১০. সিঙ্গালৰগ্গো
[২৪১] ১. সব্বদাঠজাতকৰণ্ণনা
সিঙ্গালো মানত্থদ্ধোতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. দেৰদত্তো অজাতসত্তুং পসাদেত্ৰা উপ্পাদিতং লাভসক্কারং চিরট্ঠিতিকং কাতুং নাসক্খি, নাল়াগিরিপযোজনে পাটিহারিযস্স দিট্ঠকালতো পট্ঠায তস্স সো লাভসক্কারো অন্তরধাযি. অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তো লাভসক্কারং উপ্পাদেত্ৰা চিরট্ঠিতিকং কাতুং নাসক্খী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ অত্তনো উপ্পন্নং লাভসক্কারং অন্তরধাপেতি, পুব্বেপি অন্তরধাপেসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স পুরোহিতো অহোসি তিণ্ণং ৰেদানং অট্ঠারসন্নঞ্চ সিপ্পানং পারং গতো. সো পথৰীজযমন্তং নাম জানাতি. পথৰীজযমন্তোতি আৰট্টনমন্তো ৰুচ্চতি. অথেকদিৰসং বোধিসত্তো ‘‘তং মন্তং সজ্ঝাযিস্সামী’’তি একস্মিং অঙ্গণট্ঠানে পিট্ঠিপাসাণে নিসীদিত্ৰা সজ্ঝাযমকাসি. তং কির মন্তং অঞ্ঞৰিহিতং ধিতিৰিরহিতং সাৰেতুং ন সক্কা, তস্মা নং সো তথারূপে ঠানে সজ্ঝাযতি. অথস্স সজ্ঝাযনকালে একো সিঙ্গালো একস্মিং বিলে নিপন্নো তং মন্তং সুত্ৰাৰ পগুণমকাসি. সো কির অনন্তরাতীতে অত্তভাৰে পগুণপথৰীজযমন্তো একো ব্রাহ্মণো অহোসি. বোধিসত্তো সজ্ঝাযং কত্ৰা উট্ঠায ‘‘পগুণো ৰত মে অযং মন্তো’’তি আহ. সিঙ্গালো বিলা নিক্খমিত্ৰা ‘‘অম্ভো ব্রাহ্মণ, অযং মন্তো তযাপি মমেৰ পগুণতরো’’তি ৰত্ৰা পলাযি. বোধিসত্তো ‘‘অযং সিঙ্গালো মহন্তং অকুসলং করিস্সতী’’তি ‘‘গণ্হথ গণ্হথা’’তি থোকং অনুবন্ধি. সিঙ্গালো পলাযিত্ৰা অরঞ্ঞং পাৰিসি.
সো গন্ত্ৰা একং সিঙ্গালিং থোকং সরীরে ডংসি, ‘‘কিং, সামী’’তি চ ৰুত্তে ‘‘ময্হং জানাসি ন জানাসী’’তি আহ. সা ‘‘আম, জানামী’’তি সম্পটিচ্ছি. সো পথৰীজযমন্তং পরিৰত্তেত্ৰা অনেকানি সিঙ্গালসতানি আণাপেত্ৰা সব্বেপি হত্থিঅস্সসীহব্যগ্ঘসূকরমিগাদযো চতুপ্পদে অত্তনো সন্তিকে অকাসি. কত্ৰা চ পন সব্বদাঠো নাম রাজা হুত্ৰা একং সিঙ্গালিং অগ্গমহেসিং অকাসি. দ্ৰিন্নং হত্থীনং পিট্ঠে সীহো তিট্ঠতি, সীহপিট্ঠে সব্বদাঠো সিঙ্গালো রাজা সিঙ্গালিযা অগ্গমহেসিযা সদ্ধিং নিসীদতি, মহন্তো যসো অহোসি. সো যসমহন্তেন পমজ্জিত্ৰা মানং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘বারাণসিরজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি সব্বচতুপ্পদপরিৰুতো বারাণসিযা অৰিদূরট্ঠানং সম্পাপুণি, পরিসা দ্ৰাদসযোজনা অহোসি. সো অৰিদূরে ঠিতোযেৰ ‘‘রজ্জং ৰা দেতু, যুদ্ধং ৰা’’তি রঞ্ঞো সাসনং পেসেসি. বারাণসিৰাসিনো ভীততসিতা নগরদ্ৰারানি পিদহিত্ৰা অট্ঠংসু.
বোধিসত্তো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, সব্বদাঠসিঙ্গালেন সদ্ধিং যুদ্ধং মম ভারো, ঠপেত্ৰা মং অঞ্ঞো তেন সদ্ধিং যুজ্ঝিতুং সমত্থো নাম নত্থী’’তি রাজানঞ্চ নাগরে চ সমস্সাসেত্ৰা ‘‘কিন্তি কত্ৰা নু খো সব্বদাঠো রজ্জং গহেস্সতি, পুচ্ছিস্সামি তাৰ ন’’ন্তি দ্ৰারট্টালকং অভিরুহিত্ৰা ‘‘সম্ম সব্বদাঠ, কিন্তি কত্ৰা ইমং রজ্জং গণ্হিস্সসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সীহনাদং নদাপেত্ৰা মহাজনং সদ্দেন সন্তাসেত্ৰা গণ্হিস্সামী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘অত্থেত’’ন্তি ঞত্ৰা অট্টালকা ওরুয্হ ‘‘সকলদ্ৰাদসযোজনিকবারাণসিনগরৰাসিনো কণ্ণচ্ছিদ্দানি মাসপিট্ঠেন লঞ্জন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেসি. মহাজনো ভেরিযা আণং সুত্ৰা অন্তমসো বিল়ালে উপাদায সব্বচতুপ্পদানঞ্চেৰ অত্তনো চ কণ্ণচ্ছিদ্দানি যথা পরস্স সদ্দং সোতুং ন সক্কা, এৰং মাসপিট্ঠেন লঞ্জি.
অথ বোধিসত্তো পুন অট্টালকং অভিরুহিত্ৰা ‘‘সব্বদাঠা’’তি আহ. ‘‘কিং, ব্রাহ্মণা’’তি? ‘‘ইমং রজ্জং কিন্তি কত্ৰা গণ্হিস্সসী’’তি? ‘‘সীহনাদং নদাপেত্ৰা মনুস্সে তাসেত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা গণ্হিস্সামী’’তি. ‘‘সীহনাদং নদাপেতুং ন সক্খিস্সসি. জাতিসম্পন্না হি সুরত্তহত্থপাদা কেসরসীহরাজানো তাদিসস্স জরসিঙ্গালস্স আণং ন করিস্সন্তী’’তি. সিঙ্গালো মানত্থদ্ধো হুত্ৰা ‘‘অঞ্ঞে তাৰ সীহা তিট্ঠন্তু, যস্সাহং পিট্ঠে নিসিন্নো, তঞ্ঞেৰ নদাপেস্সামী’’তি আহ. ‘‘তেন হি নদাপেহি, যদি সক্কোসী’’তি. সো যস্মিং সীহে নিসিন্নো, তস্স ‘‘নদাহী’’তি পাদেন সঞ্ঞং অদাসি. সীহো হত্থিকুম্ভে মুখং উপ্পীল়েত্ৰা তিক্খত্তুং অপ্পটিৰত্তিযং সীহনাদং নদি. হত্থী সন্তাসপ্পত্তা হুত্ৰা সিঙ্গালং পাদমূলে পাতেত্ৰা পাদেনস্স সীসং অক্কমিত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং অকংসু, সব্বদাঠো তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পত্তো. তেপি হত্থী সীহনাদং সুত্ৰা মরণভযতজ্জিতা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপুণিংসু, ঠপেত্ৰা সীহে সেসাপি মিগসূকরাদযো সসবিল়ারপরিযোসানা সব্বে চতুপ্পাদা তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপুণিংসু. সীহা পলাযিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিংসু, দ্ৰাদসযোজনিকো মংসরাসি অহোসি. বোধিসত্তো অট্টালকা ওতরিত্ৰা নগরদ্ৰারানি ৰিৰরাপেত্ৰা ‘‘সব্বে অত্তনো কণ্ণেসু মাসপিট্ঠং অপনেত্ৰা মংসত্থিকা মংসং আহরন্তূ’’তি নগরে ভেরিং চরাপেসি. মনুস্সা অল্লমংসং খাদিত্ৰা সেসং সুক্খাপেত্ৰা ৰল্লূরমকংসু. তস্মিং কির কালে ৰল্লূরকরণং উদপাদীতি ৰদন্তি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ইমা অভিসম্বুদ্ধগাথা ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি –
১৮২. ‘‘সিঙ্গালো মানত্থদ্ধো চ, পরিৰারেন অত্থিকো;
পাপুণি মহতিং ভূমিং, রাজাসি সব্বদাঠিনং.
১৮৩. ‘‘এৰমেৰ মনুস্সেসু, যো হোতি পরিৰারৰা;
সো হি তত্থ মহা হোতি, সিঙ্গালো ৰিয দাঠিন’’ন্তি.
