৯. উপাহনৰগ্গো
[২৩১] ১. উপাহনজাতকৰণ্ণনা
যথাপি কীতাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. ধম্মসভাযঞ্হি ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তো আচরিযং পচ্চক্খায তথাগতস্স পটিপক্খো পটিসত্তু হুত্ৰা মহাৰিনাসং পাপুণী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ আচরিযং পচ্চক্খায মম পটিপক্খো হুত্ৰা মহাৰিনাসং পত্তো, পুব্বেপি পত্তোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হত্থাচরিযকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো হত্থিসিপ্পে নিপ্ফত্তিং পাপুণি. অথেকো কাসিগামকো মাণৰকো আগন্ত্ৰা তস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হি. বোধিসত্তা নাম সিপ্পং ৰাচেন্তা আচরিযমুট্ঠিং ন করোন্তি, অত্তনো জানননিযামেন নিরৰসেসং সিক্খাপেন্তি. তস্মা সো মাণৰো বোধিসত্তস্স জাননসিপ্পং নিরৰসেসমুগ্গণ্হিত্ৰা বোধিসত্তং আহ – ‘‘আচরিয, অহং রাজানং উপট্ঠহিস্সামী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘সাধু, তাতা’’তি গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি – ‘‘মহারাজ, মম অন্তেৰাসিকো তুম্হে উপট্ঠাতুং ইচ্ছতী’’তি. ‘‘সাধু, উপট্ঠাতূ’’তি. ‘‘তেন হিস্স পরিব্বযং জানাথা’’তি? ‘‘তুম্হাকং অন্তেৰাসিকো তুম্হেহি সমকং ন লচ্ছতি, তুম্হেসু সতং লভন্তেসু পণ্ণাসং লচ্ছতি, দ্ৰে লভন্তেসু একং লচ্ছতী’’তি. সো গেহং গন্ত্ৰা তং পৰত্তিং অন্তেৰাসিকস্স আরোচেসি. অন্তেৰাসিকো ‘‘অহং, আচরিয, তুম্হেহি সমং সিপ্পং জানামি. সচে সমকঞ্ঞেৰ পরিব্বযং লভিস্সামি, উপট্ঠহিস্সামি. নো চে, ন উপট্ঠহিস্সামী’’তি আহ. বোধিসত্তো তং পৰত্তিং রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ‘‘সচে সো তুম্হেহি সমপ্পকারো, তুম্হেহি সমকঞ্ঞেৰ সিপ্পং দস্সেতুং সক্কোন্তো সমকং লভিস্সতী’’তি আহ. বোধিসত্তো তং পৰত্তিং তস্স আরোচেত্ৰা তেন ‘‘সাধু দস্সেস্সামী’’তি ৰুত্তে রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ‘‘তেন হি স্ৰে সিপ্পং দস্সেথা’’তি. ‘‘সাধু, দস্সেস্সাম, নগরে ভেরিং চরাপেথা’’তি. রাজা ‘‘স্ৰে কির আচরিযো চ অন্তেৰাসিকো চ উভো হত্থিসিপ্পং দস্সেস্সন্তি, রাজঙ্গণে সন্নিপতিত্ৰা দট্ঠুকামা পস্সন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেসি.
আচরিযো ‘‘ন মে অন্তেৰাসিকো উপাযকোসল্লং জানাতী’’তি একং হত্থিং গহেত্ৰা একরত্তেনেৰ ৰিলোমং সিক্খাপেসি. সো তং ‘‘গচ্ছা’’তি ৰুত্তে ওসক্কিতুং, ‘‘ওসক্কা’’তি ৰুত্তে গন্তুং, ‘‘তিট্ঠা’’তি ৰুত্তে নিপজ্জিতুং, ‘‘নিপজ্জা’’তি ৰুত্তে ঠাতুং, ‘‘গণ্হা’’তি ৰুত্তে ঠপেতুং, ‘‘ঠপেহী’’তি ৰুত্তে গণ্হিতুং সিক্খাপেত্ৰা পুনদিৰসে তং হত্থিং অভিরুহিত্ৰা রাজঙ্গণং অগমাসি. অন্তেৰাসিকোপি একং মনাপং হত্থিং অভিরুহি. মহাজনো সন্নিপতি. উভোপি সমকং সিপ্পং দস্সেসুং. পুন বোধিসত্তো অত্তনো হত্থিং ৰিলোমং কারেসি, সো ‘‘গচ্ছা’’তি ৰুত্তে ওসক্কি, ‘‘ওসক্কা’’তি ৰুত্তে পুরতো ধাৰি, ‘‘তিট্ঠা’’তি ৰুত্তে নিপজ্জি, ‘‘নিপজ্জা’’তি ৰুত্তে অট্ঠাসি, ‘‘গণ্হা’’তি ৰুত্তে নিক্খিপি, ‘‘নিক্খিপা’’তি ৰুত্তে গণ্হি. মহাজনো ‘‘অরে দুট্ঠঅন্তেৰাসিক, ত্ৰং আচরিযেন সদ্ধিং সারম্ভং করোসি, অত্তনো পমাণং ন জানাসি, ‘আচরিযেন সমকং জানামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোসী’’তি লেড্ডুদণ্ডাদীহি পহরিত্ৰা তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপেসি.
বোধিসত্তো হত্থিম্হা ওরুয্হ রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মহারাজ, সিপ্পং নাম অত্তনো সুখত্থায গণ্হন্তি, একচ্চস্স পন গহিতসিপ্পং দুক্কটউপাহনা ৰিয ৰিনাসমেৰ আৰহতী’’তি ৰত্ৰা ইদং গাথাদ্ৰযমাহ –
১৬১. ‘‘যথাপি কীতা পুরিসস্সুপাহনা, সুখস্স অত্থায দুখং উদব্বহে;
ঘম্মাভিতত্তা তলসা পপীল়িতা, তস্সেৰ পাদে পুরিসস্স খাদরে.
১৬২. ‘‘এৰমেৰ যো দুক্কুলীনো অনরিযো, তম্মাক ৰিজ্জঞ্চ সুতঞ্চ আদিয;
তমেৰ সো তত্থ সুতেন খাদতি, অনরিযো ৰুচ্চতি পানদূপমো’’তি.
তত্থ উদব্বহেতি উদব্বহেয্য. ঘম্মাভিতত্তা তলসা পপীল়িতাতি ঘম্মেন অভিতত্তা পাদতলেন চ পীল়িতা. তস্সেৰাতি যেন তা সুখত্থায কিণিত্ৰা পাদেসু পটিমুক্কা দুক্কটূপাহনা, তস্সেৰ. খাদরেতি ৰণং করোন্তা পাদে খাদন্তি.
