৬. নতংদল়্হৰগ্গো

[২০১] ১. বন্ধনাগারজাতকৰণ্ণনা

ন তং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো বন্ধনাগারং আরব্ভ কথেসি. তস্মিং কির কালে বহূ সন্ধিচ্ছেদকপন্থঘাতকচোরে আনেত্ৰা কোসলরঞ্ঞো দস্সেসুং. তে রাজা অদ্দুবন্ধনরজ্জুবন্ধনসঙ্খলিকবন্ধনেহি বন্ধাপেসি. তিংসমত্তা জানপদা ভিক্খূ সত্থারং দট্ঠুকামা আগন্ত্ৰা দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা পুনদিৰসে পিণ্ডায চরন্তা বন্ধনাগারং গন্ত্ৰা তে চোরে দিস্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা সাযন্হসমযে তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, অজ্জ অম্হেহি পিণ্ডায চরন্তেহি বন্ধনাগারে বহূ চোরা অদ্দুবন্ধনাদীহি বদ্ধা মহাদুক্খং অনুভৰন্তা দিট্ঠা, তে তানি বন্ধনানি ছিন্দিত্ৰা পলাযিতুং ন সক্কোন্তি, অত্থি নু খো তেহি বন্ধনেহি থিরতরং নাম অঞ্ঞং বন্ধন’’ন্তি পুচ্ছিংসু. সত্থা ‘‘ভিক্খৰে, কিং বন্ধনানি নামেতানি, যং পনেতং ধনধঞ্ঞপুত্তদারাদীসু তণ্হাসঙ্খাতং কিলেসবন্ধনং, এতং এতেহি বন্ধনেহি সতগুণেন সহস্সগুণেন থিরতরং, এৰং মহন্তম্পি পনেতং দুচ্ছিন্দনিযং বন্ধনং পোরাণকপণ্ডিতা ছিন্দিত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা পব্বজিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং দুগ্গতগহপতিকুলে নিব্বত্তি, তস্স ৰযপ্পত্তস্স পিতা কালমকাসি. সো ভতিং কত্ৰা মাতরং পোসেসি, অথস্স মাতা অনিচ্ছমানস্সেৰ একং কুলধীতরং গেহে কত্ৰা অপরভাগে কালমকাসি. ভরিযাযপিস্স কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সো গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং অজানন্তো ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং ভতিং কত্ৰা জীৰাহি, অহং পব্বজিস্সামী’’তি আহ. সাপি ‘‘গব্ভো মে পতিট্ঠিতো, মযি ৰিজাতায দারকং দিস্ৰা পব্বজিস্সসী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্সা ৰিজাতকালে ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং সোত্থিনা ৰিজাতা, ইদানাহং পব্বজিস্সামী’’তি আপুচ্ছি. অথ নং সা ‘‘পুত্তকস্স তাৰ থনপানতো অপগমনকালং আগমেহী’’তি ৰত্ৰা পুন গব্ভং গণ্হি.

সো চিন্তেসি – ‘‘ইমং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা গন্তুং ন সক্কা, ইমিস্সা অনাচিক্খিত্ৰাৰ পলাযিত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. সো তস্সা অনাচিক্খিত্ৰা রত্থিভাগে উট্ঠায পলাযি. অথ নং নগরগুত্তিকা অগ্গহেসুং. সো ‘‘অহং, সামি, মাতুপোসকো নাম, ৰিস্সজ্জেথ ম’’ন্তি তেহি অত্তানং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা একস্মিং ঠানে ৰসিত্ৰা অগ্গদ্ৰারেনেৰ নিক্খমিত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা ঝানকীল়ং কীল়ন্তো ৰিহাসি. সো তত্থ ৰসন্তো ‘‘এৰরূপম্পি নাম মে দুচ্ছিন্দনিযং পুত্তদারবন্ধনং কিলেসবন্ধনং ছিন্দিত’’ন্তি উদানং উদানেন্তো ইমা গাথা অৰোচ –

১০১. ‘‘ন তং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা, যদাযসং দারুজপব্বজঞ্চ;

সারত্তরত্তা মণিকুণ্ডলেসু, পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা.

১০২. ‘‘এতং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা, ওহারিনং সীথিলং দুপ্পমুঞ্চং;

এতম্পি ছেত্ৰান ৰজন্তি ধীরা, অনপেক্খিনো কামসুখং পহাযা’’তি.

তত্থ ধীরাতি ধিতিমন্তা, ধিক্কতপাপাতি ধীরা. অথ ৰা ধী ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায পঞ্ঞায সমন্নাগতাতি ধীরা, বুদ্ধা পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকা বোধিসত্তা চ ইমে ধীরা নাম. যদাযসন্তিআদীসু যং সঙ্খলিকসঙ্খাতং অযসা নিব্বত্তং আযসং, যং অদ্দুবন্ধনসঙ্খাতং দারুজং, যঞ্চ পব্বজতিণেহি ৰা অঞ্ঞেহি ৰা ৰাকাদীহি রজ্জুং কত্ৰা কতরজ্জুবন্ধনং, তং আযসাদিং ছিন্দিতুং সক্কুণেয্যভাৰেন ধীরা দল়্হং থিরন্তি নাহু ন কথেন্তি. সারত্তরত্তাতি সারত্তা হুত্ৰা রত্তা, বলৰরাগরত্তাতি অত্থো. মণিকুণ্ডলেসূতি মণীসু চ কুণ্ডলেসু চ, মণিযুত্তেসু ৰা কুণ্ডলেসু.

এতং দল়্হন্তি যে মণিকুণ্ডলেসু সারত্তরত্তা, তেসং যো চ সারাগো, যা চ তেসং পুত্তদারেসু অপেক্খা তণ্হা, এতং কিলেসমযং বন্ধনং দল়্হং থিরন্তি ধীরা আহু. ওহারিনন্তি আকড্ঢিত্ৰা চতূসু অপাযেসু পাতনতো অৰহরতি হেট্ঠা হরতীতি ওহারিনং. সিথিলন্তি বন্ধনট্ঠানে ছৰিচম্মমংসানি ন ছিন্দতি, লোহিতং ন নীহরতি, বন্ধনভাৰম্পি ন জানাপেতি, থলপথজলপথাদীসু কম্মানি কাতুং দেতীতি সিথিলং. দুপ্পমুঞ্চন্তি তণ্হালোভৰসেন হি একৰারম্পি উপ্পন্নং কিলেসবন্ধনং দট্ঠট্ঠানতো কচ্ছপো ৰিয দুম্মোচযং হোতীতি দুপ্পমুঞ্চং. এতম্পি ছেত্ৰানাতি এতং এৰং দল়্হম্পি কিলেসবন্ধনং ঞাণখগ্গেন ছিন্দিত্ৰা অযদামানি ছিন্দিত্ৰা মত্তৰরৰারণা ৰিয পঞ্জরে ছিন্দিত্ৰা সীহপোতকা ৰিয চ ধীরা ৰত্থুকামকিলেসকামে উক্কারভূমিং ৰিয জিগুচ্ছমানা অনপেক্খিনো হুত্ৰা কামসুখং পহায ৰজন্তি পক্কমন্তি, পক্কমিত্ৰা চ পন হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ঝানসুখেন ৰীতিনামেন্তীতি.

এৰং বোধিসত্তো ইমং উদানং উদানেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো ব্রহ্মলোকপরাযণো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে কেচি সোতাপন্না, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অরহন্তো অহেসুং. ‘‘তদা মাতা মহামাযা অহোসি, পিতা সুদ্ধোদনমহারাজা, ভরিযা রাহুলমাতা, পুত্তো রাহুলো, পুত্তদারং পহায নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতো পুরিসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

বন্ধনাগারজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[২০২] ২. কেল়িসীলজাতকৰণ্ণনা