তত্থ মানত্থদ্ধোতি পরিৰারং নিস্সায উপ্পন্নেন মানেন থদ্ধো. পরিৰারেন অত্থিকোতি উত্তরিম্পি পরিৰারেন অত্থিকো হুত্ৰা. মহতিং ভূমিন্তি মহন্তং সম্পত্তিং. রাজাসি সব্বদাঠিনন্তি সব্বেসং দাঠীনং রাজা আসি. সো হি তত্থ মহা হোতীতি সো পরিৰারসম্পন্নো পুরিসো তেসু পরিৰারেসু মহা নাম হোতি. সিঙ্গালো ৰিয দাঠিনন্তি যথা সিঙ্গালো দাঠীনং মহা অহোসি, এৰং মহা হোতি, অথ সো সিঙ্গালো ৰিয পমাদং আপজ্জিত্ৰা তং পরিৰারং নিস্সায ৰিনাসং পাপুণাতীতি.
‘‘তদা সিঙ্গালো দেৰদত্তো অহোসি, রাজা সারিপুত্তো, পুরোহিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
সব্বদাঠজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[২৪২] ২. সুনখজাতকৰণ্ণনা
বালো ৰতাযং সুনখোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অম্বণকোট্ঠকে আসনসালায ভত্তভুঞ্জনসুনখং আরব্ভ কথেসি. তং কির জাতকালতো পট্ঠায পানীযহারকা গহেত্ৰা তত্থ পোসেসুং. সো অপরভাগে তত্থ ভত্তং ভুঞ্জন্তো থূলসরীরো অহোসি. অথেকদিৰসং একো গামৰাসী পুরিসো তং ঠানং পত্তো সুনখং দিস্ৰা পানীযহারকানং উত্তরিসাটকঞ্চ কহাপণঞ্চ দত্ৰা গদ্দূলেন বন্ধিত্ৰা তং আদায পক্কামি. সো গহেত্ৰা নীযমানো ন ৰস্সি, দিন্নং দিন্নং খাদন্তো পচ্ছতো পচ্ছতো অগমাসি. অথ সো পুরিসো ‘‘অযং ইদানি মং পিযাযতী’’তি গদ্দূলং মোচেসি, সো ৰিস্সট্ঠমত্তো একৰেগেন আসনসালমেৰ গতো. ভিক্খূ তং দিস্ৰা তেন গতকারণং জানিত্ৰা সাযন্হসমযে ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, আসনসালায সুনখো বন্ধনমোক্খকুসলো ৰিস্সট্ঠমত্তোৰ পুন আগতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, সো সুনখো ইদানেৰ বন্ধনমোক্খকুসলো, পুব্বেপি কুসলোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে একস্মিং মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ঘরাৰাসং অগ্গহেসি. তদা বারাণসিযং একস্স মনুস্সস্স সুনখো অহোসি, সো পিণ্ডিভত্তং লভন্তো থূলসরীরো জাতো. অথেকো গামৰাসী বারাণসিং আগতো তং সুনখং দিস্ৰা তস্স মনুস্সস্স উত্তরিসাটকঞ্চ কহাপণঞ্চ দত্ৰা সুনখং গহেত্ৰা চম্মযোত্তেন বন্ধিত্ৰা যোত্তকোটিযং গহেত্ৰা গচ্ছন্তো অটৰিমুখে একং সালং পৰিসিত্ৰা সুনখং বন্ধিত্ৰা ফলকে নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দং ওক্কমি. তস্মিং কালে বোধিসত্তো কেনচিদেৰ করণীযেন অটৰিং পটিপন্নো তং সুনখং যোত্তেন বন্ধিত্ৰা ঠপিতং দিস্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৮৪. ‘‘বালো ৰতাযং সুনখো, যো ৰরত্তং ন খাদতি;
বন্ধনা চ পমুঞ্চেয্য, অসিতো চ ঘরং ৰজে’’তি.
তত্থ পমুঞ্চেয্যাতি পমোচেয্য, অযমেৰ ৰা পাঠো. অসিতো চ ঘরং ৰজেতি অসিতো সুহিতো হুত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গচ্ছেয্য.
তং সুত্ৰা সুনখো দুতিযং গাথমাহ –
১৮৫. ‘‘অট্ঠিতং মে মনস্মিং মে, অথো মে হদযে কতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, যাৰ পস্সুপতূ জনো’’তি.
তত্থ অট্ঠিতং মে মনস্মিং মেতি যং তুম্হে কথেথ, তং মযা অধিট্ঠিতমেৰ, মনস্মিংযেৰ মে এতং. অথো মে হদযে কতন্তি অথ চ পন মে তুম্হাকং ৰচনং হদযে কতমেৰ. কালঞ্চ পটিকঙ্খামীতি কালং পটিমানেমি. যাৰ পস্সুপতূ জনোতি যাৰাযং মহাজনো পসুপতু নিদ্দং ওক্কমতু, তাৰাহং কালং পটিমানেমি. ইতরথা হি ‘‘অযং সুনখো পলাযতী’’তি রৰো উপ্পজ্জেয্য, তস্মা রত্তিভাগে সব্বেসং সুত্তকালে চম্মযোত্তং খাদিত্ৰা পলাযিস্সামীতি. সো এৰং ৰত্ৰা মহাজনে নিদ্দং ওক্কন্তে যোত্তং খাদিত্ৰা সুহিতো হুত্ৰা পলাযিত্ৰা অত্তনো সামিকানং ঘরমেৰ গতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সুনখোৰ এতরহি সুনখো, পণ্ডিতপুরিসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
সুনখজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[২৪৩] ৩. গুত্তিলজাতকৰণ্ণনা
সত্ততন্তিং সুমধুরন্তি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. তস্মিঞ্হি কালে ভিক্খূ দেৰদত্তং আহংসু – ‘‘আৰুসো দেৰদত্ত, সম্মাসম্বুদ্ধো তুয্হং আচরিযো, ত্ৰং সম্মাসম্বুদ্ধং নিস্সায তীণি পিটকানি উগ্গণ্হি, চত্তারি ঝানানি উপ্পাদেসি, আচরিযস্স নাম পটিসত্তুনা ভৰিতুং ন যুত্ত’’ন্তি. দেৰদত্তো ‘‘কিং পন মে, আৰুসো, সমণো গোতমো আচরিযো, ননু মযা অত্তনো বলেনেৰ তীণি পিটকানি উগ্গহিতানি, চত্তারি ঝানানি উপ্পাদিতানী’’তি আচরিযং পচ্চক্খাসি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তো আচরিযং পচ্চক্খায সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিসত্তু হুত্ৰা মহাৰিনাসং পত্তো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ আচরিযং পচ্চক্খায মম পটিসত্তু হুত্ৰা ৰিনাসং পাপুণাতি, পুব্বেপি পত্তোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো গন্ধব্বকুলে নিব্বত্তি, ‘‘গুত্তিলকুমারো’’তিস্স নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো গন্ধব্বসিপ্পে নিপ্ফত্তিং পত্ৰা গুত্তিলগন্ধব্বো নাম সকলজম্বুদীপে অগ্গগন্ধব্বো অহোসি. সো দারাভরণং অকত্ৰা অন্ধে মাতাপিতরো পোসেসি. তদা বারাণসিৰাসিনো ৰাণিজা ৰণিজ্জায উজ্জেনিনগরং গন্ত্ৰা উস্সৰে ঘুট্ঠে ছন্দকং সংহরিত্ৰা বহুং মালাগন্ধৰিলেপনঞ্চ খজ্জভোজ্জাদীনি চ আদায কীল়নট্ঠানে সন্নিপতিত্ৰা ‘‘ৰেতনং দত্ৰা একং গন্ধব্বং আনেথা’’তি আহংসু. তেন চ সমযেন উজ্জেনিযং মূসিলো নাম জেট্ঠগন্ধব্বো হোতি, তে তং পক্কোসাপেত্ৰা অত্তনো গন্ধব্বং কারেসুং.
মূসিলো ৰীণং ৰাদন্তো ৰীণং উত্তমমুচ্ছনায মুচ্ছিত্ৰা ৰাদেসি. তেসং গুত্তিলগন্ধব্বস্স গন্ধব্বে জাতপরিচযানং তস্স গন্ধব্বং কিলঞ্জকণ্ডূৰনং ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাসি, একোপি পহট্ঠাকারং ন দস্সেসি. মূসিলো তেসু তুট্ঠাকারং অদস্সেন্তেসু ‘‘অতিখরং কত্ৰা ৰাদেমি মঞ্ঞে’’তি মজ্ঝিমমুচ্ছনায মুচ্ছিত্ৰা মজ্ঝিমসরেন ৰাদেসি, তে তত্থপি মজ্ঝত্তাৰ অহেসুং. অথ সো ‘‘ইমে ন কিঞ্চি জানন্তি মঞ্ঞে’’তি সযম্পি অজাননকো ৰিয হুত্ৰা তন্তিযো সিথিলে ৰাদেসি, তে তত্থপি ন কিঞ্চি আহংসু. অথ নে মূসিলো ‘‘অম্ভো ৰাণিজা, কিং নু খো মযি ৰীণং ৰাদেন্তে তুম্হে ন তুস্সথা’’তি. ‘‘কিং পন ত্ৰং ৰীণং ৰাদেসি, মযঞ্হি ‘অযং ৰীণং মুচ্ছেতী’তি সঞ্ঞং অকরিম্হা’’তি. ‘‘কিং পন তুম্হে মযা উত্তরিতরং আচরিযং জানাথ, উদাহু অত্তনো অজাননভাৰেন ন তুস্সথা’’তি. ৰাণিজা ‘‘বারাণসিযং গুত্তিলগন্ধব্বস্স ৰীণাসদ্দং সুতপুব্বানং তৰ ৰীণাসদ্দো ইত্থীনং দারকে তোসাপনসদ্দো ৰিয হোতী’’তি আহংসু. ‘‘তেন হি, হন্দ, তুম্হেহি দিন্নপরিব্বযং পটিগ্গণ্হথ, ন ময্হং এতেনত্থো, অপিচ খো পন বারাণসিং গচ্ছন্তা মং গণ্হিত্ৰা গচ্ছেয্যাথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা গমনকালে তং আদায বারাণসিং গন্ত্ৰা তস্স ‘‘এতং গুত্তিলস্স ৰসনট্ঠান’’ন্তি আচিক্খিত্ৰা সকসকনিৰেসনং অগমিংসু.
