২. সন্থৰৰগ্গো

[১৬১] ১. ইন্দসমানগোত্তজাতকৰণ্ণনা

ন সন্থৰং কাপুরিসেন কযিরাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং দুব্বচজাতিকং আরব্ভ কথেসি. তস্স ৰত্থু নৰকনিপাতে গিজ্ঝজাতকে (জা. ১.৯.১ আদযো) আৰিভৰিস্সতি. সত্থা পন তং ভিক্খুং ‘‘পুব্বেপি ত্ৰং, ভিক্খু, দুব্বচতায পণ্ডিতানং ৰচনং অকত্ৰা মত্তহত্থিপাদেহি সঞ্চুণ্ণিতো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰুড্ঢিপ্পত্তো ঘরাৰাসং পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা পঞ্চন্নং ইসিসতানং গণসত্থা হুত্ৰা হিমৰন্তপদেসে ৰাসং কপ্পেসি. তদা তেসু তাপসেসু ইন্দসমানগোত্তো নামেকো তাপসো অহোসি দুব্বচো অনোৰাদকো. সো একং হত্থিপোতকং পোসেসি. বোধিসত্তো সুত্ৰা তং পক্কোসিত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং হত্থিপোতকং পোসেসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, আচরিয, মতমাতিকং একং হত্থিপোতকং পোসেমী’’তি. ‘‘হত্থিনো নাম ৰুড্ঢিপ্পত্তা পোসকেযেৰ মারেন্তি, মা তং পোসেহী’’তি. ‘‘তেন ৰিনা ৰত্তিতুং ন সক্কোমি আচরিযা’’তি. ‘‘তেন হি পঞ্ঞাযিস্সসী’’তি. সো তেন পোসিযমানো অপরভাগে মহাসরীরো অহোসি.

অথেকস্মিং কালে তে ইসযো ৰনমূলফলাফলত্থায দূরং গন্ত্ৰা তত্থেৰ কতিপাহং ৰসিংসু. হত্থীপি অগ্গদক্খিণৰাতে পভিন্নমদো হুত্ৰা তস্স পণ্ণসালং ৰিদ্ধংসেত্ৰা পানীযঘটং ভিন্দিত্ৰা পাসাণফলকং খিপিত্ৰা আলম্বনফলকং লুঞ্চিত্ৰা ‘‘তং তাপসং মারেত্ৰাৰ গমিস্সামী’’তি একং গহনট্ঠানং পৰিসিত্ৰা তস্স আগমনমগ্গং ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. ইন্দসমানগোত্তো তস্স গোচরং গহেত্ৰা সব্বেসং পুরতোৰ আগচ্ছন্তো তং দিস্ৰা পকতিসঞ্ঞাযেৰস্স সন্তিকং অগমাসি. অথ নং সো হত্থী গহনট্ঠানা নিক্খমিত্ৰা সোণ্ডায পরামসিত্ৰা ভূমিযং পাতেত্ৰা সীসং পাদেন অক্কমিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা মদ্দিত্ৰা কোঞ্চনাদং কত্ৰা অরঞ্ঞং পাৰিসি. সেসতাপসা তং পৰত্তিং বোধিসত্তস্স আরোচেসুং. বোধিসত্তো ‘‘কাপুরিসেহি নাম সদ্ধিং সংসগ্গো ন কাতব্বো’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা আহ –

২১. ‘‘ন সন্থৰং কাপুরিসেন কযিরা, অরিযো অনরিযেন পজানমত্থং;

চিরানুৰুত্থোপি করোতি পাপং, গজো যথা ইন্দসমানগোত্তং.

২২. ‘‘যং ত্ৰেৰ জঞ্ঞা সদিসো মমন্তি, সীলেন পঞ্ঞায সুতেন চাপি;

তেনেৰ মেত্তিং কযিরাথ সদ্ধিং, সুখো হৰে সপ্পুরিসেন সঙ্গমো’’তি.