হংসা কোঞ্চা মযূরা চাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো আযস্মন্তং লকুণ্ডকভদ্দিযং আরব্ভ কথেসি. সো কিরাযস্মা বুদ্ধসাসনে পাকটো অহোসি পঞ্ঞাতো মধুরস্সরো মধুরধম্মকথিকো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো মহাখীণাসৰো অসীতিযা মহাথেরানং অন্তরো পমাণেন ওমকো লকুণ্ডকো সামণেরো ৰিয, খুদ্দকো কীল়নত্থায কতো ৰিয. তস্মিং একদিৰসং তথাগতং ৰন্দিত্ৰা জেতৰনকোট্ঠকং গতে জনপদা তিংসমত্তা ভিক্খূ ‘‘দসবলং ৰন্দিস্সামা’’তি জেতৰনং পৰিসন্তা ৰিহারকোট্ঠকে থেরং দিস্ৰা ‘‘সামণেরো এসো’’তি সঞ্ঞায থেরং চীৰরকণ্ণে গণ্হন্তা হত্থে গণ্হন্তা সীসং গণ্হন্তা নাসায পরামসন্তা কণ্ণেসু গহেত্ৰা চালেত্ৰা হত্থকুক্কুচ্চং কত্ৰা পত্তচীৰরং পটিসামেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসীদিত্ৰা সত্থারা মধুরপটিসন্থারে কতে পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরো কির নামেকো তুম্হাকং সাৰকো মধুরধম্মকথিকো অত্থি, কহং সো ইদানী’’তি. ‘‘কিং পন, ভিক্খৰে, দট্ঠুকামত্থা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘যং, ভিক্খৰে, তুম্হে দ্ৰারকোট্ঠকে দিস্ৰা চীৰরকণ্ণাদীসু গণ্হন্তা হত্থকুক্কুচ্চং কত্ৰা আগতা, এস সো’’তি. ‘‘ভন্তে, এৰরূপো পত্থিতপত্থনো অভিনীহারসম্পন্নো সাৰকো কিংকারণা অপ্পেসক্খো জাতো’’তি? সত্থা ‘‘অত্তনা কতপাপকম্মং নিস্সাযা’’তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সক্কো দেৰরাজা অহোসি. তদা ব্রহ্মদত্তস্স জিণ্ণং জরাপ্পত্তং হত্থিং ৰা অস্সং ৰা গোণং ৰা দস্সেতুং ন সক্কা, কেল়িসীলো হুত্ৰা তথারূপং দিস্ৰাৰ অনুবন্ধাপেতি, জিণ্ণসকটম্পি দিস্ৰা ভিন্দাপেতি, জিণ্ণমাতুগামে দিস্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা উদরে পহরাপেত্ৰা পাতাপেত্ৰা পুন উট্ঠাপেত্ৰা ভাযাপেতি, জিণ্ণপুরিসে দিস্ৰা লঙ্ঘকে ৰিয ভূমিযং সংপরিৰত্তকাদিকীল়ং কীল়াপেতি, অপস্সন্তো ‘‘অসুকঘরে কির মহল্লকো অত্থী’’তি সুত্ৰাপি পক্কোসাপেত্ৰা কীল়তি. মনুস্সা লজ্জন্তা অত্তনো মাতাপিতরো তিরোরট্ঠানি পেসেন্তি, মাতুপট্ঠানধম্মো পিতুপট্ঠানধম্মো পচ্ছিজ্জি, রাজসেৰকাপি কেল়িসীলাৰ অহেসুং. মতমতা চত্তারো অপাযে পূরেন্তি, দেৰপরিসা পরিহাযতি.

সক্কো অভিনৰে দেৰপুত্তে অপস্সন্তো ‘‘কিং নু খো কারণ’’ন্তি আৰজ্জেন্তো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘দমেস্সামি ন’’ন্তি মহল্লকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা জিণ্ণযানকে দ্ৰে তক্কচাটিযো আরোপেত্ৰা দ্ৰে জরগোণে যোজেত্ৰা একস্মিং ছণদিৰসে অলঙ্কতহত্থিং অভিরুহিত্ৰা ব্রহ্মদত্তে অলঙ্কতনগরং পদক্খিণং করোন্তে পিলোতিকনিৰত্থো তং যানকং পাজেন্তো রঞ্ঞো অভিমুখো অগমাসি. রাজা জিণ্ণযানকং দিস্ৰা ‘‘এতং যানকং অপনেথা’’তি ৰদতি. মনুস্সা ‘‘কহং, দেৰ, ন পস্সামা’’তি আহংসু. সক্কো অত্তনো আনুভাৰেন রঞ্ঞোযেৰ দস্সেসি. অথ নং বহুসম্পত্তে তস্মিং তস্স উপরিভাগেন পাজেন্তো রঞ্ঞো মত্থকে একং চাটিং ভিন্দিত্ৰা নিৰত্তাপেন্তো দুতিযং ভিন্দি. অথস্স সীসতো পট্ঠায ইতো চিতো চ তক্কং পগ্ঘরতি, সো তেন অট্টীযতি হরাযতি জিগুচ্ছতি. অথস্স তং উপদ্দুতভাৰং ঞত্ৰা সক্কো যানকং অন্তরধাপেত্ৰা সক্কত্তভাৰং মাপেত্ৰা ৰজিরহত্থো আকাসে ঠত্ৰা ‘‘পাপ অধম্মিকরাজ, কিং ত্ৰং মহল্লকো ন ভৰিস্সসি, তৰ সরীরং জরা ন পহরিস্সতি, কেল়িসীলো হুত্ৰা ৰুড্ঢে ৰিহেঠনকম্মং করোসি, এককং তং নিস্সায এতং কম্মং কত্ৰা মতমতা অপাযে পরিপূরেন্তি, মনুস্সা মাতাপিতরো পটিজগ্গিতুং ন লভন্তি. সচে ইমম্হা কম্মা ন ৰিরমিস্সসি, ৰজিরেন তে সীসং পদালেস্সামি, মা ইতো পট্ঠাযেতং কম্মং অকত্থা’’তি সন্তজ্জেত্ৰা মাতাপিতূনং গুণং কথেত্ৰা ৰুড্ঢাপচাযিককম্মস্স আনিসংসং পকাসেত্ৰা ওৰদিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ অগমাসি. রাজা ততো পট্ঠায তথারূপং কম্মং কাতুং চিত্তম্পি ন উপ্পাদেসি.

সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমা গাথা অৰোচ –

১০৩. ‘‘হংসা কোঞ্চা মযূরা চ, হত্থযো পসদা মিগা;

সব্বে সীহস্স ভাযন্তি, নত্থি কাযস্মি তুল্যতা.

১০৪. ‘‘এৰমেৰ মনুস্সেসু, দহরো চেপি পঞ্ঞৰা;

সো হি তত্থ মহা হোতি, নেৰ বালো সরীরৰা’’তি.

তত্থ পসদা মিগাতি পসদসঙ্খাতা মিগা, পসদা মিগা চ অৰসেসা মিগা চাতিপি অত্থো. ‘‘পসদমিগা’’তিপি পাঠো, পসদা মিগাতি অত্থো. নত্থি কাযস্মি তুল্যতাতি সরীরে পমাণং নাম নত্থি. যদি ভৰেয্য, মহাসরীরা হত্থিনো চেৰ পসদমিগা চ সীহং মারেয্যুং, সীহো হংসাদযো খুদ্দকসরীরেযেৰ মারেয্য, খুদ্দকাযেৰ সীহস্স ভাযেয্যুং, ন মহন্তা. যস্মা পনেতং নত্থি, তস্মা সব্বেপি তে সীহস্স ভাযন্তি. সরীরৰাতি বালো মহাসরীরোপি মহা নাম ন হোতি, তস্মা লকুণ্ডকভদ্দিযো সরীরেন খুদ্দকোপি মা তং ঞাণেনপি খুদ্দকোতি মঞ্ঞিত্থাতি অত্থো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে তেসু ভিক্খূসু কেচি সোতাপন্না, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অরহন্তো অহেসুং. ‘‘তদা রাজা লকুণ্ডকভদ্দিযো অহোসি, সো তায কেল়িসীলতায পরেসং কেল়িনিস্সযো জাতো, সক্কো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কেল়িসীলজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[২০৩] ৩. খন্ধজাতকৰণ্ণনা

ৰিরূপক্খেহি মে মেত্তন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তং কির জন্তাঘরদ্ৰারে কট্ঠানি ফালেন্তং পূতিরুক্খন্তরা নিক্খমিত্ৰা একো সপ্পো পাদঙ্গুলিযং ডংসি, সো তত্থেৰ মতো. তস্স মতভাৰো সকলৰিহারে পাকটো অহোসি. ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অসুকো কির ভিক্খু জন্তাঘরদ্ৰারে কট্ঠানি ফালেন্তো সপ্পেন দট্ঠো তত্থেৰ মতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘সচে সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চত্তারি অহিরাজকুলানি আরব্ভ মেত্তং অভাৰযিস্স, ন নং সপ্পো ডংসেয্য. পোরাণকতাপসাপি অনুপ্পন্নে বুদ্ধে চতূসু অহিরাজকুলেসু মেত্তং ভাৰেত্ৰা তানি অহিরাজকুলানি নিস্সায উপ্পজ্জনকভযতো মুচ্চিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা হিমৰন্তপদেসে একস্মিং গঙ্গানিৰত্তনে অস্সমপদং মাপেত্ৰা ঝানকীল়ং কীল়ন্তো ইসিগণপরিৰুতো ৰিহাসি. তদা গঙ্গাতীরে নানপ্পকারা দীঘজাতিকা ইসীনং পরিপন্থং করোন্তি, যেভুয্যেন ইসযো জীৰিতক্খযং পাপুণন্তি. তাপসা তমত্থং বোধিসত্তস্স আরোচেসুং. বোধিসত্তো সব্বে তাপসে সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘সচে তুম্হে চতূসু অহিরাজকুলেসু মেত্তং ভাৰেয্যাথ, ন ৰো সপ্পা ডংসেয্যুং, তস্মা ইতো পট্ঠায চতূসু অহিরাজকুলেসু এৰং মেত্তং ভাৰেথা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

১০৫. ‘‘ৰিরূপক্খেহি মে মেত্তং, মেত্তং এরাপথেহি মে;

ছব্যাপুত্তেহি মে মেত্তং, মেত্তং কণ্হাগোতমকেহি চা’’তি.