দুক্কুলীনোতি দুজ্জাতিকো অকুলপুত্তো. অনরিযোতি হিরোত্তপ্পৰজ্জিতো অসপ্পুরিসো. তম্মাক ৰিজ্জঞ্চ সুতঞ্চ আদিযাতি এত্থ তং তং মনতীতি ‘‘তম্মো’’তি ৰত্তব্বে তম্মাকো, তং তং সিপ্পং আসেৰতি পরিৰত্তেতীতি অত্থো, আচরিযস্সেতং নামং. তস্মা তম্মাকা, গাথাবন্ধসুখত্থং পনস্স রস্সভাৰো কতো. ৰিজ্জন্তি অট্ঠারসসু ৰিজ্জাট্ঠানেসু যংকিঞ্চি. সুতন্তি যংকিঞ্চি সুতপরিযত্তি. আদিযাতিআদিযিত্ৰা. তমেৰ সো তত্থ সুতেন খাদতীতি তমেৰাতি অত্তানমেৰ. সোতি যো দুক্কুলীনো অনরিযো আচরিযম্হা ৰিজ্জঞ্চ সুতঞ্চ আদিযতি, সো. তত্থ সুতেন খাদতীতি তস্স সন্তিকে সুতেন সো অত্তানমেৰ খাদতীতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘তেনেৰ সো তত্থ সুতেন খাদতী’’তিপি পাঠো. তস্সাপি সো তেন তত্থ সুতেন অত্তানমেৰ খাদতীতি অযমেৰ অত্থো. অনরিযো ৰুচ্চতি পানদূপমোতি ইতি অনরিযো দুপাহনূপমো দুক্কটূপাহনূপমো ৰুচ্চতি. যথা হি দুক্কটূপাহনা পুরিসং খাদন্তি, এৰমেস সুতেন খাদন্তো অত্তনাৰ অত্তানং খাদতি. অথ ৰা পানায দুতোতি পানদু, উপাহনূপতাপিতস্স উপাহনায খাদিতপাদস্সেতং নামং. তস্মা যো সো অত্তানং সুতেন খাদতি, সো তেন সুতেন খাদিতত্তা ‘‘অনরিযো’’তি ৰুচ্চতি পানদূপমো, উপাহনূপতাপিতপাদসদিসোতি ৰুচ্চতীতি অযমেত্থ অত্থো. রাজা তুট্ঠো বোধিসত্তস্স মহন্তং যসং অদাসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অন্তেৰাসিকো দেৰদত্তো অহোসি, আচরিযো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
উপাহনজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[২৩২] ২. ৰীণাথূণজাতকৰণ্ণনা
একচিন্তিতোযমত্থোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং কুমারিকং আরব্ভ কথেসি. সা কিরেকা সাৰত্থিযং সেট্ঠিধীতা অত্তনো গেহে উসভরাজস্স সক্কারং কযিরমানং দিস্ৰা ধাতিং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, কো নামেস এৰং সক্কারং লভতী’’তি. ‘‘উসভরাজা নাম, অম্মা’’তি. পুন সা একদিৰসং পাসাদে ঠত্ৰা অন্তরৰীথিং ওলোকেন্তী একং খুজ্জং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘গুন্নং অন্তরে জেট্ঠকস্স পিট্ঠিযং ককুধং হোতি, মনুস্সজেট্ঠকস্সপি তেন ভৰিতব্বং, অযং মনুস্সেসু পুরিসূসভো ভৰিস্সতি, এতস্স মযা পাদপরিচারিকায ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি. সা দাসিং পেসেত্ৰা ‘‘সেট্ঠিধীতা তযা সদ্ধিং গন্তুকামা, অসুকট্ঠানং কির গন্ত্ৰা তিট্ঠা’’তি তস্স আরোচেত্ৰা সারভণ্ডকং আদায অঞ্ঞাতকৰেসেন পাসাদা ওতরিত্ৰা তেন সদ্ধিং পলাযি. অপরভাগে তং কম্মং নগরে চ ভিক্খুসঙ্ঘে চ পাকটং জাতং. ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অসুকা কির সেট্ঠিধীতা খুজ্জেন সদ্ধিং পলাতা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰেসা খুজ্জং কামেতি, পুব্বেপি কামেসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং নিগমগামে সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ঘরাৰাসং ৰসন্তো পুত্তধীতাহি ৰড্ঢমানো অত্তনো পুত্তস্স বারাণসীসেট্ঠিস্স ধীতরং ৰারেত্ৰা দিৰসং ঠপেসি. সেট্ঠিধীতা অত্তনো গেহে উসভস্স সক্কারসম্মানং দিস্ৰা ‘‘কো নামেসো’’তি ধাতিং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘উসভো’’তি সুত্ৰা অন্তরৰীথিযা গচ্ছন্তং একং খুজ্জং দিস্ৰা ‘‘অযং পুরিসূসভো ভৰিস্সতী’’তি সারভণ্ডকং গহেত্ৰা তেন সদ্ধিং পলাযি. বোধিসত্তোপি খো ‘‘সেট্ঠিধীতরং গেহং আনেস্সামী’’তি মহন্তেন পরিৰারেন বারাণসিং গচ্ছন্তো তমেৰ মগ্গং পটিপজ্জি. তে উভোপি সব্বরত্তিং মগ্গং অগমংসু. অথ খুজ্জস্স সব্বরত্তিং সীতাসিহতস্স অরুণোদযে সরীরে ৰাতো কুপ্পি, মহন্তা ৰেদনা ৰত্তন্তি. সো মগ্গা ওক্কম্ম ৰেদনাপ্পত্তো হুত্ৰা ৰীণাদণ্ডকো ৰিয সংকুটিতো নিপজ্জি, সেট্ঠিধীতাপিস্স পাদমূলে নিসীদি. বোধিসত্তো সেট্ঠিধীতরং খুজ্জস্স পাদমূলে নিসিন্নং দিস্ৰা সঞ্জানিত্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা সেট্ঠিধীতায সদ্ধিং সল্লপন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৬৩. ‘‘একচিন্তিতোযমত্থো, বালো অপরিণাযকো;
ন হি খুজ্জেন ৰামেন, ভোতি সঙ্গন্তুমরহসী’’তি.
তত্থ একচিন্তিতোযমত্থোতি অম্ম, যং ত্ৰং অত্থং চিন্তেত্ৰা ইমিনা খুজ্জেন সদ্ধিং পলাতা, অযং তযা একিকায এৰ চিন্তিতো ভৰিস্সতি. বালো অপরিণাযকোতি অযং খুজ্জো বালো, দুপ্পঞ্ঞভাৰেন মহল্লকোপি বালোৰ, অঞ্ঞস্মিং গহেত্ৰা গচ্ছন্তে অসতি গন্তুং অসমত্থতায অপরিণাযকো. ন হি খুজ্জেন ৰামেন, ভোতি সঙ্গন্তুমরহসীতি ইমিনা হি খুজ্জেন ৰামনত্তা ৰামেন ভোতি ত্ৰং মহাকুলে জাতা অভিরূপা দস্সনীযা সঙ্গন্তুং সহ গন্তুং নারহসীতি.
অথস্স তং ৰচনং সুত্ৰা সেট্ঠিধীতা দুতিযং গাথমাহ –
১৬৪. ‘‘পুরিসূসভং মঞ্ঞমানা, অহং খুজ্জমকামযিং;
সোযং সংকুটিতো সেতি, ছিন্নতন্তি যথা থুণা’’তি.