তত্থ ন সন্থৰং কাপুরিসেন কযিরাতি কুচ্ছিতেন কোধপুরিসেন সদ্ধিং তণ্হাসন্থৰং ৰা মিত্তসন্থৰং ৰা ন কযিরাথ. অরিযো অনরিযেন পজানমত্থন্তি অরিযোতি চত্তারো অরিযা আচারঅরিযো লিঙ্গঅরিযো দস্সনঅরিযো পটিৰেধঅরিযোতি. তেসু আচারঅরিযো ইধ অধিপ্পেতো. সো পজানমত্থং অত্থং পজানন্তো অত্থানত্থকুসলো আচারে ঠিতো অরিযপুগ্গলো অনরিযেন নিল্লজ্জেন দুস্সীলেন সদ্ধিং সন্থৰং ন করেয্যাতি অত্থো. কিং কারণা? চিরানুৰুত্থোপি করোতি পাপন্তি, যস্মা অনরিযো চিরং একতো অনুৰুত্থোপি তং একতো নিৰাসং অগণেত্ৰা করোতি পাপং লামককম্মং করোতিযেৰ. যথা কিং? গজো যথা ইন্দসমানগোত্তন্তি, যথা সো গজো ইন্দসমানগোত্তং মারেন্তো পাপং অকাসীতি অত্থো. যং ত্ৰেৰ জঞ্ঞা সদিসো মমন্তিআদীসু যং ত্ৰেৰ পুগ্গলং ‘‘অযং মম সীলাদীহি সদিসো’’তি জানেয্য, তেনেৰ সদ্ধিং মেত্তিং কযিরাথ, সপ্পুরিসেন সদ্ধিং সমাগমো সুখাৰহোতি.

এৰং বোধিসত্তো ‘‘অনোৰাদকেন নাম ন ভৰিতব্বং, সুসিক্খিতেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি ইসিগণং ওৰদিত্ৰা ইন্দসমানগোত্তস্স সরীরকিচ্চং কারেত্ৰা ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ইন্দসমানগোত্তো অযং দুব্বচো অহোসি, গণসত্থা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

ইন্দসমানগোত্তজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[১৬২] ২. সন্থৰজাতকৰণ্ণনা

ন সন্থৰস্মা পরমত্থি পাপিযোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অগ্গিজুহনং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু হেট্ঠা নঙ্গুট্ঠজাতকে (জা. ১.১.১৪৪ আদযো) কথিতসদিসমেৰ. ভিক্খূ তে অগ্গিং জুহন্তে দিস্ৰা ‘‘ভন্তে, জটিলা নানপ্পকারং মিচ্ছাতপং করোন্তি, অত্থি নু খো এত্থ ৰুড্ঢী’’তি ভগৰন্তং পুচ্ছিংসু. ‘‘ন, ভিক্খৰে, এত্থকাচি ৰুড্ঢি নাম অত্থি, পোরাণকপণ্ডিতাপি অগ্গিজুহনে ৰুড্ঢি অত্থীতি সঞ্ঞায চিরং অগ্গিং জুহিত্ৰা তস্মিং কম্মে অৰুড্ঢিমেৰ দিস্ৰা অগ্গিং উদকেন নিব্বাপেত্ৰা সাখাদীহি পোথেত্ৰা পুন নিৰত্তিত্ৰাপি ন ওলোকেসু’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. মাতাপিতরো তস্স জাতগ্গিং গহেত্ৰা তং সোল়সৰস্সুদ্দেসে ঠিতং আহংসু – ‘‘কিং, তাত, জাতগ্গিং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে অগ্গিং পরিচরিস্সসি, উদাহু তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা ঘরাৰাসং ৰসিস্সসী’’তি. সো ‘‘ন মে ঘরাৰাসেন অত্থো, অরঞ্ঞে অগ্গিং পরিচরিত্ৰা ব্রহ্মলোকপরাযণো ভৰিস্সামী’’তি জাতগ্গিং গহেত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা পণ্ণসালায ৰাসং কপ্পেত্ৰা অগ্গিং পরিচরি. সো একদিৰসং নিমন্তিতট্ঠানং গন্ত্ৰা সপ্পিনা পাযাসং লভিত্ৰা ‘‘ইমং পাযাসং মহাব্রহ্মুনো যজিস্সামী’’তি তং পাযাসং আহরিত্ৰা অগ্গিং জালেত্ৰা ‘‘অগ্গিং তাৰ ভৰন্তং সপ্পিযুত্তং পাযাসং পাযেমী’’তি পাযাসং অগ্গিম্হি পক্খিপি. বহুসিনেহে পাযাসে অগ্গিম্হি পক্খিত্তমত্তেযেৰ অগ্গি জলিত্ৰা পচ্চুগ্গতাহি অচ্চীহি পণ্ণসালং ঝাপেসি. ব্রাহ্মণো ভীততসিতো পলাযিত্ৰা বহি ঠত্ৰা ‘‘কাপুরিসেহি নাম সন্থৰো ন কাতব্বো, ইদানি মে ইমিনা অগ্গিনা কিচ্ছেন কতা পণ্ণসালা ঝাপিতা’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –

২৩. ‘‘ন সন্থৰস্মা পরমত্থি পাপিযো, যো সন্থৰো কাপুরিসেন হোতি;

সন্তপ্পিতো সপ্পিনা পাযসেন, কিচ্ছাকতং পণ্ণকুটিং অদয্হী’’তি.

তত্থ ন সন্থৰস্মাতি তণ্হাসন্থৰাপি চ মিত্তসন্থৰাপি চাতি দুৰিধাপি এতস্মা সন্থৰা পরং উত্তরি অঞ্ঞং পাপতরং নত্থি, লামকতরং নাম নত্থীতি অত্থো. যো সন্থৰো কাপুরিসেনাতি যো পাপকেন কাপুরিসেন সদ্ধিং দুৰিধোপি সন্থৰো, ততো পাপতরং অঞ্ঞং নত্থি. কস্মা? সন্তপ্পিতো …পে…অদয্হীতি, যস্মা সপ্পিনা চ পাযাসেন চ সন্তপ্পিতোপি অযং অগ্গি মযা কিচ্ছেন কতং পণ্ণসালং ঝাপেসীতি অত্থো.

সো এৰং ৰত্ৰা ‘‘ন মে তযা মিত্তদুব্ভিনা অত্থো’’তি তং অগ্গিং উদকেন নিব্বাপেত্ৰা সাখাহি পোথেত্ৰা অন্তোহিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা একং সামমিগিং সীহস্স চ ব্যগ্ঘস্স চ দীপিনো চ মুখং লেহন্তিং দিস্ৰা ‘‘সপ্পুরিসেহি সদ্ধিং সন্থৰা পরং সেয্যো নাম নত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

২৪. ‘‘ন সন্থৰস্মা পরমত্থি সেয্যো, যো সন্থৰো সপ্পুরিসেন হোতি;

সীহস্স ব্যগ্ঘস্স চ দীপিনো চ, সামা মুখং লেহতি সন্থৰেনা’’তি.

তত্থ সামা মুখং লেহতি সন্থৰেনাতি সামা নাম মিগী ইমেসং তিণ্ণং জনানং সন্থৰেন সিনেহেন মুখং লেহতীতি.