তত্থ ৰিরূপক্খেহি মে মেত্তন্তি ৰিরূপক্খনাগরাজকুলেহি সদ্ধিং ময্হং মেত্তং. এরাপথাদীসুপি এসেৰ নযো. এতানিপি হি এরাপথনাগরাজকুলং ছব্যাপুত্তনাগরাজকুলং কণ্হাগোতমকনাগরাজকুলন্তি নাগরাজকুলানেৰ.

এৰং চত্তারি নাগরাজকুলানি দস্সেত্ৰা ‘‘সচে তুম্হে এতেসু মেত্তং ভাৰেতুং সক্খিস্সথ, দীঘজাতিকা ৰো ন ডংসিস্সন্তি ন ৰিহেঠেস্সন্তী’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

‘‘অপাদকেহি মে মেত্তং, মেত্তং দ্ৰিপাদকেহি মে;

চতুপ্পদেহি মে মেত্তং, মেত্তং বহুপ্পদেহি মে’’তি.

তত্থ পঠমপদেন ওদিস্সকং কত্ৰা সব্বেসু অপাদকেসু দীঘজাতিকেসু চেৰ মচ্ছেসু চ মেত্তাভাৰনা দস্সিতা, দুতিযপদেন মনুস্সেসু চেৰ পক্খিজাতেসু চ, ততিযপদেন হত্থিঅস্সাদীসু সব্বচতুপ্পদেসু, চতুত্থপদেন ৰিচ্ছিকসতপদিউচ্চালিঙ্গপাণকমক্কটকাদীসু.

এৰং সরূপেন মেত্তাভাৰনং দস্সেত্ৰা ইদানি আযাচনৰসেন দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ –

‘‘মা মং অপাদকো হিংসি, মা মং হিংসি দ্ৰিপাদকো;

মা মং চতুপ্পদো হিংসি, মা মং হিংসি বহুপ্পদো’’তি.

তত্থ মা মন্তি এতেসু অপাদকাদীসু কোচি একোপি মা মং হিংসতু, মা ৰিহেঠেতূতি এৰং আযাচন্তা মেত্তং ভাৰেথাতি অত্থো.

ইদানি অনোদিস্সকৰসেন মেত্তাভাৰনং দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ –

‘‘সব্বে সত্তা সব্বে পাণা, সব্বে ভূতা চ কেৰলা;

সব্বে ভদ্রানি পস্সন্তু, মা কঞ্চি পাপমাগমা’’তি.

তত্থ তণ্হাদিট্ঠিৰসেন ৰট্টে পঞ্চসু খন্ধেসু আসত্তা ৰিসত্তা লগ্গা লগ্গিতাতি সত্তা, অস্সাসপস্সাসপৰত্তনসঙ্খাতেন পাণনৰসেন পাণা, ভূতভাৰিতনিব্বত্তনৰসেন ভূতাতি এৰং ৰচনমত্তৰিসেসো ৰেদিতব্বো. অৰিসেসেন পন সব্বানিপেতানি পদানি সব্বসত্তসঙ্গাহকানেৰ. কেৰলাতি সকলা. ইদং সব্বসদ্দস্সেৰ হি পরিযাযৰচনং. ভদ্রানি পস্সন্তূতি সব্বেপেতে সত্তা ভদ্রানি সাধূনি কল্যাণানেৰ পস্সন্তু. মা কঞ্চি পাপমাগমাতি এতেসু কঞ্চি একং সত্তম্পি পাপং লামকং দুক্খং মা আগমা, মা আগচ্ছতু মা পাপুণাতু, সব্বে অৰেরা অব্যাপজ্জা সুখী নিদ্দুক্খা হোন্তূতি.

এৰং ‘‘সব্বসত্তেসু অনোদিস্সকৰসেন মেত্তং ভাৰেথা’’তি ৰত্ৰা পুন তিণ্ণং রতনানং গুণে অনুস্সরাপেতুং –

১০৬. ‘‘অপ্পমাণো বুদ্ধো, অপ্পমাণো ধম্মো;

অপ্পমাণো সঙ্ঘো’’তি আহ.

তত্থ পমাণকরানং কিলেসানং অভাৰেন গুণানঞ্চ পমাণাভাৰেন বুদ্ধরতনং অপ্পমাণং. ধম্মোতি নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো. তস্সপি পমাণং কাতুং ন সক্কাতি অপ্পমাণো. তেন অপ্পমাণেন ধম্মেন সমন্নাগতত্তা সঙ্ঘোপি অপ্পমাণো.

ইতি বোধিসত্তো ‘‘ইমেসং তিণ্ণং রতনানং গুণে অনুস্সরথা’’তি ৰত্ৰা তিণ্ণং রতনানং অপ্পমাণগুণতং দস্সেত্ৰা সপ্পমাণে সত্তে দস্সেতুং –

‘‘পমাণৰন্তানি সরীসপানি, অহি ৰিচ্ছিক সতপদী;

উণ্ণনাভি সরবূ মূসিকা’’তি আহ.

তত্থ সরীসপানীতি সপ্পদীঘজাতিকানং নামং. তে হি সরন্তা গচ্ছন্তি, সিরেন ৰা সপন্তীতি সরীসপা. ‘‘অহী’’তিআদি তেসং সরূপতো নিদস্সনং. তত্থ উণ্ণনাভীতি মক্কটকো. তস্স হি নাভিতো উণ্ণাসদিসং সুত্তং নিক্খমতি, তস্মা ‘‘উণ্ণনাভী’’তি ৰুচ্চতি. সরবূতি ঘরগোল়িকা.

ইতি বোধিসত্তো ‘‘যস্মা এতেসং অন্তোরাগাদযো পমাণকরা ধম্মা অত্থি, তস্মা তানি সরীসপাদীনি পমাণৰন্তানী’’তি দস্সেত্ৰা ‘‘অপ্পমাণানং তিণ্ণং রতনানং আনুভাৰেন ইমে পমাণৰন্তা সত্তা রত্তিন্দিৰং পরিত্তকম্মং করোন্তূতি এৰং তিণ্ণং রতনানং গুণে অনুস্সরথা’’তি ৰত্ৰা ততো উত্তরি কত্তব্বং দস্সেতুং ইমং গাথমাহ –

‘‘কতা মে রক্খা কতা মে পরিত্তা, পটিক্কমন্তু ভূতানি;

সোহং নমো ভগৰতো, নমো সত্তন্নং সম্মাসম্বুদ্ধান’’ন্তি.

তত্থ কতা মে রক্খাতি মযা রতনত্তযগুণে অনুস্সরন্তেন অত্তনো রক্খা গুত্তি কতা. কতা মে পরিত্তাতি পরিত্তাণম্পি মে অত্তনো কতং. পটিক্কমন্তু ভূতানীতি মযি অহিতজ্ঝাসযানি ভূতানি পটিক্কমন্তু অপগচ্ছন্তু. সোহং নমো ভগৰতোতি সো অহং এৰং কতপরিত্তো অতীতস্স পরিনিব্বুতস্স সব্বস্সপি বুদ্ধস্স ভগৰতো নমো করোমি. নমো সত্তন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানন্তি ৰিসেসেন পন অতীতে পটিপাটিযা পরিনিব্বুতানং সত্তন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং নমো করোমীতি.