তস্সত্থো – অহং, অয্য, একং উসভং দিস্ৰা ‘‘গুন্নং জেট্ঠকস্স পিট্ঠিযং ককুধং হোতি, ইমস্সপি তং অত্থি, ইমিনাপি পুরিসূসভেন ভৰিতব্ব’’ন্তি এৰমহং খুজ্জং পুরিসূসভং মঞ্ঞমানা অকামযিং. সোযং যথা নাম ছিন্নতন্তি সদোণিকো ৰীণাদণ্ডকো, এৰং সংকুটিতো সেতীতি.
বোধিসত্তো তস্সা অঞ্ঞাতকৰেসেন নিক্খন্তভাৰমেৰ ঞত্ৰা তং ন্হাপেত্ৰা অলঙ্করিত্ৰা রথং আরোপেত্ৰা গেহমেৰ অগমাসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অযমেৰ সেট্ঠিধীতা অহোসি, বারাণসীসেট্ঠি পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
ৰীণাথূণজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[২৩৩] ৩. ৰিকণ্ণকজাতকৰণ্ণনা
কামং যহিং ইচ্ছসি তেন গচ্ছাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং উক্কণ্ঠিতভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সো হি ধম্মসভং আনীতো ‘‘সচ্চং কির, ত্ৰং ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতো’’তি সত্থারা পুট্ঠো ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘কস্মা উক্কণ্ঠিতোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘কামগুণকারণা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘কামগুণা নামেতে ভিক্খু ৰিকণ্ণকসল্লসদিসা, সকিং হদযে পতিট্ঠং লভমানা ৰিকণ্ণকং ৰিয ৰিদ্ধং সুংসুমারং মরণমেৰ পাপেন্তী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বোধিসত্তো বারাণসিযং ধম্মেন রজ্জং কারেন্তো একদিৰসং উয্যানং গন্ত্ৰা পোক্খরণীতীরং সম্পাপুণি. নচ্চগীতাসু কুসলা নচ্চগীতানি পযোজেসুং, পোক্খরণিযং মচ্ছকচ্ছপা গীতসদ্দলোলতায সন্নিপতিত্ৰা রঞ্ঞাৰ সদ্ধিং গচ্ছন্তি. রাজা তালক্খন্ধপ্পমাণং মচ্ছঘটং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো ইমে মচ্ছা মযা সদ্ধিংযেৰ চরন্তী’’তি অমচ্চে পুচ্ছি. অমচ্চা ‘‘এতে, দেৰ, উপট্ঠহন্তী’’তি আহংসু. রাজা ‘‘এতে কির মং উপট্ঠহন্তী’’তি তুস্সিত্ৰা তেসং নিচ্চভত্তং পট্ঠপেসি. দেৰসিকং তণ্ডুলম্বণং পাচেসি. মচ্ছা ভত্তৰেলায একচ্চে আগচ্ছন্তি, একচ্চে নাগচ্ছন্তি, ভত্তং নস্সতি. রঞ্ঞো তমত্থং আরোচেসুং. রাজা ‘‘ইতো পট্ঠায সত্তৰেলায ভেরিং পহরিত্ৰা ভেরিসঞ্ঞায মচ্ছেসু সন্নিপতিতেসু ভত্তং দেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায ভত্তকম্মিকো ভেরিং পহরাপেত্ৰা সন্নিপতিতানং মচ্ছানং ভত্তং দেতি. তেপি ভেরিসঞ্ঞায সন্নিপতিত্ৰা ভুঞ্জন্তি.
তেসু এৰং সন্নিপতিত্ৰা ভুঞ্জন্তেসু একো সুংসুমারো আগন্ত্ৰা মচ্ছে খাদি. ভত্তকম্মিকো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তং সুত্ৰা ‘‘সুংসুমারং মচ্ছানং খাদনকালে ৰিকণ্ণকেন ৰিজ্ঝিত্ৰা গণ্হা’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি গন্ত্ৰা নাৰায ঠত্ৰা মচ্ছে খাদিতুং আগতং সুংসুমারং ৰিকণ্ণকেন পহরি, তং তস্স অন্তোপিট্ঠিং পাৰিসি. সো ৰেদনাপ্পত্তো হুত্ৰা তং গহেত্ৰাৰ পলাযি. ভত্তকম্মিকো তস্স ৰিদ্ধভাৰং ঞত্ৰা তং আলপন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৬৫. ‘‘কামং যহিং ইচ্ছসি তেন গচ্ছ, ৰিদ্ধোসি মম্মম্হি ৰিকণ্ণকেন;
হতোসি ভত্তেন সুৰাদিতেন, লোলো চ মচ্ছে অনুবন্ধমানো’’তি.
তত্থ কামন্তি একংসেন. যহিং ইচ্ছসি তেন গচ্ছাতি যস্মিং ইচ্ছসি, তস্মিং গচ্ছ. মম্মম্হীতি মম্মট্ঠানে. ৰিকণ্ণকেনাতি ৰিকণ্ণকসল্লেন. হতোসি ভত্তেন সুৰাদিতেন, লোলো চ মচ্ছে অনুবন্ধমানোতি ত্ৰং ভেরিৰাদিতসঞ্ঞায ভত্তে দীযমানে লোলো হুত্ৰা খাদনত্থায মচ্ছে অনুবন্ধমানো তেন সৰাদিতেন ভত্তেন হতো, গতট্ঠানেপি তে জীৰিতং নত্থীতি অত্থো. সো অত্তনো ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা জীৰিতক্খযং পত্তো.
সত্থা ইমং কারণং দস্সেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৬৬. ‘‘এৰম্পি লোকামিসং ওপতন্তো, ৰিহঞ্ঞতী চিত্তৰসানুৰত্তী;
সো হঞ্ঞতী ঞাতিসখান মজ্ঝে, মচ্ছানুগো সোরিৰ সুংসুমারো’’তি.
তত্থ লোকামিসন্তি পঞ্চ কামগুণা. তে হি লোকো ইট্ঠতো কন্ততো মনাপতো গণ্হাতি, তস্মা ‘‘লোকামিস’’ন্তি ৰুচ্চতি. ওপতন্তোতি তং লোকামিসং অনুপতন্তো কিলেসৰসেন চিত্তৰসানুৰত্তী পুগ্গলো ৰিহঞ্ঞতি কিলমতি, সো হঞ্ঞতীতি সো এৰরূপো পুগ্গলো ঞাতীনঞ্চ সখানঞ্চ মজ্ঝে সো ৰিকণ্ণকেন ৰিদ্ধো মচ্ছানুগো সুংসুমারো ৰিয পঞ্চ কামগুণে মনাপাতি গহেত্ৰা হঞ্ঞতি কিলমতি মহাৰিনাসং পাপুণাতিযেৰাতি.
