৭. বীরণথম্ভৰগ্গো

[২১১] ১. সোমদত্তজাতকৰণ্ণনা

অকাসি যোগ্গন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো লাল়ুদাযিত্থেরং আরব্ভ কথেসি. সো হি দ্ৰিন্নং তিণ্ণং জনানং অন্তরে একৰচনম্পি সম্পাদেত্ৰা কথেসুং ন সক্কোতি, সারজ্জবহুলো ‘‘অঞ্ঞং কথেস্সামী’’তি অঞ্ঞমেৰ কথেসি. তস্স তং পৰত্তিং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, লাল়ুদাযী ইদানেৰ সারজ্জবহুলো, পুব্বেপি সারজ্জবহুলোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে অঞ্ঞতরস্মিং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা পুন গেহং আগন্ত্ৰা মাতাপিতূনং দুগ্গতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘পরিহীনকুলতো সেট্ঠিকুলং পতিট্ঠপেস্সামী’’তি মাতাপিতরো আপুচ্ছিত্ৰা বারাণসিং গন্ত্ৰা রাজানং উপট্ঠাসি. সো রঞ্ঞা পিযো অহোসি মনাপো. অথস্স পিতুনো ‘‘দ্ৰীহিযেৰ গোণেহি কসিং কত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তস্স একো গোণো মতো. সো বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তাত, একো গোণো মতো, কসিকম্মং ন পৰত্ততি, রাজানং একং গোণং যাচাহী’’তি আহ. ‘‘তাত, নচিরস্সেৰ মে রাজা দিট্ঠো, ইদানেৰ গোণং যাচিতুং ন যুত্তং, তুম্হে যাচথা’’তি. ‘‘তাত, ত্ৰং ময্হং সারজ্জবহুলভাৰং ন জানাসি, অহঞ্হি দ্ৰিন্নং তিণ্ণং সম্মুখে কথং সম্পাদেতুং ন সক্কোমি. সচে অহং রঞ্ঞো সন্তিকং গোণং যাচিতুং গমিস্সামি, ইমম্পি দত্ৰা আগমিস্সামী’’তি. ‘‘তাত, যং হোতি, তং হোতু, ন সক্কা মযা রাজানং যাচিতুং, অপিচ খো পনাহং তুম্হে যোগ্গং কারেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি সাধু মং যোগ্গং কারেহী’’তি.

বোধিসত্তো পিতরং আদায বীরণত্থম্ভকসুসানং গন্ত্ৰা তত্থ তত্থ তিণকলাপে বন্ধিত্ৰা ‘‘অযং রাজা, অযং উপরাজা, অযং সেনাপতী’’তি নামানি কত্ৰা পটিপাটিযা পিতু দস্সেত্ৰা ‘‘তাত, ত্ৰং রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘জযতু, মহারাজা’তি এৰং ইমং গাথং ৰত্ৰা গোণং যাচেয্যাসী’’তি গাথং উগ্গণ্হাপেসি –

‘‘দ্ৰে মে গোণা মহারাজ, যেহি খেত্তং কসামসে;

তেসু একো মতো দেৰ, দুতিযং দেহি খত্তিযা’’তি.

ব্রাহ্মণো একেন সংৰচ্ছরেন ইমং গাথং পগুণং কত্ৰা বোধিসত্তং আহ – ‘‘তাত, সোমদত্ত, গাথা মে পগুণা জাতা, ইদানি অহং যস্স কস্সচি সন্তিকে ৰত্তুং সক্কোমি, মং রঞ্ঞো সন্তিকং নেহী’’তি. সো ‘‘সাধু, তাতা’’তি তথারূপং পণ্ণাকারং গাহাপেত্ৰা পিতরং রঞ্ঞো সন্তিকং নেসি. ব্রাহ্মণো ‘‘জযতু, মহারাজা’’তি ৰত্ৰা পণ্ণাকারং অদাসি. রাজা ‘‘অযং তে সোমদত্ত ব্রাহ্মণো কিং হোতী’’তি আহ. ‘‘পিতা মে, মহারাজা’’তি. ‘‘কেনট্ঠেনাগতো’’তি? তস্মিং খণে ব্রাহ্মণো গোণযাচনত্থায গাথং ৰদন্তো –

‘‘দ্ৰে মে গোণা মহারাজ, যেহি খেত্তং কসামসে;

তেসু একো মতো দেৰ, দুতিযং গণ্হ খত্তিযা’’তি. – আহ;

রাজা ব্রাহ্মণেন ৰিরজ্ঝিত্ৰা কথিতভাৰং ঞত্ৰা সিতং কত্ৰা ‘‘সোমদত্ত, তুম্হাকং গেহে বহূ মঞ্ঞে গোণা’’তি আহ. ‘‘তুম্হেহি দিন্না ভৰিস্সন্তি, মহারাজা’’তি. রাজা বোধিসত্তস্স তুস্সিত্ৰা ব্রাহ্মণস্স সোল়স গোণে অলঙ্কারভণ্ডকে নিৰাসনগামঞ্চস্স ব্রহ্মদেয্যং দত্ৰা মহন্তেন যসেন ব্রাহ্মণং উয্যোজেসি. ব্রাহ্মণো সব্বসেতসিন্ধৰযুত্তং রথং অভিরুয্হ মহন্তেন পরিৰারেন গামং অগমাসি. বোধিসত্তো পিতরা সদ্ধিং রথে নিসীদিত্ৰা গচ্ছন্তো ‘‘তাত, অহং তুম্হে সকলসংৰচ্ছরং যোগ্গং কারেসিং, সন্নিট্ঠানকালে পন তুম্হাকং গোণং রঞ্ঞো অদত্থা’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –

১২১. ‘‘অকাসি যোগ্গং ধুৰমপ্পমত্তো, সংৰচ্ছরং বীরণথম্ভকস্মিং;

ব্যাকাসি সঞ্ঞং পরিসং ৰিগয্হ, ন নিয্যমো তাযতি অপ্পপঞ্ঞ’’ন্তি.

তত্থ অকাসি যোগ্গং ধুৰমপ্পমত্তো, সংৰচ্ছরং বীরণথম্ভকস্মিন্তি, তাত, ত্ৰং নিচ্চং অপ্পমত্তো বীরণত্থম্ভমযে সুসানে যোগ্গং অকাসি. ব্যাকাসি সঞ্ঞং পরিসং ৰিগয্হাতি অথ চ পন পরিসং ৰিগাহিত্ৰা তং সঞ্ঞং ৰিঅকাসি ৰিকারং আপাদেসি, পরিৰত্তেসীতি অত্থো. ন নিয্যমো তাযতি অপ্পপঞ্ঞন্তি অপ্পহঞ্ঞং নাম পুগ্গলং নিয্যমো যোগ্গাচিণ্ণং চরণং ন তাযতি ন রক্খতীতি.

অথস্স ৰচনং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো দুতিযং গাথমাহ –

১২২. ‘‘দ্ৰযং যাচনকো তাত, সোমদত্ত নিগচ্ছতি;

অলাভং ধনলাভং ৰা, এৰংধম্মা হি যাচনা’’তি.

তত্থ এৰংধম্মা হি যাচনাতি যাচনা হি এৰংসভাৰাতি.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, লাল়ুদাযী ইদানেৰ সারজ্জবহুলো, পুব্বেপি সারজ্জবহুলোযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো, সোমদত্তস্স পিতা লাল়ুদাযী অহোসি, সোমদত্তো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সোমদত্তজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[২১২] ২. উচ্ছিট্ঠভত্তজাতকৰণ্ণনা

অঞ্ঞো উপরিমো ৰণ্ণোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পুরাণদুতিযিকাপলোভনং আরব্ভ কথেসি. সো হি ভিক্খু সত্থারা ‘‘সচ্চং কির, ত্ৰং ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘কো তং উক্কণ্ঠাপেসী’’তি ৰুত্তে ‘‘পুরাণদুতিযিকা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘ভিক্খু অযং তে ইত্থী অনত্থকারিকা, পুব্বেপি অত্তনো জারস্স উচ্ছিট্ঠকং ভোজেসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং ঠানে ভিক্খং চরিত্ৰা জীৰিককপ্পকে কপণে নটককুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো দুগ্গতো দুরূপকো হুত্ৰা ভিক্খং চরিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেসি. তদা কাসিরট্ঠে একস্মিং গামকে একস্স ব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণী দুস্সীলা পাপধম্মা অতিচারং চরতি. অথেকদিৰসং ব্রাহ্মণে কেনচিদেৰ করণীযেন বহি গতে তস্সা জারো তং খণং ওলোকেত্ৰা তং গেহং পাৰিসি. সা তেন সদ্ধিং অতিচরিত্ৰা ‘‘মুহুত্তং অচ্ছ, ভুঞ্জিত্ৰাৰ গমিস্সসী’’তি ভত্তং সম্পাদেত্ৰা সূপব্যঞ্জনসম্পন্নং উণ্হভত্তং ৰড্ঢেত্ৰা ‘‘ত্ৰং ভুঞ্জা’’তি তস্স দত্ৰা সযং ব্রাহ্মণস্স আগমনং ওলোকযমানা দ্ৰারে অট্ঠাসি. বোধিসত্তো ব্রাহ্মণিযা জারস্স ভুঞ্জনট্ঠানে পিণ্ডং পচ্চাসীসন্তো অট্ঠাসি.

তস্মিং খণে ব্রাহ্মণো গেহাভিমুখো আগচ্ছতি. ব্রাহ্মণী তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ৰেগেন পৰিসিত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি, ব্রাহ্মণো আগচ্ছতী’’তি জারং কোট্ঠে ওতারেত্ৰা ব্রাহ্মণস্স পৰিসিত্ৰা নিসিন্নকালে ফলকং উপনেত্ৰা হত্থধোৰনং দত্ৰা ইতরেন ভুত্তাৰসিট্ঠস্স সীতভত্তস্স উপরি উণ্হভত্তং ৰড্ঢেত্ৰা ব্রাহ্মণস্স অদাসি. সো ভত্তে হত্থং ওতারেত্ৰা উপরি উণ্হং হেট্ঠা চ ভত্তং সীতলং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ইমিনা অঞ্ঞস্স ভুত্তাধিকেন উচ্ছিট্ঠভত্তেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো ব্রাহ্মণিং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –

১২৩. ‘‘অঞ্ঞো উপরিমো ৰণ্ণো, অঞ্ঞো ৰণ্ণো চ হেট্ঠিমো;

ব্রাহ্মণী ত্ৰেৰ পুচ্ছামি, কিং হেট্ঠা কিঞ্চ উপ্পরী’’তি.