এৰং ‘‘নমক্কারং করোন্তাপি সত্ত বুদ্ধে অনুস্সরথা’’তি বোধিসত্তো ইসিগণস্স ইমং পরিত্তং বন্ধিত্ৰা অদাসি. আদিতো পন পট্ঠায দ্ৰীহি গাথাহি চতূসু অহিরাজকুলেসু মেত্তায দীপিতত্তা ওদিস্সকানোদিস্সকৰসেন ৰা দ্ৰিন্নং মেত্তাভাৰনানং দীপিতত্তা ইদং পরিত্তং ইধ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, অঞ্ঞং ৰা কারণং পরিযেসিতব্বং. ততো পট্ঠায ইসিগণো বোধিসত্তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা মেত্তং ভাৰেসি, বুদ্ধগুণে অনুস্সরি. এৰমেতেসু বুদ্ধগুণে অনুস্সরন্তেসুযেৰ সব্বে দীঘজাতিকা পটিক্কমিংসু. বোধিসত্তোপি ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকপরাযণো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ইসিগণো বুদ্ধপরিসা অহোসি, গণসত্থা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

খন্ধজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[২০৪] ৪. ৰীরকজাতকৰণ্ণনা

অপি ৰীরক পস্সেসীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সুগতালযং আরব্ভ কথেসি. দেৰদত্তস্স পরিসং গহেত্ৰা আগতেসু হি থেরেসু সত্থা ‘‘সারিপুত্ত, দেৰদত্তো তুম্হে দিস্ৰা কিং অকাসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সুগতালযং, ভন্তে, দস্সেসী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন খো, সারিপুত্ত, ইদানেৰ দেৰদত্তো মম অনুকিরিযং করোন্তো ৰিনাসং পত্তো, পুব্বেপি ৰিনাসং পাপুণী’’তি ৰত্ৰা থেরেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হিমৰন্তপদেসে উদককাকযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা একং সরং উপনিস্সায ৰসি, ‘‘ৰীরকো’’তিস্স নামং অহোসি. তদা কাসিরট্ঠে দুব্ভিক্খং অহোসি, মনুস্সা কাকভত্তং ৰা দাতুং যক্খনাগবলিকম্মং ৰা কাতুং নাসক্খিংসু. ছাতকরট্ঠতো কাকা যেভুয্যেন অরঞ্ঞং পৰিসিংসু. তত্থেকো বারাণসিৰাসী সৰিট্ঠকো নাম কাকো কাকিং আদায ৰীরকস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা তং সরং নিস্সায একমন্তে ৰাসং কপ্পেসি. সো একদিৰসং তস্মিং সরে গোচরং গণ্হন্তো ৰীরকং সরং ওতরিত্ৰা মচ্ছে খাদিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা সরীরং সুক্খাপেন্তং দিস্ৰা ‘‘ইমং উদককাকং নিস্সায সক্কা বহূ মচ্ছে লদ্ধুং, ইমং উপট্ঠহিস্সামী’’তি তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কিং, সম্মা’’তি ৰুত্তে ‘‘ইচ্ছামি তং সামি উপট্ঠহিতু’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘সাধূ’’তি তেন সম্পটিচ্ছিতো ততো পট্ঠায উপট্ঠাসি. ৰীরকোপি ততো পট্ঠায অত্তনো যাপনমত্তং খাদিত্ৰা মচ্ছে উদ্ধরিত্ৰা সৰিট্ঠকস্স দেতি. সোপি অত্তনো যাপনমত্তং খাদিত্ৰা সেসং কাকিযা দেতি.

তস্স অপরভাগে মানো উপ্পজ্জি – ‘‘অযম্পি উদককাকো কাল়কো, অহম্পি কাল়কো, অক্খিতুণ্ডপাদেহিপি এতস্স চ ময্হঞ্চ নানাকরণং নত্থি, ইতো পট্ঠায ইমিনা গহিতমচ্ছেহি ময্হং কম্মং নত্থি, অহমেৰ গণ্হিস্সামী’’তি. সো ৰীরকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সম্ম, ইতো পট্ঠায অহমেৰ সরং ওতরিত্ৰা মচ্ছে গণ্হিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন ত্ৰং, সম্ম, উদকং ওতরিত্ৰা মচ্ছে গণ্হনককুলে নিব্বত্তো, মা নস্সী’’তি তেন ৰারিযমানোপি ৰচনং অনাদিযিত্ৰা সরং ওরুয্হ উদকং পৰিসিত্ৰা উম্মুজ্জমানো সেৰালং ছিন্দিত্ৰা নিক্খমিতুং নাসক্খি, সেৰালন্তরে লগ্গি, অগ্গতুণ্ডমেৰ পঞ্ঞাযি. সো নিরস্সাসো অন্তোউদকেযেৰ জীৰিতক্খযং পাপুণি. অথস্স ভরিযা আগমনং অপস্সমানা তং পৰত্তিং জাননত্থং ৰীরকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘সামি, সৰিট্ঠকো ন পঞ্ঞাযতি, কহং নু খো সো’’তি পুচ্ছমানা পঠমং গাথমাহ –

১০৭. ‘‘অপি ৰীরক পস্সেসি, সকুণং মঞ্জুভাণকং;

মযূরগীৰসঙ্কাসং, পতিং ময্হং সৰিট্ঠক’’ন্তি.

তত্থ অপি, ৰীরক, পস্সেসীতি, সামি ৰীরক, অপি পস্সসি. মঞ্জুভাণকন্তি মঞ্জুভাণিনং. সা হি রাগৰসেন ‘‘মধুরস্সরো মে পতী’’তি মঞ্ঞতি, তস্মা এৰমাহ. মযূরগীৰসঙ্কাসন্তি মোরগীৰসমানৰণ্ণং.

তং সুত্ৰা ৰীরকো ‘‘আম, জানামি তে সামিকস্স গতট্ঠান’’ন্তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

১০৮. ‘‘উদকথলচরস্স পক্খিনো, নিচ্চং আমকমচ্ছভোজিনো;

তস্সানুকরং সৰিট্ঠকো, সেৰালে পলিগুণ্ঠিতো মতো’’তি.

তত্থ উদকথলচরস্সাতি উদকে চ থলে চ চরিতুং সমত্থস্স. পক্খিনোতি অত্তানং সন্ধায ৰদতি. তস্সানুকরন্তি তস্স অনুকরোন্তো. সেৰালে পলিগুণ্ঠিতো মতোতি উদকং পৰিসিত্ৰা সেৰালং ছিন্দিত্ৰা নিক্খমিতুং অসক্কোন্তো সেৰালপরিযোনদ্ধো অন্তোউদকেযেৰ মতো, পস্স, এতস্স তুণ্ডং দিস্সতীতি. তং সুত্ৰা কাকী পরিদেৰিত্ৰা বারাণসিমেৰ অগমাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সৰিট্ঠকো দেৰদত্তো অহোসি, ৰীরকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

ৰীরকজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[২০৫] ৫. গঙ্গেয্যজাতকৰণ্ণনা

সোভতি মচ্ছো গঙ্গেয্যোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দ্ৰে দহরভিক্খূ আরব্ভ কথেসি. তে কির সাৰত্থিৰাসিনো কুলপুত্তা সাসনে পব্বজিত্ৰা অসুভভাৰনং অনুনুযুঞ্জিত্ৰা রূপপসংসকা হুত্ৰা রূপং উপলাল়েন্তা ৰিচরিংসু. তে একদিৰসং ‘‘ত্ৰং ন সোভসি, অহং সোভামী’’তি রূপং নিস্সায উপ্পন্নৰিৰাদা অৰিদূরে নিসিন্নং একং মহল্লকত্থেরং দিস্ৰা ‘‘এসো অম্হাকং সোভনভাৰং ৰা অসোভনভাৰং ৰা জানিস্সতী’’তি তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, কো অম্হেসু সোভনো’’তি পুচ্ছিংসু. সো ‘‘আৰুসো, তুম্হেহি অহমেৰ সোভনতরো’’তি আহ. দহরা ‘‘অযং মহল্লকো অম্হেহি পুচ্ছিতং অকথেত্ৰা অপুচ্ছিতং কথেতী’’তি তং পরিভাসিত্ৰা পক্কমিংসু. সা তেসং কিরিযা ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটা জাতা. অথেকদিৰসং ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অসুকো মহল্লকো থেরো কির তে রূপনিস্সিতকে দহরে লজ্জাপেসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইমে দ্ৰে দহরা ইদানেৰ রূপপসংসকা, পুব্বেপেতে রূপমেৰ উপলাল়েন্তা ৰিচরিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো গঙ্গাতীরে রুক্খদেৰতা অহোসি. তদা গঙ্গাযমুনানং সমাগমট্ঠানে গঙ্গেয্যো চ যামুনেয্যো চ দ্ৰে মচ্ছা ‘‘অহং সোভামি, ত্ৰং ন সোভসী’’তি রূপং নিস্সায ৰিৰদমানা অৰিদূরে গঙ্গাতীরে কচ্ছপং নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘এসো অম্হাকং সোভনভাৰং ৰা অসোভনভাৰং ৰা জানিস্সতী’’তি তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কিং নু খো, সম্ম কচ্ছপ, গঙ্গেয্যো সোভতি, উদাহু যামুনেয্যো’’তি পুচ্ছিংসু. কচ্ছপো ‘‘গঙ্গেয্যোপি সোভতি, যামুনেয্যোপি সোভতি, তুম্হেহি পন দ্ৰীহি অহমেৰ অতিরেকতরং সোভামী’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তো পঠমং গাথমাহ –

১০৯. ‘‘সোভতি মচ্ছো গঙ্গেয্যো, অথো সোভতি যামুনো;

চতুপ্পদোযং পুরিসো, নিগ্রোধপরিমণ্ডলো;

ঈসকাযতগীৰো চ, সব্বেৰ অতিরোচতী’’তি.