এৰং সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা সুংসুমারো দেৰদত্তো, মচ্ছা বুদ্ধপরিসা, বারাণসিরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
ৰিকণ্ণকজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[২৩৪] ৪. অসিতাভূজাতকৰণ্ণনা
ত্ৰমেৰ দানিমকরাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং কুমারিকং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিযং কিরেকস্মিং দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং উপট্ঠাককুলে একা কুমারিকা অভিরূপা সোভগ্গপ্পত্তা, সা ৰযপ্পত্তা সমানজাতিকং কুলং অগমাসি. সামিকো তং কিস্মিঞ্চি অমঞ্ঞমানো অঞ্ঞত্থ চিত্তৰসেন চরতি. সা তস্স তং অত্তনি অনাদরতং অগণেত্ৰা দ্ৰে অগ্গসাৰকে নিমন্তেত্ৰা দানং দত্ৰা ধম্মং সুণন্তী সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সা ততো পট্ঠায মগ্গফলসুখেন ৰীতিনামযমানা ‘‘সামিকোপি মং ন ইচ্ছতি, ঘরাৰাসেন মে কম্মং নত্থি, পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা মাতাপিতূনং আচিক্খিত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তস্সা সা কিরিযা ভিক্খূসু পাকটা জাতা. অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অসুককুলস্স ধীতা অত্থগৰেসিকা সামিকস্স অনিচ্ছভাৰং ঞত্ৰা অগ্গসাৰকানং ধম্মং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায পুন মাতাপিতরো আপুচ্ছিত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পত্তা, এৰং অত্থগৰেসিকা, আৰুসো সা কুমারিকা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰেসা কুলধীতা অত্থগৰেসিকা, পুব্বেপি অত্থগৰেসিকাযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা হিমৰন্তপদেসে ৰাসং কপ্পেসি. তদা বারাণসিরাজা অত্তনো পুত্তস্স ব্রহ্মদত্তকুমারস্স পরিৰারসম্পত্তিং দিস্ৰা উপ্পন্নাসঙ্কো পুত্তং রট্ঠা পব্বাজেসি. সো অসিতাভুং নাম অত্তনো দেৰিং আদায হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা মচ্ছমংসফলাফলানি খাদন্তো পণ্ণসালায নিৰাসং কপ্পেসি. সো একং কিন্নরিং দিস্ৰা পটিবদ্ধচিত্তো ‘‘ইমং পজাপতিং করিস্সামী’’তি অসিতাভুং অগণেত্ৰা তস্সা অনুপদং অগমাসি. সা তং কিন্নরিং অনুবন্ধমানং দিস্ৰা ‘‘অযং মং অগণেত্ৰা কিন্নরিং অনুবন্ধতি, কিং মে ইমিনা’’তি ৰিরত্তচিত্তা হুত্ৰা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অত্তনো কসিণপরিকম্মং কথাপেত্ৰা কসিণং ওলোকেন্তী অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা আগন্ত্ৰা অত্তনো পণ্ণসালায দ্ৰারে অট্ঠাসি. ব্রহ্মদত্তোপি কিন্নরিং অনুবন্ধন্তো ৰিচরিত্ৰা তস্সা গতমগ্গম্পি অদিস্ৰা ছিন্নাসো হুত্ৰা পণ্ণসালাভিমুখোৰ আগতো. অসিতাভূ তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা মণিৰণ্ণে গগনতলে ঠিতা ‘‘অয্যপুত্ত, তং নিস্সায মযা ইদং ঝানসুখং লদ্ধ’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৬৭. ‘‘ত্ৰমেৰ দানিমকর, যং কামো ব্যগমা তযি;
সোযং অপ্পটিসন্ধিকো, খরছিন্নংৰ রেনুক’’ন্তি.
তত্থ ত্ৰমেৰ দানিমকরাতি, অয্যপুত্ত, মং পহায কিন্নরিং অনুবন্ধন্তো ত্ৰঞ্ঞেৰ ইদানি ইদং অকর. যং কামো ব্যগমা তযীতি যং মম তযি কামো ৰিগতো ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন পহীনো, যস্স পহীনত্তা অহং ইমং ৰিসেসং পত্তাতি দীপেতি. সোযং অপ্পটিসন্ধিকোতি সো পন কামো ইদানি অপ্পটিসন্ধিকো জাতো, ন সক্কা পটিসন্ধিতুং. খরছিন্নংৰ রেনুকন্তি খরো ৰুচ্চতি ককচো, রেনুকং ৰুচ্চতি হত্থিদন্তো. যথা ককচেন ছিন্নো হত্থিদন্তো অপ্পটিসন্ধিকো হোতি, ন পুন পুরিমনযেন অল্লীযতি, এৰং পুন ময্হং তযা সদ্ধিং চিত্তস্স ঘটনং নাম নত্থীতি ৰত্ৰা তস্স পস্সন্তস্সেৰ উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞত্থ অগমাসি.
সো তস্সা গতকালে পরিদেৰমানো দুতিযং গাথমাহ –
১৬৮. ‘‘অত্রিচ্ছং অতিলোভেন, অতিলোভমদেন চ;
এৰং হাযতি অত্থম্হা, অহংৰ অসিতাভুযা’’তি.
তত্থ অত্রিচ্ছং অতিলোভেনাতি অত্রিচ্ছা ৰুচ্চতি অত্র অত্র ইচ্ছাসঙ্খাতা অপরিযন্ততণ্হা, অতিলোভো ৰুচ্চতি অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তলোভো. অতিলোভমদেন চাতি পুরিসমদং উপ্পাদনতো অতিলোভমদো নাম জাযতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অত্রিচ্ছাৰসেন অত্রিচ্ছমানো পুগ্গলো অতিলোভেন চ অতিলোভমদেন চ যথা অহং অসিতাভুযা রাজধীতায পরিহীনো, এৰং অত্থা হাযতীতি.
ইতি সো ইমায গাথায পরিদেৰিত্ৰা অরঞ্ঞে এককোৰ ৰসিত্ৰা পিতু অচ্চযেন গন্ত্ৰা রজ্জং গণ্হি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজপুত্তো চ রাজধীতা চ ইমে দ্ৰে জনা অহেসুং, তাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
অসিতাভূজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.
[২৩৫] ৫. ৰচ্ছনখজাতকৰণ্ণনা
সুখা ঘরা ৰচ্ছনখাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো রোজমল্লং আরব্ভ কথেসি. সো কিরাযস্মতো আনন্দস্স গিহিসহাযো. সো একদিৰসং আগমনত্থায থেরস্স সাসনং পাহেসি, থেরো সত্থারং আপুচ্ছিত্ৰা অগমাসি. সো থেরং নানগ্গরসভোজনং ভোজেত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো থেরেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা থেরং গিহিভোগেহি পঞ্চহি কামগুণেহি নিমন্তেন্তো ‘‘ভন্তে আনন্দ, মম গেহে পহূতং সৰিঞ্ঞাণকঅৰিঞ্ঞাণকরতনং, ইদং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা তুয্হং দম্মি, এহি উভো অগারং অজ্ঝাৰসামা’’তি. থেরো তস্স কামগুণেসু আদীনৰং কথেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং গন্ত্ৰা ‘‘দিট্ঠো তে, আনন্দ, রোজো’’তি সত্থারা পুচ্ছিতো ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা ‘‘কিমস্স কথেসী’’তি ৰুত্তে ‘‘ভন্তে, মং রোজো ঘরাৰাসেন নিমন্তেসি, অথস্সাহং ঘরাৰাসে চেৰ কামগুণেসু চ আদীনৰং কথেসি’’ন্তি. সত্থা ‘‘ন খো, আনন্দ, রোজো মল্লো ইদানেৰ পব্বজিতে ঘরাৰাসেন নিমন্তেসি, পুব্বেপি নিমন্তেসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অঞ্ঞতরস্মিং নিগমগামে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তপদেসে চিরং ৰসিত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায বারাণসিং পত্ৰা রাজুয্যানে ৰসিত্ৰা পুনদিৰসে বারাণসিং পাৰিসি. অথস্স বারাণসিসেট্ঠি আচারৰিহারে পসীদিত্ৰা গেহং নেত্ৰা ভোজেত্ৰা উয্যানে ৰসনত্থায পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা তং পটিজগ্গন্তো উয্যানে ৰসাপেসি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পন্নসিনেহা অহেসুং.