এৰং ৰত্ৰা বোধিসত্তো অন্তোহিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তেন সমযেন তাপসো অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সন্থৰজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[১৬৩] ৩. সুসীমজাতকৰণ্ণনা

কাল়া মিগা সেতদন্তা তৰীমেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ছন্দকদানং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিযঞ্হি কদাচি একমেৰ কুলং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দেতি, কদাচি অঞ্ঞতিত্থিযানং দেতি, কদাচি গণবন্ধনেন বহূ একতো হুত্ৰা দেন্তি, কদাচি ৰীথিসভাগেন, কদাচি সকলনগরৰাসিনো ছন্দকং সংহরিত্ৰা দানং দেন্তি. ইমস্মিং পন কালে সকলনগরৰাসিনো ছন্দকং সংহরিত্ৰা সব্বপরিক্খারদানং সজ্জেত্ৰা দ্ৰে কোট্ঠাসা হুত্ৰা একচ্চে ‘‘ইমং সব্বপরিক্খারদানং অঞ্ঞতিত্থিযানং দস্সামা’’তি আহংসু, একচ্চে ‘‘বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্সা’’তি. এৰং পুনপ্পুনং কথায ৰত্তমানায অঞ্ঞতিত্থিযসাৰকেহি অঞ্ঞতিত্থিযানঞ্ঞেৰ, বুদ্ধসাৰকেহি ‘‘‘বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্সেৰা’তি ৰুত্তে সম্বহুলং করিসামা’’তি সম্বহুলায কথায ‘‘বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দস্সামা’’তি ৰদন্তাযেৰ বহুকা জাতা, তেসঞ্ঞেৰ কথা পতিট্ঠাসি. অঞ্ঞতিত্থিযসাৰকা বুদ্ধানং দাতব্বদানস্স অন্তরাযং কাতুং নাসক্খিংসু. নাগরা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং মহাদানং পৰত্তেত্ৰা সত্তমে দিৰসে সব্বপরিক্খারে অদংসু. সত্থা অনুমোদনং কত্ৰা মহাজনং মগ্গফলেহি পবোধেত্ৰা জেতৰনৰিহারমেৰ গন্ত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰত্তে দস্সিতে গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৰা সুগতোৰাদং দত্ৰা গন্ধকুটিং পাৰিসি.

সাযন্হসমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিপতিত্ৰা কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, অঞ্ঞতিত্থিযসাৰকা বুদ্ধানং দাতব্বদানস্স অন্তরাযকরণত্থায ৰাযমন্তাপি অন্তরাযং কাতুং নাসক্খিংসু, তং সব্বপরিক্খারদানং বুদ্ধানংযেৰ পাদমূলং আগতং, অহো বুদ্ধবলং নাম মহন্ত’’ন্তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, এতে অঞ্ঞতিত্থিযসাৰকা ইদানেৰ ময্হং দাতব্বদানস্স অন্তরাযকরণত্থায ৰাযমন্তি, পুব্বেপি ৰাযমিংসু, সো পন পরিক্খারো সব্বকালেপি মমেৰ পাদমূলং আগচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং সুসীমো নাম রাজা অহোসি. তদা বোধিসত্তো তস্স পুরোহিতস্স ব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি, তস্স সোল়সৰস্সিককালে পিতা কালমকাসি. সো পন ধরমানকালে রঞ্ঞো হত্থিমঙ্গলকারকো অহোসি. হত্থীনং মঙ্গলকরণট্ঠানে আভতউপকরণভণ্ডঞ্চ হত্থালঙ্কারঞ্চ সব্বং সোযেৰ অলত্থ. এৰমস্স একেকস্মিং মঙ্গলে কোটিমত্তং ধনং উপ্পজ্জতি. অথ তস্মিং কালে হত্থিমঙ্গলছণো সম্পাপুণি. সেসা ব্রাহ্মণা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মহারাজ, হত্থিমঙ্গলছণো সম্পত্তো, মঙ্গলং কাতুং ৰট্টতি. পুরোহিতব্রাহ্মণস্স পন পুত্তো অতিদহরো, নেৰ তযো ৰেদে জানাতি, ন হত্থিসুত্তং, মযং হত্থিমঙ্গলং করিস্সামা’’তি আহংসু. রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. ব্রাহ্মণা পুরোহিতপুত্তস্স হত্থিমঙ্গলং কাতুং অদত্ৰা ‘‘হত্থিমঙ্গলং কত্ৰা মযং ধনং গণ্হিস্সামা’’তি হট্ঠতুট্ঠা ৰিচরন্তি. অথ ‘‘চতুত্থে দিৰসে হত্থিমঙ্গলং ভৰিস্সতী’’তি বোধিসত্তস্স মাতা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘হত্থিমঙ্গলকরণং নাম যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা অম্হাকং ৰংসো, ৰংসো চ নো ওসক্কিস্সতি, ধনা চ পরিহাযিস্সামা’’তি অনুসোচমানা পরোদি.