তত্থ ৰণ্ণোতি আকারো. অযঞ্হি উপরিমস্স উণ্হভাৰং হেট্ঠিমস্স চ সীতভাৰং পুচ্ছন্তো এৰমাহ. কিং হেট্ঠা কিঞ্চ উপ্পরীতি ৰুড্ঢিতভত্তেন নাম উপরি সীতলেন, হেট্ঠা উণ্হেন ভৰিতব্বং, ইদঞ্চ পন ন তাদিসং, তেন তং পুচ্ছামি – ‘‘কেন কারণেন উপরি ভত্তং উণ্হং, হেট্ঠিমং সীতল’’ন্তি.

ব্রাহ্মণী অত্তনা কতকম্মস্স উত্তানভাৰভযেন ব্রাহ্মণে পুনপ্পুনং কথেন্তেপি তুণ্হীযেৰ অহোসি. তস্মিং খণে নটপুত্তস্স এতদহোসি – ‘‘কোট্ঠে নিসীদাপিতপাপপুরিসেন জারেন ভৰিতব্বং, ইমিনা গেহস্সামিকেন, ব্রাহ্মণী পন অত্তনা কতকম্মস্স পাকটভাৰভযেন কিঞ্চি ন কথেতি, হন্দাহং ইমিস্সা কতকম্মং পকাসেত্ৰা জারস্স কোট্ঠকে নিসীদাপিতভাৰং ব্রাহ্মণস্স কথেমী’’তি. সো ব্রাহ্মণস্স গেহা নিক্খন্তকালতো পট্ঠায ইতরস্স গেহপৰেসনং অতিচরণং অগ্গভত্তভুঞ্জনং ব্রাহ্মণিযা দ্ৰারে ঠত্ৰা মগ্গং ওলোকনং ইতরস্স কোট্ঠে ওতারিতভাৰন্তি সব্বং তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

১২৪. ‘‘অহং নটোস্মি ভদ্দন্তে, ভিক্খকোস্মি ইধাগতো;

অযঞ্হি কোট্ঠমোতিণ্ণো, অযং সো যং গৰেসসী’’তি.

তত্থ অহং নটোস্মি, ভদ্দন্তেতি, সামি, অহং নটজাতিকো. ভিক্খকোস্মি ইধাগতোতি স্ৰাহং ইমং ঠানং ভিক্খকো ভিক্খং পরিযেসমানো আগতোস্মি. অযঞ্হি কোট্ঠমোতিণ্ণোতি অযং পন এতিস্সা জারো ইমং ভত্তং ভুঞ্জন্তো তৰ ভযেন কোট্ঠং ওতিণ্ণো. অযং সো যং গৰেসসীতি যং ত্ৰং কস্স নু খো ইমিনা উচ্ছিট্ঠকেন ভৰিতব্বন্তি গৰেসসি, অযং সো. চূল়ায নং গহেত্ৰা কোট্ঠা নীহরিত্ৰা যথা ন পুনেৰরূপং পাপং করোতি, তথা অস্স সতিং জনেহীতি ৰত্ৰা পক্কামি. ব্রাহ্মণো উভোপি তে যথা নং ন পুনেৰরূপং পাপং করোন্তি, তজ্জনপোথনেহি তথা সিক্খাপেত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা ব্রাহ্মণী পুরাণদুতিযিকা অহোসি, ব্রাহ্মণো উক্কণ্ঠিতো ভিক্খু, নটপুত্তো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

উচ্ছিট্ঠভত্তজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[২১৩] ৩. ভরুজাতকৰণ্ণনা

ইসীনমন্তরং কত্ৰাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোসলরাজানং আরব্ভ কথেসি. ভগৰতো হি ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ লাভসক্কারো মহা অহোসি. যথাহ –

‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো সক্কতো হোতি…পে… পরিক্খারানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পরিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি…পে… পরিক্খারান’’ন্তি (উদা. ১৪).

তে এৰং পরিহীনলাভসক্কারা অহোরত্তং গুল়্হসন্নিপাতং কত্ৰা মন্তযন্তি ‘‘সমণস্স গোতমস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায মযং হতলাভসক্কারা জাতা, সমণো গোতমো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো জাতো, কেন নু খো কারণেনস্স এসা সম্পত্তী’’তি. তত্রেকে এৰমাহংসু – ‘‘সমণো গোতমো সকলজম্বুদীপস্স উত্তমট্ঠানে ভূমিসীসে ৰসতি. তেনস্স লাভসক্কারো উপ্পজ্জতী’’তি, সেসা ‘‘অত্থেতং কারণং, মযম্পি জেতৰনপিট্ঠে তিত্থিযারামং কারেমু, এৰং লাভিনো ভৰিস্সামা’’তি আহংসু. তে সব্বেপি ‘‘এৰমেত’’ন্তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা ‘‘সচেপি মযং রঞ্ঞো অনারোচেত্ৰা আরামং কারেস্সাম, ভিক্খূ ৰারেস্সন্তি, লঞ্জং লভিত্ৰা অভিজ্জনকো নাম নত্থি, তস্মা রঞ্ঞো লঞ্জং দত্ৰা আরামট্ঠানং গণ্হিস্সামা’’তি সম্মন্তেত্ৰা উপট্ঠাকে যাচিত্ৰা রঞ্ঞো সতসহস্সং দত্ৰা ‘‘মহারাজ, মযং জেতৰনপিট্ঠিযং তিত্থিযারামং করিস্সাম, সচে ভিক্খূ ‘কাতুং ন দস্সামা’তি তুম্হাকং আরোচেন্তি, নেসং পটিৰচনং ন দাতব্ব’’ন্তি আহংসু. রাজা লঞ্জলোভেন ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.

তিত্থিযা রাজানং সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰড্ঢকিং পক্কোসাপেত্ৰা কম্মং পট্ঠপেসুং, মহাসদ্দো অহোসি. সত্থা ‘‘কে পনেতে, আনন্দ, উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা, ভন্তে, জেতৰনপিট্ঠিযং তিত্থিযারামং কারেন্তি, তত্থেসো সদ্দো’’তি. ‘‘আনন্দ, নেতং ঠানং তিত্থিযারামস্স অনুচ্ছৰিকং, তিত্থিযা উচ্চাসদ্দকামা, ন সক্কা তেহি সদ্ধিং ৰসিতু’’ন্তি ৰত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো আচিক্খিত্ৰা তিত্থিযারামকরণং নিৰারেথা’’তি আহ. ভিক্খুসঙ্ঘো গন্ত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেসনদ্ৰারে অট্ঠাসি. রাজা সঙ্ঘস্স আগতভাৰং সুত্ৰাপি ‘‘তিত্থিযারামং নিস্সায আগতা ভৰিস্সন্তী’’তি লঞ্জস্স গহিতত্তা ‘‘রাজা গেহে নত্থী’’তি ৰদাপেসি. ভিক্খূ গন্ত্ৰা সত্থু আরোচেসুং. সত্থা ‘‘লঞ্জং নিস্সায এৰং করোতী’’তি দ্ৰে অগ্গসাৰকে পেসেসি. রাজা তেসম্পি আগতভাৰং সুত্ৰা তথেৰ ৰদাপেসি. তেপি আগন্ত্ৰা সত্থু আরাচেসুং. সত্থা ‘‘ন ইদানি, সারিপুত্ত, রাজা গেহে নিসীদিতুং লভিস্সতি, বহি নিক্খমিস্সতী’’তি পুনদিৰসে পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং রঞ্ঞো নিৰেসনদ্ৰারং অগমাসি. রাজা সুত্ৰা পাসাদা ওতরিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা সত্থারং পৰেসেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স যাগুখজ্জকং দত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা রঞ্ঞো একং পরিযাযধম্মদেসনং আরভন্তো ‘‘মহারাজ, পোরাণকরাজানো লঞ্জং গহেত্ৰা সীলৰন্তে অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কারেত্ৰা অত্তনো রট্ঠস্স অস্সামিনো হুত্ৰা মহাৰিনাসং পাপুণিংসূ’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে ভরুরট্ঠে ভরুরাজা নাম রজ্জং কারেসি. তদা বোধিসত্তো পঞ্চাভিঞ্ঞো অট্ঠসমাপত্তিলাভী গণসত্থা তাপসো হুত্ৰা হিমৰন্তপদেসে চিরং ৰসিত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায পঞ্চসততাপসপরিৰুতো হিমৰন্তা ওতরিত্ৰা অনুপুব্বেন ভরুনগরং পত্ৰা তত্থ পিণ্ডায চরিত্ৰা নগরা নিক্খমিত্ৰা উত্তরদ্ৰারে সাখাৰিটপসম্পন্নস্স ৰটরুক্খস্স মূলে নিসীদিত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা তত্থেৰ রুক্খমূলে ৰাসং কপ্পেসি. এৰং তস্মিং ইসিগণে তত্থ ৰসন্তে অড্ঢমাসচ্চযেন অঞ্ঞো গণসত্থা পঞ্চসতপরিৰারো আগন্ত্ৰা নগরে ভিক্খায চরিত্ৰা নগরা নিক্খমিত্ৰা দক্খিণদ্ৰারে তাদিসস্সেৰ ৰটরুক্খস্স মূলে নিসীদিত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা তত্থ রুক্খমূলে ৰাসং কপ্পেসি. ইতি তে দ্ৰেপি ইসিগণা তত্থ যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা হিমৰন্তমেৰ অগমংসু.