মূসিলো বোধিসত্তস্স গেহং পৰিসিত্ৰা লগ্গেত্ৰা ঠপিতং বোধিসত্তস্স জাতিৰীণং দিস্ৰা গহেত্ৰা ৰাদেসি, অথ বোধিসত্তস্স মাতাপিতরো অন্ধভাৰেন তং অপস্সন্তা ‘‘মূসিকা মঞ্ঞে ৰীণং খাদন্তী’’তি সঞ্ঞায ‘‘সুসূ’’তি আহংসু. তস্মিং কালে মূসিলো ৰীণং ঠপেত্ৰা বোধিসত্তস্স মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা ‘‘কুতো আগতোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘আচরিযস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হিতুং উজ্জেনিতো আগতোম্হী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি ৰুত্তে ‘‘কহং আচরিযো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ৰিপ্পৰুত্থো, তাত, অজ্জ আগমিস্সতী’’তি সুত্ৰা তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা বোধিসত্তং আগতং দিস্ৰা তেন কতপটিসন্থারো অত্তনো আগতকারণং আরোচেসি. বোধিসত্তো অঙ্গৰিজ্জাপাঠকো, সো তস্স অসপ্পুরিসভাৰং ঞত্ৰা ‘‘গচ্ছ তাত, নত্থি তৰ সিপ্প’’ন্তি পটিক্খিপি. সো বোধিসত্তস্স মাতাপিতূনং পাদে গহেত্ৰা উপকারং করোন্তো তে আরাধেত্ৰা ‘‘সিপ্পং মে দাপেথা’’তি যাচি. বোধিসত্তো মাতাপিতূহি পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানো তে অতিক্কমিতুং অসক্কোন্তো সিপ্পং অদাসি. সো বোধিসত্তেনেৰ সদ্ধিং রাজনিৰেসনং গচ্ছতি. রাজা তং দিস্ৰা ‘‘কো এস, আচরিযা’’তি পুচ্ছি. ‘‘ময্হং অন্তেৰাসিকো, মহারাজা’’তি. সো অনুক্কমেন রঞ্ঞো ৰিস্সাসিকো অহোসি. বোধিসত্তো আচরিযমুট্ঠিং অকত্ৰা অত্তনো জানননিযামেন সব্বং সিপ্পং সিক্খাপেত্ৰা ‘‘নিট্ঠিতং তে, তাত, সিপ্প’’ন্তি আহ.
সো চিন্তেসি – ‘‘ময্হং সিপ্পং পগুণং, ইদঞ্চ বারাণসিনগরং সকলজম্বুদীপে অগ্গনগরং, আচরিযোপি মহল্লকো, ইধেৰ মযা ৰসিতুং ৰট্টতী’’তি. সো আচরিযং আহ – ‘‘আচরিয অহং রাজানং উপট্ঠহিস্সামী’’তি. আচরিযো ‘‘সাধু, তাত, রঞ্ঞো আরোচেস্সামী’’তি গন্ত্ৰা ‘‘অম্হাকং অন্তেৰাসিকো দেৰং উপট্ঠাতুং ইচ্ছতি, দেয্যধম্মমস্স জানাথা’’তি রঞ্ঞো আরোচেত্ৰা রঞ্ঞা ‘‘তুম্হাকং দেয্যধম্মতো উপড্ঢং লভিস্সতী’’তি ৰুত্তে তং পৰত্তিং মূসিলস্স আরোচেসি. মূসিলো ‘‘অহং তুম্হেহি সমকঞ্ঞেৰ লভন্তো উপট্ঠহিস্সামি, ন অলভন্তো’’তি আহ. ‘‘কিংকারণা’’তি? ‘‘ননু অহং তুম্হাকং জাননসিপ্পং সব্বং জানামী’’তি? ‘‘আম, জানাসী’’তি. ‘‘এৰং সন্তে কস্মা ময্হং উপড্ঢং দেতী’’তি? বোধিসত্তো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ‘‘যদি এৰং তুম্হেহি সমকং সিপ্পং দস্সেতুং সক্কোন্তো সমকং লভিস্সতী’’তি আহ. বোধিসত্তো রঞ্ঞো ৰচনং তস্স আরোচেত্ৰা তেন ‘‘সাধু দস্সেস্সামী’’তি ৰুত্তে রঞ্ঞো তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘সাধু দস্সেতু, কতরদিৰসং সাকচ্ছা হোতূ’’তি ৰুত্তে ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে হোতু, মহারাজা’’তি আহ.
রাজা মূসিলং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং আচরিযেন সদ্ধিং সাকচ্ছং করিস্সসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, দেৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘আচরিযেন সদ্ধিং ৰিগ্গহো নাম ন ৰট্টতি, মা করী’’তি ৰারিযমানোপি ‘‘অলং, মহারাজ, হোতুযেৰ মে আচরিযেন সদ্ধিং সত্তমে দিৰসে সাকচ্ছা, কতরস্স জানিভাৰং জানিস্সামা’’তি আহ. রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘ইতো কির সত্তমে দিৰসে আচরিযগুত্তিলো চ অন্তেৰাসিকমূসিলো চ রাজদ্ৰারে অঞ্ঞমঞ্ঞং সাকচ্ছং কত্ৰা সিপ্পং দস্সেস্সন্তি, নাগরা সন্নিপতিত্ৰা সিপ্পং পস্সন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেসি.
বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অযং মূসিলো দহরো তরুণো, অহং মহল্লকো পরিহীনথামো, মহল্লকস্স কিরিযা নাম ন সম্পজ্জতি. অন্তেৰাসিকে নাম পরাজিতেপি ৰিসেসো নত্থি, অন্তেৰাসিকস্স পন জযে সতি পত্তব্বলজ্জতো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা মরণং ৰরতর’’ন্তি. সো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা মরণভযেন নিৰত্ততি, লজ্জাভযেন গচ্ছতি. এৰমস্স গমনাগমনং করোন্তস্সেৰ ছ দিৰসা অতিক্কন্তা, তিণানি মতানি, জঙ্ঘমগ্গো নিব্বত্তি. তস্মিং খণে সক্কস্স ভৰনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো আৰজ্জমানো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘গুত্তিলগন্ধব্বো অন্তেৰাসিকস্স ভযেন অরঞ্ঞে মহাদুক্খং অনুভোতি, এতস্স মযা অৰস্সযেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি ৰেগেন গন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স পুরতো ঠত্ৰা ‘‘আচরিয, কস্মা অরঞ্ঞং পৰিট্ঠোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘সক্কোহমস্মী’’তি আহ. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘অহং খো, দেৰরাজ, অন্তেৰাসিকতো পরাজযভযেন অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৮৬. ‘‘সত্ততন্তিং সুমধুরং, রামণেয্যং অৰাচযিং;
সো মং রঙ্গম্হি অৰ্হেতি, সরণং মে হোতি কোসিযা’’তি.
তস্সত্থো – অহং, দেৰরাজ, মূসিলং নাম অন্তেৰাসিকং সত্ততন্তিং সুমধুরং রামণেয্যং ৰীণং অত্তনো জানননিযামেন সিক্খাপেসিং, সো মং ইদানি রঙ্গমণ্ডলে পক্কোসতি, তস্স মে ত্ৰং, কোসিযগোত্ত, সরণং হোহীতি.
সক্কো তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘মা ভাযি, অহং তে তাণঞ্চ লেণঞ্চা’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৮৭. ‘‘অহং তং সরণং সম্ম, অহমাচরিযপূজকো;
ন তং জযিস্সতি সিস্সো, সিস্সমাচরিয জেস্সসী’’তি.
তত্থ অহং তং সরণন্তি অহং সরণং অৰস্সযো পতিট্ঠা হুত্ৰা তং তাযিস্সামি. সম্মাতি পিযৰচনমেতং. সিস্সমাচরিয, জেস্সসীতি, আচরিয, ত্ৰং ৰীণং ৰাদযমানো সিস্সং জিনিস্সসি. অপিচ ত্ৰং ৰীণং ৰাদেন্তো একং তন্তিং ছিন্দিত্ৰা ছ ৰাদেয্যাসি, ৰীণায তে পকতিসদ্দো ভৰিস্সতি. মূসিলোপি তন্তিং ছিন্দিস্সতি, অথস্স ৰীণায সদ্দো ন ভৰিস্সতি. তস্মিং খণে সো পরাজযং পাপুণিস্সতি. অথস্স পরাজযভাৰং ঞত্ৰা দুতিযম্পি ততিযম্পি চতুত্থম্পি পঞ্চমম্পি সত্তমম্পি তন্তিং ছিন্দিত্ৰা সুদ্ধদণ্ডকমেৰ ৰাদেয্যাসি, ছিন্নতন্তিকোটীহি সরো নিক্খমিত্ৰা সকলং দ্ৰাদসযোজনিকং বারাণসিনগরং ছাদেত্ৰা ঠস্সতীতি.
