৮. কাসাৰৰগ্গো
[২২১] ১. কাসাৰজাতকৰণ্ণনা
অনিক্কসাৰো কাসাৰন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু পন রাজগহে সমুট্ঠিতং. একস্মিং সমযে ধম্মসেনাপতি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৰেল়ুৰনে ৰিহরতি. দেৰদত্তোপি অত্তনো অনুরূপায দুস্সীলপরিসায পরিৰুতো গযাসীসে ৰিহরতি. তস্মিং সমযে রাজগহৰাসিনো ছন্দকং সঙ্ঘরিত্ৰা দানং সজ্জযিংসু. অথেকো ৰোহারত্থায আগতৰাণিজো ইমং সাটকং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘মম্পি পত্তিকং করোথা’’তি মহগ্ঘং গন্ধকাসাৰং অদাসি. নাগরা মহাদানং পৰত্তযিংসু, সব্বং ছন্দকেন সঙ্কড্ঢিতং কহাপণেহেৰ নিট্ঠাসি. সো সাটকো অতিরেকো অহোসি. মহাজনো সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অযং গন্ধকাসাৰসাটকো অতিরেকো. কস্স নং দেম, কিং সারিপুত্তত্থেরস্স, উদাহু দেৰদত্তস্সা’’তি মন্তযিংসু.
তত্থেকে ‘‘সারিপুত্তত্থেরস্সা’’তি আহংসু. অপরে ‘‘সারিপুত্তত্থেরো কতিপাহং ৰসিত্ৰা যথারুচি পক্কমিস্সতি, দেৰদত্তত্থেরো পন নিবদ্ধং অম্হাকং নগরমেৰ উপনিস্সায ৰিহরতি, মঙ্গলামঙ্গলেসু অযমেৰ অম্হাকং অৰস্সযো, দেৰদত্তস্স দস্সামা’’তি আহংসু. সম্বহুলিকং করোন্তেসুপি ‘‘দেৰদত্তস্স দস্সামা’’তি ৰত্তারো বহুতরা অহেসুং, অথ নং দেৰদত্তস্স অদংসু. দেৰদত্তো তস্স দসা ছিন্দাপেত্ৰা ওৰট্টিকং সিব্বাপেত্ৰা রজাপেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টৰণ্ণং কত্ৰা পারুপি. তস্মিং কালে তিংসমত্তা ভিক্খূ রাজগহা নিক্খমিত্ৰা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা কতপটিসন্থারা তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘এৰং, ভন্তে, অত্তনো অননুচ্ছৰিকং অরহদ্ধজং পারুপী’’তি আরোচেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ অত্তনো অননুরূপং অরহদ্ধজং পরিদহতি, পুব্বেপি পরিদহিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হিমৰন্তপদেসে হত্থিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো অসীতিসহস্সমত্তৰারণপরিৰারো যূথপতি হুত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে ৰসতি. অথেকো দুগ্গতমনুস্সো বারাণসিযং ৰিহরন্তো দন্তকারৰীথিযং দন্তকারে দন্তৰলযাদীনি করোন্তে দিস্ৰা ‘‘হত্থিদন্তে লভিত্ৰা গণ্হিস্সথা’’তি পুচ্ছি. তে ‘‘আম গণ্হিস্সামা’’তি আহংসু. সো আৰুধং আদায কাসাৰৰত্থৰসনো পচ্চেকবুদ্ধৰেসং গণ্হিত্ৰা পটিসীসকং পটিমুঞ্চিত্ৰা হত্থিৰীথিযং ঠত্ৰা আৰুধেন হত্থিং মারেত্ৰা দন্তে আদায বারাণসিযং ৰিক্কিণন্তো জীৰিকং কপ্পেসি. সো অপরভাগে বোধিসত্তস্স পরিৰারহত্থীনং সব্বপচ্ছিমং হত্থিং মারেতুং আরভি. হত্থিনো দেৰসিকং হত্থীসু পরিহাযন্তেসু ‘‘কেন নু খো কারণেন হত্থিনো পরিহাযন্তী’’তি বোধিসত্তস্স আরোচেসুং.
বোধিসত্তো পরিগ্গণ্হন্তো ‘‘পচ্চেকবুদ্ধৰেসং গহেত্ৰা হত্থিৰীথিপরিযন্তে একো পুরিসো তিট্ঠতি, কচ্চি নু খো সো মারেতি, পরিগ্গণ্হিস্সামি ন’’ন্তি একদিৰসং হত্থী পুরতো কত্ৰা সযং পচ্ছতো অহোসি. সো বোধিসত্তং দিস্ৰা আৰুধং আদায পক্খন্দি. বোধিসত্তো নিৰত্তিত্ৰা ঠিতো ‘‘ভূমিযং পোথেত্ৰা মারেস্সামি ন’’ন্তি সোণ্ডং পসারেত্ৰা তেন পরিদহিতানি কাসাৰানি দিস্ৰা ‘‘ইমং অরহদ্ধজং মযা গরুং কাতুং ৰট্টতী’’তি সোণ্ডং পটিসংহরিত্ৰা ‘‘অম্ভো পুরিস, ননু এস অরহদ্ধজো অননুচ্ছৰিকো তুয্হং, কস্মা এতং পরিদহসী’’তি ইমা গাথা অৰোচ –
১৪১. ‘‘অনিক্কসাৰো কাসাৰং, যো ৰত্থং পরিদহিস্সতি;
অপেতো দমসচ্চেন, ন সো কাসাৰমরহতি.
১৪২. ‘‘যো চ ৰন্তকসাৰস্স, সীলেসু সুসমাহিতো;
উপেতো দমসচ্চেন, স ৰে কাসাৰমরহতী’’তি.
তত্থ অনিক্কসাৰোতি কসাৰো ৰুচ্চতি রাগো দোসো মোহো মক্খো পল়াসো ইস্সা মচ্ছরিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সারম্ভো মানো অতিমানো মদো পমাদো, সব্বে অকুসলা ধম্মা সব্বে দুচ্চরিতা সব্বং ভৰগামিকম্মং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং, এসো কসাৰো নাম. সো যস্স পুগ্গলস্স অপ্পহীনো সন্তানতো অনিস্সট্ঠো অনিক্খন্তো, সো অনিক্কসাৰো নাম. কাসাৰন্তি কসাযরসপীতং অরহদ্ধজভূতং. যো ৰত্থং পরিদহিস্সতীতি যো এৰরূপো হুত্ৰা এৰরূপং ৰত্থং পরিদহিস্সতি নিৰাসেতি চেৰ পারুপতি চ. অপেতো দমসচ্চেনাতি ইন্দ্রিযদমসঙ্খাতেন দমেন চ নিব্বানসঙ্খাতেন চ পরমত্থসচ্চেন অপেতো পরিৰজ্জিতো. নিস্সক্কত্থে ৰা করণৰচনং, এতস্মা দমসচ্চা অপেতোতি অত্থো. ‘‘সচ্চ’’ন্তি চেত্থ ৰচীসচ্চং চতুসচ্চম্পি ৰট্টতিযেৰ. ন সো কাসাৰমরহতীতি সো পুগ্গলো অনিক্কসাৰত্তা অরহদ্ধজং কাসাৰং ন অরহতি অননুচ্ছৰিকো এতস্স.
যো চ ৰন্তকসাৰস্সাতি যো পন পুগ্গলো যথাৰুত্তস্সেৰ কসাৰস্স ৰন্তত্তা ৰন্তকসাৰো অস্স. সীলেসু সুসমাহিতোতি মগ্গসীলেসু চেৰ ফলসীলেসু চ সম্মা আহিতো, আনেত্ৰা ঠপিতো ৰিয তেসু পতিট্ঠিতো. তেহি সীলেহি সমঙ্গীভূতস্সেতং অধিৰচনং. উপেতোতি সমন্নাগতো. দমসচ্চেনাতি ৰুত্তপ্পকারেন দমেন চ সচ্চেন চ. স ৰে কাসাৰমরহতীতি সো এৰরূপো পুগ্গলো ইমং অরহদ্ধজং কাসাৰং অরহতি.