তেসং গতকালে দক্খিণদ্ৰারে ৰটরুক্খো সুক্খো. পুনৰারে তেসু আগচ্ছন্তেসু দক্খিণদ্ৰারে ৰটরুক্খৰাসিনো পঠমতরং আগন্ত্ৰা অত্তনো ৰটরুক্খস্স সুক্খভাৰং ঞত্ৰা ভিক্খায চরিত্ৰা নগরা নিক্খমিত্ৰা উত্তরদ্ৰারে ৰটরুক্খমূলং গন্ত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা তত্থ ৰাসং কপ্পেসুং. ইতরে পন ইসযো পচ্ছা আগন্ত্ৰা নগরে ভিক্খায চরিত্ৰা অত্তনো রুক্খমূলমেৰ গন্ত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা ৰাসং কপ্পেসুং. তে ‘‘ন সো তুম্হাকং রুক্খো, অম্হাকং রুক্খো’’তি রুক্খং নিস্সায অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং করিংসু, কলহো মহা অহোসি. একে ‘‘অম্হাকং পঠমং ৰসিতট্ঠানং তুম্হে ন লভিস্সথা’’তি ৰদন্তি. একে ‘‘মযং ইমস্মিং ৰারে পঠমতরং ইধাগতা, তুম্হে ন লভিস্সথা’’তি ৰদন্তি. ইতি তে ‘‘মযং সামিনো, মযং সামিনো’’তি কলহং করোন্তা রুক্খমূলস্সত্থায রাজকুলং অগমংসু. রাজা পঠমং ৰুত্থইসিগণঞ্ঞেৰ সামিকং অকাসি. ইতরে ‘‘ন দানি মযং ইমেহি পরাজিতাতি অত্তানং ৰদাপেস্সামা’’তি দিব্বচক্খুনা ওলোকেত্ৰা একং চক্কৰত্তিপরিভোগং রথপঞ্জরং দিস্ৰা আহরিত্ৰা রঞ্ঞো লঞ্জং দত্ৰা ‘‘মহারাজ, অম্হেপি সামিকে করোহী’’তি আহংসু.

রাজা লঞ্জং গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰেপি গণা ৰসন্তূ’’তি দ্ৰেপি সামিকে অকাসি. ইতরে ইসযো তস্স রথপঞ্জরস্স রথচক্কানি নীহরিত্ৰা লঞ্জং দত্ৰা ‘‘মহারাজ, অম্হেযেৰ সামিকে করোহী’’তি আহংসু. রাজা তথা অকাসি. ইসিগণা ‘‘অম্হেহি ৰত্থুকামে চ কিলেসকামে চ পহায পব্বজিতেহি রুক্খমূলস্স কারণা কলহং করোন্তেহি লঞ্জং দদন্তেহি অযুত্তং কত’’ন্তি ৰিপ্পটিসারিনো হুত্ৰা ৰেগেন পলাযিত্ৰা হিমৰন্তমেৰ অগমংসু. সকলভরুরট্ঠৰাসিনো দেৰতা একতো হুত্ৰা ‘‘সীলৰন্তে কলহং করোন্তেন রঞ্ঞা অযুত্তং কত’’ন্তি ভরুরঞ্ঞো কুজ্ঝিত্ৰা তিযোজনসতিকং ভরুরট্ঠং সমুদ্দং উব্বত্তেত্ৰা অরট্ঠমকংসু. ইতি একং ভরুরাজানং নিস্সায সকলরট্ঠৰাসিনোপি ৰিনাসং পত্তাতি.

সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমা গাথা অৰোচ –

১২৫. ‘‘ইসীনমন্তরং কত্ৰা, ভরুরাজাতি মে সুতং;

উচ্ছিন্নো সহ রট্ঠেহি, স রাজা ৰিভৰঙ্গতো.

১২৬. ‘‘তস্মা হি ছন্দাগমনং, নপ্পসংসন্তি পণ্ডিতা;

অদুট্ঠচিত্তো ভাসেয্য, গিরং সচ্চুপসংহিত’’ন্তি.

তত্থ অন্তরং কত্ৰাতি ছন্দাগতিৰসেন ৰিৰরং কত্ৰা. ভরুরাজাতি ভরুরট্ঠে রাজা. ইতি মে সুতন্তি ইতি মযা পুব্বে এতং সুতং. তস্মা হি ছন্দাগমনন্তি যস্মা হি ছন্দাগমনং গন্ত্ৰা ভরুরাজা সহ রট্ঠেন উচ্ছিন্নো, তস্মা ছন্দাগমনং পণ্ডিতা নপ্পসংসন্তি. অদুট্ঠচিত্তোতি কিলেসেহি অদূসিতচিত্তো হুত্ৰা. ভাসেয্য গিরং সচ্চুপসংহিতন্তি সভাৰনিস্সিতং অত্থনিস্সিতং কারণনিস্সিতমেৰ গিরং ভাসেয্য. যে হি তত্থ ভরুরঞ্ঞো লঞ্জং গণ্হন্তস্স অযুত্তং এতন্তি পটিক্কোসন্তা সচ্চুপসংহিতং গিরং ভাসিংসু, তেসং ঠিতট্ঠানং নাল়িকেরদীপে অজ্জাপি দীপকসহস্সং পঞ্ঞাযতীতি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘মহারাজ, ছন্দৰসিকেন নাম ন ভৰিতব্বং, দ্ৰে পব্বজিতগণে কলহং কারেতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘অহং তেন সমযেন জেট্ঠকইসি অহোসি’’ন্তি, রাজা তথাগতস্স ভত্তকিচ্চং কত্ৰা গতকালে মনুস্সে পেসেত্ৰা তিত্থিযারামং ৰিদ্ধংসাপেসি, তিত্থিযা অপ্পতিট্ঠা অহেসুং.

ভরুজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[২১৪] ৪. পুণ্ণনদীজাতকৰণ্ণনা

পুণ্ণং নদিন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্ঞাপারমিং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি দিৰসে ধম্মসভাযং ভিক্খূ তথাগতস্স পঞ্ঞং আরব্ভ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, সম্মাসম্বুদ্ধো মহাপঞ্ঞো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো গম্ভীরপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো উপাযপঞ্ঞায সমন্নাগতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি তথাগতো পঞ্ঞৰা উপাযকুসলোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো পুরোহিতকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা পিতু অচ্চযেন পুরোহিতট্ঠানং লভিত্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো অত্থধম্মানুসাসকো অহোসি. অপরভাগে রাজা পরিভেদকানং কথং গহেত্ৰা বোধিসত্তস্স কুদ্ধো ‘‘মা মম সন্তিকে ৰসী’’তি বোধিসত্তং বারাণসিতো পব্বাজেসি. বোধিসত্তো পুত্তদারং গহেত্ৰা একস্মিং কাসিকগামকে ৰাসং কপ্পেসি. অপরভাগে রাজা তস্স গুণং সরিত্ৰা ‘‘ময্হং কঞ্চি পেসেত্ৰা আচরিযং পক্কোসিতুং ন যুত্তং, একং পন গাথং বন্ধিত্ৰা পণ্ণং লিখিত্ৰা কাকমংসং পচাপেত্ৰা পণ্ণঞ্চ মংসঞ্চ সেতৰত্থেন পলিৰেঠেত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা পেসেস্সামি. যদি পণ্ডিতো ভৰিস্সতি, পণ্ণং ৰাচেত্ৰা কাকমংসভাৰং ঞত্ৰা আগমিস্সতি, নো চে, নাগমিস্সতী’’তি ‘‘পুণ্ণং নদি’’ন্তি ইমং গাথং পণ্ণে লিখি –

১২৭. ‘‘পুণ্ণং নদিং যেন চ পেয্যমাহু, জাতং যৰং যেন চ গুয্হমাহু;

দূরং গতং যেন চ অৰ্হযন্তি, সো ত্যাগতো হন্দ চ ভুঞ্জ ব্রাহ্মণা’’তি.

তত্থ পুণ্ণং নদিং যেন চ পেয্যমাহূতি কাকপেয্যা নদীহি ৰদন্তা যেন পুণ্ণং নদিং কাকপেয্যমাহু, ন হি অপুণ্ণা নদী ‘‘কাকপেয্যা’’তি ৰুচ্চতি. যদাপি নদীতীরে ঠত্ৰা গীৰং পসারেত্ৰা কাকেন পাতুং সক্কা হোতি, তদা নং ‘‘কাকপেয্যা’’তি ৰদন্তি. জাতং যৰং যেন চ গুয্হমাহূতি যৰন্তি দেসনাসীসমত্তং, ইধ পন সব্বম্পি জাতং উগ্গতং সম্পন্নতরুণসস্সং অধিপ্পেতং. তঞ্হি যদা অন্তো পৰিট্ঠকাকং পটিচ্ছাদেতুং সক্কোতি, তদা গুয্হতীতি গুয্হং. কিং গুয্হতি? কাকং. ইতি কাকস্স গুয্হং কাকগুয্হন্তি তং ৰদমানা কাকেন গুয্হৰচনস্স কারণভূতেন ‘‘গুয্হ’’ন্তি ৰদন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘যেন চ গুয্হমাহূ’’তি. দূরং গতং যেন চ অৰ্হযন্তীতি দূরং গতং ৰিপ্পৰুত্থং পিযপুগ্গলং যং আগন্ত্ৰা নিসিন্নং দিস্ৰা সচে ইত্থন্নামো আগচ্ছতি, ৰস্স কাকাতি ৰা ৰস্সন্তঞ্ঞেৰ ৰা সুত্ৰা ‘‘যথা কাকো ৰস্সতি, ইত্থন্নামো আগমিস্সতী’’তি এৰং ৰদন্তা যেন চ অৰ্হযন্তি কথেন্তি মন্তেন্তি, উদাহরন্তীতি অত্থো. সো ত্যাগতোতি সো তে আনীতো. হন্দ চ ভুঞ্জ, ব্রাহ্মণাতি গণ্হ, ব্রাহ্মণ, ভুঞ্জস্সু নং, খাদ ইদং কাকমংসন্তি অত্থো.

ইতি রাজা ইমং গাথং পণ্ণে লিখিত্ৰা বোধিসত্তস্স পেসেসি. সো পণ্ণং ৰাচেত্ৰা ‘‘রাজা মং দট্ঠুকামো’’তি ঞত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

১২৮. ‘‘যতো মং সরতী রাজা, ৰাযসম্পি পহেতৰে;

হংসা কোঞ্চা মযূরা চ, অসতীযেৰ পাপিযা’’তি.