এৰং ৰত্ৰা সক্কো বোধিসত্তস্স তিস্সো পাসকঘটিকা দত্ৰা এৰমাহ – ‘‘ৰীণাসদ্দেনেৰ পন সকলনগরে ছাদিতে ইতো একং পাসকঘটিকং আকাসে খিপেয্যাসি, অথ তে পুরতো ওতরিত্ৰা তীণি অচ্ছরাসতানি নচ্চিস্সন্তি. তাসং নচ্চনকালে চ দুতিযং খিপেয্যাসি, অথাপরানিপি তীণি সতানি ওতরিত্ৰা তৰ ৰীণাধুরে নচ্চিস্সন্তি. ততো ততিযং খিপেয্যাসি, অথাপরানি তীণি সতানি ওতরিত্ৰা রঙ্গমণ্ডলে নচ্চিস্সন্তি. অহম্পি তে সন্তিকং আগমিস্সামি, গচ্ছ মা ভাযী’’তি বোধিসত্তং অস্সাসেসি. বোধিসত্তো পুব্বণ্হসমযে গেহং অগমাসি. নাগরা রাজদ্ৰারসমীপে মণ্ডপং কত্ৰা রঞ্ঞো আসনং পঞ্ঞপেসুং. রাজা পাসাদা ওতরিত্ৰা অলঙ্কতমণ্ডপে পল্লঙ্কমজ্ঝে নিসীদি, দ্ৰাদসসহস্সা অলঙ্কতিত্থিযো অমচ্চব্রাহ্মণগহপতিকাদযো চ রাজানং পরিৰারযিংসু, সব্বে নাগরা সন্নিপতিংসু, রাজঙ্গণে চক্কাতিচক্কে মঞ্চাতিমঞ্চে বন্ধিংসু.
বোধিসত্তোপি ন্হাতানুলিত্তো নানগ্গরসভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা ৰীণং গাহাপেত্ৰা অত্তনো পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. সক্কো অদিস্সমানকাযেন আগন্ত্ৰা আকাসে অট্ঠাসি, বোধিসত্তোযেৰ নং পস্সতি. মূসিলোপি আগন্ত্ৰা অত্তনো আসনে নিসীদি. মহাজনো পরিৰারেসি, আদিতোৰ দ্ৰেপি সমসমং ৰাদযিংসু. মহাজনো দ্ৰিন্নম্পি ৰাদিতেন তুট্ঠো উক্কুট্ঠিসহস্সানি পৰত্তেসি. সক্কো আকাসে ঠত্ৰা বোধিসত্তঞ্ঞেৰ সাৰেন্তো ‘‘একং তন্তিং ছিন্দা’’তি আহ. বোধিসত্তো তন্তিং ছিন্দি, সা ছিন্নাপি ছিন্নকোটিযা সরং মুঞ্চতেৰ, দেৰগন্ধব্বং ৰিয ৰত্ততি. মূসিলোপি তন্তিং ছিন্দি, ততো সদ্দো ন নিক্খমি. আচরিযো দুতিযম্পি ছিন্দি …পে… সত্তমম্পি ছিন্দি. সুদ্ধদণ্ডকং ৰাদেন্তস্স সদ্দো নগরং ছাদেত্ৰা অট্ঠাসি. চেলুক্খেপসহস্সানি চেৰ উক্কুট্ঠিসহস্সানি চ পৰত্তযিংসু. বোধিসত্তো একং পাসকং আকাসে খিপি, তীণি অচ্ছরাসতানি ওতরিত্ৰা নচ্চিংসু. এৰং দুতিযে চ ততিযে চ খিত্তে তীণি তীণি অচ্ছরাসতানি ওতরিত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ নচ্চিংসু.
তস্মিং খণে রাজা মহাজনস্স ইঙ্গিতসঞ্ঞং অদাসি, মহাজনো উট্ঠায ‘‘ত্ৰং আচরিযেন সদ্ধিং ৰিরুজ্ঝিত্ৰা ‘সমকারং করোমী’তি ৰাযমসি, অত্তনো পমাণং ন জানাসী’’তি মূসিলং তজ্জেত্ৰা গহিতগহিতেহেৰ পাসাণদণ্ডাদীহি সংচুণ্ণেত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা পাদে গহেত্ৰা সঙ্কারট্ঠানে ছড্ডেসি. রাজা তুট্ঠচিত্তো ঘনৰস্সং ৰস্সাপেন্তো ৰিয বোধিসত্তস্স বহুং ধনং অদাসি, তথা নাগরা. সক্কো বোধিসত্তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘অহং তে, পণ্ডিত, সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞরথং গাহাপেত্ৰা পচ্ছা মাতলিং পেসেস্সামি, ত্ৰং সহস্সযুত্তং ৰেজযন্তরথৰরং অভিরুয্হ দেৰলোকং আগচ্ছেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.
অথ নং গন্ত্ৰা পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসিন্নং ‘‘কহং গতাত্থ, মহারাজা’’তি দেৰধীতরো পুচ্ছিংসু. সক্কো তাসং তং কারণং ৰিত্থারেন কথেত্ৰা বোধিসত্তস্স সীলঞ্চ গুণঞ্চ ৰণ্ণেসি. দেৰধীতরো ‘‘মহারাজ, মযম্পি আচরিযং দট্ঠুকামা, ইধ নং আনেহী’’তি আহংসু. সক্কো মাতলিং আমন্তেত্ৰা ‘‘তাত, দেৰচ্ছরা গুত্তিলগন্ধব্বং দট্ঠুকামা, গচ্ছ নং ৰেজযন্তরথে নিসীদাপেত্ৰা আনেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি গন্ত্ৰা বোধিসত্তং আনেসি. সক্কো বোধিসত্তেন সদ্ধিং সম্মোদিত্ৰা ‘‘দেৰকঞ্ঞা কির তে, আচরিয, গন্ধব্বং সোতুকামা’’তি আহ. ‘‘মযং মহারাজ, গন্ধব্বা নাম সিপ্পং নিস্সায জীৰাম, মূলং লভন্তা ৰাদেয্যামা’’তি. ‘‘ৰাদেহি, অহং তে মূলং দস্সামী’’তি. ‘‘ন ময্হং অঞ্ঞেন মূলেনত্থো, ইমা পন দেৰধীতরো অত্তনো অত্তনো কল্যাণকম্মং কথেন্তু, এৰাহং ৰাদেস্সামী’’তি. অথ নং দেৰধীতরো আহংসু – ‘‘অম্হেহি কতং কল্যাণকম্মং পচ্ছা তুম্হাকং কথেস্সাম, গন্ধব্বং করোহি আচরিযা’’তি. বোধিসত্তো সত্তাহং দেৰতানং গন্ধব্বং অকাসি, তং দিব্বগন্ধব্বং অভিভৰিত্ৰা পৰত্তি. সত্তমে দিৰসে আদিতো পট্ঠায দেৰধীতানং কল্যাণকম্মং পুচ্ছি. একং কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে একস্স ভিক্খুনো উত্তমৰত্থং দত্ৰা সক্কস্স পরিচারিকা হুত্ৰা নিব্বত্তং অচ্ছরাসহস্সপরিৰারং উত্তমৰত্থদেৰকঞ্ঞং ‘‘ত্ৰং পুরিমভৰে কিং কম্মং কত্ৰা নিব্বত্তা’’তি পুচ্ছি. তস্স পুচ্ছনাকারো চ ৰিস্সজ্জনা চ ৰিমানৰত্থুম্হি আগতমেৰ. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, যা ত্ৰং তিট্ঠসি দেৰতে;
ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৰিয তারকা.
‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
‘‘ৰত্থুত্তমদাযিকা নারী, পৰরা হোতি নরেসু নারীসু;
এৰং পিযরূপদাযিকা মনাপং, দিব্বং সা লভতে উপেচ্চ ঠানং.
‘‘তস্সা মে পস্স ৰিমানং, অচ্ছরা কামৰণ্ণিনীহমস্মি;
অচ্ছরাসহস্সস্সাহং, পৰরা পস্স পুঞ্ঞানং ৰিপাকং.