বোধিসত্তো ‘‘কস্মা, অম্ম, রোদসী’’তি ৰত্ৰা তং কারণং সুত্ৰা ‘‘ননু, অম্ম, অহং মঙ্গলং করিস্সামী’’তি আহ. ‘‘তাত, ত্ৰং নেৰ তযো ৰেদে জানাসি, ন হত্থিসুত্তং, কথং মঙ্গলং করিস্সসী’’তি. ‘‘অম্ম, কদা পন হত্থিমঙ্গলং করিস্সতী’’তি? ‘‘ইতো চতুত্থে দিৰসে, তাতা’’তি. ‘‘অম্ম, তযো পন ৰেদে পগুণে কত্ৰা হত্থিসুত্তং জাননকআচরিযো কহং ৰসতী’’তি? ‘‘তাত, এৰরূপো দিসাপামোক্খো আচরিযো ইতো ৰীসযোজনসতমত্থকে গন্ধাররট্ঠে তক্কসিলাযং ৰসতী’’তি. ‘‘অম্ম, অম্হাকং ৰংসং ন নাসেস্সামি, অহং স্ৰে একদিৰসেনেৰ তক্কসিলং গন্ত্ৰা একরত্তেনেৰ তযো ৰেদে চ হত্থিসুত্তঞ্চ উগ্গণ্হিত্ৰা পুনদিৰসে আগন্ত্ৰা চতুত্থে দিৰসে হত্থিমঙ্গলং করিস্সামি, মা রোদী’’তি মাতরং সমস্সাসেত্ৰা পুনদিৰসে বোধিসত্তো পাতোৰ ভুঞ্জিত্ৰা এককোৰ নিক্খমিত্ৰা একদিৰসেনেৰ তক্কসিলং গন্ত্ৰা আচরিযং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি.

অথ নং আচরিযো ‘‘কুতো আগতোসি, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘বারাণসিতো, আচরিযা’’তি. ‘‘কেনত্থেনা’’তি? ‘‘তুম্হাকং সন্তিকে তযো ৰেদে চ হত্থিসুত্তঞ্চ উগ্গণ্হনত্থাযা’’তি. ‘‘সাধু, তাত, উগ্গণ্হা’’তি. বোধিসত্তো ‘‘আচরিয, ময্হং কম্মং অচ্চাযিক’’ন্তি সব্বং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘অহং একদিৰসেনেৰ ৰীসযোজনসতং আগতো, অজ্জেৰেকরত্তিং ময্হমেৰ ওকাসং করোথ, ইতো ততিযদিৰসে হত্থিমঙ্গলং ভৰিস্সতি, অহং একেনেৰ উদ্দেসমগ্গেন সব্বং উগ্গণ্হিস্সামী’’তি ৰত্ৰা আচরিযং ওকাসং কারেত্ৰা আচরিযস্স ভুত্তকালে সযং ভুঞ্জিত্ৰা আচরিযস্স পাদে ধোৰিত্ৰা সহস্সত্থৰিকং পুরতো ঠপেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো পরিযত্তিং পট্ঠপেত্ৰা অরুণে উগ্গচ্ছন্তে তযো ৰেদে চ হত্থিসুত্তঞ্চ নিট্ঠপেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞোপি অত্থি, আচরিযা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘নত্থি তাত, সব্বং নিট্ঠিত’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘আচরিয, ইমস্মিং গন্থে এত্তকং পদপচ্চাভট্ঠং, এত্তকং সজ্ঝাযসম্মোহট্ঠানং, ইতো পট্ঠায তুম্হে অন্তেৰাসিকে এৰং ৰাচেয্যাথা’’তি আচরিযস্স সিপ্পং সোধেত্ৰা পাতোৰ ভুঞ্জিত্ৰা আচরিযং ৰন্দিত্ৰা একদিৰসেনেৰ বারাণসিং পচ্চাগন্ত্ৰা মাতরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘উগ্গহিতং তে, তাত, সিপ্প’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘আম, অম্মা’’তি ৰত্ৰা মাতরং পরিতোসেসি.