তত্থ যতো মং সরতী রাজা, ৰাযসম্পি পহেতৰেতি যদা রাজা ৰাযসমংসং লভিত্ৰা তম্পি পহেতুং মং সরতি. হংসা কোঞ্চা মযূরা চাতি যদা পনস্স এতে হংসাদযো উপনীতা ভৰিস্সন্তি, একানি হংসমংসাদীনি লচ্ছতি, তদা মং কস্মা ন সরিস্সতীতি অত্থো? অট্ঠকথাযং পন ‘‘হংসকোঞ্চমযূরান’’ন্তি পাঠো. সো সুন্দরতরা, ইমেসং হংসাদীনং মংসং লভিত্ৰা কস্মা মং ন সরিস্সতি, সরিস্সতিযেৰাতি অত্থো. অসতীযেৰ পাপিযাতি যং ৰা তং ৰা লভিত্ৰা সরণং নাম সুন্দরং, লোকস্মিং পন অসতিযেৰ পাপিযা, অসতিকরণংযেৰ হীনং লামকং, তঞ্চ অম্হাকং রঞ্ঞো নত্থি. সরতি মং রাজা, আগমনং মে পচ্চাসীসতি, তস্মা গমিস্সামীতি যানং যোজাপেত্ৰা গন্ত্ৰা রাজানং পস্সি, রাজা তুস্সিত্ৰা পুরোহিতট্ঠানেযেৰ পতিট্ঠাপেসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, পুরোহিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

পুণ্ণনদীজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[২১৫] ৫. কচ্ছপজাতকৰণ্ণনা

অৰধী ৰত অত্তানন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোকালিকং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু মহাতক্কারিজাতকে (জা. ১.১৩.১০৪ আদযো) আৰি-ভৰিস্সতি. তদা পন সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, কোকালিকো ইদানেৰ ৰাচায হতো, পুব্বেপি ৰাচায হতোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অমচ্চকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তস্স অত্থধম্মানুসাসকো অহোসি. সো পন রাজা বহুভাণী অহোসি, তস্মিং কথেন্তে অঞ্ঞেসং ৰচনস্স ওকাসো নাম নত্থি. বোধিসত্তো তস্স তং বহুভাণিতং ৰারেতুকামো একং উপাযং উপধারেন্তো ৰিচরতি. তস্মিঞ্চ কালে হিমৰন্তপদেসে একস্মিং সরে কচ্ছপো ৰসতি, দ্ৰে হংসপোতকা গোচরায চরন্তা তেন সদ্ধিং ৰিস্সাসং অকংসু. তে দল়্হৰিস্সাসিকা হুত্ৰা একদিৰসং কচ্ছপং আহংসু – ‘‘সম্ম কচ্ছপ, অম্হাকং হিমৰন্তে চিত্তকূটপব্বততলে কঞ্চনগুহাযং ৰসনট্ঠানং রমণীযো পদেসো, গচ্ছসি অম্হাকং সদ্ধি’’ন্তি. ‘‘অহং কিন্তি কত্ৰা গমিস্সামী’’তি? ‘‘মযং তং গহেত্ৰা গমিস্সাম, সচে ত্ৰং মুখং রক্খিতুং সক্খিস্সসি, কস্সচি কিঞ্চি ন কথেস্সসী’’তি. ‘‘রক্খিস্সামি, সামি, গহেত্ৰা মং গচ্ছথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা একং দণ্ডকং কচ্ছপেন ডংসাপেত্ৰা সযং তস্স উভো কোটিযো ডংসিত্ৰা আকাসং পক্খন্দিংসু. তং তথা হংসেহি নীযমানং গামদারকা দিস্ৰা ‘‘দ্ৰে হংসা কচ্ছপং দণ্ডকেন হরন্তী’’তি আহংসু.

কচ্ছপো ‘‘যদি মং সহাযকা নেন্তি, তুম্হাকং এত্থ কিং দুট্ঠচেটকা’’তি ৰত্তুকামো হংসানং সীঘৰেগতায বারাণসিনগরে রাজনিৰেসনস্স উপরিভাগং সম্পত্তকালে দট্ঠট্ঠানতো দণ্ডকং ৰিস্সজ্জেত্ৰা আকাসঙ্গণে পতিত্ৰা দ্ৰেভাগো অহোসি, ‘‘কচ্ছপো আকাসতো পতিত্ৰা দ্ৰেধা ভিন্নো’’তি এককোলাহলং অহোসি. রাজা বোধিসত্তং আদায অমচ্চগণপরিৰুতো তং ঠানং গন্ত্ৰা কচ্ছপং দিস্ৰা বোধিসত্তং পুচ্ছি – ‘‘পণ্ডিত, কিন্তি কত্ৰা এস পতিতো’’তি? বোধিসত্তো ‘‘চিরপটিকঙ্খোহং রাজানং ওৰদিতুকামো উপাযং উপধারেন্তো চরামি, ইমিনা কচ্ছপেন হংসেহি সদ্ধিং ৰিস্সাসো কতো ভৰিস্সতি, তেহি ইমং ‘হিমৰন্তং নেস্সামা'তি দণ্ডকং ডংসাপেত্ৰা আকাসং পক্খন্তেহি ভৰিতব্বং, অথ ইমিনা কস্সচি ৰচনং সুত্ৰা অরক্খিতমুখতায কিঞ্চি ৰত্তুকামেন দণ্ডকা ৰিস্সট্ঠো ভৰিস্সতি, এৰং আকাসতো পতিত্ৰা জীৰিতক্খযং পত্তেনেৰ ভৰিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘আম মহারাজ, অতিমুখরা নাম অপরিযন্তৰচনা এৰরূপং দুক্খং পাপুণন্তিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অৰোচ –

১২৯. ‘‘অৰধী ৰত অত্তানং, কচ্ছপো ব্যাহরং গিরং;

সুগ্গহীতস্মিং কট্ঠস্মিং, ৰাচায সকিযাৰধি.

১৩০. ‘‘এতম্পি দিস্ৰা নরৰীরিযসেট্ঠ, ৰাচং পমুঞ্চে কুসলং নাতিৰেলং;

পস্সসি বহুভাণেন, কচ্ছপং ব্যসনং গত’’ন্তি.

তত্থ অৰধী ৰতাতি ঘাতেসি ৰত. ব্যাহরন্তি ব্যাহরন্তো. সুগ্গহীতস্মিং কট্ঠস্মিন্তি মুখেন সুট্ঠু ডংসিত্ৰা গহিতে দণ্ডকে. ৰাচায সকিযাৰধীতি অতিমুখরতায অকালে ৰাচং নিচ্ছারেন্তো দট্ঠট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তায সকায ৰাচায অত্তানং অৰধি ঘাতেসি. এৰমেস জীৰিতক্খযং পত্তো, ন অঞ্ঞথাতি. এতম্পি দিস্ৰাতি এতম্পি কারণং দিস্ৰা. নরৰীরিযসেট্ঠাতি নরেসু ৰীরিযেন সেট্ঠ উত্তমৰীরিয রাজৰর. ৰাচং পমুঞ্চে কুসলং নাতিৰেলন্তি সচ্চাদিপটিসংযুত্তং কুসলমেৰ পণ্ডিতো পুরিসো মুঞ্চেয্য নিচ্ছারেয্য, তম্পি হিতং কালযুত্তং, ন অতিৰেলং, অতিক্কন্তকালং অপরিযন্তৰাচং ন ভাসেয্য. পস্সসীতি ননু পচ্চক্খতো পস্সসি. বহুভাণেনাতি বহুভণনেন. কচ্ছপং ব্যসনং গতন্তি এতং কচ্ছপং জীৰিতক্খযং পত্তন্তি.

রাজা ‘‘মং সন্ধায ভাসতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘অম্হে সন্ধায কথেসি, পণ্ডিতা’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘মহারাজ, ত্ৰং ৰা হোহি অঞ্ঞো ৰা, যো কোচি পমাণাতিক্কন্তং ভাসন্তো এৰরূপং ব্যসনং পাপুণাতী’’তি পাকটং কত্ৰা কথেসি. রাজা ততো পট্ঠায ৰিরমিত্ৰা মন্দভাণী অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কচ্ছপো কোকালিকো অহোসি, দ্ৰে হংসপোতকা দ্ৰে মহাথেরা, রাজা আনন্দো, অমচ্চপণ্ডিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কচ্ছপজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[২১৬] ৬. মচ্ছজাতকৰণ্ণনা

ন মাযমগ্গি তপতীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পুরাণদুতিযিকাপলোভনং আরব্ভ কথেসি. তঞ্হি ভিক্খুং সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘কেন উক্কণ্ঠাপিতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পুরাণদুতিযিকাযা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘অযং তে ভিক্খু ইত্থী অনত্থকারিকা, পুব্বেপি ত্ৰং এতং নিস্সায সূলেন ৰিজ্ঝিত্ৰা অঙ্গারেসু পচিত্ৰা খাদিতব্বতং পত্তো পণ্ডিতে নিস্সায জীৰিতং অলত্থা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স পুরোহিতো অহোসি. অথেকদিৰসং কেৰট্টা জালে লগ্গং মচ্ছং উদ্ধরিত্ৰা উণ্হৰালুকাপিট্ঠে ঠপেত্ৰা ‘‘অঙ্গারেসু নং পচিত্ৰা খাদিস্সামা’’তি সূলং তচ্ছিংসু. মচ্ছো মচ্ছিং আরব্ভ পরিদেৰমানো ইমা গাথা অৰোচ –

১৩১. ‘‘ন মাযমগ্গি তপতি, ন সূলো সাধুতচ্ছিতো;

যঞ্চ মং মঞ্ঞতে মচ্ছী, অঞ্ঞং সো রতিযা গতো.

১৩২. ‘‘সো মং দহতি রাগগ্গি, চিত্তং চূপতপেতি মং;

জালিনো মুঞ্চথাযিরা মং, ন কামে হঞ্ঞতে ক্ৰচী’’তি.