তত্থ চতুপ্পদোযন্তি চতুপ্পদো অযং. পুরিসোতি অত্তানং সন্ধায ৰদতি. নিগ্রোধপরিমণ্ডলোতি সুজাতো নিগ্রোধো ৰিয পরিমণ্ডলো. ঈসকাযতগীৰোতি রথীসা ৰিয আযতগীৰো. সব্বেৰ অতিরোচতীতি এৰং সণ্ঠানসম্পন্নো কচ্ছপো সব্বেৰ অতিরোচতি, অহমেৰ সব্বে তুম্হে অতিক্কমিত্ৰা সোভামীতি ৰদতি.

মচ্ছা তস্স কথং হুত্ৰা ‘‘অম্ভো! পাপকচ্ছপ অম্হেহি পুচ্ছিতং অকথেত্ৰা অঞ্ঞমেৰ কথেসী’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

১১০. ‘‘যং পুচ্ছিতো ন তং অক্খাসি, অঞ্ঞং অক্খাসি পুচ্ছিতো;

অত্থপ্পসংসকো পোসো, নাযং অস্মাক রুচ্চতী’’তি.

তত্থ অত্তপ্পসংসকোতি অত্তানং পসংসনসীলো অত্তুক্কংসকো পোসো. নাযং অস্মাক রুচ্চতীতি অযং পাপকচ্ছপো অম্হাকং ন রুচ্চতি ন খমতীতি কচ্ছপস্স উপরি উদকং খিপিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ গমিংসু.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা দ্ৰে মচ্ছা দ্ৰে দহরভিক্খূ অহেসুং, কচ্ছপো মহল্লকো, ইমস্স কারণস্স পচ্চক্খকারিকা গঙ্গাতীরে নিব্বত্তরুক্খদেৰতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

গঙ্গেয্যজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[২০৬] ৬. কুরুঙ্গমিগজাতকৰণ্ণনা

ইঙ্ঘ ৰট্টমযং পাসন্তি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. তদা হি সত্থা ‘‘দেৰদত্তো ৰধায পরিসক্কতী’’তি সুত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ ময্হং ৰধায পরিসক্কতি, পুব্বেপি পরিসক্কিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কুরুঙ্গমিগো হুত্ৰা অরঞ্ঞে একস্স সরস্স অৰিদূরে একস্মিং গুম্বে ৰাসং কপ্পেসি. তস্সেৰ সরস্স অৰিদূরে একস্মিং রুক্খগ্গে সতপত্তো, সরস্মিং পন কচ্ছপো ৰাসং কপ্পেসি. এৰং তে তযোপি সহাযকা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযসংৰাসং ৰসিংসু. অথেকো মিগলুদ্দকো অরঞ্ঞে চরন্তো পানীযতিত্থে বোধিসত্তস্স পদৰলঞ্জং দিস্ৰা লোহনিগল়সদিসং ৰট্টমযং পাসং ওড্ডেত্ৰা অগমাসি. বোধিসত্তো পানীযং পাতুং আগতো পঠমযামেযেৰ পাসে বজ্ঝিত্ৰা বদ্ধরৰং রৰি. তস্স তেন সদ্দেন রুক্খগ্গতো সতপত্তো উদকতো চ কচ্ছপো আগন্ত্ৰা ‘‘কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি মন্তযিংসু. অথ সতপত্তো কচ্ছপং আমন্তেত্ৰা ‘‘সম্ম, তৰ দন্তা অত্থি, ত্ৰং ইমং পাসং ছিন্দ, অহং গন্ত্ৰা যথা সো নাগচ্ছতি, তথা করিস্সামি, এৰং অম্হেহি দ্ৰীহিপি কতপরক্কমেন সহাযো নো জীৰিতং লভিস্সতী’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তো পঠমং গাথমাহ –

১১১. ‘‘ইঙ্ঘ ৰট্টমযং পাসং, ছিন্দ দন্তেহি কচ্ছপ;

অহং তথা করিস্সামি, যথা নেহিতি লুদ্দকো’’তি.

অথ কচ্ছপো চম্মৰরত্তং খাদিতুং আরভি, সতপত্তো লুদ্দকস্স ৰসনগামং গতো অৰিদূরে রুক্খে নিসীদি. লুদ্দকো পচ্চূসকালেযেৰ সত্তিং গহেত্ৰা নিক্খমি. সকুণো তস্স নিক্খমনভাৰং ঞত্ৰা ৰস্সিত্ৰা পক্খে পপ্ফোটেত্ৰা তং পুরিমদ্ৰারেন নিক্খমন্তং মুখে পহরি. লুদ্দো ‘‘কাল়কণ্ণিনা সকুণেনম্হি পহটো’’তি নিৰত্তিত্ৰা থোকং সযিত্ৰা পুন সত্তিং গহেত্ৰা উট্ঠাসি. সকুণো ‘‘অযং পঠমং পুরিমদ্ৰারেন নিক্খন্তো ইদানি পচ্ছিমদ্ৰারেন নিক্খমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা গন্ত্ৰা পচ্ছিমগেহে নিসীদি. লুদ্দোপি ‘‘পুরিমদ্ৰারেন মে নিক্খন্তেন কাল়কণ্ণী সকুণো দিট্ঠো, ইদানি পচ্ছিমদ্ৰারেন নিক্খমিস্সামী’’তি পচ্ছিমদ্ৰারেন নিক্খমি, সকুণো পুন ৰস্সিত্ৰা গন্ত্ৰা মুখে পহরি. লুদ্দো ‘‘পুনপি কাল়কণ্ণীসকুণেন পহটো, ন দানি মে এস নিক্খমিতুং দেতী’’তি নিৰত্তিত্ৰা যাৰ অরুণুগ্গমনা সযিত্ৰা অরুণুগ্গমনৰেলায সত্তিং গহেত্ৰা নিক্খমি. সকুণো ৰেগেন গন্ত্ৰা ‘‘লুদ্দো আগচ্ছতী’’তি বোধিসত্তস্স কথেসি.

তস্মিং খণে কচ্ছপেন একমেৰ চম্মৰদ্ধং ঠপেত্ৰা সেসৰরত্তা খাদিতা হোন্তি. দন্তা পনস্স পতনাকারপ্পত্তা জাতা, মুখতো লোহিতং পগ্ঘরতি. বোধিসত্তো লুদ্দপুত্তং সত্তিং গহেত্ৰা অসনিৰেগেন আগচ্ছন্তং দিস্ৰা তং ৰদ্ধং ছিন্দিত্ৰা ৰনং পাৰিসি, সকুণো রুক্খগ্গে নিসীদি, কচ্ছপো পন দুব্বলত্তা তত্থেৰ নিপজ্জি. লুদ্দো কচ্ছপং গহেত্ৰা পসিব্বকে পক্খিপিত্ৰা একস্মিং খাণুকে লগ্গেসি. বোধিসত্তো নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো কচ্ছপস্স গহিতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘সহাযস্স জীৰিতদানং দস্সামী’’তি দুব্বলো ৰিয হুত্ৰা লুদ্দস্স অত্তানং দস্সেসি. সো ‘‘দুব্বলো এস ভৰিস্সতি, মারেস্সামি ন’’ন্তি সত্তিং আদায অনুবন্ধি. বোধিসত্তো নাতিদূরে নাচ্চাসন্নে গচ্ছন্তো তং আদায অরঞ্ঞং পাৰিসি, দূরং গতভাৰং ঞত্ৰা পদং ৰঞ্চেত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন ৰাতৰেগেন গন্ত্ৰা সিঙ্গেন পসিব্বকং উক্খিপিত্ৰা ভূমিযং পাতেত্ৰা ফালেত্ৰা কচ্ছপং নীহরি. সতপত্তোপি রুক্খা ওতরি. বোধিসত্তো দ্ৰিন্নম্পি ওৰাদং দদমানো ‘‘অহং তুম্হে নিস্সায জীৰিতং লভিং, তুম্হেহি সহাযকস্স কত্তব্বং ময্হং কতং, ইদানি লুদ্দো আগন্ত্ৰা তুম্হে গণ্হেয্য, তস্মা, সম্ম সতপত্ত, ত্ৰং অত্তনো পুত্তকে গহেত্ৰা অঞ্ঞত্থ যাহি, ত্ৰম্পি, সম্ম কচ্ছপ, উদকং পৰিসাহী’’তি আহ. তে তথা অকংসু.