এৰং বোধিসত্তো তস্স পুরিসস্স ইমং কারণং কথেত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায মা ইধ আগমি, আগচ্ছসি চে, জীৰিতং তে নত্থী’’’তি তজ্জেত্ৰা পলাপেসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা হত্থিমারকপুরিসো দেৰদত্তো অহোসি, যূথপতি পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
কাসাৰজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[২২২] ২. চূল়নন্দিযজাতকৰণ্ণনা
ইদং তদাচরিযৰচোতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. একদিৰসঞ্হি ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তো নাম কক্খল়ো ফরুসো সাহসিকো সম্মাসম্বুদ্ধে অভিমারে পযোজেসি, সিলং পৰিজ্ঝি, নাল়াগিরিং পযোজেসি, খন্তিমেত্তানুদ্দযমত্তম্পিস্স তথাগতে নত্থী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি দেৰদত্তো কক্খল়ো ফরুসো নিক্কারুণিকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হিমৰন্তপদেসে মহানন্দিযো নাম ৰানরো অহোসি, কনিট্ঠভাতিকো পনস্স চূল়নন্দিযো নাম. তে উভোপি অসীতিসহস্সৰানরপরিৰারা হিমৰন্তপদেসে অন্ধমাতরং পটিজগ্গন্তা ৰাসং কপ্পেসুং. তে মাতরং সযনগুম্বে ঠপেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা মধুরানি ফলাফলানি মাতুযা পেসেন্তি. আহরণকৰানরা তস্সা ন দেন্তি, সা খুদাপীল়িতা অট্ঠিচম্মাৰসেসা কিসা অহোসি. অথ নং বোধিসত্তো আহ – ‘‘মযং, অম্ম, তুম্হাকং মধুরফলাফলানি পেসেম, তুম্হে কস্মা মিলাযথা’’তি. ‘‘তাত, নাহং লভামী’’তি. বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘মযি যূথং পরিহরন্তে মাতা মে নস্সিস্সতি, যূথং পহায মাতরংযেৰ পটিজগ্গিস্সামী’’তি. সো চূল়নন্দিযং পক্কোসিত্ৰা ‘‘তাত, ত্ৰং যূথং পরিহর, অহং মাতরং পটিজগ্গিস্সামী’’তি আহ. সোপি নং ‘‘ভাতিক, ময্হং যূথপরিহরণেন কম্মং নত্থি, অহম্পি মাতরমেৰ পটিজগ্গিস্সামী’’তি আহ. ইতি তে উভোপি একচ্ছন্দা হুত্ৰা যূথং পহায মাতরং গহেত্ৰা হিমৰন্তা ওরুয্হ পচ্চন্তে নিগ্রোধরুক্খে ৰাসং কপ্পেত্ৰা মাতরং পটিজগ্গিংসু.
অথেকো বারাণসিৰাসী ব্রাহ্মণমাণৰো তক্কসিলাযং দিসাপামোক্খস্স আচরিযস্স সন্তিকে সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা ‘‘গমিস্সামী’’তি আচরিযং আপুচ্ছি. আচরিযো অঙ্গৰিজ্জানুভাৰেন তস্স কক্খল়ফরুসসাহসিকভাৰং ঞত্ৰা ‘‘তাত, ত্ৰং কক্খল়ো ফরুসো সাহসিকো, এৰরূপানং ন সব্বকালং একসদিসমেৰ ইজ্ঝতি, মহাৰিনাসং মহাদুক্খং পাপুণিস্সসি, মা ত্ৰং কক্খল়ো হোহি, পচ্ছানুতাপনকারণং কম্মং মা করী’’তি ওৰদিত্ৰা উয্যোজেসি. সো আচরিযং ৰন্দিত্ৰা বারাণসিং গন্ত্ৰা ঘরাৰাসং গহেত্ৰা অঞ্ঞেহি সিপ্পেহি জীৰিকং কপ্পেতুং অসক্কোন্তো ‘‘ধনুকোটিং নিস্সায জীৰিস্সামি, লুদ্দকম্মং কত্ৰা জীৰিকং কপ্পেস্সামী’’তি বারাণসিতো নিক্খমিত্ৰা পচ্চন্তগামকে ৰসন্তো ধনুকলাপসন্নদ্ধো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা নানামিগে মারেত্ৰা মংসৰিক্কযেন জীৰিকং কপ্পেসি. সো একদিৰসং অরঞ্ঞে কিঞ্চি অলভিত্ৰা আগচ্ছন্তো অঙ্গণপরিযন্তে ঠিতং নিগ্রোধরুক্খং দিস্ৰা ‘‘অপি নামেত্থ কিঞ্চি ভৰেয্যা’’তি নিগ্রোধরুক্খাভিমুখো পাযাসি.
তস্মিং খণে উভোপি তে ভাতরো মাতরং ফলানি খাদাপেত্ৰা পুরতো কত্ৰা ৰিটপব্ভন্তরে নিসিন্না তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘কিং নো মাতরং করিস্সতী’’তি সাখন্তরে নিলীযিংসু. সোপি খো সাহসিকপুরিসো রুক্খমূলং আগন্ত্ৰা তং তেসং মাতরং জরাদুব্বলং অন্ধং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘কিং মে তুচ্ছহত্থগমনেন ইমং মক্কটিং ৰিজ্ঝিত্ৰা গহেত্ৰা গমিস্সামী’’তি. সো তস্সা ৰিজ্ঝনত্থায ধনুং গণ্হি. তং দিস্ৰা বোধিসত্তো ‘‘তাত চূল়নন্দিয, এসো মে পুরিসো মাতরং ৰিজ্ঝিতুকামো, অহমস্সা জীৰিতদানং দস্সামি, ত্ৰং মমচ্চযেন মাতরং পটিজগ্গেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা সাখন্তরা নিক্খমিত্ৰা ‘‘ভো পুরিস, মা মে মাতরং ৰিজ্ঝি, এসা অন্ধা জরাদুব্বলা, অহমস্সা জীৰিতদানং দেমি, ত্ৰং এতং অমারেত্ৰা মং মারেহী’’তি তস্স পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা সরস্স আসন্নট্ঠানে নিসীদি. সো নিক্করুণো বোধিসত্তং ৰিজ্ঝিত্ৰা পাতেত্ৰা মাতরম্পিস্স ৰিজ্ঝিতুং পুন ধনুং সন্নয্হি. তং দিস্ৰা চূল়নন্দিযো ‘‘অযং মে মাতরং ৰিজ্ঝিতুকামো, একদিৰসম্পি খো মে মাতা জীৰমানা লদ্ধজীৰিতাযেৰ নাম হোতি, জীৰিতদানমস্সা দস্সামী’’তি সাখন্তরা নিক্খমিত্ৰা ‘‘ভো পুরিস, মা মে মাতরং ৰিজ্ঝি, অহমস্সা জীৰিতদানং দম্মি, ত্ৰং মং ৰিজ্ঝিত্ৰা অম্হে দ্ৰে ভাতিকে গহেত্ৰা অম্হাকং মাতু জীৰিতদানং দেহী’’তি তস্স পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা সরস্স আসন্নট্ঠানে নিসীদি. সো তম্পি ৰিজ্ঝিত্ৰা পাতেত্ৰা ‘‘অযং মক্কটী ঘরে দারকানং ভৰিস্সতী’’তি মাতরম্পি তেসং ৰিজ্ঝিত্ৰা পাতেত্ৰা তযোপি কাজেনাদায গেহাভিমুখো পাযাসি.
অথস্স পাপপুরিসস্স গেহে অসনি পতিত্ৰা ভরিযঞ্চ দ্ৰে দারকে চ গেহেনেৰ সদ্ধিং ঝাপেসি, পিট্ঠিৰংসথূণমত্তং অৰসিস্সি. অথস্স নং গামদ্ৰারেযেৰ একো পুরিসো দিস্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসি. সো পুত্তদারসোকেন অভিভূতো তস্মিংযেৰ ঠানে মংসকাজঞ্জ ধনুঞ্চ ছড্ডেত্ৰা ৰত্থং পহায নগ্গো বাহা পগ্গয্হ পরিদেৰমানো গন্ত্ৰা ঘরং পাৰিসি. অথস্স সা থূণা ভিজ্জিত্ৰা সীসে পতিত্ৰা সীসং ভিন্দি, পথৰী ৰিৰরং অদাসি, অৰীচিতো জালা উট্ঠহি. সো পথৰিযা গিলিযমানো আচরিযস্স ওৰাদং সরিত্ৰা ‘‘ইমং ৰত কারণং দিস্ৰা পারাসরিযব্রাহ্মণো ময্হং ওৰাদমদাসী’’তি পরিদেৰমানো ইমং গাথাদ্ৰযমাহ –
১৪৩. ‘‘ইদং তদাচরিযৰচো, পারাসরিযো যদব্রৰি;
মাসু ত্ৰং অকরি পাপং, যং ত্ৰং পচ্ছা কতং তপে.
১৪৪. ‘‘যানি করোতি পুরিসো, তানি অত্তনি পস্সতি;
কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপকং;
যাদিসং ৰপতে বীজং, তাদিসং হরতে ফল’’ন্তি.
তস্সত্থো – যং পারাসরিযো ব্রাহ্মণো অব্রৰি – ‘‘মাসু ত্ৰং পাপং অকরী, যং কতং পচ্ছা ত্ৰঞ্ঞেৰ তপেয্যা’’তি, ইদং তং আচরিযস্স ৰচনং. যানি কাযৰচীমনোদ্ৰারেহি কম্মানি পুরিসো করোতি, তেসং ৰিপাকং পটিলভন্তো তানিযেৰ অত্তনি পস্সতি. কল্যাণকম্মকারী কল্যাণং ফলমনুভোতি, পাপকারী চ পাপকমেৰ হীনং লামকং অনিট্ঠফলং অনুভোতি. লোকস্মিম্পি হি যাদিসং ৰপতে বীজং, তাদিসং হরতে ফলং, বীজানুরূপং বীজানুচ্ছৰিকমেৰ ফলং হরতি গণ্হাতি অনুভৰতীতি. ইতি সো পরিদেৰন্তো পথৰিং পৰিসিত্ৰা অৰীচিমহানিরযে নিব্বত্তি.
সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ, পুব্বেপি কক্খল়ো ফরুসো নিক্কারুণিকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা লুদ্দকপুরিসো দেৰদত্তো অহোসি, দিসাপামোক্খো আচরিযো সারিপুত্তো, চূল়নন্দিযো আনন্দো, মাতা মহাপজাপতিগোতমী, মহানন্দিযো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
চূল়নন্দিযজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[২২৩] ৩. পুটভত্তজাতকৰণ্ণনা
নমে নমন্তস্স ভজে ভজন্তন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কুটুম্বিকং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিনগরৰাসী কিরেকো কুটুম্বিকো একেন জনপদকুটুম্বিকেন সদ্ধিং ৰোহারং অকাসি. সো অত্তনো ভরিযং আদায তস্স ধারণকস্স সন্তিকং অগমাসি. ধারণকো ‘‘দাতুং ন সক্কোমী’’তি ন কিঞ্চি অদাসি, ইতরো কুজ্ঝিত্ৰা ভত্তং অভুঞ্জিত্ৰাৰ নিক্খমি. অথ নং অন্তরামগ্গে ছাতজ্ঝত্তং দিস্ৰা মগ্গপটিপন্না পুরিসা ‘‘ভরিযাযপি দত্ৰা ভুঞ্জাহী’’তি ভত্তপুটং অদংসু. সো তং গহেত্ৰা তস্সা অদাতুকামো হুত্ৰা ‘‘ভদ্দে, ইদং চোরানং তিট্ঠনট্ঠানং, ত্ৰং পুরতো যাহী’’তি উয্যোজেত্ৰা সব্বং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তুচ্ছপুটং দস্সেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, অভত্তকং তুচ্ছপুটমেৰ অদংসূ’’তি আহ. সা তেন এককেনেৰ ভুত্তভাৰং ঞত্ৰা দোমনস্সপ্পত্তা অহোসি. তে উভোপি জেতৰনপিট্ঠিৰিহারেন গচ্ছন্তা ‘‘পানীযং পিৰিস্সামা’’তি জেতৰনং পৰিসিংসু.
সত্থাপি তেসঞ্ঞেৰ আগমনং ওলোকেন্তো মগ্গং গহেত্ৰা ঠিতলুদ্দকো ৰিয গন্ধকুটিছাযায নিসীদি, তে সত্থারং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসীদিংসু. সত্থা তেহি সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কিং, উপাসিকে, অযং তে ভত্তা হিতকামো সস্নেহো’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভন্তে, অহং এতস্স সস্নেহা, অযং পন ময্হং নিস্নেহো, তিট্ঠন্তু অঞ্ঞেপি দিৰসা, অজ্জেৰেস অন্তরামগ্গে পুটভত্তং লভিত্ৰা ময্হং অদত্ৰা অত্তনাৰ ভুঞ্জী’’তি. ‘‘উপাসিকে, নিচ্চকালম্পি ত্ৰং এতস্স হিতকামা সস্নেহা, অযং পন নিস্নেহোৰ. যদা পন পণ্ডিতে নিস্সায তৰ গুণে জানাতি, তদা তে সব্বিস্সরিযং নিয্যাদেতী’’তি ৰত্ৰা তায যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অমচ্চকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তস্স অত্থধম্মানুসাসকো অহোসি. অথ রাজা ‘‘পদুব্ভেয্যাপি মে অয’’ন্তি অত্তনো পুত্তং আসঙ্কন্তো নীহরি. সো অত্তনো ভরিযং গহেত্ৰা নগরা নিক্খম্ম একস্মিং কাসিকগামকে ৰাসং কপ্পেসি. সো অপরভাগে পিতু কালকতভাৰং সুত্ৰা ‘‘কুলসন্তকং রজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি বারাণসিং পচ্চাগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে ‘‘ভরিযাযপি দত্ৰা ভুঞ্জাহী’’তি ভত্তপুটং লভিত্ৰা তস্সা অদত্ৰা সযমেৰ তং ভুঞ্জি. সা ‘‘কক্খল়ো ৰতাযং পুরিসো’’তি দোমনস্সপ্পত্তা অহোসি. সো বারাণসিযং রজ্জং গহেত্ৰা তং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেত্ৰা ‘‘এত্তকমেৰ এতিস্সা অল’’ন্তি ন অঞ্ঞং সক্কারং ৰা সম্মানং ৰা করোতি, ‘‘কথং যাপেসী’’তিপি নং ন পুচ্ছতি.
বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অযং দেৰী রঞ্ঞো বহূপকারা সস্নেহা, রাজা পনেতং কিস্মিঞ্চি ন মঞ্ঞতি, সক্কারসম্মানমস্সা কারেস্সামী’’তি তং উপসঙ্কমিত্ৰা উপচারং কত্ৰা একমন্তং ঠত্ৰা ‘‘কিং, তাতা’’তি ৰুত্তে ‘‘কথং সমুট্ঠাপেতুং মযং, দেৰি, তুম্হে উপট্ঠহাম, কিং নাম মহল্লকানং পিতূনং ৰত্থখণ্ডং ৰা ভত্তপিণ্ডং ৰা দাতুং ন ৰট্টতী’’তি আহ. ‘‘তাত, অহং অত্তনাৰ কিঞ্চি ন লভামি, তুম্হাকং কিং দস্সামি, ননু লভনকালে অদাসিং, ইদানি পন মে রাজা ন কিঞ্চি দেতি. তিট্ঠতু অঞ্ঞং দানং, রজ্জং গণ্হিতুং আগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে ভত্তপুটং লভিত্ৰা ভত্তমত্তম্পি মে অদত্ৰা অত্তনাৰ ভুঞ্জী’’তি. ‘‘কিং পন, অম্ম, রঞ্ঞো সন্তিকে এৰং কথেতুং সক্খিস্সথা’’তি? ‘‘সক্খিস্সামি, তাতা’’তি. ‘‘তেন হি অজ্জেৰ মম রঞ্ঞো সন্তিকে ঠিতকালে মযি পুচ্ছন্তে এৰং কথেথ অজ্জেৰ ৰো গুণং জানাপেস্সামী’’তি এৰং ৰত্ৰা বোধিসত্তো পুরিমতরং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকে অট্ঠাসি. সাপি গন্ত্ৰা রঞ্ঞো সমীপে অট্ঠাসি.
অথ নং বোধিসত্তো ‘‘অম্ম, তুম্হে অতিৰিয কক্খল়া, কিং নাম পিতূনং ৰত্থখণ্ডং ৰা ভত্তপিণ্ডমত্তং ৰা দাতুং ন ৰট্টতী’’তি আহ. ‘‘তাত, অহমেৰ রঞ্ঞো সন্তিকা কিঞ্চি ন লভামি, তুম্হাকং কিং দস্সামী’’তি? ‘‘ননু অগ্গমহেসিট্ঠানং তে লদ্ধ’’ন্তি? ‘‘তাত, কিস্মিঞ্চি সম্মানে অসতি অগ্গমহেসিট্ঠানং কিং করিস্সতি, ইদানি মে তুম্হাকং রাজা কিং দস্সতি, সো অন্তরামগ্গে ভত্তপুটং লভিত্ৰা ততো কিঞ্চি অদত্ৰা সযমেৰ ভুঞ্জী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘এৰং কির, মহারাজা’’তি পুচ্ছি. রাজা অধিৰাসেসি. বোধিসত্তো তস্স অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা ‘‘তেন হি, অম্ম, রঞ্ঞো অপ্পিযকালতো পট্ঠায কিং তুম্হাকং ইধ ৰাসেন. লোকস্মিঞ্হি অপ্পিযসম্পযোগো চ দুক্খো, তুম্হাকং ইধ ৰাসে সতি রঞ্ঞো অপ্পিযসম্পযোগোৰ দুক্খং ভৰিস্সতি, ইমে সত্তা নাম ভজন্তে ভজন্তি, অভজনভাৰং ঞত্ৰা অঞ্ঞত্থ গন্তব্বং, মহন্তো লোকসন্নিৰাসো’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অৰোচ –
১৪৫. ‘‘নমে নমন্তস্স ভজে ভজন্তং, কিচ্চানুকুব্বস্স করেয্য কিচ্চং;
নানত্থকামস্স করেয্য অত্থং, অসম্ভজন্তম্পি ন সম্ভজেয্য.
১৪৬. ‘‘চজে চজন্তং ৰনথং ন কযিরা, অপেতচিত্তেন ন সম্ভজেয্য;
দিজো দুমং খীণফলন্তি ঞত্ৰা, অঞ্ঞং সমেক্খেয্য মহা হি লোকো’’তি.