তত্থ ন মাযমগ্গি তপতীতি ন মং অযং অগ্গি তপতি, ন তাপং জনেতি, ন সোচযতীতি অত্থো. ন সূলোতি অযং সূলোপি সাধুতচ্ছিতো মং ন তপতি, ন মে সোকং উপ্পাদেতি. যঞ্চ মং মঞ্ঞতেতি যং পন মং মচ্ছী এৰং মঞ্ঞতি ‘‘অঞ্ঞং মচ্ছিং সো পঞ্চকামগুণরতিযা গতো’’তি, তদেৰ মং তপতি সোচযতি. সো মং দহতীতি যো পনেস রাগগ্গি, সো মং দহতি ঝাপেতি. চিত্তং চূপতপেতি মন্তি রাগসম্পযুত্তকং মম চিত্তমেৰ চ মং উপতাপেতি কিলমেতি ৰিহেঠেতি. জালিনোতি কেৰট্টে আলপতি. তে হি জালস্স অত্থিতায ‘‘জালিনো’’তি ৰুচ্চন্তি. মুঞ্চথাযিরা মন্তি মুঞ্চথ মং সামিনোতি যাচতি. ন কামে হঞ্ঞতে ক্ৰচীতি কামে পতিট্ঠিতো কামেন নীযমানো সত্তো ন ক্ৰচি হঞ্ঞতি. ন হি তং তুম্হাদিসা হনিতুং অনুচ্ছৰিকাতি পরিদেৰতি. অথ ৰা কামেতি হেতুৰচনে ভুম্মং, কামহেতু মচ্ছিং অনুবন্ধমানো নাম ন ক্ৰচি তুম্হাদিসেহি হঞ্ঞতীতি পরিদেৰতি. তস্মিং খণে বোধিসত্তো নদীতীরং গতো তস্স মচ্ছস্স পরিদেৰিতসদ্দং সুত্ৰা কেৰট্টে উপসঙ্কমিত্ৰা তং মচ্ছং মোচেসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা মচ্ছী পুরাণদুতিযিকা অহোসি, মচ্ছো উক্কণ্ঠিতভিক্খু, পুরোহিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

মচ্ছজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[২১৭] ৭. সেগ্গুজাতকৰণ্ণনা

সব্বো লোকোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং পণ্ণিকউপাসকং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু এককনিপাতে ৰিত্থারিতমেৰ. ইধাপি সত্থা তং ‘‘কিং, উপাসক, চিরস্সং আগতোসী’’তি পুচ্ছি. পণ্ণিকউপাসকো ‘‘ধীতা মে, ভন্তে, নিচ্চং পহংসিতমুখী, তমহং ৰীমংসিত্ৰা একস্স কুলদারকস্স অদাসিং, তত্থ ইতিকত্তব্বতায তুম্হাকং দস্সনায আগন্তুং ওকাসং ন লভি’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘ন খো, উপাসক, ইদানেৰেসা সীলৰতী, পুব্বেপি সীলৰতী, ত্ৰঞ্চ ন ইদানেৰেতং ৰীমংসসি, পুব্বেপি ৰীমংসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো রুক্খদেৰতা অহোসি. তদা অযমেৰ পণ্ণিকউপাসকো ‘‘ধীতরং ৰীমংসিস্সামী’’তি অরঞ্ঞং নেত্ৰা কিলেসৰসেন ইচ্ছন্তো ৰিয হত্থে গণ্হি. অথ নং পরিদেৰমানং পঠমগাথায অজ্ঝভাসি –

১৩৩. ‘‘সব্বো লোকো অত্তমনো অহোসি, অকোৰিদা গামধম্মস্স সেগ্গু;

কোমারি কো নাম তৰজ্জ ধম্মো, যং ত্ৰং গহিতা পৰনে পরোদসী’’তি.

তত্থ সব্বো লোকো অত্তমনো অহোসীতি, অম্ম, সকলোপি সত্তলোকো এতিস্সা কামসেৰনায অত্তমনো জাতো. অকোৰিদা গামধম্মস্স সেগ্গূতি সেগ্গূতি তস্সা নামং. তেন ত্ৰং পন, অম্ম, সেগ্গু অকোৰিদা গামধম্মস্স, ইমস্মিং গামধম্মে ৰসলধম্মে অকুসলাসীতি ৰুত্তং হোতি. কোমারি কো নাম তৰজ্জ ধম্মোতি, অম্ম, কুমারি কো নামেস তৰ অজ্জ সভাৰো. যং ত্ৰং গহিতা পৰনে পরোদসীতি ত্ৰং মযা ইমস্মিং পৰনে সন্থৰৰসেন হত্থে গহিতা পরোদসি ন সম্পটিচ্ছসি, কো এস তৰ সভাৰো, কিং কুমারিকাযেৰ ত্ৰন্তি পুচ্ছতি.

তং সুত্ৰা কুমারিকা ‘‘আম, তাত, কুমারিকাযেৰাহং, নাহং মেথুনধম্মং নাম জানামী’’তি ৰত্ৰা পরিদেৰমানা দুতিযং গাথমাহ –

১৩৪. ‘‘যো দুক্খফুট্ঠায ভৰেয্য তাণং, সো মে পিতা দুব্ভি ৰনে করোতি;

সা কস্স কন্দামি ৰনস্স মজ্ঝে, যো তাযিতা সো সহসং করোতী’’তি.

সা হেট্ঠা কথিতাযেৰ. ইতি সো পণ্ণিকো তদা ধীতরং ৰীমংসিত্ৰা গেহং নেত্ৰা কুলদারকস্স দত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে পণ্ণিকউপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা ধীতা ধীতাযেৰ, পিতা পিতাযেৰ অহোসি, তস্স কারণস্স পচ্চক্খকারিকা রুক্খদেৰতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সেগ্গুজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[২১৮] ৮. কূটৰাণিজজাতকৰণ্ণনা

সঠস্স সাঠেয্যমিদন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কূটৰাণিজং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিৰাসিনো হি কূটৰাণিজো চ পণ্ডিতৰাণিজো চ দ্ৰে ৰাণিজা মিত্তিকা হুত্ৰা পঞ্চ সকটসতানি ভণ্ডস্স পূরাপেত্ৰা পুব্বন্ততো অপরন্তং ৰিচরমানা ৰোহারং কত্ৰা বহুং লাভং লভিত্ৰা সাৰত্থিং পচ্চাগমিংসু. পণ্ডিতৰাণিজো কূটৰাণিজং আহ – ‘‘সম্ম, ভণ্ডং ভাজেমা’’তি. কূটৰাণিজো ‘‘অযং দীঘরত্তং দুক্খসেয্যায দুব্ভোজনেন কিলন্তো অত্তনো ঘরে নানগ্গরসং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা অজীরকেন মরিস্সতি, অথ সব্বম্পেতং ভণ্ডং ময্হমেৰ ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘নক্খত্তং ন মনাপং, দিৰসো ন মনাপো, স্ৰে জানিস্সামি, পুনদিৰসে জানিস্সামী’’তি কালং খেপেতি. অথ নং পণ্ডিতৰাণিজো নিপ্পীল়েত্ৰা ভাজাপেত্ৰা গন্ধমালং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারং পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ‘‘কদা আগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অড্ঢমাসমত্তো মে, ভন্তে, আগতস্সা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অথ কস্মা এৰং পপঞ্চং কত্ৰা বুদ্ধুপট্ঠানং আগতোসী’’তি পুট্ঠো তং পৰত্তিং আরোচেসি. সত্থা ‘‘ন খো, উপাসক, ইদানেৰ, পুব্বেপেস কূটৰাণিজোযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অমচ্চকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তস্স ৰিনিচ্ছযামচ্চো অহোসি. তদা গামৰাসী চ নগরৰাসী চ দ্ৰে ৰাণিজা মিত্তা অহেসুং. গামৰাসী নগরৰাসিস্স সন্তিকে পঞ্চ ফালসতানি ঠপেসি. সো তে ফালে ৰিক্কিণিত্ৰা মূলং গহেত্ৰা ফালানং ঠপিতট্ঠানে মূসিকৰচ্চং আকিরিত্ৰা ঠপেসি. অপরভাগে গামৰাসী আগন্ত্ৰা ‘‘ফালে মে দেহী’’তি আহ. কূটৰাণিজো ‘‘ফালা তে মূসিকাহি খাদিতা’’তি মূসিকৰচ্চং দস্সেসি. ইতরো ‘‘খাদিতাৰ হোন্তু, মূসিকাহি খাদিতে কিং সক্কা কাতু’’ন্তি ন্হানত্থায তস্স পুত্তং আদায গচ্ছন্তো একস্স সহাযকস্স গেহে ‘‘ইমস্স কত্থচি গন্তুং মা অদত্থা’’তি ৰত্ৰা অন্তোগব্ভে নিসীদাপেত্ৰা সযং ন্হাযিত্ৰা কূটৰাণিজস্স গেহং অগমাসি. সো ‘‘পুত্তো মে কহ’’ন্তি আহ. ‘‘সম্ম, তৰ পুত্তং তীরে ঠপেত্ৰা মম উদকে নিমুগ্গকালে একো কুললো আগন্ত্ৰা তৰ পুত্তং নখপঞ্জরেন গহেত্ৰা আকাসং পক্খন্তো, অহং পাণিং পহরিত্ৰা ৰিরৰিত্ৰা ৰাযমন্তোপি মোচেতুং নাসক্খি’’ন্তি. ‘‘ত্ৰং মুসা ভণসি, কুললা দারকে গহেত্ৰা গন্তুং সমত্থা নাম নত্থী’’তি. ‘‘সম্ম, হোতু, অযুত্তেপি হোন্তে অহং কিং করোমি, কুললেনেৰ তে পুত্তো নীতো’’তি. সো তং সন্তজ্জেত্ৰা ‘‘অরে দুট্ঠচোর মনুস্সমারক, ইদানি তং ৰিনিচ্ছযং গন্ত্ৰা কড্ঢাপেস্সামী’’তি নিক্খমি. সো ‘‘মম রুচ্চনকমেৰ করোসী’’তি তেনেৰ সদ্ধিং ৰিনিচ্ছযট্ঠানং অগমাসি.