‘‘তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
‘‘তেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা;
ৰণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি. (ৰি. ৰ. ৩২৯-৩৩১, ৩৩৩-৩৩৬);
অপরা পিণ্ডায চরমানস্স ভিক্খুনো পূজনত্থায পুপ্ফানি অদাসি, অপরা ‘‘চেতিযে গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকং দেথা’’তি গন্ধে অদাসি, অপরা মধুরানি ফলাফলানি অদাসি, অপরা উচ্ছুরসং অদাসি, অপরা কস্সপদসবলস্স চেতিযে গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকং অদাসি, অপরা মগ্গপটিপন্নানং ভিক্খূনং ভিক্খুনীনঞ্চ কুলগেহে ৰাসং উপগতানং সন্তিকে ধম্মং অস্সোসি, অপরা নাৰায উপকট্ঠায ৰেলায ভুত্তস্স ভিক্খুনো উদকে ঠত্ৰা উদকং অদাসি, অপরা অগারমজ্ঝে ৰসমানা অক্কোধনা হুত্ৰা সস্সুসসুরৰত্তং অকাসি, অপরা অত্তনো লদ্ধকোট্ঠাসতোপি সংৰিভাগং কত্ৰাৰ পরিভুঞ্জি, সীলৰতী চ অহোসি, অপরা পরগেহে দাসী হুত্ৰা নিক্কোধনা নিম্মানা অত্তনো লদ্ধকোট্ঠাসতো সংৰিভাগং কত্ৰা দেৰরঞ্ঞো পরিচারিকা হুত্ৰা নিব্বত্তা (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৩২৮-৩৩৬). এৰং সব্বাপি গুত্তিলৰিমানৰত্থুস্মিং আগতা ছত্তিংস দেৰধীতা যং যং কম্মং কত্ৰা তত্থ নিব্বত্তা, সব্বং বোধিসত্তো পুচ্ছি. তাপিস্স অত্তনো কতকম্মং গাথাহিযেৰ কথেসুং. তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে, স্ৰাহং ইধাগন্ত্ৰা অপ্পমত্তকেনপি কম্মেন পটিলদ্ধদিব্বসম্পত্তিযো অস্সোসিং. ইতো দানি পট্ঠায মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা দানাদীনি কুসলকম্মানেৰ করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘স্ৰাগতং ৰত মে অজ্জ, সুপ্পভাতং সুহুট্ঠিতং;
যং অদ্দসামি দেৰতাযো, অচ্ছরাকামৰণ্ণিযো.
‘‘ইমাসাহং ধম্মং সুত্ৰা, কাহামি কুসলং বহুং;
দানেন সমচরিযায, সংযমেন দমেন চ;
স্ৰাহং তত্থ গমিস্সামি, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচরে’’তি. (ৰি. ৰ. ৬১৭-৬১৮);
অথ নং সত্তাহচ্চযেন দেৰরাজা মাতলিসঙ্গাহকং আণাপেত্ৰা রথে নিসীদাপেত্ৰা বারাণসিমেৰ পেসেসি. সো বারাণসিং গন্ত্ৰা দেৰলোকে অত্তনা দিট্ঠকারণং মনুস্সানং আচিক্খি. ততো পট্ঠায মনুস্সা সউস্সাহা পুঞ্ঞানি কাতুং মঞ্ঞিংসু.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মূসিলো দেৰদত্তো অহোসি, সক্কো অনুরুদ্ধো, রাজা আনন্দো, গুত্তিলগন্ধব্বো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
গুত্তিলজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[২৪৪] ৪. ৰিগতিচ্ছজাতকৰণ্ণনা
যং পস্সতি ন তং ইচ্ছতীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং পলাযিকং পরিব্বাজকং আরব্ভ কথেসি. সো কির সকলজম্বুদীপে পটিৰাদং অলভিত্ৰা সাৰত্থিং আগন্ত্ৰা ‘‘কো মযা সদ্ধিং ৰাদং কাতুং সমত্থো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি সুত্ৰা মহাজনপরিৰুতো জেতৰনং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং চতুপরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তং পঞ্হং পুচ্ছি. অথস্স সত্থা তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘একং নাম কি’’ন্তি পঞ্হং পুচ্ছি, সো তং কথেতুং অসক্কোন্তো উট্ঠায পলাযি. নিসিন্নপরিসা ‘‘একপদেনেৰ ৰো, ভন্তে, পরিব্বাজকো নিগ্গহিতো’’তি আহংসু. সত্থা ‘‘নাহং, উপাসকা, ইদানেৰেতং একপদেনেৰ নিগ্গণ্হামি, পুব্বেপি নিগ্গণ্হিংযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা দীঘরত্তং হিমৰন্তে ৰসি. সো পব্বতা ওরুয্হ একং নিগমগামং নিস্সায গঙ্গানিৰত্তনে পণ্ণসালাযং ৰাসং কপ্পেসি. অথেকো পরিব্বাজকো সকলজম্বুদীপে পটিৰাদং অলভিত্ৰা তং নিগমং পত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো কোচি মযা সদ্ধিং ৰাদং কাতুং সমত্থো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অত্থী’’তি বোধিসত্তস্স আনুভাৰং সুত্ৰা মহাজনপরিৰুতো তস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা নিসীদি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘ৰণ্ণগন্ধপরিভাৰিতং গঙ্গাপানীযং পিৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি. পরিব্বাজকো ৰাদেন ওত্থরন্তো ‘‘কা গঙ্গা, ৰালুকা গঙ্গা, উদকং গঙ্গা, ওরিমতীরং গঙ্গা, পারিমতীরং গঙ্গা’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘ত্ৰং পন, পরিব্বাজক, ঠপেত্ৰা উদকং ৰালুকং ওরিমতীরং পারিমতীরঞ্চ কহং গঙ্গং লভিস্সসী’’তি আহ. পরিব্বাজকো অপ্পটিভানো হুত্ৰা উট্ঠায পলাযি. তস্মিং পলাতে বোধিসত্তো নিসিন্নপরিসায ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অৰোচ –
১৮৮. ‘‘যং পস্সতি ন তং ইচ্ছতি, যঞ্চ ন পস্সতি তং কিরিচ্ছতি;
মঞ্ঞামি চিরং চরিস্সতি, ন হি তং লচ্ছতি যং স ইচ্ছতি.
১৮৯. ‘‘যং লভতি ন তেন তুস্সতি, যঞ্চ পত্থেতি লদ্ধং হীল়েতি;
ইচ্ছা হি অনন্তগোচরা, ৰিগতিচ্ছান নমো করোমসে’’তি.
তত্থ যং পস্সতীতি যং উদকাদিং পস্সতি, তং গঙ্গাতি ন ইচ্ছতি. যঞ্চ ন পস্সতীতি যঞ্চ উদকাদিৰিনিমুত্তং গঙ্গং ন পস্সতি, তং কিরিচ্ছতি. মঞ্ঞামি চিরং চরিস্সতীতি অহং এৰং মঞ্ঞামি – অযং পরিব্বাজকো এৰরূপং গঙ্গং পরিযেসন্তো চিরং চরিস্সতি. যথা ৰা উদকাদিৰিনিমুত্তং গঙ্গং, এৰং রূপাদিৰিনিমুত্তং অত্তানম্পি পরিযেসন্তো সংসারে চিরং চরিস্সতি. ন হি তং লচ্ছতীতি চিরং চরন্তোপি যং তং এৰরূপং গঙ্গং ৰা অত্তানং ৰা ইচ্ছতি, তং ন লচ্ছতি. যং লভতীতি যং উদকং ৰা রূপাদিং ৰা লভতি, তেন ন তুস্সতি. যঞ্চ পত্থেতি লদ্ধং হীল়েতীতি এৰং লদ্ধেন অতুস্সন্তো যং যং সম্পত্তিং পত্থেতি, তং তং লভিত্ৰা ‘‘কিং এতাযা’’তি হীল়েতি অৰমঞ্ঞতি. ইচ্ছা হি অনন্তগোচরাতি লদ্ধং হীল়েত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আরম্মণং ইচ্ছনতো অযং ইচ্ছা নাম তণ্হা অনন্তগোচরা. ৰিগতিচ্ছান নমো করোমসেতি তস্মা যে ৰিগতিচ্ছা বুদ্ধাদযো, তেসং মযং নমক্কারং করোমাতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা পরিব্বাজকো এতরহি পরিব্বাজকো অহোসি, তাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
ৰিগতিচ্ছজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.
[২৪৫] ৫. মূলপরিযাযজাতকৰণ্ণনা
কালো ঘসতি ভূতানীতি ইদং সত্থা উক্কট্ঠং নিস্সায সুভগৰনে ৰিহরন্তো মূলপরিযাযসুত্তন্তং আরব্ভ কথেসি. তদা কির পঞ্চসতা ব্রাহ্মণা তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সাসনে পব্বজিত্ৰা তীণি পিটকানি উগ্গণ্হিত্ৰা মানমদমত্তা হুত্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধোপি তীণেৰ পিটকানি জানাতি, মযম্পি তানি জানাম, এৰং সন্তে কিং তস্স অম্হেহি নানাকরণ’’ন্তি বুদ্ধুপট্ঠানং ন গচ্ছন্তি, পটিপক্খা হুত্ৰা চরন্তি.