অথেকদিৰসং বারাণসিসেট্ঠি বোধিসত্তে পেমৰিস্সাসৰসেন এৰং চিন্তেসি – ‘‘পব্বজ্জা নাম দুক্খা, মম সহাযং ৰচ্ছনখপরিব্বাজকং উপ্পব্বাজেত্ৰা সব্বং ৰিভৰং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা তস্স দত্ৰা দ্ৰেপি সমগ্গৰাসং ৰসিস্সামা’’তি. সো একদিৰসং ভত্তকিচ্চপরিযোসানে তেন সদ্ধিং মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘ভন্তে ৰচ্ছনখ, পব্বজ্জা নাম দুক্খা, সুখো ঘরাৰাসো, এহি উভো সমগ্গা কামে পরিভুঞ্জন্তা ৰসামা’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৬৯. ‘‘সুখা ঘরা ৰচ্ছনখ, সহিরঞ্ঞা সভোজনা;
যত্থ ভুত্ৰা পিৰিত্ৰা চ, সযেয্যাথ অনুস্সুকো’’তি.
তত্থ সহিরঞ্ঞাতি সত্তরতনসম্পন্না. সভোজনাতি বহুখাদনীযভোজনীযা. যত্থ ভুত্ৰা পিৰিত্ৰা চাতি যেসু সহিরঞ্ঞভোজনেসু ঘরেসু নানগ্গরসানি ভোজনানি পরিভুঞ্জিত্ৰা নানাপানানি চ পিৰিত্ৰা. সযেয্যাথ অনুস্সুকোতি যেসু অলঙ্কতসিরিসযনপিট্ঠে অনুস্সুকো হুত্ৰা সযেয্যাসি, তে ঘরা নাম অতিৰিয সুখাতি.
অথস্স তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘মহাসেট্ঠি, ত্ৰং অঞ্ঞাণতায কামগিদ্ধো হুত্ৰা ঘরাৰাসস্স গুণং, পব্বজ্জায চ অগুণং কথেসি, ঘরাৰাসস্স তে অগুণং কথেস্সামি, সুণাহি দানী’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৭০. ‘‘ঘরা নানীহমানস্স, ঘরা নাভণতো মুসা;
ঘরা নাদিন্নদণ্ডস্স, পরেসং অনিকুব্বতো;
এৰং ছিদ্দং দুরভিসম্ভৰং, কো ঘরং পটিপজ্জতী’’তি.
তত্থ ঘরা নানীহমানস্সাতি নিচ্চকালং কসিগোরক্খাদিকরণেন অনীহমানস্স অৰাযমন্তস্স ঘরা নাম নত্থি, ঘরাৰাসো ন পতিট্ঠাতীতি অত্থো. ঘরা নাভণতো মুসাতি খেত্তৰত্থুহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীনং অত্থায অমুসাভণতোপি ঘরা নাম নত্থি. ঘরা নাদিন্নদণ্ডস্স, পরেসং অনিকুব্বতোতি নাদিন্নদণ্ডস্সাতি অগ্গহিতদণ্ডস্স, নিক্খিত্তদণ্ডস্স পরেসং অনিকুব্বতো ঘরা নাম নত্থি. যো পন আদিন্নদণ্ডো হুত্ৰা পরেসং দাসকম্মকরাদীনং তস্মিং তস্মিং অপরাধে অপরাধানুরূপং ৰধবন্ধনছেদনতাল়নাদিৰসেন করোতি, তস্সেৰ ঘরাৰাসো সণ্ঠহতীতি অত্থো. এৰং ছিদ্দং দুরভিসম্ভৰং, কো ঘরং পটিপজ্জতীতি তং দানি এৰং এতেসং ঈহনাদীনং অকরণে সতি তায তায পরিহানিযা ছিদ্দং করণেপি সতি নিচ্চমেৰ কাতব্বতো দুরভিসম্ভৰং দুরারাধনীযং, নিচ্চং করোন্তস্সপি ৰা দুরভিসম্ভৰমেৰ দুপ্পূরং ঘরাৰাসং ‘‘অহং নিপ্পরিতস্সো হুত্ৰা অজ্ঝাৰসিস্সামী’’তি কো পটিপজ্জতীতি.
এৰং মহাসত্তো ঘরাৰাসস্স দোসং কথেত্ৰা উয্যানমেৰ অগমাসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা বারাণসিসেট্ঠি রোজো মল্লো অহোসি, ৰচ্ছনখপরিব্বাজকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
ৰচ্ছনখজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.
[২৩৬] ৬. বকজাতকৰণ্ণনা
ভদ্দকো ৰতযং পক্খীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কুহকভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তঞ্হি সত্থা আনেত্ৰা দস্সিতং দিস্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস কুহকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হিমৰন্তপদেসে একস্মিং সরে মচ্ছো হুত্ৰা মহাপরিৰারো ৰসি. অথেকো বকো ‘‘মচ্ছে খাদিস্সামী’’তি সরস্স আসন্নট্ঠানে সীসং পাতেত্ৰা পক্খে পসারেত্ৰা মন্দমন্দো মচ্ছে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি তেসং পমাদং আগমযমানো. তস্মিং খণে বোধিসত্তো মচ্ছগণপরিৰুতো গোচরং গণ্হন্তো তং ঠানং পাপুণি. মচ্ছগণো তং বকং পস্সিত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৭১. ‘‘ভদ্দকো ৰতযং পক্খী, দিজো কুমুদসন্নিভো;
ৰূপসন্তেহি পক্খেহি, মন্দমন্দোৰ ঝাযতী’’তি.
তত্থ মন্দমন্দোৰ ঝাযতীতি অবলবলো ৰিয হুত্ৰা কিঞ্চি অজানন্তো ৰিয এককোৰ ঝাযতীতি.
অথ নং বোধিসত্তো ওলোকেত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৭২. ‘‘নাস্স সীলং ৰিজানাথ, অনঞ্ঞায পসংসথ;
অম্হে দিজো ন পালেতি, তেন পক্খী ন ফন্দতী’’তি.
তত্থ অনঞ্ঞাযাতি অজানিত্ৰা. অম্হে দিজো ন পালেতীতি এস দিজো অম্হে ন রক্খতি ন গোপাযতি, ‘‘কতরং নু খো এতেসু কবল়ং করিস্সামী’’তি উপধারেতি. তেন পক্খী ন ফন্দতীতি তেনাযং সকুণো ন ফন্দতি ন চলতীতি. এৰং ৰুত্তে মচ্ছগণো উদকং খোভেত্ৰা বকং পলাপেসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা বকো কুহকো ভিক্খু অহোসি, মচ্ছরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
বকজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.