কূটৰাণিজো বোধিসত্তং আহ – ‘‘অযং, সামি, মম পুত্তং গহেত্ৰা ন্হাযিতুং গতো, ‘কহং মে পুত্তো’তি ৰুত্তে ‘কুললেন হটো’তি আহ, ৰিনিচ্ছিনথ মে অড্ড’’ন্তি. বোধিসত্তো ‘‘সচ্চং ভণে’’তি ইতরং পুচ্ছি. সো আহ – ‘‘আম, সামি, অহং তং আদায গতো, সেনেন পহটভাৰো সচ্চমেৰ, সামী’’তি. ‘‘কিং পন লোকে কুললা নাম দারকে হরন্তী’’তি? ‘‘সামি, অহম্পি তুম্হে পুচ্ছামি – ‘‘কুললা দারকে গহেত্ৰা আকাসে গন্তুং ন সক্কোন্তি, মূসিকা পন অযফালে খাদন্তী’’তি. ‘‘ইদং কিং নামা’’তি? ‘‘সামি, মযা এতস্স ঘরে পঞ্চ ফালসতানি ঠপিতানি, স্ৰাযং ‘ফালা তে মূসিকাহি খাদিতা’তি ৰত্ৰা ‘ইদং তে ফালে খাদিতমূসিকানং ৰচ্চ’ন্তি ৰচ্চং দস্সেতি, সামি, মূসিকা চে ফালে খাদন্তি, কুললাপি দারকে হরিস্সন্তি. সচে ন খাদন্তি, সেনাপি তং ন হরিস্সন্তি. এসো পন ‘ফালা তে মূসিকাহি খাদিতা’তি ৰদতি, তেসং খাদিতভাৰং ৰা অখাদিতভাৰং ৰা জানাথ, অড্ডং মে ৰিনিচ্ছিনথা’’তি. বোধিসত্তো ‘‘সঠস্স পটিসাঠেয্যং কত্ৰা জিনিস্সামীতি ইমিনা চিন্তিতং ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘সুট্ঠু তে চিন্তিত’’ন্তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অৰোচ –

১৩৫. ‘‘সঠস্স সাঠেয্যমিংদ সুচিন্তিতং, পচ্চোড্ডিতং পটিকূটস্স কূটং;

ফালং চে খাদেয্যুং মূসিকা, কস্মা কুমারং কুললা ন হরেয্যুং.

১৩৬. ‘‘কূটস্স হি সন্তি কূটকূটা, ভৰতি চাপি নিকতিনো নিকত্যা;

দেহি পুত্তনট্ঠ ফালনট্ঠস্স ফালং, মা তে পুত্তমহাসি ফালনট্ঠো’’তি.

তত্থ সঠস্সাতি সঠভাৰেন কেরাটিকেন ‘‘একং উপাযং কত্ৰা পরসন্তকং খাদিতুং ৰট্টতী’’তি সঠস্স. সাঠেয্যমিদং সুচিন্তিতন্তি ইদং পটিসাঠেয্যং চিন্তেন্তেন তযা সুট্ঠু চিন্তিতং. পচ্চোড্ডিতং পটিকূটস্স কূটন্তি কূটস্স পুগ্গলস্স তযা পটিকূটং সুট্ঠু পচ্চোড্ডিতং, পটিভাগং কত্ৰা ওড্ডিতসদিসমেৰ কতন্তি অত্থো. ফালং চে খাদেয্যুং মূসিকাতি যদি মূসিকা ফালং খাদেয্যুং. কস্মা কুমারং কুললা ন হরেয্যুন্তি মূসিকাসু ফালে খাদন্তীসু কুললা কিং কারণা কুমারং নো হরেয্যুং.

কূটস্স হি সন্তি কূটকূটাতি ত্ৰং ‘‘অহমেৰ মূসিকাহি ফালে খাদাপিতপুরিসো কূটো’’তি মঞ্ঞসি, তাদিসস্স পন কূটস্স ইমস্মিং লোকে বহূ কূটা সন্তি, কূটস্স কূটাতি কূটপটিকূটানং এতং নামং, কূটস্স পটিকূটা নাম সন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ভৰতি চাপি নিকতিনো নিকত্যাতি নিকতিনো নেকতিকস্স ৰঞ্চনকপুগ্গলস্স নিকত্যা অপরো নিকতিকারকো ৰঞ্চনকপুরিসো ভৰতিযেৰ. দেহি পুত্তনট্ঠ ফালনট্ঠস্স ফালন্তি অম্ভো নট্ঠপুত্ত পুরিস, এতস্স নট্ঠফালস্স ফালং দেহি. মা তে পুত্তমহাসি ফালনট্ঠোতি সচে হিস্স ফালং ন দস্সসি, পুত্তং তে হরিস্সতি, তং তে এস মা হরতু, ফালমস্স দেহীতি. ‘‘দেমি, সামি, সচে মে পুত্তং দেতী’’তি. ‘‘দেমি, সামি, সচে মে ফালে দেতী’’তি. এৰং নট্ঠপুত্তো পুত্তং, নট্ঠফালো চ ফালং পটিলভিত্ৰা উভোপি যথাকম্মং গতা.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কূটৰাণিজো ইদানি কূটৰাণিজোৰ, পণ্ডিতৰাণিজো পণ্ডিতৰাণিজোযেৰ, ৰিনিচ্ছযামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কূটৰাণিজজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.

[২১৯] ৯. গরহিতজাতকৰণ্ণনা

হিরঞ্ঞং মে সুৰণ্ণং মেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং অনভিরতিযা উক্কণ্ঠিতভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. এতস্স হি পচ্চেকং গহিতং আরম্মণং নাম নত্থি, অনভিরতিৰাসং ৰসন্তং পন তং সত্থু সন্তিকং আনেসুং. সো সত্থারা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘কিংকারণা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিলেসৰসেনা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘অযং, ভিক্খু, কিলেসো নাম পুব্বে তিরচ্ছানেহিপি গরহিতো, ত্ৰং এৰরূপে সাসনে পব্বজিতো কস্মা তিরচ্ছানেহিপি গরহিতকিলেসৰসেন উক্কণ্ঠিতো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হিমৰন্তপদেসে ৰানরযোনিযং নিব্বত্তি. তমেনং একো ৰনচরকো গহেত্ৰা আনেত্ৰা রঞ্ঞো অদাসি. সো চিরং রাজগেহে ৰসমানো ৰত্তসম্পন্নো অহোসি, মনুস্সলোকে ৰত্তমানং কিরিযং যেভুয্যেন অঞ্ঞাসি. রাজা তস্স ৰত্তে পসীদিত্ৰা ৰনচরকং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ইমং ৰানরং গহিতট্ঠানেযেৰ ৰিস্সজ্জেহী’’তি আণাপেসি, সো তথা অকাসি. ৰানরগণো বোধিসত্তস্স আগতভাৰং ঞত্ৰা তস্স দস্সনত্থায মহন্তে পাসাণপিট্ঠে সন্নিপতিত্ৰা বোধিসত্তেন সদ্ধিং সম্মোদনীযং কথং কত্ৰা ‘‘সম্ম, কহং এত্তকং কালং ৰুত্থোসী’’তি আহ. ‘‘বারাণসিযং রাজনিৰেসনে’’তি. ‘‘অথ কথং মুত্তোসী’’তি? ‘‘রাজা মং কেল়িমক্কটং কত্ৰা মম ৰত্তে পসন্নো মং ৰিস্সজ্জেসী’’তি.

অথ নং তে ৰানরা ‘‘মনুস্সলোকে ৰত্তমানকিরিযং নাম তুম্হে জানিস্সথ, অম্হাকম্পি তাৰ কথেথ, সোতুকামম্হা’’তি আহংসু. ‘‘মা মং মনুস্সানং কিরিযং পুচ্ছথা’’তি. ‘‘কথেথ সোতুকামম্হা’’তি. বোধিসত্তোপি ‘‘মনুস্সা নাম খত্তিযাপি ব্রাহ্মণাপি ‘ময্হং ময্হ’ন্তি ৰদন্তি, হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চতং ন জানন্তি, সুণাথ দানি তেসং অন্ধবালানং কারণ’’ন্তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অৰোচ –

১৩৭. ‘‘হিরঞ্ঞং মে সুৰণ্ণং মে, এসা রত্তিং দিৰা কথা;

দুম্মেধানং মনুস্সানং, অরিযধম্মং অপস্সতং.

১৩৮. ‘‘দ্ৰে দ্ৰে গহপতযো গেহে, একো তত্থ অমস্সুকো;

লম্বত্থনো ৰেণিকতো, অথো অঙ্কিতকণ্ণকো;

কীতো ধনেন বহুনা, সো তং ৰিতুদতে জন’’ন্তি.

তত্থ হিরঞ্ঞং মে সুৰণ্ণং মেতি দেসনাসীসমত্তমেতং, ইমিনা পন পদদ্ৰযেন দসৰিধম্পি রতনং সব্বং, পুব্বণ্ণাপরণ্ণং খেত্তৰত্থুং দ্ৰিপদচতুপ্পদঞ্চ সব্বং দস্সেন্তো ‘‘ইদং মে ইদং মে’’তি আহ. এসা রত্তিং দিৰা কথাতি এসা মনুস্সানং রত্তিঞ্চ দিৰা চ নিচ্চকালং কথা. অঞ্ঞং পন তে ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘হুত্ৰা ন ভৰন্তী’’তি ৰা ন জানন্তি, এৰমেৰ পরিদেৰন্তা ৰিচরন্তি. দুম্মেধানন্তি অপ্পপঞ্ঞানং. অরিযধম্মং অপস্সতন্তি অরিযানং বুদ্ধাদীনং ধম্মং, অরিযং ৰা নিদ্দোসং নৰৰিধং লোকুত্তরধম্মং অপস্সন্তানং এসাৰ কথা. অঞ্ঞা পন ‘‘অনিচ্চং ৰা দুক্খং ৰা’’তি তেসং কথা নাম নত্থি.

গহপতযোতি গেহে অধিপতিভূতা. একো তত্থাতি তেসু দ্ৰীসু ঘরসামিকেসু ‘‘একো’’তি মাতুগামং সন্ধায ৰদতি. তত্থ ৰেণিকতোতি কতৰেণী, নানপ্পকারেন সণ্ঠাপিতকেসকলাপোতি অত্থো. অথো অঙ্কিতকণ্ণকোতি অথ স্ৰেৰ ৰিদ্ধকণ্ণো ছিদ্দকণ্ণোতি লম্বকণ্ণতং সন্ধাযাহ. কীতো ধনেন বহুনাতি সো পনেস অমস্সুকো লম্বত্থনো ৰেণিকতো অঙ্কিতকণ্ণো মাতাপিতূনং বহুং ধনং দত্ৰা কীতো, মণ্ডেত্ৰা পসাধেত্ৰা যানং আরোপেত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন ঘরং আনীতো. সো তং ৰিতুদতে জনন্তি সো গহপতি আগতকালতো পট্ঠায তস্মিং গেহে দাসকম্মকরাদিভেদং জনং ‘‘অরে দুট্ঠদাস দুট্ঠদাসি, ইমং ন করোসী’’তি মুখসত্তীহি ৰিতুদতি, সামিকো ৰিয হুত্ৰা মহাজনং ৰিচারেতি. এৰং তাৰ ‘‘মনুস্সলোকে অতিৰিয অযুত্ত’’ন্তি মনুস্সলোকং গরহি.