অথেকদিৰসং সত্থা তেসু আগন্ত্ৰা অত্তনো সন্তিকে নিসিন্নেসু অট্ঠহি ভূমীহি পটিমণ্ডেত্ৰা মূলপরিযাযসুত্তন্তং কথেসি, তে ন কিঞ্চি সল্লক্খেসুং. অথ নেসং এতদহোসি – ‘‘মযং অম্হেহি সদিসা পণ্ডিতা নত্থী’তি মানং করোম, ইদানি পন ন কিঞ্চি জানাম, বুদ্ধেহি সদিসো পণ্ডিতো নাম নত্থি, অহো বুদ্ধগুণা নামা’’তি. তে ততো পট্ঠায নিহতমানা হুত্ৰা উদ্ধটদাঠা ৰিয সপ্পা নিব্বিসেৰনা জাতা. সত্থা উক্কট্ঠাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা ৰেসালিং গন্ত্ৰা গোতমকচেতিযে গোতমকসুত্তন্তং নাম কথেসি, দসসহস্সিলোকধাতু কম্পি, তং সুত্ৰা তে ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু. মূলপরিযাযসুত্তন্তপরিযোসানে পন সত্থরি উক্কট্ঠাযং ৰিহরন্তেযেৰ ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অহো বুদ্ধানং আনুভাৰো, তে নাম ব্রাহ্মণপব্বজিতা তথা মানমদমত্তা ভগৰতা মূলপরিযাযদেসনায নিহতমানা কতা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপাহং ইমে এৰং মানপগ্গহিতসিরে ৰিচরন্তে নিহতমানে অকাসিংযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ দিসাপামোক্খো আচরিযো হুত্ৰা পঞ্চ মাণৰকসতানি মন্তে ৰাচেসি. তে পঞ্চসতাপি নিট্ঠিতসিপ্পা সিপ্পে অনুযোগং দত্ৰা ‘‘যত্তকং মযং জানাম, আচরিযোপি তত্তকমেৰ, ৰিসেসো নত্থী’’তি মানত্থদ্ধা হুত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকং ন গচ্ছন্তি, ৰত্তপটিৰত্তং ন করোন্তি. তে একদিৰসং আচরিযে বদরিরুক্খমূলে নিসিন্নে তং ৰম্ভেতুকামা বদরিরুক্খং নখেন আকোটেত্ৰা ‘‘নিস্সারোৰাযং রুক্খো’’তি আহংসু. বোধিসত্তো অত্তনো ৰম্ভনভাৰং ঞত্ৰা অন্তেৰাসিকে ‘‘একং ৰো পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি আহ. তে হট্ঠতুট্ঠা ‘‘ৰদেথ, কথেস্সামা’’তি. আচরিযো পঞ্হং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৯০. ‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৰ সহত্তনা;
যো চ কালঘসো ভূতো, স ভূতপচনিং পচী’’তি.
তত্থ কালোতি পুরেভত্তকালোপি পচ্ছাভত্তকালোপীতি এৰমাদি. ভূতানীতি সত্তাধিৰচনমেতং, ন কালো ভূতানং চম্মমংসাদীনি লুঞ্চিত্ৰা খাদতি, অপিচ খো নেসং আযুৰণ্ণবলানি খেপেন্তো যোব্বঞ্ঞং মদ্দন্তো আরোগ্যং ৰিনাসেন্তো ঘসতি খাদতীতি ৰুচ্চতি. এৰং ঘসন্তো চ ন কিঞ্চি ৰজ্জেতি, সব্বানেৰ ঘসতি. ন কেৰলঞ্চ ভূতানেৰ, অপিচ খো সহত্তনা অত্তানম্পি ঘসতি, পুরেভত্তকালো পচ্ছাভত্তকালং ন পাপুণাতি. এস নযো পচ্ছাভত্তকালাদীসু. যো চ কালঘসো ভূতোতি খীণাসৰস্সেতং অধিৰচনং. সো হি অরিযমগ্গেন আযতিং পটিসন্ধিকালং খেপেত্ৰা খাদিত্ৰা ঠিতত্তা ‘‘কালঘসো ভূতো’’তি ৰুচ্চতি. স ভূতপচনিং পচীতি সো যাযং তণ্হা অপাযেসু ভূতে পচতি, তং ঞাণগ্গিনা পচি দহি ভস্মমকাসি, তেন ‘‘ভূতপচনিং পচী’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘পজনি’’ন্তিপি পাঠো, জনিকং নিব্বত্তকিন্তি অত্থো.
ইমং পঞ্হং সুত্ৰা মাণৰেসু একোপি জানিতুং সমত্থো নাম নাহোসি. অথ নে বোধিসত্তো ‘‘মা খো তুম্হে ‘অযং পঞ্হো তীসু ৰেদেসু অত্থী’তি সঞ্ঞং অকত্থ, তুম্হে ‘যমহং জানামি, তং সব্বং জানামা’তি মঞ্ঞমানা মং বদরিরুক্খসদিসং করোথ, মম তুম্হেহি অঞ্ঞাতস্স বহুনো জাননভাৰং ন জানাথ, গচ্ছথ সত্তমে দিৰসে কালং দম্মি, এত্তকেন কালেন ইমং পঞ্হং চিন্তেথা’’তি. তে বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা সত্তাহং চিন্তেত্ৰাপি পঞ্হস্স নেৰ অন্তং, ন কোটিং পস্সিংসু. তে সত্তমদিৰসে আচরিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসীদিত্ৰা ‘‘কিং, ভদ্রমুখা, জানিত্থ পঞ্হ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ন জানামা’’তি ৰদিংসু. অথ বোধিসত্তো তে গরহমানো দুতিযং গাথমাহ –
১৯১. ‘‘বহূনি নরসীসানি, লোমসানি ব্রহানি চ;
গীৰাসু পটিমুক্কানি, কোচিদেৰেত্থ কণ্ণৰা’’তি.
তস্সত্থো – বহূনি নরানং সীসানি দিস্সন্তি, সব্বানি চ তানি লোমসানি, সব্বানি মহন্তানি গীৰাসুযেৰ ঠপিতানি, ন তালফলং ৰিয হত্থেন গহিতানি, নত্থি তেসং ইমেহি ধম্মেহি নানাকরণং. এত্থ পন কোচিদেৰ কণ্ণৰাতি অত্তানং সন্ধাযাহ. কণ্ণৰাতি পঞ্ঞৰা, কণ্ণছিদ্দং পন ন কস্সচি নত্থি. ইতি তে মাণৰকে ‘‘কণ্ণছিদ্দমত্তমেৰ তুম্হাকং বালানং অত্থি, ন পঞ্ঞা’’তি গরহিত্ৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি. তে সুত্ৰা – ‘‘অহো আচরিযা নাম মহন্তা’’তি খমাপেত্ৰা নিহতমানা বোধিসত্তং উপট্ঠহিংসু.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা পঞ্চসতা মাণৰকা ইমে ভিক্খূ অহেসুং, আচরিযো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
মূলপরিযাযজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.
[২৪৬] ৬. বালোৰাদজাতকৰণ্ণনা
হন্ত্ৰা ছেত্ৰা ৰধিত্ৰা চাতি ইদং সত্থা ৰেসালিং উপনিস্সায কূটাগারসালাযং ৰিহরন্তো সীহসেনাপতিং আরব্ভ কথেসি. সো হি ভগৰন্তং সরণং গন্ত্ৰা নিমন্তেত্ৰা পুনদিৰসে সমংসকভত্তং অদাসি. নিগণ্ঠা তং সুত্ৰা কুপিতা অনত্তমনা তথাগতং ৰিহেঠেতুকামা ‘‘সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং মংসং ভুঞ্জতী’’তি অক্কোসিংসু. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো ‘সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং মংসং ভুঞ্জতী’তি সদ্ধিং পরিসায অক্কোসন্তো আহিণ্ডতী’’তি. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো ইদানেৰ মং উদ্দিস্সকতমংসখাদনেন গরহতি, পুব্বেপি গরহিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায হিমৰন্ততো বারাণসিং গন্ত্ৰা পুনদিৰসে নগরং ভিক্খায পাৰিসি. অথেকো কুটুম্বিকো ‘‘তাপসং ৰিহেঠেস্সামী’’তি ঘরং পৰেসেত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা মচ্ছমংসেন পরিৰিসিত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে একমন্তং নিসীদিত্ৰা ‘‘ইমং মংসং তুম্হেযেৰ উদ্দিস্স পাণে মারেত্ৰা কতং, ইদং অকুসলং মা অম্হাকমেৰ, তুম্হাকম্পি হোতূ’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৯২. ‘‘হন্ত্ৰা ছেত্ৰা ৰধিত্ৰা চ, দেতি দানং অসঞ্ঞতো;
এদিসং ভত্তং ভুঞ্জমানো, স পাপেন উপলিপ্পতী’’তি.
তত্থ হন্ত্ৰাতি পহরিত্ৰা. ছেত্ৰাতি কিলমেত্ৰা. ৰধিত্ৰাতি মারেত্ৰা. দেতি দানং অসঞ্ঞতোতি অসঞ্ঞতো দুস্সীলো এৰং কত্ৰা দানং দেতি. এদিসং ভত্তং ভুঞ্জমানো, স পাপেন উপলিপ্পতীতি এদিসং উদ্দিস্সকতভত্তং ভুঞ্জমানো সো সমণোপি পাপেন উপলিপ্পতি সংযুজ্জতিযেৰাতি.
তং সুত্ৰা বোধিসত্তো দুতিযং গাথমাহ –
১৯৩. ‘‘পুত্তদারম্পি চে হন্ত্ৰা, দেতি দানং অসঞ্ঞতো;
ভুঞ্জমানোপি সপ্পঞ্ঞো, ন পাপেন উপলিপ্পতী’’তি.
তত্থ ভুঞ্জমানোপি সপ্পঞ্ঞোতি তিট্ঠতু অঞ্ঞং মংসং, পুত্তদারং ৰধিত্ৰাপি দুস্সীলেন দিন্নং সপ্পঞ্ঞো খন্তিমেত্তাদিগুণসম্পন্নো তং ভুঞ্জমানোপি পাপেন ন উপলিপ্পতীতি. এৰমস্স বোধিসত্তো ধম্মং কথেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কুটুম্বিকো নিগণ্ঠো নাটপুত্তো অহোসি, তাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
বালোৰাদজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.