[২৩৭] ৭. সাকেতজাতকৰণ্ণনা
কো নু খো ভগৰা হেতূতি ইদং সত্থা সাকেতং উপনিস্সায ৰিহরন্তো সাকেতং ব্রাহ্মণং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু পনেত্থ অতীতম্পি পচ্চুপ্পন্নম্পি হেট্ঠা এককনিপাতে (জা. অট্ঠ. ১.১.সাকেতজাতকৰণ্ণনা) কথিতমেৰ. তথাগতস্স পন ৰিহারং গতকালে ভিক্খূ ‘‘সিনেহো নামেস, ভন্তে, কথং পতিট্ঠাতী’’তি পুচ্ছন্তা পঠমং গাথমাহংসু –
১৭৩. ‘‘কো নু খো ভগৰা হেতু, একচ্চে ইধ পুগ্গলে;
অতীৰ হদযং নিব্বাতি, চিত্তঞ্চাপি পসীদতী’’তি.
তস্সত্থো – কো নু খো হেতু, যেন ইধেকচ্চে পুগ্গলে দিট্ঠমত্তেযেৰ হদযং অতিৰিয নিব্বাতি, সুৰাসিতস্স সীতস্স উদকস্স ঘটসহস্সেন পরিসিত্তং ৰিয সীতলং হোতি, একচ্চে ন নিব্বাতি. একচ্চে দিট্ঠমত্তেযেৰ চিত্তং পসীদতি, মুদু হোতি, পেমৰসেন অল্লীযতি, একচ্চে ন অল্লীযতীতি.
অথ নেসং সত্থা পেমকারণং দস্সেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
১৭৪. ‘‘পুব্বেৰ সন্নিৰাসেন, পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৰা;
এৰং তং জাযতে পেমং, উপ্পলংৰ যথোদকে’’তি.
তস্সত্থো – ভিক্খৰে, পেমং নামেতং দ্ৰীহি কারণেহি জাযতি, পুরিমভৰে মাতা ৰা পিতা ৰা পুত্তো ৰা ধীতা ৰা ভাতা ৰা ভগিনী ৰা পতি ৰা ভরিযা ৰা সহাযো ৰা মিত্তো ৰা হুত্ৰা যো যেন সদ্ধিং একট্ঠানে ৰুত্থপুব্বো, তস্স ইমিনা পুব্বেৰ সন্নিৰাসেন ভৰন্তরেপি অনুবন্ধন্তো সো সিনেহো ন ৰিজহতি. ইমস্মিং অত্তভাৰে কতেন পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৰা এৰং তং জাযতে পেমং, ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি পেমং নাম জাযতি. যথা কিং? উপ্পলংৰ যথোদকেতি. ৰা-কারস্স রস্সত্তং কতং. সমুচ্চযত্থে চেস ৰুত্তো, তস্মা উপ্পলঞ্চ সেসং জলজপুপ্ফঞ্চ যথা উদকে জাযমানং দ্ৰে কারণানি নিস্সায জাযতি উদকঞ্চেৰ কললঞ্চ, তথা এতেহি দ্ৰীহি কারণেহি পেমং জাযতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ব্রাহ্মণো চ ব্রাহ্মণী চ ইমে দ্ৰে জনা অহেসুং, পুত্তো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
সাকেতজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.
[২৩৮] ৮. একপদজাতকৰণ্ণনা
ইঙ্ঘ একপদং, তাতাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কুটুম্বিকং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিৰাসী কিরেস কুটুম্বিকো, অথস্স একদিৰসং অঙ্কে নিসিন্নো পুত্তো অত্থস্স দ্ৰারং নাম পঞ্হং পুচ্ছি. সো ‘‘বুদ্ধৰিসযো এস পঞ্হো, ন তং অঞ্ঞো কথেতুং সক্খিস্সতী’’তি পুত্তং গহেত্ৰা জেতৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, অযং মে দারকো ঊরুম্হি নিসিন্নো অত্থস্স দ্ৰারং নাম পঞ্হং পুচ্ছি, অহং তং অজানন্তো ইধাগতো, কথেথ, ভন্তে, ইমং পঞ্হ’’ন্তি. সত্থা ‘‘ন খো, উপাসক, অযং দারকো ইদানেৰ অত্থগৰেসকো, পুব্বেপি অত্থগৰেসকোৰ হুত্ৰা ইমং পঞ্হং পণ্ডিতে পুচ্ছি, পোরাণকপণ্ডিতাপিস্স কথেসুং, ভৰসঙ্খেপগতত্তা পন ন সল্লক্খেসী’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো পিতু অচ্চযেন সেট্ঠিট্ঠানং লভি. অথস্স পুত্তো দহরো কুমারো ঊরুম্হি নিসীদিত্ৰা ‘‘তাত, ময্হং একপদং অনেকত্থনিস্সিতং একং কারণং কথেথা’’তি পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৭৫. ‘‘ইঙ্ঘ একপদং তাত, অনেকত্থপদস্সিতং;
কিঞ্চি সঙ্গাহিকং ব্রূসি, যেনত্থে সাধযেমসে’’তি.
তত্থ ইঙ্ঘাতি যাচনত্থে চোদনত্থে ৰা নিপাতো. একপদন্তি একং কারণপদং, একং কারণূপসঞ্হিতং ৰা ব্যঞ্জনপদং. অনেকত্থপদস্সিতন্তি অনেকানি অত্থপদানি কারণপদানি নিস্সিতং. কিঞ্চি সঙ্গাহিকং ব্রূসীতি কিঞ্চি একপদং বহূনং পদানং সঙ্গাহিকং ব্রূহি, অযমেৰ ৰা পাঠো. যেনত্থে সাধযেমসেতি যেন একেন পদেন অনেকত্থনিস্সিতেন মযং অত্তনো ৰুড্ঢিং সাধেয্যাম, তং মে কথেহীতি পুচ্ছি.
অথস্স পিতা কথেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
১৭৬. ‘‘দক্খেয্যেকপদং তাত, অনেকত্থপদস্সিতং;
তঞ্চ সীলেন সঞ্ঞুত্তং, খন্তিযা উপপাদিতং;
অলং মিত্তে সুখাপেতুং, অমিত্তানং দুখায চা’’তি.
তত্থ দক্খেয্যেকপদন্তি দক্খেয্যং একপদং. দক্খেয্যং নাম লাভুপ্পাদকস্স ছেকস্স কুসলস্স ঞাণসম্পযুত্তং ৰীরিযং. অনেকত্থপদস্সিতন্তি এৰং ৰুত্তপ্পকারং ৰীরিযং অনেকেহি অত্থপদেহি নিস্সিতং. কতরেহীতি? সীলাদীহি. তেনেৰ ‘‘তঞ্চ সীলেন সঞ্ঞুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – তঞ্চ পনেতং ৰীরিযং আচারসীলসম্পযুত্তং অধিৰাসনখন্তিযা উপেতং মিত্তে সুখাপেতুং অমিত্তানঞ্চ দুক্খায অলং সমত্থং. কো হি নাম লাভুপ্পাদকঞাণসম্পযুত্তকুসলৰীরিযসমন্নাগতো আচারখন্তিসম্পন্নো মিত্তে সুখাপেতুং, অমিত্তে ৰা দুক্খাপেতুং ন সক্কোতীতি.