তং সুত্ৰা সব্বে ৰানরা ‘‘মা কথেথ, মা কথেথ, অসোতব্বযুত্তকং অস্সুম্হা’’তি উভোহি হত্থেহি কণ্ণে দল়্হং পিদহিংসু. ‘‘ইমস্মিং ঠানে অম্হেহি ইদং অযুত্তং সুত’’ন্তি তং ঠানম্পি গরহিত্ৰা অঞ্ঞত্থ অগমংসু. সো পিট্ঠিপাসাণো গরহিতপিট্ঠিপাসাণোযেৰ কির নাম জাতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা ৰানরগণো বুদ্ধপরিসা অহোসি, ৰানরিন্দো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

গরহিতজাতকৰণ্ণনা নৰমা.

[২২০] ১০. ধম্মধজজাতকৰণ্ণনা

সুখং জীৰিতরূপোসীতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তস্স ৰধায পরিসক্কনং আরব্ভ কথেসি. তদা হি সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি দেৰদত্তো ময্হং ৰধায পরিসক্কিযেৰ, সন্তাসমত্তম্পি পন কাতুং নাসক্খী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং যসপাণি নাম রাজা রজ্জং কারেসি, কাল়কো নামস্স সেনাপতি অহোসি. তদা বোধিসত্তো তস্সেৰ পুরোহিতো অহোসি নামেন ধম্মধজো নাম, রঞ্ঞো পন সীসপ্পসাধনকপ্পকো ছত্তপাণি নাম. রাজা ধম্মেন রজ্জং কারেতি, সেনাপতি পনস্স ৰিনিচ্ছযং করোন্তো লঞ্জং খাদতি পরপিট্ঠিমংসিকো, লঞ্জং গহেত্ৰা অস্সামিকে সামিকে করোতি. অথেকদিৰসং ৰিনিচ্ছযে পরাজিতো মনুস্সো বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো ৰিনিচ্ছযা নিক্খন্তো রাজুপট্ঠানং গচ্ছন্তং বোধিসত্তং দিস্ৰা তস্স পাদেসু পতিত্ৰা ‘‘তুম্হাদিসেসু নাম, সামি, রঞ্ঞো অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ অনুসাসন্তেসু কাল়কসেনাপতি লঞ্জং গহেত্ৰা অস্সামিকে সামিকে করোতী’’তি অত্তনো পরাজিতভাৰং বোধিসত্তস্স কথেসি. বোধিসত্তো কারুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘এহি ভণে, অড্ডং তে ৰিনিচ্ছিনিস্সামী’’তি তং গহেত্ৰা ৰিনিচ্ছযট্ঠানং অগমাসি. মহাজনো সন্নিপতি, বোধিসত্তো তং অড্ডং পটিৰিনিচ্ছিনিত্ৰা সামিকঞ্ঞেৰ সামিকং অকাসি.

মহাজনো সাধুকারং অদাসি, সো সদ্দো মহা অহোসি. রাজা তং সুত্ৰা ‘‘কিং সদ্দো নামেসো’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৰ, ধম্মধজপণ্ডিতেন দুব্বিনিচ্ছিতো অড্ডো সুৰিনিচ্ছিতো, তত্রেস সাধুকারসদ্দো’’তি. রাজা তুট্ঠো বোধিসত্তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘অড্ডো কির তে আচরিয ৰিনিচ্ছিতো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মহারাজ, কাল়কেন দুব্বিনিচ্ছিতং অড্ডং ৰিনিচ্ছিনি’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ইতো দানি পট্ঠায তুম্হেৰ অড্ডং ৰিনিচ্ছিনথ, ময্হঞ্চ কণ্ণসুখং ভৰিস্সতি লোকস্স চ ৰুড্ঢী’’তি ৰত্ৰা অনিচ্ছন্তম্পি তং ‘‘সত্তানুদ্দযায ৰিনিচ্ছযে নিসীদথা’’তি যাচিত্ৰা সম্পটিচ্ছাপেসি. ততো পট্ঠায বোধিসত্তো ৰিনিচ্ছযে নিসীদতি, সামিকেযেৰ সামিকে করোতি.

কাল়কো ততো পট্ঠায লঞ্জং অলভন্তো লাভতো পরিহাযিত্ৰা বোধিসত্তস্স আঘাতং বন্ধিত্ৰা ‘‘মহারাজ, ধম্মধজপণ্ডিতো তৰ রজ্জং পত্থেতী’’তি বোধিসত্তং রঞ্ঞো অন্তরে পরিভিন্দি. রাজা অসদ্দহন্তো ‘‘মা এৰং অৰচা’’তি পটিক্খিপিত্ৰা পুন তেন ‘‘সচে মে ন সদ্দহথ, তস্সাগমনকালে ৰাতপানেন ওলোকেথ. অথানেন সকলনগরস্স অত্তনো হত্থে কতভাৰং পস্সিস্সথা’’তি ৰুত্তে রাজা তস্স অড্ডকারকপরিসং দিস্ৰা ‘‘এতস্সেৰ পরিসা’’তি সঞ্ঞায ভিজ্জিত্ৰা ‘‘কিং করোম সেনাপতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৰ, এতং মারেতুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘ওল়ারিকদোসং অপস্সন্তা কথং মারেস্সামা’’তি? ‘‘অত্থেকো উপাযো’’তি. ‘‘কতরূপাযো’’তি. ‘‘অসয্হমস্স কম্মং আরোপেত্ৰা তং কাতুং অসক্কোন্তং তং তেন দোসেন মারেস্সামা’’তি. ‘‘কিং পন অসয্হকম্ম’’ন্তি? ‘‘মহারাজ, উয্যানং নাম সারভূমিযং রোপিতং পটিজগ্গিযমানং তীহি চতূহি সংৰচ্ছরেহি ফলং দেতি. তুম্হে তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘স্ৰে উয্যানং কীল়িস্সাম, উয্যানং মে মাপেহী’তি ৰদথ, সো মাপেতুং ন সক্খিস্সতি. অথ নং তস্মিং দোসে মারেস্সামা’’তি.

রাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৰা ‘‘পণ্ডিত, ময্হং পুরাণউয্যানে চিরং কীল়িম্হ, ইদানি নৰউয্যানে কীল়িতুকামম্হ, স্ৰে কীল়িস্সাম, উয্যানং নো মাপেহি, সচে মাপেতুং ন সক্খিস্সসি, জীৰিতং তে নত্থী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘কাল়কেন লঞ্জং অলভমানেন রাজা অন্তরে পরিভিন্নো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘সক্কোন্তো জানিস্সামি, মহারাজা’’তি ৰত্ৰা গেহং গন্ত্ৰা সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা চিন্তযমানো সযনে নিপজ্জি, সক্কস্স ভৰনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো আৰজ্জেন্তো বোধিসত্তস্স চিত্তং ঞত্ৰা ৰেগেনাগন্ত্ৰা সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা আকাসে ঠত্ৰা ‘‘কিং চিন্তেসি পণ্ডিতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘সক্কোহমস্মী’’তি. ‘‘রাজা মং ‘উয্যানং মাপেহী’তি আহ, তং চিন্তেমী’’তি. ‘‘পণ্ডিত, মা চিন্তযি, অহং তে নন্দনৰনচিত্তলতাৰনসদিসং উয্যানং মাপেস্সামি, কতরস্মিং ঠানে মাপেমী’’তি? ‘‘অসুকট্ঠানে মাপেহী’’তি. সক্কো মাপেত্ৰা দেৰপুরমেৰ গতো.

পুনদিৰসে বোধিসত্তো উয্যানং পচ্চক্খতো দিস্ৰা গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি – ‘‘নিট্ঠিতং তে, মহারাজ, উয্যানং, কীল়স্সূ’’তি. রাজা গন্ত্ৰা অট্ঠারসহত্থেন মনোসিলাৰণ্ণেন পাকারেন পরিক্খিত্তং দ্ৰারট্টালকসম্পন্নং পুপ্ফফলভারভরিতনানারুক্খপটিমণ্ডিতং উয্যানং দিস্ৰা কাল়কং পুচ্ছি – ‘‘পণ্ডিতেন অম্হাকং ৰচনং কতং, ইদানি কিং করোমা’’তি. ‘‘মহারাজ, একরত্তেন উয্যানং মাপেতুং সক্কোন্তো রজ্জং গহেতুং কিং ন সক্কোতী’’তি? ‘‘ইদানি কিং করোমা’’তি? ‘‘অপরম্পি নং অসয্হকম্মং কারেমা’’তি. ‘‘কিং কম্মং নামা’’তি? ‘‘সত্তরতনমযং পোক্খরণিং মাপেমা’’তি. রাজা ‘‘সাধূ’’তি বোধিসত্তং আমন্তেত্ৰা ‘‘আচরিয, উয্যানং তাৰ তে মাপিতং, এতস্স পন অনুচ্ছৰিকং সত্তরতনমযং পোক্খরণিং মাপেহি. সচে মাপেতুং ন সক্খিস্সসি, জীৰিতং তে নত্থী’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘সাধু, মহারাজ, সক্কোন্তো মাপেস্সামী’’তি আহ. অথস্স সক্কো পোক্খরণিং মাপেসি সোভগ্গপ্পত্তং সততিত্থং সহস্সৰঙ্কং পঞ্চৰণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং নন্দনপোক্খরণিসদিসং.