তত্থ নমে নমন্তস্স ভজে ভজন্তন্তি যো অত্তনো নমতি, তস্সেৰ পটিনমেয্য. যো চ ভজতি, তমেৰ ভজেয্য. কিচ্চানুকুব্বস্স করেয্য কিচ্চন্তি অত্তনো উপ্পন্নকিচ্চং অনুকুব্বন্তস্সেৰ তস্সপি উপ্পন্নকিচ্চং পটিকরেয্য. চজে চজন্তং ৰনথং ন কযিরাতি অত্তানং জহন্তং জহেয্যেৰ, তস্মিং তণ্হাসঙ্খাতং ৰনথং ন করেয্য. অপেতচিত্তেনাতি ৰিগতচিত্তেন ৰিপল্লত্থচিত্তেন. ন সম্ভজেয্যাতি তথারূপেন সদ্ধিং ন সমাগচ্ছেয্য. দিজো দুমন্তি যথা সকুণো পুব্বে ফলিতম্পি রুক্খং ফলে খীণে ‘‘খীণফলো অয’’ন্তি ঞত্ৰা তং ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞং সমেক্খতি পরিযেসতি, এৰং অঞ্ঞং সমেক্খেয্য. মহা হি এস লোকো, অথ তুম্হে সস্নেহং একং পুরিসং লভিস্সথাতি.
তং সুত্ৰা বারাণসিরাজা দেৰিযা সব্বিস্সরিযং অদাসি. ততো পট্ঠায সমগ্গা সম্মোদমানা ৰসিংসু.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে দ্ৰে জযম্পতিকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. ‘‘তদা জযম্পতিকা ইমে দ্ৰে জযম্পতিকা অহেসুং, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
পুটভত্তজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[২২৪] ৪. কুম্ভিলজাতকৰণ্ণনা
যস্সেতে চতুরো ধম্মাতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি.
১৪৭. ‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, ৰানরিন্দ যথা তৰ;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৰত্ততি.
১৪৮. ‘‘যস্স চেতে ন ৰিজ্জন্তি, গুণা পরমভদ্দকা;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো নাতিৰত্ততী’’তি.
তত্থ গুণা পরমভদ্দকাতি যস্স এতে পরমভদ্দকা চত্তারো রাসট্ঠেন পিণ্ডট্ঠেন গুণা ন ৰিজ্জন্তি, সো পচ্চামিত্তং অতিক্কমিতুং ন সক্কোতীতি. সেসমেত্থ সব্বং হেট্ঠা কুম্ভিলজাতকে ৰুত্তনযমেৰ সদ্ধিং সমোধানেনাতি.
কুম্ভিলজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.
[২২৫] ৫. খন্তিৰণ্ণজাতকৰণ্ণনা
অত্থি মে পুরিসো, দেৰাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোসলরাজানং আরব্ভ কথেসি. তস্স কিরেকো বহূপকারো অমচ্চো অন্তেপুরে পদুস্সি. রাজা ‘‘উপকারকো মে’’তি ঞত্ৰাপি অধিৰাসেত্ৰা সত্থু আরোচেসি. সত্থা ‘‘পোরাণকরাজানোপি, মহারাজ, এৰং অধিৰাসেসুংযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে একো অমচ্চো তস্স অন্তেপুরে পদুস্সি, অমচ্চস্সাপি সেৰকো তস্স গেহে পদুস্সি. সো তস্স অপরাধং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো তং আদায রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘দেৰ, একো মে উপট্ঠাকো সব্বকিচ্চকারকো, সো ময্হং গেহে পদুস্সি, তস্স কিং কাতুং ৰট্টতী’’তি পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৪৯. ‘‘অত্থি মে পুরিসো দেৰ, সব্বকিচ্চেসু ব্যাৰটো;
তস্স চেকোপরাধত্থি, তত্থ ত্ৰং কিন্তি মঞ্ঞসী’’তি.
তত্থ তস্স চেকোপরাধত্থীতি তস্স চ পুরিসস্স একো অপরাধো অত্থি. তত্থ ত্ৰং কিন্তি মঞ্ঞসীতি তত্থ তস্স পুরিসস্স অপরাধে ত্ৰং ‘‘কিং কাতব্ব’’ন্তি মঞ্ঞসি, যথা তে চিত্তং উপ্পজ্জতি, তদনুরূপমস্স দণ্ডং পণেহীতি দীপেতি.
তং সুত্ৰা রাজা দুতিযং গাথমাহ –
১৫০. ‘‘অম্হাকম্পত্থি পুরিসো, এদিসো ইধ ৰিজ্জতি;
দুল্লভো অঙ্গসম্পন্নো, খন্তিরস্মাক রুচ্চতী’’তি.
তস্সত্থো – অম্হাকম্পি রাজূনং সতং এদিসো বহূপকারো অগারে দুস্সনকপুরিসো অত্থি, সো চ খো ইধ ৰিজ্জতি, ইদানিপি ইধেৰ সংৰিজ্জতি, মযং রাজানোপি সমানা তস্স বহূপকারতং সন্ধায অধিৰাসেম, তুয্হং পন অরঞ্ঞোপি সতো অধিৰাসনভারো জাতো. অঙ্গসম্পন্নো হি সব্বেহি গুণকোট্ঠাসেহি সমন্নাগতো পুরিসো নাম দুল্লভো, তেন কারণেন অস্মাকং এৰরূপেসু ঠানেসু অধিৰাসনখন্তিযেৰ রুচ্চতীতি.
অমচ্চো অত্তানং সন্ধায রঞ্ঞো ৰুত্তভাৰং ঞত্ৰা ততো পট্ঠায অন্তেপুরে পদুস্সিতুং ন ৰিসহি, সোপিস্স সেৰকো রঞ্ঞো আরোচিতভাৰং ঞত্ৰা ততো পট্ঠায তং কম্মং কাতুং ন ৰিসহি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অহমেৰ বারাণসিরাজা অহোসি’’ন্তি. সোপি অমচ্চো রঞ্ঞো সত্থু কথিতভাৰং ঞত্ৰা ততো পট্ঠায তং কম্মং কাতুং নাসক্খীতি.
খন্তিৰণ্ণজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.
[২২৬] ৬. কোসিযজাতকৰণ্ণনা
কালে নিক্খমনা সাধূতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোসলরাজানং আরব্ভ কথেসি. কোসলরাজা পচ্চন্তৰূপসমনত্থায অকালে নিক্খমি. ৰত্থু হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
সত্থা পন অতীতং আহরিত্ৰা আহ – ‘‘মহারাজ, অতীতে বারাণসিরাজা অকালে নিক্খমিত্ৰা উয্যানে খন্ধাৰারং নিৰেসযি. তস্মিং কালে একো উলূকসকুণো ৰেল়ুগুম্বং পৰিসিত্ৰা নিলীযি. কাকসেনা আগন্ত্ৰা ‘নিক্খন্তমেৰ তং গণ্হিস্সামা’’’তি পরিৰারেসি. সো সূরিযত্থঙ্গমনং অনোলোকেত্ৰা অকালেযেৰ নিক্খমিত্ৰা পলাযিতুং আরভি. অথ নং কাকা পরিৰারেত্ৰা তুণ্ডেহি কোট্টেন্তা পরিপাতেসুং. রাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৰা ‘‘কিং নু খো, পণ্ডিত, ইমে কাকা কোসিযং পরিপাতেন্তী’’তি পুচ্ছি. বোধিসত্তো ‘‘অকালে, মহারাজ, অত্তনো ৰসনট্ঠানা নিক্খমন্তা এৰরূপং দুক্খং পটিলভন্তিযেৰ, তস্মা অকালে অত্তনো ৰসনট্ঠানা নিক্খমিতুং ন ৰট্টতী’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তো ইমং গাথাদ্ৰযমাহ –
১৫১. ‘‘কালে নিক্খমনা সাধু, নাকালে সাধু নিক্খমো;
অকালেন হি নিক্খম্ম, এককম্পি বহুজ্জনো;
ন কিঞ্চি অত্থং জোতেতি, ধঙ্কসেনাৰ কোসিযং.
১৫২. ‘‘ধীরো চ ৰিধিৰিধানঞ্ঞূ, পরেসং ৰিৰরানুগূ;
সব্বামিত্তে ৰসীকত্ৰা, কোসিযোৰ সুখী সিযা’’তি.