সত্থা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

১১২. ‘‘কচ্ছপো পাৰিসী ৰারিং, কুরুঙ্গো পাৰিসী ৰনং;

সতপত্তো দুমগ্গম্হা, দূরে পুত্তে অপানযী’’তি.

তত্থ অপানযীতি আনযি, গহেত্ৰা অগমাসীতি অত্থো;

লুদ্দোপি তং ঠানং আগন্ত্ৰা কঞ্চি অপস্সিত্ৰা ছিন্নপসিব্বকং গহেত্ৰা দোমনস্সপ্পত্তো অত্তনো গেহং অগমাসি. তে তযোপি সহাযা যাৰজীৰং ৰিস্সাসং অচ্ছিন্দিত্ৰা যথাকম্মং গতা.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা লুদ্দকো দেৰদত্তো অহোসি, সতপত্তো সারিপুত্তো, কচ্ছপো মোগ্গল্লানো, কুরুঙ্গমিগো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কুরুঙ্গমিগজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[২০৭] ৭. অস্সকজাতকৰণ্ণনা

অযমস্সকরাজেনাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পুরাণদুতিযিকাপলোভনং আরব্ভ কথেসি. সো হি ভিক্খু সত্থারা ‘‘সচ্চং কির, ত্ৰং ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘কেন উক্কণ্ঠাপিতোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘পুরাণদুতিযিকাযা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘ন ইদানেৰ তস্সা ভিক্খু ইত্থিযা তযি সিনেহো অত্থি, পুব্বেপি ত্ৰং তং নিস্সায মহাদুক্খং পত্তো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে কাসিরট্ঠে পাটলিনগরে অস্সকো নাম রাজা রজ্জং কারেসি. তস্স উপরী নাম অগ্গমহেসী পিযা অহোসি মনাপা অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা অতিক্কন্তা মানুসৰণ্ণং, অপত্তা দিব্বৰণ্ণং. সা কালমকাসি, তস্সা কালকিরিযায রাজা সোকাভিভূতো অহোসি দুক্খী দুম্মনো. সো তস্সা সরীরং দোণিযং নিপজ্জাপেত্ৰা তেলকললং পক্খিপাপেত্ৰা হেট্ঠামঞ্চে ঠপাপেত্ৰা নিরাহারো রোদমানো পরিদেৰমানো নিপজ্জি. মাতাপিতরো অৰসেসঞাতকা মিত্তামচ্চব্রাহ্মণগহপতিকাদযোপি ‘‘মা সোচি, মহারাজ, অনিচ্চা সঙ্খারা’’তিআদীনি ৰদন্তা সঞ্ঞাপেতুং নাসক্খিংসু. তস্স ৰিলপন্তস্সেৰ সত্ত দিৰসা অতিক্কন্তা. তদা বোধিসত্তো পঞ্চাভিঞ্ঞঅট্ঠসমাপত্তিলাভী তাপসো হুত্ৰা হিমৰন্তপদেসে ৰিহরন্তো আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বেন চক্খুনা জম্বুদীপং ওলোকেন্তো তং রাজানং তথা পরিদেৰমানং দিস্ৰা ‘‘এতস্স মযা অৰস্সযেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ইদ্ধানুভাৰেন আকাসে উপ্পতিত্ৰা রঞ্ঞো উয্যানে ওতরিত্ৰা মঙ্গলসিলাপট্টে কঞ্চনপটিমা ৰিয নিসীদি.

অথেকো পাটলিনগরৰাসী ব্রাহ্মণমাণৰো উয্যানং গতো বোধিসত্তং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসীদি. বোধিসত্তো তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কিং, মাণৰ, রাজা ধম্মিকো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ধম্মিকো রাজা, ভরিযা পনস্স কালকতা, সো তস্সা সরীরং দোণিযং পক্খিপাপেত্ৰা ৰিলপমানো নিপন্নো, অজ্জ সত্তমো দিৰসো, কিস্স তুম্হে রাজানং এৰরূপা দুক্খা ন মোচেথ, যুত্তং নু খো তুম্হাদিসেসু সীলৰন্তেসু সংৰিজ্জমানেসু রঞ্ঞো এৰরূপং দুক্খং অনুভৰিতু’’ন্তি. ‘‘ন খো অহং, মাণৰ, রাজানং জানামি, সচে পন সো আগন্ত্ৰা মং পুচ্ছেয্য, অহমেৰস্স তস্সা নিব্বত্তট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকেযেৰ তং কথাপেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, যাৰ রাজানং আনেমি, তাৰ ইমেৰ নিসীদথা’’তি মাণৰো বোধিসত্তস্স পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা তমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘তস্স দিব্বচক্খুকস্স সন্তিকং গন্তুং ৰট্টতী’’তি আহ.

রাজা ‘‘উপরিং কির দট্ঠুং লভিস্সামী’’তি তুট্ঠমানসো রথং অভিরুহিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো – ‘‘সচ্চং কির তুম্হে দেৰিযা নিব্বত্তট্ঠানং জানাথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘কত্থ নিব্বত্তা’’তি? ‘‘সা খো, মহারাজ, রূপস্মিংযেৰ মত্তা পমাদমাগম্ম কল্যাণকম্মং অকত্ৰা ইমস্মিংযেৰ উয্যানে গোমযপাণকযোনিযং নিব্বত্তা’’তি. ‘‘নাহং সদ্দহামী’’তি. ‘‘তেন হি তে দস্সেত্ৰা কথাপেমী’’তি. ‘‘সাধু কথাপেথা’’তি. বোধিসত্তো অত্তনো আনুভাৰেন ‘‘উভোপি গোমযপিণ্ডং ৰট্টযমানা রঞ্ঞো পুরতো আগচ্ছন্তূ’’তি তেসং আগমনং অকাসি. তে তথেৰ আগমিংসু. বোধিসত্তো তং দস্সেন্তো ‘‘অযং তে, মহারাজ, উপরিদেৰী, তং জহিত্ৰা গোমযপাণকস্স পচ্ছতো পচ্ছতো গচ্ছতি, পস্সথ ন’’ন্তি আহ. ভন্তে ‘‘‘উপরী নাম গোমযপাণকযোনিযং নিব্বত্তিস্সতী’তি ন সদ্দহামহ’’ন্তি. ‘‘কথাপেমি নং, মহারাজা’’তি. ‘‘কথাপেথ, ভন্তে’’তি.

বোধিসত্তো অত্তনো আনুভাৰেন তং কথাপেন্তো ‘‘উপরী’’তি আহ. সা মনুস্সভাসায ‘‘কিং, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘ত্ৰং অতীতভৰে কা নাম অহোসী’’তি? ‘‘ভন্তে, অস্সকরঞ্ঞো অগ্গমহেসী উপরী নাম অহোসি’’ন্তি. ‘‘কিং পন তে ইদানি অস্সকরাজা পিযো, উদাহু গোমযপাণকো’’তি? ‘‘ভন্তে, সো ময্হং পুরিমজাতিযা সামিকো, তদা অহং ইমস্মিং উয্যানে তেন সদ্ধিং রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বে অনুভৰমানা ৰিচরিং. ইদানি পন মে ভৰসঙ্খেপগতকালতো পট্ঠায সো কিং হোতি, অহঞ্হি ইদানি অস্সকরাজানং মারেত্ৰা তস্স গললোহিতেন ময্হং সামিকস্স গোমযপাণকস্স পাদে মক্খেয্য’’ন্তি ৰত্ৰা পরিসমজ্ঝে মনুস্সভাসায ইমা গাথা অৰোচ –

১১৩. ‘‘অযমস্সকরাজেন, দেসো ৰিচরিতো মযা;

অনুকাময কামেন, পিযেন পতিনা সহ.

১১৪. ‘‘নৰেন সুখদুক্খেন, পোরাণং অপিধীযতি;

তস্মা অস্সকরঞ্ঞাৰ, কীটো পিযতরো মমা’’তি.