এৰং বোধিসত্তো পুত্তস্স পঞ্হং কথেসি. সোপি পিতু কথিতনযেনেৰ অত্তনো অত্থং সাধেত্ৰা যথাকম্মং গতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে পিতাপুত্তা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতা. ‘‘তদা পুত্তো অযমেৰ পুত্তো অহোসি, বারাণসিসেট্ঠি পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
একপদজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.
[২৩৯] ৯. হরিতমণ্ডূকজাতকৰণ্ণনা
আসীৰিসম্পি মং সন্তন্তি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো অজাতসত্তুং আরব্ভ কথেসি. কোসলরাজস্স হি পিতা মহাকোসলো বিম্বিসাররঞ্ঞো ধীতরং দদমানো ধীতু ন্হানমূলং কাসিগামকং নাম অদাসি. সা অজাতসত্তুনা পিতুঘাতককম্মে কতে রঞ্ঞো সিনেহেন নচিরস্সেৰ কালমকাসি. অজাতসত্তু মাতরি কালকতাযপি তং গামং ভুঞ্জতেৰ. কোসলরাজা ‘‘পিতুঘাতকস্স চোরস্স মম কুলসন্তকং গামং ন দস্সামী’’তি তেন সদ্ধিং যুজ্ঝতি. কদাচি মাতুলস্স জযো হোতি, কদাচি ভাগিনেয্যস্স. যদা পন অজাতসত্তু জিনাতি, তদা সোমনস্সপ্পত্তো রথে ধজং উস্সাপেত্ৰা মহন্তেন যসেন নগরং পৰিসতি. যদা পন পরাজযতি, তদা দোমনস্সপ্পত্তো কঞ্চি অজানাপেত্ৰাৰ পৰিসতি. অথেকদিৰসং ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, অজাতসত্তু মাতুলং জিনিত্ৰা তুস্সতি, পরাজিতো দোমনস্সপ্পত্তো হোতী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস জিনিত্ৰা তুস্সতি, পরাজিতো দোমনস্সপ্পত্তো হোতী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো নীলমণ্ডূকযোনিযং নিব্বত্তি. তদা মনুস্সা নদীকন্দরাদীসু তত্থ তত্থ মচ্ছে গহণত্থায কুমীনানি ওড্ডেসুং. একস্মিং কুমীনে বহূ মচ্ছা পৰিসিংসু. অথেকো উদকাসীৰিসো মচ্ছে খাদন্তো তং কুমীনং পাৰিসি, বহূ মচ্ছা একতো হুত্ৰা তং খাদন্তা একলোহিতং অকংসু. সো পটিসরণং অপস্সন্তো মরণভযতজ্জিতো কুমীনমুখেন নিক্খমিত্ৰা ৰেদনাপ্পত্তো উদকপরিযন্তে নিপজ্জি. নীলমণ্ডূকোপি তস্মিং খণে উপ্পতিত্ৰা কুমীনসূলমত্থকে নিপন্নো হোতি. আসীৰিসো ৰিনিচ্ছযট্ঠানং অলভন্তো তত্থ নিপন্নং তং দিস্ৰা ‘‘সম্ম নীলমণ্ডূক, ইমেসং মচ্ছানং কিরিযা রুচ্চতি তুয্হ’’ন্তি পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৭৭. ‘‘আসীৰিসম্পি মং সন্তং, পৰিট্ঠং কুমিনামুখং;
রুচ্চতে হরিতামাতা, যং মং খাদন্তি মচ্ছকা’’তি.
তত্থ আসীৰিসম্পি মং সন্তন্তি মং আগতৰিসং সমানং. রুচ্চতে হরিতামাতা, যং মং খাদন্তি মচ্ছকাতি এতং তৰ রুচ্চতি হরিতমণ্ডূকপুত্তাতি ৰদতি.
অথ নং হরিতমণ্ডূকো ‘‘আম, সম্ম, রুচ্চতী’’তি. ‘‘কিংকারণা’’তি? ‘‘সচে ত্ৰম্পি তৰ পদেসং আগতে মচ্ছে খাদসি, মচ্ছাপি অত্তনো পদেসং আগতং তং খাদন্তি, অত্তনো ৰিসযে পদেসে গোচরভূমিযং অবলৰা নাম নত্থী’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৭৮. ‘‘ৰিলুম্পতেৰ পুরিসো, যাৰস্স উপকপ্পতি;
যদা চঞ্ঞে ৰিলুম্পন্তি, সো ৰিলুত্তো ৰিলুম্পতী’’তি.
তত্থ ৰিলুম্পতেৰ পুরিসো, যাৰস্স উপকপ্পতীতি যাৰ অস্স পুরিসস্স ইস্সরিযং উপকপ্পতি ইজ্ঝতি পৰত্ততি, তাৰ সো অঞ্ঞং ৰিলুম্পতিযেৰ. ‘‘যাৰ সো উপকপ্পতী’’তিপি পাঠো, যত্তকং কালং সো পুরিসো সক্কোতি ৰিলুম্পিতুন্তি অত্থো. যদা চঞ্ঞে ৰিলুম্পন্তীতি যদা চ অঞ্ঞে ইস্সরা হুত্ৰা ৰিলুম্পন্তি. সো ৰিলুত্তো ৰিলুম্পতীতি অথ সো ৰিলুম্পকো অঞ্ঞেহি ৰিলুম্পতি. ‘‘ৰিলুম্পতে’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. ‘‘ৰিলুম্পন’’ন্তিপি পঠন্তি, তস্সত্থো ন সমেতি. এৰং ‘‘ৰিলুম্পকো পুন ৰিলুম্পং পাপুণাতী’’তি বোধিসত্তেন অড্ডে ৰিনিচ্ছিতে উদকাসীৰিসস্স দুব্বলভাৰং ঞত্ৰা ‘‘পচ্চামিত্তং গণ্হিস্সামা’’তি মচ্ছগণা কুমীনমুখা নিক্খমিত্ৰা তত্থেৰ নং জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা পক্কমুং.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা উদকাসীৰিসো অজাতসত্তু অহোসি, নীলমণ্ডূকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
হরিতমণ্ডূকজাতকৰণ্ণনা নৰমা.