তত্থ কালে নিক্খমনা সাধূতি, মহারাজ, নিক্খমনা নাম নিক্খমনং ৰা পরক্কমনং ৰা যুত্তপযুত্তকালে সাধু. নাকালে সাধু নিক্খমোতি অকালে পন অত্তনো ৰসনট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ গন্তুং নিক্খমো নাম নিক্খমনং ৰা পরক্কমনং ৰা ন সাধু. ‘‘অকালেন হী’’তিআদীসু চতূসু পদেসু পঠমেন সদ্ধিং ততিযং, দুতিযেন চতুত্থং যোজেত্ৰা এৰং অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্তনো ৰসনট্ঠানতো হি কোচি পুরিসো অকালেন নিক্খমিত্ৰা ৰা পরক্কমিত্ৰা ৰা ন কিঞ্চি অত্থং জোতেতি, অত্তনো অপ্পমত্তকম্পি ৰুড্ঢিং উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, অথ খো এককম্পি বহুজ্জনো বহুপি সো পচ্চত্থিকজনো এতং অকালে নিক্খমন্তং ৰা পরক্কমন্তং ৰা এককং পরিৰারেত্ৰা মহাৰিনাসং পাপেতি. তত্রাযং উপমা – ধঙ্কসেনাৰ কোসিযং, যথা অযং ধঙ্কসেনা ইমং অকালে নিক্খমন্তঞ্চ পরক্কমন্তঞ্চ কোসিযং তুণ্ডেহি ৰিতুদন্তি মহাৰিনাসং পাপেন্তি, তথা তস্মা তিরচ্ছানগতে আদিং কত্ৰা কেনচি অকালে অত্তনো ৰসনট্ঠানতো ন নিক্খমিতব্বং ন পরক্কমিতব্বন্তি.
দুতিযগাথায ধীরোতি পণ্ডিতো. ৰিধীতি পোরাণকপণ্ডিতেহি ঠপিতপৰেণী. ৰিধানন্তি কোট্ঠাসো ৰা সংৰিদহনং ৰা. ৰিৰরানুগূতি ৰিৰরং অনুগচ্ছন্তো জানন্তো. সব্বামিত্তেতি সব্বে অমিত্তে. ৰসীকত্ৰাতি অত্তনো ৰসে কত্ৰা. কোসিযোৰাতি ইমম্হা বালকোসিযা অঞ্ঞো পণ্ডিতকোসিযো ৰিয. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো চ খো পণ্ডিতো ‘‘ইমস্মিং কালে নিক্খমিতব্বং পরক্কমিতব্বং, ইমস্মিং ন নিক্খমিতব্বং ন পরক্কমিতব্ব’’ন্তি পোরাণকপণ্ডিতেহি ঠপিতস্স পৰেণিসঙ্খাতস্স ৰিধিনো কোট্ঠাসসঙ্খাতং ৰিধানং ৰা তস্স ৰা ৰিধিনো ৰিধানং সংৰিদহনং অনুট্ঠানং জানাতি, সো ৰিধিৰিধানঞ্ঞূ পরেসং অত্তনো পচ্চামিত্তানং ৰিৰরং ঞত্ৰা যথা নাম পণ্ডিতো কোসিযো রত্তিসঙ্খাতে অত্তনো কালে নিক্খমিত্ৰা চ পরক্কমিত্ৰা চ তত্থ তত্থ সযিতানঞ্ঞেৰ কাকানং সীসানি ছিন্দমানো তে সব্বে অমিত্তে ৰসীকত্ৰা সুখী সিযা, এৰং ধীরোপি কালে নিক্খমিত্ৰা পরক্কমিত্ৰা অত্তনো পচ্চামিত্তে ৰসীকত্ৰা সুখী নিদ্দুক্খো ভৰেয্যাতি. রাজা বোধিসত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা নিৰত্তি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
কোসিযজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.
[২২৭] ৭. গূথপাণজাতকৰণ্ণনা
সূরো সূরেন সঙ্গম্মাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তস্মিং কির কালে জেতৰনতো তিগাৰুতড্ঢযোজনমত্তে একো নিগমগামো, তত্থ বহূনি সলাকভত্তপক্খিযভত্তানি অত্থি. তত্রেকো পঞ্হপুচ্ছকো কোণ্ডো ৰসতি. সো সলাকভত্তপক্খিযভত্তানং অত্থায আগতে দহরে চ সামণেরে চ ‘‘কে খাদন্তি, কে পিৰন্তি, কে ভুঞ্জন্তী’’তি পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা কথেতুং অসক্কোন্তে লজ্জাপেসি. তে তস্স ভযেন সলাকভত্তপক্খিযভত্তত্থায তং গামং ন গচ্ছন্তি. অথেকদিৰসং একো ভিক্খু সলাকগ্গং গন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, অসুকগামে সলাকভত্তং ৰা পক্খিযভত্তং ৰা অত্থী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অত্থাৰুসো, তত্থ পনেকো কোণ্ডো পঞ্হং পুচ্ছতি, তং কথেতুং অসক্কোন্তে অক্কোসতি পরিভাসতি, তস্স ভযেন কোচি গন্তুং ন সক্কোতী’’তি ৰুত্তে ‘‘ভন্তে, তত্থ ভত্তানি ময্হং পাপেথ, অহং তং দমেত্ৰা নিব্বিসেৰনং কত্ৰা ততো পট্ঠায তুম্হে দিস্ৰা পলাযনকং করিস্সামী’’তি আহ. ভিক্খূ ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্স তত্থ ভত্তানি পাপেসুং.
সো তত্থ গন্ত্ৰা গামদ্ৰারে চীৰরং পারুপি. তং দিস্ৰা কোণ্ডো চণ্ডমেণ্ডকো ৰিয ৰেগেন উপগন্ত্ৰা ‘‘পঞ্হং মে, সমণ, কথেহী’’তি আহ. ‘‘উপাসক, গামে চরিত্ৰা যাগুং আদায আসনসালং তাৰ মে আগন্তুং দেহী’’তি. সো যাগুং আদায আসনসালং আগতেপি তস্মিং তথেৰ আহ. সোপি নং ভিক্খু ‘‘যাগুং তাৰ মে পাতুং দেহি, আসনসালং তাৰ সম্মজ্জিতুং দেহি, সলাকভত্তং তাৰ মে আহরিতুং দেহী’’তি ৰত্ৰা সলাকভত্তং আহরিত্ৰা তমেৰ পত্তং গাহাপেত্ৰা ‘‘এহি, পঞ্হং তে কথেস্সামী’’তি বহিগামং নেত্ৰা চীৰরং সংহরিত্ৰা অংসে ঠপেত্ৰা তস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৰা অট্ঠাসি. তত্রাপি নং সো ‘‘সমণ, পঞ্হং মে কথেহী’’তি আহ. অথ নং ‘‘কথেমি তে পঞ্হ’’ন্তি একপ্পহারেনেৰ পাতেত্ৰা অট্ঠীনি সংচুণ্ণেন্তো ৰিয পোথেত্ৰা গূথং মুখে পক্খিপিত্ৰা ‘‘ইতো দানি পট্ঠায ইমং গামং আগতং কঞ্চি ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছিতকালে জানিস্সামী’’তি সন্তজ্জেত্ৰা পক্কামি. সো ততো পট্ঠায ভিক্খূ দিস্ৰাৰ পলাযতি. অপরভাগে তস্স ভিক্খুনো সা কিরিযা ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটা জাতা. অথেকদিৰসং ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অসুকভিক্খু কির কোণ্ডস্স মুখে গূথং পক্খিপিত্ৰা গতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, সো ভিক্খু ইদানেৰ তং মীল়্হেন আসাদেতি, পুব্বেপি আসাদেসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে অঙ্গমগধৰাসিনো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স রট্ঠং গচ্ছন্তা একদিৰসং দ্ৰিন্নং রট্ঠানং সীমন্তরে একং সরং নিস্সায ৰসিত্ৰা সুরং পিৰিত্ৰা মচ্ছমংসং খাদিত্ৰা পাতোৰ যানানি যোজেত্ৰা পক্কমিংসু. তেসং গতকালে একো গূথখাদকো পাণকো গূথগন্ধেন আগন্ত্ৰা তেসং পীতট্ঠানে ছড্ডিতং সুরং দিস্ৰা পিপাসায পিৰিত্ৰা মত্তো হুত্ৰা গূথপুঞ্জং অভিরুহি, অল্লগূথং তস্মিং আরুল়্হে থোকং ওনমি. সো ‘‘পথৰী মং ধারেতুং ন সক্কোতী’’তি ৰিরৰি. তস্মিঞ্ঞেৰ খণে একো মত্তৰরৰারণো তং পদেসং পত্ৰা গূথগন্ধং ঘাযিত্ৰা জিগুচ্ছন্তো পটিক্কমি. সো তং দিস্ৰা ‘‘এস মম ভযেন পলাযতী’’তি সঞ্ঞী হুত্ৰা ‘‘ইমিনা মে সদ্ধিং সঙ্গামং কাতুং ৰট্টতী’’তি তং অৰ্হযন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৫৩. ‘‘সূরো সূরেন সঙ্গম্ম, ৰিক্কন্তেন পহারিনা;
এহি নাগ নিৰত্তস্সু, কিং নু ভীতো পলাযসি;
পস্সন্তু অঙ্গমগধা, মম তুয্হঞ্চ ৰিক্কম’’ন্তি.