তত্থ অযমস্সকরাজেন, দেসো ৰিচরিতো মযাতি অযং রমণীযো উয্যানপদেসো পুব্বে মযা অস্সকরাজেন সদ্ধিং ৰিচরিতো. অনুকাময কামেনাতি অনূতি নিপাতমত্তং, মযা তং কামযমানায তেন মং কামযমানেন সহাতি অত্থো. পিযেনাতি তস্মিং অত্তভাৰে পিযেন. নৰেন সুখদুক্খেন, পোরাণং অপিধীযতীতি, ভন্তে, নৰেন হি সুখেন পোরাণং সুখং, নৰেন চ দুক্খেন পোরাণং দুক্খং পিধীযতি পটিচ্ছাদীযতি, এসা লোকস্স ধম্মতাতি দীপেতি. তস্মা অস্সকরঞ্ঞাৰ, কীটো পিযতরো মমাতি যস্মা নৰেন পোরাণং পিধীযতি, তস্মা মম অস্সকরাজতো সতগুণেন সহস্সগুণেন কীটোৰ পিযতরোতি.

তং সুত্ৰা অস্সকরাজা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা তত্থ ঠিতোৰ কুণপং নীহরাপেত্ৰা সীসং ন্হত্ৰা বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা নগরং পৰিসিত্ৰা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিং কত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেসি. বোধিসত্তোপি রাজানং ওৰদিত্ৰা নিস্সোকং কত্ৰা হিমৰন্তমেৰ অগমাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা উপরী পুরাণদুতিযিকা অহোসি, অস্সকরাজা উক্কণ্ঠিতো ভিক্খু, মাণৰো সারিপুত্তো, তাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

অস্সকজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[২০৮] ৮. সুসুমারজাতকৰণ্ণনা

অলং মেতেহি অম্বেহীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তস্স ৰধায পরিসক্কনং আরব্ভ কথেসি. তদা হি সত্থা ‘‘দেৰদত্তো ৰধায পরিসক্কতী’’তি সুত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ দেৰদত্তো ময্হং ৰধায পরিসক্কতি, পুব্বেপি পরিসক্কিযেৰ, সন্তাসমত্তম্পি পন কাতুং ন সক্খী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে হিমৰন্তপদেসে বোধিসত্তো কপিযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা নাগবলো থামসম্পন্নো মহাসরীরো সোভগ্গপ্পত্তো হুত্ৰা গঙ্গানিৰত্তনে অরঞ্ঞাযতনে ৰাসং কপ্পেসি. তদা গঙ্গায একো সুসুমারো ৰসি. অথস্স ভরিযা বোধিসত্তস্স সরীরং দিস্ৰা তস্স হদযমংসে দোহল়ং উপ্পাদেত্ৰা সুসুমারং আহ – ‘‘অহং সামি, এতস্স কপিরাজস্স হদযমংসং খাদিতুকামা’’তি. ‘‘ভদ্দে, মযং জলগোচরা, এসো থলগোচরো, কিন্তি নং গণ্হিতুং সক্খিস্সামা’’তি. ‘‘যেন কেনচি উপাযেন গণ্হ, সচে ন লভিস্সামি, মরিস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি মা সোচি, অত্থেকো উপাযো, খাদাপেস্সামি তং তস্স হদযমংস’’ন্তি সুসুমারিং সমস্সাসেত্ৰা বোধিসত্তস্স গঙ্গায পানীযং পিৰিত্ৰা গঙ্গাতীরে নিসিন্নকালে সন্তিকং গন্ত্ৰা এৰমাহ – ‘‘ৰানরিন্দ, ইমস্মিং পদেসে কসাযফলানি খাদন্তো কিং ত্ৰং নিৰিট্ঠট্ঠানেযেৰ চরসি, পারগঙ্গায অম্বলবুজাদীনং মধুরফলানং অন্তো নত্থি, কিং তে তত্থ গন্ত্ৰা ফলাফলং খাদিতুং ন ৰট্টতী’’তি? ‘‘কুম্ভীলরাজ, গঙ্গা মহোদকা ৰিত্থিণ্ণা, কথং তত্থ গমিস্সামী’’তি? ‘‘সচে ইচ্ছসি, অহং তং মম পিট্ঠিং আরোপেত্ৰা নেস্সামী’’তি. সো সদ্দহিত্ৰা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. ‘‘তেন হি এহি পিট্ঠিং মে অভিরূহা’’তি চ ৰুত্তে তং অভিরুহি. সুসুমারো থোকং নেত্ৰা উদকে ওসীদাপেসি.

বোধিসত্তো ‘‘সম্ম, উদকে মং ওসীদাপেসি, কিং নু খো এত’’ন্তি আহ. ‘‘নাহং তং ধম্মসুধম্মতায গহেত্ৰা গচ্ছামি, ভরিযায পন মে তৰ হদযমংসে দোহল়ো উপ্পন্নো, তমহং তৰ হদযং খাদাপেতুকামো’’তি. ‘‘সম্ম, কথেন্তেন তে সুন্দরং কতং. সচে হি অম্হাকং উদরে হদযং ভৰেয্য, সাখগ্গেসু চরন্তানং চুণ্ণৰিচুণ্ণং ভৰেয্যা’’তি. ‘‘কহং পন তুম্হে ঠপেথা’’তি? বোধিসত্তো অৰিদূরে একং উদুম্বরং পক্কফলপিণ্ডিসঞ্ছন্নং দস্সেন্তো ‘‘পস্সেতানি অম্হাকং হদযানি এতস্মিং উদুম্বরে ওলম্বন্তী’’তি আহ. ‘‘সচে মে হদযং দস্সসি, অহং তং ন মারেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি মং এত্থ নেহি, অহং তে রুক্খে ওলম্বন্তং দস্সামী’’তি. সো তং আদায তত্থ অগমাসি. বোধিসত্তো তস্স পিট্ঠিতো উপ্পতিত্ৰা উদুম্বররুক্খে নিসীদিত্ৰা ‘‘সম্ম, বাল সুসুমার, ‘ইমেসং সত্তানং হদযং নাম রুক্খগ্গে হোতী’তি সঞ্ঞী অহোসি, বালোসি, অহং তং ৰঞ্চেসিং, তৰ ফলাফলং তৰেৰ হোতু, সরীরমেৰ পন তে মহন্তং পঞ্ঞা পন নত্থী’’তি ৰত্ৰা ইমমত্থং পকাসেন্তো ইমা গাথা অৰোচ –

১১৫. ‘‘অলং মেতেহি অম্বেহি, জম্বূহি পনসেহি চ;

যানি পারং সমুদ্দস্স, ৰরং ময্হং উদুম্বরো.

১১৬. ‘‘মহতী ৰত তে বোন্দি, ন চ পঞ্ঞা তদূপিকা;

সুসুমার ৰঞ্চিতো মেসি, গচ্ছ দানি যথাসুখ’’ন্তি.

তত্থ অলং মেতেহীতি যানি তযা দীপকে নিদ্দিট্ঠানি, এতেহি ময্হং অলং. ৰরং ময্হং উদুম্বরোতি ময্হং অযমেৰ উদুম্বররুক্খো ৰরং. বোন্দীতি সরীরং. তদূপিকাতি পঞ্ঞা পন তে তদূপিকা তস্স সরীরস্স অনুচ্ছৰিকা নত্থি. গচ্ছ দানি যথাসুখন্তি ইদানি যথাসুখং গচ্ছ, নত্থি তে হদযমংসগহণূপাযোতি অত্থো. সুসুমারো সহস্সং পরাজিতো ৰিয দুক্খী দুম্মনো পজ্ঝাযন্তোৰ অত্তনো নিৰাসট্ঠানমেৰ গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সুসুমারো দেৰদত্তো অহোসি, সুসুমারী চিঞ্চমাণৰিকা, কপিরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সুসুমারজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.