[২৪০] ১০. মহাপিঙ্গলজাতকৰণ্ণনা
সব্বো জনোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. দেৰদত্তে সত্থরি আঘাতং বন্ধিত্ৰা নৰমাসচ্চযেন জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে পথৰিযং নিমুগ্গে জেতৰনৰাসিনো চ সকলরট্ঠৰাসিনো চ ‘‘বুদ্ধপটিকণ্টকো দেৰদত্তো পথৰিযা গিলিতো, নিহতপচ্চামিত্তো দানি সম্মাসম্বুদ্ধো জাতো’’তি তুট্ঠহট্ঠা অহেসুং. তেসং কথং সুত্ৰা পরম্পরঘোসেন সকলজম্বুদীপৰাসিনো যক্খভূতদেৰগণা চ তুট্ঠহট্ঠা এৰ অহেসুং. অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তে পথৰিযং নিমুগ্গে ‘বুদ্ধপটিকণ্টকো দেৰদত্তো পথৰিযা গিলিতো’তি মহাজনো অত্তমনো জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ দেৰদত্তে মতে মহাজনো তুস্সতি চেৰ হসতি চ, পুব্বেপি তুস্সি চেৰ হসি চা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং মহাপিঙ্গলো নাম রাজা অধম্মেন ৰিসমেন রজ্জং কারেসি, ছন্দাদিৰসেন পাপকম্মানি করোন্তো দণ্ডবলিজঙ্ঘকহাপণাদিগ্গহণেন উচ্ছুযন্তে উচ্ছুং ৰিয মহাজনং পীল়েসি কক্খল়ো ফরুসো সাহসিকো, পরেসু অনুদ্দযামত্তম্পি নামস্স নত্থি, গেহে ইত্থীনম্পি পুত্তধীতানম্পি অমচ্চব্রাহ্মণগহপতিকাদীনম্পি অপ্পিযো অমনাপো, অক্খিম্হি পতিতরজং ৰিয, ভত্তপিণ্ডে সক্খরা ৰিয, পণ্হিং ৰিজ্ঝিত্ৰা পৰিট্ঠকণ্টকো ৰিয চ অহোসি. তদা বোধিসত্তো মহাপিঙ্গলস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. মহাপিঙ্গলো দীঘরত্তং রজ্জং কারেত্ৰা কালমকাসি. তস্মিং কালকতে সকলবারাণসিৰাসিনো হট্ঠতুট্ঠা মহাহসিতং হসিত্ৰা দারূনং সকটসহস্সেন মহাপিঙ্গলং ঝাপেত্ৰা অনেকেহি ঘটসহস্সেহি আল়াহনং নিব্বাপেত্ৰা বোধিসত্তং রজ্জে অভিসিঞ্চিত্ৰা ‘‘ধম্মিকো নো রাজা লদ্ধো’’তি হট্ঠতুট্ঠা নগরে উস্সৰভেরিং চরাপেত্ৰা সমুস্সিতধজপটাকং নগরং অলঙ্করিত্ৰা দ্ৰারে দ্ৰারে মণ্ডপং কারেত্ৰা ৰিপ্পকিণ্ণলাজকুসুমমণ্ডিততলেসু অলঙ্কতমণ্ডপেসু নিসীদিত্ৰা খাদিংসু চেৰ পিৰিংসু চ.
বোধিসত্তোপি অলঙ্কতে মহাতলে সমুস্সিতসেতচ্ছত্তস্স পল্লঙ্কৰরস্স মজ্ঝে মহাযসং অনুভৰন্তো নিসীদি. অমচ্চা চ ব্রাহ্মণগহপতিরট্ঠিকদোৰারিকাদযো চ রাজানং পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু. অথেকো দোৰারিকো নাতিদূরে ঠত্ৰা অস্সসন্তো পস্সসন্তো পরোদি. বোধিসত্তো তং দিস্ৰা ‘‘সম্ম দোৰারিক, মম পিতরি কালকতে সব্বে তুট্ঠপহট্ঠা উস্সৰং কীল়ন্তা ৰিচরন্তি, ত্ৰং পন রোদমানো ঠিতো, কিং নু খো মম পিতা তৰেৰ পিযো অহোসি মনাপো’’তি পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৭৯. ‘‘সব্বো জনো হিংসিতো পিঙ্গলেন, তস্মিং মতে পচ্চযা ৰেদযন্তি;
পিযো নু তে আসি অকণ্হনেত্তো, কস্মা নু ত্ৰং রোদসি দ্ৰারপালা’’তি.
তত্থ হিংসিতোতি নানপ্পকারেহি দণ্ডবলিআদীহি পীল়িতো. পিঙ্গলেনাতি পিঙ্গলক্খেন. তস্স কির দ্ৰেপি অক্খীনি নিব্বিদ্ধপিঙ্গলানি বিল়ারক্খিৰণ্ণানি অহেসুং, তেনেৰস্স ‘‘পিঙ্গলো’’তি নামং অকংসু. পচ্চযা ৰেদযন্তীতি পীতিযো পৰেদযন্তি. অকণ্হনেত্তোতি পিঙ্গলনেত্তো. কস্মা নু ত্ৰন্তি কেন নু কারণেন ত্ৰং রোদসি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কস্মা তুৰ’’ন্তি পাঠো.
সো তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘নাহং, মহারাজ, ‘মহাপিঙ্গলো মতো’তি সোকেন রোদামি, সীসস্স মে সুখং জাতং. পিঙ্গলরাজা হি পাসাদা ওতরন্তো চ আরোহন্তো চ কম্মারমুট্ঠিকায পহরন্তো ৰিয ময্হং সীসে অট্ঠট্ঠ খটকে দেতি, সো পরলোকং গন্ত্ৰাপি মম সীসে দদমানো ৰিয নিরযপালানম্পি যমস্সপি সীলে খটকে দস্সতি, অথ নং তে ‘অতিৰিয অযং অম্হে বাধতী’তি পুন ইধেৰ আনেত্ৰা ৰিস্সজ্জেয্যুং, অথ মে সো পুনপি সীসে খটকে দদেয্যাতি ভযেনাহং রোদামী’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
১৮০. ‘‘ন মে পিযো আসি অকণ্হনেত্তো, ভাযামি পচ্চাগমনায তস্স;
ইতো গতো হিংসেয্য মচ্চুরাজং, সো হিংসিতো আনেয্য পুন ইধা’’তি.
অথ নং বোধিসত্তো ‘‘সো রাজা দারূনং ৰাহসহস্সেন দড্ঢো উদকঘটসতেহি সিত্তো, সাপিস্স আল়াহনভূমি সমন্ততো খতা, পকতিযাপি চ পরলোকং গতা নাম অঞ্ঞত্থ গতিৰসা পুন তেনেৰ সরীরেন নাগচ্ছন্তি, মা ত্ৰং ভাযী’’তি তং সমস্সাসেন্তো ইমং গাথমাহ –
১৮১. ‘‘দড্ঢো ৰাহসহস্সেহি, সিত্তো ঘটসতেহি সো;
পরিক্খতা চ সা ভূমি, মা ভাযি নাগমিস্সতী’’তি.
ততো পট্ঠায দোৰারিকো অস্সাসং পটিলভি. বোধিসত্তো ধম্মেন রজ্জং কারেত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মহাপিঙ্গলো দেৰদত্তো অহোসি, পুত্তো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
মহাপিঙ্গলজাতকৰণ্ণনা দসমা.
উপাহনৰগ্গো নৰমো.
তস্সুদ্দানং –
উপাহনং ৰীণাথূণং, ৰিকণ্ণকং অসিতাভু;
ৰচ্ছনখং বকঞ্চেৰ, সাকেতঞ্চ একপদং;
হরিতমাতু পিঙ্গলং.