তস্সত্থো – ত্ৰং সূরো মযা সূরেন সদ্ধিং সমাগন্ত্ৰা ৰীরিযৰিক্কমেন ৰিক্কন্তেন পহারদানসমত্থতায পহারিনা কিংকারণা অসঙ্গামেত্ৰাৰ গচ্ছসি, ননু নাম একসম্পহারোপি দাতব্বো সিযা, তস্মা এহি নাগ নিৰত্তস্সু, এত্তকেনেৰ মরণভযতজ্জিতো হুত্ৰা কিং নু ভীতো পলাযসি, ইমে ইমং সীমং অন্তরং কত্ৰা ৰসন্তা পস্সন্তু, অঙ্গমগধা মম তুয্হঞ্চ ৰিক্কমং উভিন্নম্পি অম্হাকং পরক্কমং পস্সন্তূতি.
সো হত্থী কণ্ণং দত্ৰা তস্স ৰচনং সুত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং অপসাদেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
১৫৪. ‘‘ন তং পাদা ৰধিস্সামি, ন দন্তেহি ন সোণ্ডিযা;
মীল়্হেন তং ৰধিস্সামি, পূতি হঞ্ঞতু পূতিনা’’তি.
তস্সত্থো – ন তং পাদাদীহি ৰধিস্সামি, তুয্হং পন অনুচ্ছৰিকেন মীল়্হেন তং ৰধিস্সামীতি.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ‘‘পূতিগূথপাণকো পূতিনাৰ হঞ্ঞতূ’’তি তস্স মত্থকে মহন্তং লণ্ডং পাতেত্ৰা উদকং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তত্থেৰ তং জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা কোঞ্চনাদং নদন্তো অরঞ্ঞমেৰ পাৰিসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা গূথপাণকো কোণ্ডো অহোসি, ৰারণো সো ভিক্খু, তং কারণং পচ্চক্খতো দিস্ৰা তস্মিং ৰনসণ্ডে নিৰুত্থদেৰতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
গূথপাণজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.
[২২৮] ৮. কামনীতজাতকৰণ্ণনা
তযো গিরিন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কামনীতব্রাহ্মণং নাম আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু পচ্চুপ্পন্নঞ্চ অতীতঞ্চ দ্ৰাদসকনিপাতে কামজাতকে (জা. ১.১২.৩৭ আদযো) আৰিভৰিস্সতি. তেসু পন দ্ৰীসু রাজপুত্তেসু জেট্ঠকো আগন্ত্ৰা বারাণসিযং রাজা অহোসি, কনিট্ঠো উপরাজা. তেসু রাজা ৰত্থুকামকিলেসকামেসু অতিত্তো ধনলোলো অহোসি. তদা বোধিসত্তো সক্কো দেৰরাজা হুত্ৰা জম্বুদীপং ওলোকেন্তো তস্স রঞ্ঞো দ্ৰীসুপি কামেসু অতিত্তভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ইমং রাজানং নিগ্গণ্হিত্ৰা লজ্জাপেস্সামী’’তি ব্রাহ্মণমাণৰৰণ্ণেন আগন্ত্ৰা রাজানং পস্সি, রঞ্ঞা চ ‘‘কেনত্থেন আগতোসি মাণৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘অহং, মহারাজ, তীণি নগরানি পস্সামি খেমানি সুভিক্খানি পহূতহত্থিঅস্সরথপত্তীনি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণালঙ্কারভরিতানি, সক্কা চ পন তানি অপ্পকেনেৰ বলেন গণ্হিতুং, অহং তে তানি গহেত্ৰা দাতুং আগতো’’তি আহ. ‘‘কদা গচ্ছাম, মাণৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘স্ৰে মহারাজা’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছ, পাতোৰ আগচ্ছেয্যাসী’’তি. ‘‘সাধু, মহারাজ, ৰেগেন বলং সজ্জেহী’’তি ৰত্ৰা সক্কো সকট্ঠানমেৰ গতো.
রাজা পুনদিৰসে ভেরিং চরাপেত্ৰা বলসজ্জং কারেত্ৰা অমচ্চে পক্কোসাপেত্ৰা হিয্যো একো ব্রাহ্মণমাণৰো ‘‘উত্তরপঞ্চালে ইন্দপত্তে কেককেতি ইমেসু তীসু নগরেসু রজ্জং গহেত্ৰা দস্সামী’’তি আহ, তং মাণৰং আদায তীসু নগরেসু রজ্জং গণ্হিস্সাম, ৰেগেন নং পক্কোসথাতি. ‘‘কত্থস্স, দেৰ, নিৰাসো দাপিতো’’তি? ‘‘ন মে তস্স নিৰাসগেহং দাপিত’’ন্তি. ‘‘নিৰাসপরিব্বযো পন দিন্নো’’তি? ‘‘সোপি ন দিন্নো’’তি. অথ ‘‘কহং নং পস্সিস্সামা’’তি? ‘‘নগরৰীথীসু ওলোকেথা’’তি. তে ওলোকেন্তা অদিস্ৰা ‘‘ন পস্সাম, মহারাজা’’তি আহংসু. রঞ্ঞো মাণৰং অপস্সন্তস্স ‘‘এৰং মহন্তা নাম ইস্সরিযা পরিহীনোম্হী’’তি মহাসোকো উদপাদি, হদযৰত্থু উণ্হং অহোসি, ৰত্থুলোহিতং কুপ্পি, লোহিতপক্খন্দিকা উদপাদি, ৰেজ্জা তিকিচ্ছিতুং নাসক্খিংসু.
ততো তীহচতূহচ্চযেন সক্কো আৰজ্জমানো তস্স তং আবাধং ঞত্ৰা ‘‘তিকিচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি ব্রাহ্মণৰণ্ণেন আগন্ত্ৰা দ্ৰারে ঠত্ৰা ‘‘ৰেজ্জব্রাহ্মণো তুম্হাকং তিকিচ্ছনত্থায আগতো’’তি আরোচাপেসি. রাজা তং সুত্ৰা ‘‘মহন্তমহন্তা রাজৰেজ্জা মং তিকিচ্ছিতুং নাসক্খিংসু, পরিব্বযমস্স দাপেত্ৰা উয্যোজেথা’’তি আহ. সক্কো তং সুত্ৰা ‘‘ময্হং নেৰ নিৰাসপরিব্বযেন অত্থো, ৰেজ্জলাভম্পি ন গণ্হিস্সামি, তিকিচ্ছিস্সামি নং, পুন রাজা মং পস্সতূ’’তি আহ. রাজা তং সুত্ৰা ‘‘তেন হি আগচ্ছতূ’’তি আহ. সক্কো পৰিসিত্ৰা জযাপেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি, রাজা ‘‘ত্ৰং মং তিকিচ্ছসী’’তি আহ. ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি তিকিচ্ছস্সূ’’তি. ‘‘সাধু, মহারাজ, ব্যাধিনো মে লক্খণং কথেথ, কেন কারণেন উপ্পন্নো, কিং খাদিতং ৰা পীতং ৰা নিস্সায, উদাহু দিট্ঠং ৰা সুতং ৰা’’তি? ‘‘তাত, ময্হং ব্যাধি সুতং নিস্সায উপ্পন্নো’’তি. ‘‘কিং তে সুত’’ন্তি. ‘‘তাত একো মাণৰো আগন্ত্ৰা ময্হং ‘তীসু নগরেসু রজ্জং গণ্হিত্ৰা দস্সামী’তি আহ, অহং তস্স নিৰাসট্ঠানং ৰা নিৰাসপরিব্বযং ৰা ন দাপেসিং, সো ময্হং কুজ্ঝিত্ৰা অঞ্ঞস্স রঞ্ঞো সন্তিকং গতো ভৰিস্সতি. অথ মে ‘এৰং মহন্তা নাম ইস্সরিযা পরিহীনোম্হী’তি চিন্তেন্তস্স অযং ব্যাধি উপ্পন্নো. সচে সক্কোসি ত্ৰং মে কামচিত্তং নিস্সায উপ্পন্নং ব্যাধিং তিকিচ্ছিতুং, তিকিচ্ছাহী’’তি এতমত্থং পকাসেন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৫৫. ‘‘তযো গিরিং অন্তরং কামযামি, পঞ্চালা কুরুযো কেককে চ;
ততুত্তরিং ব্রাহ্মণ কামযামি, তিকিচ্ছ মং ব্রাহ্মণ কামনীত’’ন্তি.
তত্থ তযো গিরিন্তি তযো গিরী, অযমেৰ ৰা পাঠো. যথা ‘‘সুদস্সনস্স গিরিনো, দ্ৰারঞ্হেতং পকাসতী’’তি এত্থ সুদস্সনং দেৰনগরং যুজ্ঝিত্ৰা দুগ্গণ্হতায দুচ্চলনতায ‘‘সুদস্সনগিরী’’তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি তীণি নগরানি ‘‘তযো গিরি’’ন্তি অধিপ্পেতানি. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – তীণি চ নগরানি তেসঞ্চ অন্তরং তিৰিধম্পি রট্ঠং কামযামি. ‘‘পঞ্চালা কুরুযো কেককে চা’’তি ইমানি তেসং রট্ঠানং নামানি. তেসু পঞ্চালাতি উত্তরপঞ্চালা, তত্থ কপিলং নাম নগরং. কুরুযোতি কুরুরট্ঠং, তত্থ ইন্দপত্তং নাম নগরং. কেককে চাতি পচ্চত্তে উপযোগৰচনং, তেন কেককরট্ঠং দস্সেতি. তত্থ কেককরাজধানীযেৰ নগরং. ততুত্তরিন্তি তং অহং ইতো পটিলদ্ধা বারাণসিরজ্জা ততুত্তরিং তিৰিধং রজ্জং কামযামি. তিকিচ্ছ মং, ব্রাহ্মণ, কামনীতন্তি ইমেহি ৰত্থুকামেহি চ কিলেসকামেহি চ নীতং হতং পহতং সচে সক্কোসি, তিকিচ্ছ মং ব্রাহ্মণাতি.