[২৪৭] ৭. পাদঞ্জলিজাতকৰণ্ণনা
অদ্ধা পাদঞ্জলী সব্বেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো লাল়ুদাযীথেরং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি দিৰসে দ্ৰে অগ্গসাৰকা পঞ্হং ৰিনিচ্ছিনন্তি, ভিক্খূ পঞ্হং সুণন্তা থেরে পসংসন্তি. লাল়ুদাযীথেরো পন পরিসন্তরে নিসিন্নো ‘‘এতে অম্হেহি সমং কিং জানন্তী’’তি ওট্ঠং ভঞ্জি. তং দিস্ৰা থেরা উট্ঠায পক্কমিংসু, পরিসা ভিজ্জি. ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো লাল়ুদাযী, দ্ৰে অগ্গসাৰকে গরহিত্ৰা ওট্ঠং ভঞ্জী’’তি. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি লাল়ুদাযী ঠপেত্ৰা ওট্ঠভঞ্জনং ততো উত্তরি অঞ্ঞং ন জানাতী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অত্থধম্মানুসাসকো অমচ্চো অহোসি. রঞ্ঞো পাদঞ্জলী নাম পুত্তো লালো দন্ধপরিসক্কনো অহোসি. অপরভাগে রাজা কালমকাসি. অমচ্চা রঞ্ঞো মতকিচ্চানি কত্ৰা ‘‘তং রজ্জে অভিসিঞ্চিস্সামা’’তি মন্তযমানা রাজপুত্তং পাদঞ্জলিং আহংসু. বোধিসত্তো পন ‘‘অযং কুমারো লালো দন্ধপরিসক্কনো, পরিগ্গহেত্ৰা নং অভিসিঞ্চিস্সামা’’তি আহ. অমচ্চা ৰিনিচ্ছযং সজ্জেত্ৰা কুমারং সমীপে নিসীদাপেত্ৰা অড্ডং ৰিনিচ্ছিনন্তা ন সম্মা ৰিনিচ্ছিনিংসু. তে অস্সামিকং সামিকং কত্ৰা কুমারং পুচ্ছিংসু – ‘‘কীদিসং, কুমার, সুট্ঠু অড্ডং ৰিনিচ্ছিনিম্হা’’তি. সো ওট্ঠং ভঞ্জি. বোধিসত্তো ‘‘পণ্ডিতো ৰত মঞ্ঞে কুমারো, অসম্মাৰিনিচ্ছিতভাৰো তেন ঞাতো ভৰিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো পঠমং গাথমাহ –
১৯৪. ‘‘অদ্ধা পাদঞ্জলী সব্বে, পঞ্ঞায অতিরোচতি;
তথা হি ওট্ঠং ভঞ্জতি, উত্তরিং নূন পস্সতী’’তি.
তস্সত্থো – একংসেন পাদঞ্জলিকুমারো সব্বে অম্হে পঞ্ঞায অতিরোচতি. তথা হি ওট্ঠং ভঞ্জতি, নূন উত্তরিং অঞ্ঞং কারণং পস্সতীতি.
তে অপরস্মিম্পি দিৰসে ৰিনিচ্ছযং সজ্জেত্ৰা অঞ্ঞং অড্ডং সুট্ঠু ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা ‘‘কীদিসং, দেৰ, সুট্ঠু ৰিনিচ্ছিনিত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. সো পুনপি ওট্ঠমেৰ ভঞ্জি. অথস্স অন্ধবালভাৰং ঞত্ৰা বোধিসত্তো দুতিযং গাথমাহ –
১৯৫. ‘‘নাযং ধম্মং অধম্মং ৰা, অত্থানত্থঞ্চ বুজ্ঝতি;
অঞ্ঞত্র ওট্ঠনিব্ভোগা, নাযং জানাতি কিঞ্চন’’ন্তি.
অমচ্চা পাদঞ্জলিকুমারস্স লালভাৰং ঞত্ৰা বোধিসত্তং রজ্জে অভিসিঞ্চিংসু.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা পাদঞ্জলী লাল়ুদাযী অহোসি, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
পাদঞ্জলিজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.
[২৪৮] ৮. কিংসুকোপমজাতকৰণ্ণনা
সব্বেহি কিংসুকো দিট্ঠোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কিংসুকোপমসুত্তন্তং আরব্ভ কথেসি. চত্তারো হি ভিক্খূ তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা কম্মট্ঠানং যাচিংসু, সত্থা তেসং কম্মট্ঠানং কথেসি. তে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অত্তনো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি অগমিংসু. তেসু একো ছ ফস্সাযতনানি পরিগ্গণ্হিত্ৰা অরহত্তং পাপুণি, একো পঞ্চক্খন্ধে, একো চত্তারো মহাভূতে, একো অট্ঠারস ধাতুযো. তে অত্তনো অত্তনো অধিগতৰিসেসং সত্থু আরোচেসুং. অথেকস্স ভিক্খুনো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘ইমেসং কম্মট্ঠানানি নানা, নিব্বানং একং, কথং সব্বেহি অরহত্তং পত্ত’’ন্তি. সো সত্থারং পুচ্ছি. সত্থা ‘‘কিং তে, ভিক্খু, কিংসুকদিট্ঠভাতিকেহি নানত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ইদং নো, ভন্তে, কারণং কথেথা’’তি ভিক্খূহি যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে তস্স চত্তারো পুত্তা অহেসুং. তে একদিৰসং সারথিং পক্কোসেত্ৰা ‘‘মযং, সম্ম, কিংসুকং দট্ঠুকামা, কিংসুকরুক্খং নো দস্সেহী’’তি আহংসু. সারথি ‘‘সাধু, দস্সেস্সামী’’তি ৰত্ৰা চতুন্নম্পি একতো অদস্সেত্ৰা জেট্ঠরাজপুত্তং তাৰ রথে নিসীদাপেত্ৰা অরঞ্ঞং নেত্ৰা ‘‘অযং কিংসুকো’’তি খাণুককালে কিংসুকং দস্সেসি. অপরস্স বহলপলাসকালে, অপরস্স পুপ্ফিতকালে, অপরস্স ফলিতকালে. অপরভাগে চত্তারোপি ভাতরো একতো নিসিন্না ‘‘কিংসুকো নাম কীদিসো’’তি কথং সমুট্ঠাপেসুং. ততো একো ‘‘সেয্যাথাপি ঝামথূণো’’তি আহ. দুতিযো ‘‘সেয্যথাপি নিগ্রোধরুক্খো’’তি, ততিযো ‘‘সেয্যথাপি মংসপেসী’’তি, চতুত্থো ‘‘সেয্যথাপি সিরীসো’’তি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স কথায অপরিতুট্ঠা পিতু সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘দেৰ, কিংসুকো নাম কীদিসো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তুম্হেহি কিং কথিত’’ন্তি ৰুত্তে অত্তনা কথিতনীহারং রঞ্ঞো কথেসুং. রাজা ‘‘চতূহিপি তুম্হেহি কিংসুকো দিট্ঠো, কেৰলং ৰো কিংসুকস্স দস্সেন্তো সারথি ‘ইমস্মিং কালে কিংসুকো কীদিসো, ইমস্মিং কীদিসো’তি ৰিভজিত্ৰা ন পুচ্ছিতো, তেন ৰো কঙ্খা উপ্পন্না’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৯৬. ‘‘সব্বেহি কিংসুকো দিট্ঠো, কিং ন্ৰেত্থ ৰিচিকিচ্ছথ;
ন হি সব্বেসু ঠানেসু, সারথী পরিপুচ্ছিতো’’তি.
তত্থ ন হি সব্বেসু ঠানেসু, সারথী পরিপুচ্ছিতোতি সব্বেহি ৰো কিংসুকো দিট্ঠো, কিং নু তুম্হে এত্থ ৰিচিকিচ্ছথ, সব্বেসু ঠানেসু কিংসুকোৰেসো, তুম্হেহি পন ন হি সব্বেসু ঠানেসু সারথি পরিপুচ্ছিতো, তেন ৰো কঙ্খা উপ্পন্নাতি.
সত্থা ইমং কারণং দস্সেত্ৰা ‘‘যথা, ভিক্খু, তে চত্তারো ভাতিকা ৰিভাগং কত্ৰা অপুচ্ছিতত্তা কিংসুকে কঙ্খং উপ্পাদেসুং, এৰং ত্ৰম্পি ইমস্মিং ধম্মে কঙ্খং উপ্পাদেসী’’তি ৰত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৯৭. ‘‘এৰং সব্বেহি ঞাণেহি, যেসং ধম্মা অজানিতা;
তে ৰে ধম্মেসু কঙ্খন্তি, কিংসুকস্মিংৰ ভাতরো’’তি.
তস্সত্থো – যথা তে ভাতরো সব্বেসু ঠানেসু কিংসুকস্স অদিট্ঠত্তা কঙ্খিংসু, এৰং সব্বেহি ৰিপস্সনাঞাণেহি যেসং সব্বে ছফস্সাযতনখন্ধভূতধাতুভেদা ধম্মা অজানিতা, সোতাপত্তিমগ্গস্স অনধিগতত্তা অপ্পটিৰিদ্ধা, তে ৰে তেসু ফস্সাযতনাদিধম্মেসু কঙ্খন্তি যথা একস্মিংযেৰ কিংসুকস্মিং চত্তারো ভাতরোতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা বারাণসিরাজা অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
কিংসুকোপমজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.
