰিমত্তা, ৰিমত্তাৰ ৰেমত্তং, তস্স ভাৰো ৰেমত্ততা, তায ৰেমত্ততায, ৰিসেসেনাতি অত্থো. তে ন ৰিকপ্পযিতব্বাতি যে ধম্মা ‘‘দুক্খং সমুদযো’’তিআদিনা সামঞ্ঞেন, ‘‘জাতি জরা কামতণ্হা ভৰতণ্হা’’তিআদিনা ৰিসেসেন চ সুত্তে দেসিতা, তে ‘‘কিমেত্থ সামঞ্ঞং, কো ৰা ৰিসেসো’’তি এৰং সামঞ্ঞৰিসেসৰিকপ্পনৰসেন ন ৰিকপ্পযিতব্বা. কস্মা? সামঞ্ঞৰিসেসকপ্পনায ৰোহারভাৰেন অনৰট্ঠানতো কালদিসাৰিসেসাদীনং ৰিয অপেক্খাসিদ্ধিতো চ. যথা হি ‘‘অজ্জ হিয্যো স্ৰে’’তি ৰুচ্চমানা কালৰিসেসা অনৰট্ঠিতসভাৰা ‘‘পুরিমা দিসা পচ্ছিমা দিসা’’তি ৰুচ্চমানা দিসাৰিসেসা চ, এৰং সামঞ্ঞৰিসেসাপি. তথা হি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৰুচ্চমানং জাতিআদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৰিসেসো হোতি. এস নযো সমুদযাদীসুপি. এসো হারো অধিট্ঠানোতি এৰং সুত্তাগতানং ধম্মানং অৰিকপ্পনৰসেন সামঞ্ঞৰিসেসনিদ্ধারণলক্খণো অধিট্ঠানো হারো নামাতি অত্থো.

১৫. যে ধম্মাতি যে অৰিজ্জাদিকা পচ্চযধম্মা. যং ধম্মন্তি যং সঙ্খারাদিকং পচ্চযুপ্পন্নধম্মং. জনযন্তীতি নিব্বত্তেন্তি. পচ্চযাতি সহজাতপচ্চযভাৰেন. পরম্পরতোতি পরম্পরপচ্চযভাৰেন, অনুরূপসন্তানঘটনৰসেন পচ্চযো হুত্ৰাতি অত্থো. উপনিস্সযকোটি হি ইধাধিপ্পেতা. পুরিমস্মিং অৰসিট্ঠো পচ্চযভাৰো. হেতুমৰকড্ঢযিত্ৰাতি তং যথাৰুত্তপচ্চযসঙ্খাতং জনকাদিভেদভিন্নং হেতুং আকড্ঢিত্ৰা সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰা যো সংৰণ্ণনাসঙ্খাতো, এসো হারো পরিক্খারোতি এৰং সুত্তে আগতধম্মানং পরিক্খারসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধারেত্ৰা সংৰণ্ণনলক্খণো পরিক্খারো হারোতি অত্থো.

১৬. যে ধম্মাতি যে সীলাদিধম্মা. যংমূলাতি যেসং সমাধিআদীনং মূলভূতা, তে তেসং সমাধিআদীনং পদট্ঠানভাৰেন সমারোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. যে চেকত্থা পকাসিতা মুনিনাতি যে চ রাগৰিরাগাচেতোৰিমুত্তিসেক্খফলকামধাতুসমতিক্কমনাদিসদ্দা অনাগামিফলত্থতায একত্থা বুদ্ধমুনিনা পরিদীপিতা, তে অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনভাৰেন সমারোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. সমারোপনঞ্চেত্থ সুত্তে যথারুতৰসেন নিদ্ধারণৰসেন ৰা গয্হমানস্স সিক্খত্তযসঙ্খাতস্স সীলাদিক্খন্ধত্তযস্স পরিযাযন্তরৰিভাৰনমুখেন ভাৰনাপারিপূরিকথনং, ভাৰনাপারিপূরী চ পহাতব্বস্স পহানেনাতি পহানসমারোপনাপি অত্থতো দস্সিতা এৰ হোতি. এস সমারোপনো হারোতি এস সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৰেৰচনভাৰনাপহানসমারোপনৰিচারণলক্খণো সমারোপনো নাম হারোতি অত্থো.