অথ নং সক্কো ‘‘মহারাজ, ত্ৰং মূলোসধাদীহি অতেকিচ্ছো. ঞাণোসধেনেৰ তিকিচ্ছিতব্বো’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৫৬. ‘‘কণ্হাহিদট্ঠস্স করোন্তি হেকে, অমনুস্সপৰিট্ঠস্স করোন্তি পণ্ডিতা;
ন কামনীতস্স করোতি কোচি, ওক্কন্তসুক্কস্স হি কা তিকিচ্ছা’’তি.
তত্থ কণ্হাহিদট্ঠস্স করোন্তি হেকেতি একচ্চে হি তিকিচ্ছকা ঘোরৰিসেন কাল়সপ্পেন দট্ঠস্স মন্তেহি চেৰ ওসধেহি চ তিকিচ্ছং করোন্তি. অমনুস্সপৰিট্ঠস্স করোন্তি পণ্ডিতাতি অপরে পণ্ডিতা ভূতৰেজ্জা ভূতযক্খাদীহি অমনুস্সেহি পৰিট্ঠস্স অভিভূতস্স গহিতস্স বলিকম্মপরিত্তকরণওসধপরিভাৰিতাদীহি তিকিচ্ছং করোন্তি. ন কামনীতস্স করোতি কোচীতি কামেহি পন নীতস্স কামৰসিকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্র পণ্ডিতেহি অঞ্ঞো কোচি তিকিচ্ছং ন করোতি, করোন্তোপি কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. কিংকারণা? ওক্কন্তসুক্কস্স হি কা তিকিচ্ছাতি, ওক্কন্তসুক্কস্স অৰক্কন্তস্স কুসলধম্মমরিযাদং অতিক্কন্তস্স অকুসলধম্মে পতিট্ঠিতস্স পুগ্গলস্স মন্তোসধাদীহি কা নাম তিকিচ্ছা, ন সক্কা ওসধেহি তিকিচ্ছিতুন্তি.
ইতিস্স মহাসত্তো ইমং কারণং দস্সেত্ৰা উত্তরি এৰমাহ – ‘‘মহারাজ, সচে ত্ৰং তানি তীণি রজ্জানি লচ্ছসি, অপি নু খো ইমেসু চতূসু নগরেসু রজ্জং করোন্তো একপ্পহারেনেৰ চত্তারি সাটকযুগানি পরিদহেয্যাসি, চতূসু ৰা সুৰণ্ণপাতীসু ভুঞ্জেয্যাসি, চতূসু ৰা সযনেসু সযেয্যাসি, মহারাজ, তণ্হাৰসিকেন নাম ভৰিতুং ন ৰট্টতি, তণ্হা হি নামেসা ৰিপত্তিমূলা. সা ৰড্ঢমানা যো তং ৰড্ঢেতি, তং পুগ্গলং অট্ঠসু মহানিরযেসু সোল়সসু উস্সদনিরযেসু নানপ্পকারভেদেসু চ অৰসেসেসু অপাযেসু খিপতী’’তি. এৰং রাজানং নিরযাদিভযেন তজ্জেত্ৰা মহাসত্তো ধম্মং দেসেসি. রাজাপিস্স ধম্মং সুত্ৰা ৰিগতসোকো হুত্ৰা তাৰদেৰ নিব্যাধিতং পাপুণি. সক্কোপিস্স ওৰাদং দত্ৰা সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা দেৰলোকমেৰ গতো. সোপি ততো পট্ঠায দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা কামনীতব্রাহ্মণো অহোসি, সক্কো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
কামনীতজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.
[২২৯] ৯. পলাযিতজাতকৰণ্ণনা
গজগ্গমেঘেহীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পলাযিতপরিব্বাজকং আরব্ভ কথেসি. সো কির ৰাদত্থায সকলজম্বুদীপং ৰিচরিত্ৰা কঞ্চি পটিৰাদিং অলভিত্ৰা অনুপুব্বেন সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো কোচি মযা সদ্ধিং ৰাদং কাতুং সমত্থো’’তি মনুস্সে পুচ্ছি. মনুস্সা ‘‘তাদিসানং সহস্সেনপি সদ্ধিং ৰাদং কাতুং সমত্থো সব্বঞ্ঞূ দ্ৰিপদানং অগ্গো মহাগোতমো ধম্মিস্সরো পরপ্পৰাদমদ্দনো, সকলেপি জম্বুদীপে উপ্পন্নো পরপ্পৰাদো তং ভগৰন্তং অতিক্কমিতুং সমত্থো নাম নত্থি. ৰেলন্তং পত্ৰা সমুদ্দঊমিযো ৰিয হি সব্বৰাদা তস্স পাদমূলং পত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণা হোন্তী’’তি বুদ্ধগুণে কথেসুং. পরিব্বাজকো ‘‘কহং পন সো এতরহী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘জেতৰনে’’তি সুত্ৰা ‘‘ইদানিস্স ৰাদং আরোপেস্সামী’’তি মহাজনপরিৰুতো জেতৰনং গচ্ছন্তো জেতেন রাজকুমারেন নৰকোটিধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা কারিতং জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকং দিস্ৰা ‘‘অযং সমণস্স গোতমস্স ৰসনপাসাদো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘দ্ৰারকোট্ঠকো অয’’ন্তি সুত্ৰা ‘‘দ্ৰারকোট্ঠকো তাৰ এৰরূপো, ৰসনগেহং কীদিসং ভৰিস্সতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘গন্ধকুটি নাম অপ্পমেয্যা’’তি ৰুত্তে ‘‘এৰরূপেন সমণেন সদ্ধিং কো ৰাদং করিস্সতী’’তি ততোৰ পলাযি. মনুস্সা উন্নাদিনো হুত্ৰা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা সত্থারা ‘‘কিং অকালে আগতত্থা’’তি ৰুত্তা তং পৰত্তিং কথযিংসু. সত্থা ‘‘ন খো উপাসকা ইদানেৰ, পুব্বেপেস মম ৰসনট্ঠানস্স দ্ৰারকোট্ঠকং দিস্ৰা পলাযতেৰা’’তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে গন্ধাররট্ঠে তক্কসিলাযং বোধিসত্তো রজ্জং কারেসি, বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো. সো ‘‘তক্কসিলং গণ্হিস্সামী’’তি মহন্তেন বলকাযেন গন্ত্ৰা নগরতো অৰিদূরে ঠত্ৰা ‘‘ইমিনা নিযামেন হত্থী পেসেথ, ইমিনা অস্সে, ইমিনা রথে, ইমিনা পত্তী, এৰং ধাৰিত্ৰা আৰুধেহি পহরথ, এৰং ঘনৰস্সৰলাহকা ৰিয সরৰস্সং ৰস্সথা’’তি তেনং ৰিচারেন্তো ইমং গাথাদ্ৰযমাহ –
১৫৭. ‘‘গজগ্গমেঘেহি হযগ্গমালিভি, রথূমিজাতেহি সরাভিৰস্সেভি;
থরুগ্গহাৰট্টদল়্হপ্পহারিভি, পরিৰারিতা তক্কসিলা সমন্ততো.
১৫৮. ‘‘অভিধাৰথ চূপধাৰথ চ, ৰিৰিধা ৰিনাদিতা ৰদন্তিভি;
ৰত্ততজ্জ তুমুলো ঘোসো যথা, ৰিজ্জুলতা জলধরস্স গজ্জতো’’তি.
তত্থ গজগ্গমেঘেহীতি অগ্গগজমেঘেহি, কোঞ্চনাদং গজ্জন্তেহি মত্তৰরৰারণৰলাহকেহীতি অত্থো. হযগ্গমালিভীতি অগ্গহযমালীহি, ৰরসিন্ধৰৰলাহককুলেহি অস্সানীকেহীতি অত্থো. রথূমিজাতেহীতি সঞ্জাতঊমিৰেগেহি সাগরসলিলেহি ৰিয সঞ্জাতরথূমীহি, রথানীকেহীতি অত্থো. সরাভিৰস্সেভীতি তেহিযেৰ রথানীকেহি ঘনৰস্সমেঘো ৰিয সরৰস্সং ৰস্সন্তেহি. থরুগ্গহাৰট্টদল়্হপ্পহারিভীতি থরুগ্গহেহি আৰট্টদল়্হপ্পহারীহি, ইতো চিতো চ আৰত্তিত্ৰা পরিৰত্তিত্ৰা দল়্হং পহরন্তেহি গহিতখগ্গরতনথরুদণ্ডেহি পত্তিযোধেহি চাতি অত্থো. পরিৰারিতা তক্কসিলা সমন্ততোতি যথা অযং তক্কসিলা পরিৰারিতা হোতি, সীঘং তথা করোথাতি অত্থো.