[২৪৯] ৯. সালকজাতকৰণ্ণনা
একপুত্তকো ভৰিস্সসীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং মহাথেরং আরব্ভ কথেসি. সো কিরেকং কুমারকং পব্বাজেত্ৰা পীল়েন্তো তত্থ ৰিহরতি. সামণেরো পীল়ং সহিতুং অসক্কোন্তো উপ্পব্বজি. থেরো গন্ত্ৰা তং উপলাপেতি ‘‘কুমার, তৰ চীৰরং তৰেৰ ভৰিস্সতি পত্তোপি, মম সন্তকং পত্তচীৰরম্পি তৰেৰ ভৰিস্সতি, এহি পব্বজাহী’’তি. সো ‘‘নাহং পব্বজিস্সামী’’তি ৰত্ৰাপি পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানো পব্বজি. অথ নং পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায পুন থেরো ৰিহেঠেসি. সো পীল়ং অসহন্তো পুন উপ্পব্বজিত্ৰা অনেকৰারং যাচন্তেপি তস্মিং ‘‘ত্ৰং নেৰ মং সহসি, ন ৰিনা ৰত্তিতুং সক্কোসি, গচ্ছ ন পব্বজিস্সামী’’তি ন পব্বজি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, সুহদযো ৰত সো দারকো মহাথেরস্স আসযং ঞত্ৰা ন পব্বজী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰেস সুহদযো, পুব্বেপি সুহদযোৰ, একৰারং এতস্স দোসং দিস্ৰা ন পুন উপগচ্ছী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কুটুম্বিককুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ধঞ্ঞৰিক্কযেন জীৰিকং কপ্পেসি. অঞ্ঞতরোপি অহিতুণ্ডিকো একং মক্কটং সিক্খাপেত্ৰা ওসধং গাহাপেত্ৰা তেন সপ্পং কীল়াপেন্তো জীৰিকং কপ্পেসি. সো বারাণসিযং উস্সৰে ঘুট্ঠে উস্সৰং কীল়িতুকামো ‘‘ইমং মা পমজ্জী’’তি তং মক্কটং তস্স ধঞ্ঞৰাণিজস্স হত্থে ঠপেত্ৰা উস্সৰং কীল়িত্ৰা সত্তমে দিৰসে তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কহং মক্কটো’’তি পুচ্ছি. মক্কটো সামিকস্স সদ্দং সুত্ৰাৰ ধঞ্ঞাপণতো ৰেগেন নিক্খমি. অথ নং সো ৰেল়ুপেসিকায পিট্ঠিযং পোথেত্ৰা আদায উয্যানং গন্ত্ৰা একমন্তে বন্ধিত্ৰা নিদ্দং ওক্কমি. মক্কটো তস্স নিদ্দাযনভাৰং ঞত্ৰা অত্তনো বন্ধনং মোচেত্ৰা পলাযিত্ৰা অম্বরুক্খং আরুয্হ অম্বপক্কং খাদিত্ৰা অট্ঠিং অহিতুণ্ডিকস্স সরীরে পাতেসি. সো পবুজ্ঝিত্ৰা উল্লোকেন্তো তং দিস্ৰা ‘‘মধুরৰচনেন নং ৰঞ্চেত্ৰা রুক্খা ওতারেত্ৰা গণ্হিস্সামী’’তি তং উপলাপেন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৯৮. ‘‘একপুত্তকো ভৰিস্সসি, ত্ৰঞ্চ নো হেস্সসি ইস্সরো কুলে;
ওরোহ দুমস্মা সালক, এহি দানি ঘরকং ৰজেমসে’’তি.
তস্সত্থো – ত্ৰং ময্হং একপুত্তকো ভৰিস্সসি, কুলে চ মে ভোগানং ইস্সরো, এতম্হা রুক্খা ওতর, এহি অম্হাকং ঘরং গমিস্সাম. সালকাতি নামেন আলপন্তো আহ.
তং সুত্ৰা মক্কটো দুতিযং গাথমাহ –
১৯৯. ‘‘ননু মং সুহদযোতি মঞ্ঞসি, যঞ্চ মং হনসি ৰেল়ুযট্ঠিযা;
পক্কম্বৰনে রমামসে, গচ্ছ ত্ৰং ঘরকং যথাসুখ’’ন্তি.
তত্থ ননু মং সুহদযোতি মঞ্ঞসীতি ননু ত্ৰং মং ‘‘সুহদযো’’তি মঞ্ঞসি, ‘‘সুহদযো অয’’ন্তি মঞ্ঞসীতি অত্থো. যঞ্চ মং হনসি ৰেল়ুযট্ঠিযাতি যং মং এৰং অতিমঞ্ঞসি, যঞ্চ ৰেল়ুপেসিকায হনসি, তেনাহং নাগচ্ছামীতি দীপেতি. অথ নং ‘‘মযং ইমস্মিং পক্কম্বৰনে রমামসে, গচ্ছ ত্ৰং ঘরকং যথাসুখ’’ন্তি ৰত্ৰা উপ্পতিত্ৰা ৰনং পাৰিসি. অহিতুণ্ডিকোপি অনত্তমনো অত্তনো গেহং অগমাসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মক্কটো সামণেরো অহোসি, অহিতুণ্ডিকো মহাথেরো, ধঞ্ঞৰাণিজো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
সালকজাতকৰণ্ণনা নৰমা.
[২৫০] ১০. কপিজাতকৰণ্ণনা
অযং ইসী উপসমসংযমে রতোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কুহকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তস্স হি কুহকভাৰো ভিক্খূসু পাকটো জাতো. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অসুকো ভিক্খু নিয্যানিকে বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৰা কুহকৰত্তং পূরেতী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, এস ভিক্খু ইদানেৰ, পুব্বেপি কুহকোযেৰ, অগ্গিমত্তস্স কারণা মক্কটো হুত্ৰা কোহঞ্ঞমকাসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো পুত্তস্স আধাৰিত্ৰা পরিধাৰিত্ৰা ৰিচরণকালে ব্রাহ্মণিযা মতায পুত্তং অঙ্কেনাদায হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তম্পি পুত্তং তাপসকুমারকং কত্ৰা পণ্ণসালায ৰাসং কপ্পেসি. ৰস্সারত্তসমযে অচ্ছিন্নধারে দেৰে ৰস্সন্তে একো মক্কটো সীতপীল়িতো দন্তে খাদন্তো কম্পন্তো ৰিচরতি. বোধিসত্তো মহন্তে দারুক্খন্ধে আহরিত্ৰা অগ্গিং কত্ৰা মঞ্চকে নিপজ্জি, পুত্তকোপিস্স পাদে পরিমজ্জমানো নিসীদি. সো মক্কটো একস্স মততাপসস্স সন্তকানি ৰক্কলানি নিৰাসেত্ৰা চ পারুপিত্ৰা চ অজিনচম্মং অংসে কত্ৰা কাজকমণ্ডলুং আদায ইসিৰেসেনাগন্ত্ৰা পণ্ণসালদ্ৰারে অগ্গিস্স কারণা কুহককম্মং কত্ৰা অট্ঠাসি. তাপসকুমারকো তং দিস্ৰা ‘‘তাত, তাপসো একো সীতপীল়িতো কম্পমানো তিট্ঠতি, ইধ নং পক্কোসথ, ৰিসিব্বেস্সতী’’তি পিতরং আযাচন্তো পঠমং গাথমাহ –
২০০. ‘‘অযং ইসী উপসমসংযমে রতো, স তিট্ঠতি সিসিরভযেন অট্টিতো;
হন্দ অযং পৰিসতুমং অগারকং, ৰিনেতু সীতং দরথঞ্চ কেৰল’’ন্তি.
তত্থ উপসমসংযমে রতোতি রাগাদিকিলেসউপসমে চ সীলসংযমে চ রতো. স তিট্ঠতীতি সো তিট্ঠতি. সিসিরভযেনাতি ৰাতৰুট্ঠিজনিতস্স সিসিরস্স ভযেন. অট্টিতোতি পীল়িতো. পৰিসতুমন্তি পৰিসতু ইমং. কেৰলন্তি সকলং অনৰসেসং.
বোধিসত্তো পুত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা উট্ঠায ওলোকেন্তো মক্কটভাৰং ঞত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
২০১. ‘‘নাযং ইসী উপসমসংযমে রতো, কপী অযং দুমৰরসাখগোচরো;
সো দূসকো রোসকো চাপি জম্মো, সচে ৰজেমম্পি দূসেয্যগার’’ন্তি.
তত্থ দুমৰরসাখগোচরোতি দুমৰরানং সাখগোচরো. সো দূসকো রোসকো চাপি জম্মোতি সো এৰং গতগতট্ঠানস্স দূসনতো দূসকো, ঘট্টনতায রোসকো, লামকভাৰেন জম্মো. সচে ৰজেতি যদি ইমং পণ্ণসালং ৰজে পৰিসেয্য, সব্বং উচ্চারপস্সাৰকরণেন চ অগ্গিদানেন চ দূসেয্যাতি.