পুনদিৰসে বোধিসত্তো তম্পি পচ্চক্খং কত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি – ‘‘মাপিতা, দেৰ, পোক্খরণী’’তি. রাজা তম্পি দিস্ৰা ‘‘ইদানি কিং করোমা’’তি কাল়কং পুচ্ছি. ‘‘উয্যানস্স অনুচ্ছৰিকং গেহং মাপেতুং আণাপেহি, দেৰা’’তি. রাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৰা ‘‘ইদানি, আচরিয, ইমস্স উয্যানস্স চেৰ পোক্খরণিযা চ অনুচ্ছৰিকং সব্বদন্তমযং গেহং মাপেহি, নো চে মাপেস্সসি, জীৰিতং তে নত্থী’’তি আহ. অথস্স সক্কো গেহম্পি মাপেসি. বোধিসত্তো পুনদিৰসে তম্পি পচ্চক্খং কত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তম্পি দিস্ৰা ‘‘ইদানি কিং করোমা’’তি কাল়কং পুচ্ছি. ‘‘গেহস্স অনুচ্ছৰিকং মণিং মাপেতুং আণাপেহি, মহারাজা’’তি আহ. রাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৰা ‘‘পণ্ডিত, ইমস্স দন্তমযগেহস্স অনুচ্ছৰিকং মণিং মাপেহি, মণিআলোকেন ৰিচরিস্সাম. সচে মাপেতুং ন সক্কোসি, জীৰিতং তে নত্থী’’তি আহ. অথস্স সক্কো মণিম্পি মাপেসি.

বোধিসত্তো পুনদিৰসে তং পচ্চক্খং কত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তম্পি দিস্ৰা ‘‘ইদানি কিং করিস্সামা’’তি কাল়কং পুচ্ছি. ‘‘মহারাজ, ধম্মধজব্রাহ্মণস্স ইচ্ছিতিচ্ছিতদাযিকা দেৰতা অত্থি মঞ্ঞে, ইদানি যং দেৰতাপি মাপেতুং ন সক্কোতি, তং আণাপেহি. চতুরঙ্গসমন্নাগতং নাম মনুস্সং দেৰতাপি মাপেতুং ন সক্কোতি, তস্মা ‘চতুরঙ্গসমন্নাগতং মে উয্যানপালং মাপেহী’তি তং ৰদাহী’’তি. রাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৰা ‘‘আচরিয, তযা অম্হাকং উয্যানং, পোক্খরণী, দন্তমযপাসাদো, তস্স আলোককরণত্থায মণিরতনঞ্চ মাপিতং, ইদানি মে উয্যানরক্খকং চতুরঙ্গসমন্নাগতং উয্যানপালং মাপেহি, নো চে মাপেস্সসি, জীৰিতং তে নত্থী’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘হোতু, লভমানো জানিস্সামী’’তি গেহং গন্ত্ৰা সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা নিপন্নো পচ্চূসকালে পবুজ্ঝিত্ৰা সযনপীঠে নিসিন্নো চিন্তেসি – ‘‘সক্কো দেৰরাজা যং অত্তনা সক্কা মাপেতুং, তং মাপেসি, চতুরঙ্গসমন্নাগতং পন উয্যানপালং ন সক্কা মাপেতুং, এৰং সন্তে পরেসং হত্থে মরণতো অরঞ্ঞে অনাথমরণমেৰ ৰরতর’’ন্তি. সো কস্সচি অনারোচেত্ৰা পাসাদা ওতরিত্ৰা অগ্গদ্ৰারেনেৰ নগরা নিক্খমিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে সতং ধম্মং আৰজ্জমানো নিসীদি.

সক্কো তং কারণং ঞত্ৰা ৰনচরকো ৰিয হুত্ৰা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণ, ত্ৰং সুখুমালো, অদিট্ঠপুব্বদুক্খরূপো ৰিয ইমং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা কিং করোন্তো নিসিন্নোসী’’তি ইমমত্থং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –

১৩৬. ‘‘সুখং জীৰিতরূপোসি, রট্ঠা ৰিৰনমাগতো;

সো এককো রুক্খমূলে, কপণো ৰিয ঝাযসী’’তি.

তত্থ সুখং জীৰিতরূপোসীতি ত্ৰং সুখেন জীৰিতসদিসো সুখেধিতো সুখপরিহতো ৰিয. রট্ঠাতি আকিণ্ণমনুস্সট্ঠানা. ৰিৰনমাগতোতি নিরুদকট্ঠানং অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো. রুক্খমূলেতি রুক্খসমীপে. কপণো ৰিয ঝাযসীতি কপণো ৰিয এককো নিসিন্নো ঝাযসি পজ্ঝাযসি, কিং নামেতং চিন্তেসীতি পুচ্ছি.

তং সুত্ৰা বোধিসত্তো দুতিযং গাথমাহ –

১৪০. ‘‘সুখং জীৰিতরূপোস্মি, রট্ঠা ৰিৰনমাগতো;

সো এককো রুক্খমূলে, কপণো ৰিয ঝাযামি;

সতং ধম্মং অনুস্সর’’ন্তি.

তত্থ সতং ধম্মং অনুস্সরন্তি, সম্ম, সচ্চমেতং, অহং সুখং জীৰিতরূপো রট্ঠা চ ৰিৰনমাগতো, সোহং এককোৰ ইমস্মিং রুক্খমূলে নিসীদিত্ৰা কপণো ৰিয ঝাযামি. যং পন ৰদেসি ‘‘কিং নামেতং চিন্তেসী’’তি, তং তে পৰেদেমি ‘‘সতং ধম্ম’’ন্তি. অহঞ্হি সতং ধম্মং অনুস্সরন্তো ইধ নিসিন্নো. সতং ধম্মন্তি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং সতং সপ্পুরিসানং পণ্ডিতানং ধম্মং. লাভো অলাভো যসো অযসো নিন্দা পসংসা সুখং দুক্খন্তি অযঞ্হি অট্ঠৰিধো লোকধম্মো. ইমিনা পন অব্ভাহতা সন্তো ন কম্পন্তি ন পৰেধেন্তি, অযমেত্থ অকম্পনসঙ্খাতো সতং ধম্মো ইমং অনুস্সরন্তো নিসিন্নোম্হীতি দীপেতি.

অথ নং সক্কো ‘‘এৰং সন্তে, ব্রাহ্মণ, ইমস্মিং ঠানে কস্মা নিসিন্নোসী’’তি. ‘‘রাজা চতুরঙ্গসমন্নাগতং উয্যানপালং আহরাপেতি, তাদিসং ন সক্কোমি লদ্ধুং, সোহং ‘কিং মে পরস্স হত্থে মরণেন, অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অনাথমরণং মরিস্সামী’তি চিন্তেত্ৰা ইধাগন্ত্ৰা নিসিন্নো’’তি. ‘‘ব্রাহ্মণ, অহং সক্কো দেৰরাজা, মযা তে উয্যানাদীনি মাপিতানি, চতুরঙ্গসমন্নাগতং উয্যানপালং মাপেতুং ন সক্কা, তুম্হাকং রঞ্ঞো সীসপ্পসাধনকপ্পকো ছত্তপাণি নাম, সো চতুরঙ্গসমন্নাগতো, চতুরঙ্গসমন্নাগতেন উয্যানপালেন অত্থে সতি এতং কপ্পকং উয্যানপালং কাতুং ৰদেহী’’তি. ইতি সক্কো বোধিসত্তস্স ওৰাদং দত্ৰা ‘‘মা ভাযী’’তি সমস্সাসেত্ৰা অত্তনো দেৰপুরমেৰ গতো.

বোধিসত্তো গেহং গন্ত্ৰা ভুত্তপাতরাসো রাজদ্ৰারং গন্ত্ৰা ছত্তপাণিম্পি তত্থেৰ দিস্ৰা হত্থে গহেত্ৰা ‘‘ত্ৰং কির, সম্ম ছত্তপাণি, চতুরঙ্গসমন্নাগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কো তে ময্হং চতুরঙ্গসমন্নাগতভাৰং আচিক্খী’’তি ৰুত্তে ‘‘সক্কো, দেৰরাজা’’তি ৰত্ৰা ‘‘কিংকারণা আচিক্খী’’তি পুট্ঠো ‘‘ইমিনা নাম কারণেনা’’তি সব্বং আচিক্খি. সো ‘‘আম, অহং চতুরঙ্গসমন্নাগতো’’তি আহ. অথ নং বোধিসত্তো হত্থে গহেত্ৰাৰ রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অযং, মহারাজ, ছত্তপাণি, চতুরঙ্গসমন্নাগতো, চতুরঙ্গসমন্নাগতেন উয্যানপালেন অত্থে সতি ইমং উয্যানপালং করোথা’’তি আহ. অথ নং রাজা ‘‘ত্ৰং কির চতুরঙ্গসমন্নাগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘কতমেহি চতুরঙ্গেহি সমন্নাগতোসী’’তি?

‘‘অনুসূযকো অহং দেৰ, অমজ্জপাযকো অহং;

নিস্নেহকো অহং দেৰ, অক্কোধনং অধিট্ঠিতো’’তি.

‘‘ময্হঞ্হি, মহারাজ, উসূযা নাম নত্থি, মজ্জং মে ন পিৰিতপুব্বং, পরেসু মে স্নেহো ৰা কোধো ৰা ন ভূতপূব্বো. ইমেহি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতোম্হী’’তি.

অথ নং রাজা, ভো ছত্তপাণি, ‘‘অনুসূযকোস্মী’’তি ৰদসীতি. ‘‘আম, দেৰ, অনুসূযকোম্হী’’তি. ‘‘কিং আরম্মণং দিস্ৰা অনুসূযকো জাতোসী’’তি? ‘‘সুণাহি দেৰা’’তি অত্তনো অনুসূযককারণং কথেন্তো ইমং গাথমাহ –

‘‘ইত্থিযা কারণা রাজ, বন্ধাপেসিং পুরোহিতং;

সো মং অত্থে নিৰেদেসি, তস্মাহং অনুসূযকো’’তি.

তস্সত্থো – অহং, দেৰ, পুব্বে ইমস্মিংযেৰ বারাণসিনগরে তাদিসোৰ রাজা হুত্ৰা ইত্থিযা কারণা পুরোহিতং বন্ধাপেসিং.

‘‘অবদ্ধা তত্থ বজ্ঝন্তি, যত্থ বালা পভাসরে;

বদ্ধাপি তত্থ মুচ্চন্তি, যত্থ ধীরা পভাসরে’’তি. (জা. ১.১.১২০) –