অভিধাৰথ চূপধাৰথ চাতি ৰেগেন ধাৰথ চেৰ উপধাৰথ চ. ৰিৰিধা ৰিনাদিতা ৰদন্তিভীতি ৰরৰারণেহি সদ্ধিং ৰিৰিধা ৰিনদিতা ভৰথ, সেলিতগজ্জিতৰাদিতেহি নানাৰিরৰা হোথাতি অত্থো. ৰত্ততজ্জ তুমুলো ঘোসোতি ৰত্ততু অজ্জ তুমুলো মহন্তো অসনিসদ্দসদিসো ঘোসো. যথা ৰিজ্জুলতা জলধরস্স গজ্জতোতি যথা গজ্জন্তস্স জলধরস্স মুখতো নিগ্গতা ৰিজ্জুলতা চরন্তি, এৰং ৰিচরন্তা নগরং পরিৰারেত্ৰা রজ্জং গণ্হথাতি ৰদতি.
ইতি সো রাজা গজ্জিত্ৰা সেনং ৰিচারেত্ৰা নগরদ্ৰারসমীপং গন্ত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকং দিস্ৰা ‘‘ইদং রঞ্ঞো ৰসনগেহ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অযং নগরদ্ৰারকোট্ঠকো’’তি ৰুত্তে ‘‘নগরদ্ৰারকোট্ঠকো তাৰ এৰরূপো, রঞ্ঞো নিৰেসনং কীদিসং ভৰিস্সতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ৰেজযন্তপাসাদসদিস’’ন্তি সুত্ৰা ‘‘এৰং যসসম্পন্নেন রঞ্ঞা সদ্ধিং যুজ্ঝিতুং ন সক্খিস্সামা’’তি দ্ৰারকোট্ঠকং দিস্ৰাৰ নিৰত্তিত্ৰা পলাযিত্ৰা বারাণসিমেৰ অগমাসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা বারাণসিরাজা পলাযিতপরিব্বাজকো অহোসি, তক্কসিলরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
পলাযিতজাতকৰণ্ণনা নৰমা.
[২৩০] ১০. দুতিযপলাযিতজাতকৰণ্ণনা
ধজমপরিমিতন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং পলাযিতপরিব্বাজকমেৰ আরব্ভ কথেসি. ইমস্মিং পন ৰত্থুস্মিং সো পরিব্বাজকো জেতৰনং পাৰিসি. তস্মিং খণে সত্থা মহাজনপরিৰুতো অলঙ্কতধম্মাসনে নিসিন্নো মনোসিলাতলে সীহনাদং নদন্তো সীহপোতকো ৰিয ধম্মং দেসেতি. পরিব্বাজকো দসবলস্স ব্রহ্মসরীরপটিভাগং রূপং পুণ্ণচন্দসস্সিরিকং মুখং সুৰণ্ণপট্টসদিসং নলাটঞ্চ দিস্ৰা ‘‘কো এৰরূপং পুরিসুত্তমং জিনিতুং সক্খিস্সতী’’তি নিৰত্তিত্ৰা পরিসন্তরং পৰিসিত্ৰা পলাযি. মহাজনো তং অনুবন্ধিত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা সত্থুস্স তং পৰত্তিং আরোচেসি. সত্থা ‘‘ন সো পরিব্বাজকো ইদানেৰ, পুব্বেপি মম সুৰণ্ণৰণ্ণং মুখং দিস্ৰা পলাতোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বোধিসত্তো বারাণসিযং রজ্জং কারেসি, তক্কসিলাযং একো গন্ধাররাজা. সো ‘‘বারাণসিং গহেস্সামী’’তি চতুরঙ্গিনিযা সেনায আগন্ত্ৰা নগরং পরিৰারেত্ৰা নগরদ্ৰারে ঠিতো অত্তনো বলৰাহনং ওলোকেত্ৰা ‘‘কো এত্তকং বলৰাহনং জিনিতুং সক্খিস্সতী’’তি অত্তনো সেনং সংৰণ্ণেত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৫৯. ‘‘ধজমপরিমিতং অনন্তপারং, দুপ্পসহং ধঙ্কেহি সাগরংৰ;
গিরিমিৰ অনিলেন দুপ্পসয্হো, দুপ্পসহো অহমজ্জ তাদিসেনা’’তি.
তত্থ ধজমপরিমিতন্তি ইদং তাৰ মে রথেসু মোরছদে ঠপেত্ৰা উস্সাপিতধজমেৰ অপরিমিতং বহুং অনেকসতসঙ্খ্যং. অনন্তপারন্তি বলৰাহনম্পি মে ‘‘এত্তকা হত্থী এত্তকা অস্সা এত্তকা রথা এত্তকা পত্তী’’তি গণনপরিচ্ছেদরহিতং অনন্তপারং. দুপ্পসহন্তি ন সক্কা পটিসত্তূহি সহিতুং অভিভৰিতুং. যথা কিং? ধঙ্কেহি সাগরংৰ, যথা সাগরো বহূহি কাকেহি ৰেগৰিক্খম্ভনৰসেন ৰা অতিক্কমনৰসেন ৰা দুপ্পসহো, এৰং দুপ্পসহং. গিরিমিৰ অনিলেন দুপ্পসয্হোতি অপিচ মে অযং বলকাযো যথা পব্বতো ৰাতেন অকম্পনীযতো দুপ্পসহো, তথা অঞ্ঞেন বলকাযেন দুপ্পসহো. দুপ্পসহো অহমজ্জ তাদিসেনাতি স্ৰাহং ইমিনা বলেন সমন্নাগতো অজ্জ তাদিসেন দুপ্পসহোতি অট্টালকে ঠিতং বোধিসত্তং সন্ধায ৰদতি.
অথস্স সো পুণ্ণচন্দসস্সিরিকং অত্তনো মুখং দস্সেত্ৰা ‘‘বাল, মা ৰিপ্পলপসি, ইদানি তে বলৰাহনং মত্তৰারণো ৰিয নল়ৰনং ৰিদ্ধংসেস্সামী’’তি সন্তজ্জেত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৬০. ‘‘মা বালিযং ৰিলপি ন হিস্স তাদিসং, ৰিডয্হসে ন হি লভসে নিসেধকং;
আসজ্জসি গজমিৰ একচারিনং, যো তং পদা নল়মিৰ পোথযিস্সতী’’তি.
তত্থ মা বালিযং ৰিলপীতি মা অত্তনো বালভাৰং ৰিপ্পলপসি. ন হিস্স তাদিসন্তি ন হি অস্স তাদিসো, অযমেৰ ৰা পাঠো. তাদিসো ‘‘অনন্তপারং মে বলৰাহন’’ন্তি এৰরূপং তক্কেন্তো রজ্জঞ্চ গহেতুং সমত্থো নাম ন হি অস্স, ন হোতীতি অত্থো. ৰিডয্হসেতি ত্ৰং বাল, কেৰলং রাগদোসমোহমানপরিল়াহেন ৰিডয্হসিযেৰ. ন হি লভসে নিসেধকন্তি মাদিসং পন পসয্হ অভিভৰিত্ৰা নিসেধকং ন তাৰ লভসি, অজ্জ তং আগতমগ্গেনেৰ পলাপেস্সামি. আসজ্জসীতি উপগচ্ছসি. গজমিৰ একচারিনন্তি একচারিনং মত্তৰরৰারণং ৰিয. যো তং পদা নল়মিৰ পোথযিস্সতীতি যো তং যথা নাম মত্তৰরৰারণো পাদা নল়ং পোথেতি সংচুণ্ণেতি, এৰং পোথযিস্সতি, তং ত্ৰং আসজ্জসীতি অত্তানং সন্ধাযাহ.
এৰং তজ্জেন্তস্স পনস্স কথং সুত্ৰা গন্ধাররাজা উল্লোকেন্তো কঞ্চনপট্টসদিসং মহানলাটং দিস্ৰা অত্তনো গহণভীতো নিৰত্তিত্ৰা পলাযন্তো সকনগরমেৰ অগমাসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা গন্ধাররাজা পলাযিতপরিব্বাজকো অহোসি, বারাণসিরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
দুতিযপলাযিতজাতকৰণ্ণনা দসমা.
কাসাৰৰগ্গো অট্ঠমো.
তস্সুদ্দানং –
কাসাৰং চূল়নন্দিযং, পুটভত্তঞ্চ কুম্ভিলং;
খন্তিৰণ্ণং কোসিযঞ্চ, গূথপাণং কামনীতং;
পলাযিতদ্ৰযম্পি চ.