[২০৯] ৯. কুক্কুটজাতকৰণ্ণনা

দিট্ঠা মযা ৰনে রুক্খাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকং দহরভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সো কির অত্তনো সরীরস্স গুত্তিকম্মে ছেকো অহোসি. ‘‘সরীরস্স মে ন সুখং ভৰেয্যা’’তি ভযেন অতিসীতং অচ্চুণ্হং পরিভোগং ন করোতি, ‘‘সীতুণ্হেহি সরীরং কিলমেয্যা’’তি ভযেন বহি ন নিক্খমতি, অতিকিলিন্নউত্তণ্ডুলাদীনি ন ভুঞ্জতি. তস্স সা সরীরগুত্তিকুসলতা সঙ্ঘমজ্ঝে পাকটা জাতা. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অসুকো দহরো কির ভিক্খু সরীরগুত্তিকম্মে ছেকো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, অযং দহরো ইদানেৰ সরীরগুত্তিকম্মে ছেকো, পুব্বেপি ছেকোৰ অহোসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অরঞ্ঞাযতনে রুক্খদেৰতা অহোসি. অথেকো সকুণলুদ্দকো একং দীপককুক্কুটমাদায ৰালরজ্জুঞ্চ যট্ঠিঞ্চ গহেত্ৰা অরঞ্ঞে কুক্কুটে বন্ধন্তো একং পলাযিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিট্ঠং পোরাণকুক্কুটং বন্ধিতুং আরভি. সো ৰালপাসে কুসলতায অত্তানং বন্ধিতুং ন দেতি, উট্ঠাযুট্ঠায নিলীযতি. লুদ্দকো অত্তানং সাখাপল্লৰেহি পটিচ্ছাদেত্ৰা পুনপ্পুনং যট্ঠিঞ্চ পাসঞ্চ ওড্ডেতি. কুক্কুটো তং লজ্জাপেতুকামো মানুসিং ৰাচং নিচ্ছারেত্ৰা পঠমং গাথমাহ –

১১৭. ‘‘দিট্ঠা মযা ৰনে রুক্খা, অস্সকণ্ণা ৰিভীটকা;

ন তানি এৰং সক্কন্তি, যথা ত্ৰং রুক্খ সক্কসী’’তি.

তস্সত্থো – সম্ম লুদ্দক, মযা ইমস্মিং ৰনে জাতা বহূ অস্সকণ্ণা চ ৰিভীটকা চ রুক্খা দিট্ঠপুব্বা, তানি পন রুক্খানি যথা ত্ৰং সক্কসি সঙ্কমসি ইতো চিতো চ ৰিচরসি, এৰং ন সক্কন্তি ন সঙ্কমন্তি ন ৰিচরন্তীতি.

এৰং ৰত্ৰা চ পন সো কুক্কুটো পলাযিত্ৰা অঞ্ঞত্থ অগমাসি. তস্স পলাযিত্ৰা গতকালে লুদ্দকো দুতিযং গাথমাহ –

১১৮. ‘‘পোরাণকুক্কুটো অযং, ভেত্ৰা পঞ্জরমাগতো;

কুসলো ৰালপাসানং, অপক্কমতি ভাসতী’’তি.

তত্থ কুসলো ৰালপাসানন্তি ৰালমযেসু পাসেসু কুসলো অত্তানং বন্ধিতুং অদত্ৰা অপক্কমতি চেৰ ভাসতি চ, ভাসিত্ৰা চ পন পলাতোতি এৰং ৰত্ৰা লুদ্দকো অরঞ্ঞে চরিত্ৰা যথালদ্ধমাদায গেহমেৰ গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা লুদ্দকো দেৰদত্তো অহোসি, কুক্কুটো কাযগুত্তিকুসলো দহরভিক্খু, তস্স পন কারণস্স পচ্চক্খকারিকা রুক্খদেৰতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কুক্কুটজাতকৰণ্ণনা নৰমা.

[২১০] ১০. কন্দগলকজাতকৰণ্ণনা

অম্ভো কো নামযং রুক্খোতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো সুগতালযং আরব্ভ কথেসি. তদা হি সত্থা ‘‘দেৰদত্তো সুগতালযং অকাসী’’তি সুত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ দেৰদত্তো ময্হং অনুকিরিযং করোন্তো ৰিনাসং পত্তো, পুব্বেপি পাপুণিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হিমৰন্তপদেসে রুক্খকোট্টকসকুণযোনিযং নিব্বত্তি, ‘‘খদিরৰনিযো’’তিস্স নামং অহোসি. সো খদিরৰনেযেৰ গোচরং গণ্হি, তস্সেকো কন্দগলকো নাম সহাযো অহোসি, সো সিম্বলিপালিভদ্দকৰনে গোচরং গণ্হাতি. সো একদিৰসং খদিরৰনিযস্স সন্তিকং অগমাসি. খদিরৰনিযো ‘‘সহাযো মে আগতো’’তি কন্দগলকং গহেত্ৰা খদিরৰনং পৰিসিত্ৰা খদিরখন্ধং তুণ্ডেন পহরিত্ৰা রুক্খতো পাণকে নীহরিত্ৰা অদাসি. কন্দগলকো দিন্নে দিন্নে মধুরপূৰে ৰিয ছিন্দিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা খাদি. তস্স খাদন্তস্সেৰ মানো উপ্পজ্জি – ‘‘অযম্পি রুক্খকোট্টকযোনিযং নিব্বত্তো, অহম্পি, কিং মে এতেন দিন্নগোচরেন, সযমেৰ খদিরৰনে গোচরং গণ্হিস্সামী’’তি. সো খদিরৰনিযং আহ – ‘‘সম্ম, মা ত্ৰং দুক্খং অনুভৰি, অহমেৰ খদিরৰনে গোচরং গণ্হিস্সামী’’তি.

অথ নং সো ‘‘হন্দ ত্ৰং সম্ম, সিম্বলিপালিভদ্দকাদিৰনে নিস্সারে গোচরগ্গহণকুলে জাতো, খদিরা নাম জাতসারা থদ্ধা, মা তে এতং রুচ্চী’’তি আহ. কন্দগলকো ‘‘কিং দানাহং ন রুক্খকোট্টকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি তস্স ৰচনং অনাদিযিত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা খদিররুক্খং তুণ্ডেন পহরি. তাৰদেৰস্স তুণ্ডং ভিজ্জি, অক্খীনি নিক্খমনাকারপ্পত্তানি জাতানি, সীসং ফলিতং. সো খন্ধে পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ভূমিযং পতিত্ৰা পঠমং গাথমাহ –

১১৯. ‘‘অম্ভো কো নামযং রুক্খো, সিন্নপত্তো সকণ্টকো;

যত্থ একপ্পহারেন, উত্তমঙ্গং ৰিভিজ্জিত’’ন্তি.

তত্থ অম্ভো কো নামযং রুক্খোতি, ভো খদিরৰনিয, কো নাম অযং রুক্খো. ‘‘কো নাম সো’’তিপি পাঠো. সিন্নপত্তোতি সুখুমপত্তো. যত্থ একপ্পহারেনাতি যস্মিং রুক্খে একেনেৰ পহারেন. উত্তমঙ্গং ৰিভিজ্জিতন্তি সীসং ভিন্নং, ন কেৰলঞ্চ সীসং, তুণ্ডম্পি ভিন্নং. সো ৰেদনাপ্পত্ততায খদিররুক্খং ‘‘কিং রুক্খো নামেসো’’তি জানিতুং অসক্কোন্তো ৰেদনাপ্পত্তো হুত্ৰা ইমায গাথায ৰিপ্পলপি.

তং ৰচনং সুত্ৰা খদিরৰনিযো দুতিযং গাথমাহ –

১২০. ‘‘অচারি ৰতাযং ৰিতুদং ৰনানি, কট্ঠঙ্গরুক্খেসু অসারকেসু;

অথাসদা খদিরং জাতসারং, যত্থব্ভিদা গরুল়ো উত্তমঙ্গ’’ন্তি.

তত্থ অচারি ৰতাযন্তি অচরি ৰত অযং. ৰিতুদং ৰনানীতি নিস্সারসিম্বলিপালিভদ্দকৰনানি ৰিতুদন্তো ৰিজ্ঝন্তো. কট্ঠঙ্গরুক্খেসূতি ৰনকট্ঠকোট্ঠাসেসু রুক্খেসু. অসারকেসূতি নিস্সারেসু পালিভদ্দকসিম্বলিআদীসু. অথাসদা খদিরং জাতসারন্তি অথ পোতককালতো পট্ঠায জাতসারং খদিরং সম্পাপুণি. যত্থব্ভিদা গরুল়ো উত্তমঙ্গন্তি যত্থব্ভিদাতি যস্মিং খদিরে অভিন্দি পদালযি. গরুল়োতি সকুণো. সব্বসকুণানঞ্হেতং সগারৰসপ্পতিস্স ৰচনং.

ইতি নং খদিরৰনিযো ৰত্ৰা ‘‘ভো কন্দগলক, যত্থ ত্ৰং উত্তমঙ্গং অভিন্দি, খদিরো নামেসো সাররুক্খো’’তি আহ. সো তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপুণি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কন্দগলকো দেৰদত্তো অহোসি, খদিরৰনিযো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কন্দগলকজাতকৰণ্ণনা দসমা.