পুনদিৰসে হত্থিমঙ্গলছণো পটিযাদিযিত্থ. সতমত্তে হত্থিসোণ্ডালঙ্কারে চ সুৰণ্ণদ্ধজে হেমজালসঞ্ছন্নে কত্ৰা ঠপেসুং, রাজঙ্গণং অলঙ্করিংসু. ব্রাহ্মণা ‘‘মযং হত্থিমঙ্গলং করিস্সাম, মযং করিস্সামা’’তি মণ্ডিতপসাধিতা অট্ঠংসু. সুসীমোপি রাজা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো উপকরণভণ্ডং গাহাপেত্ৰা মঙ্গলট্ঠানং অগমাসি. বোধিসত্তোপি কুমারপরিহারেন অলঙ্কতো অত্তনো পরিসায পুরক্খতপরিৰারিতো রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘সচ্চং কির, মহারাজ, তুম্হে অম্হাকং ৰংসঞ্চ অত্তনো ৰংসঞ্চ নাসেত্ৰা ‘অঞ্ঞেহি ব্রাহ্মণেহি হত্থিমঙ্গলং কারেত্ৰা হত্থালঙ্কারঞ্চ উপকরণানি চ তেসং দস্সামা’তি অৰচুত্থা’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –

২৫. ‘‘কাল়া মিগা সেতদন্তা তৰীমে, পরোসতং হেমজালাভিছন্না;

তে তে দদামীতি সুসীম ব্রূসি, অনুস্সরং পেত্তিপিতামহান’’ন্তি.

তত্থ তে তে দদামীতি সুসীম ব্রূসীতি তে এতে তৰ সন্তকে ‘‘কাল়া মিগা সেতদন্তা’’তি এৰং গতে পরোসতং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতে হত্থী অঞ্ঞেসং ব্রাহ্মণানং দদামীতি সচ্চং কির, ভো সুসীম, এৰং ব্রূসীতি অত্থো. অনুস্সরং পেত্তিপিতামহানন্তি অম্হাকঞ্চ অত্তনো চ ৰংসে পিতুপিতামহানং আচিণ্ণং সরন্তোযেৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – মহারাজ, যাৰ সত্তমকুলপরিৰট্টা তুম্হাকং পেত্তিপিতামহানং অম্হাকং পেত্তিপিতামহা চ হত্থিমঙ্গলং করোন্তি, সো ত্ৰং এৰং অনুস্সরন্তোপি অম্হাকঞ্চ অত্তনো চ ৰংসং নাসেত্ৰা সচ্চং কির এৰং ব্রূসীতি.

সুসীমো রাজা বোধিসত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

২৬. ‘‘কাল়া মিগা সেতদন্তা মমীমে, পরোসতং হেমজালাভিছন্না;

তে তে দদামীতি ৰদামি মাণৰ, অনুস্সরং পেত্তিপিতামহান’’ন্তি.

তত্থ তে তে দদামীতি তে এতে হত্থী অঞ্ঞেসং ব্রাহ্মণানং দদামীতি সচ্চমেৰ মাণৰ ৰদামি, নেৰ হত্থী ব্রাহ্মণানং দদামীতি অত্থো. অনুস্সরন্তি পেত্তিপিতামহানং কিরিযং অনুস্সরামিযেৰ, নো নানুস্সরামি, অম্হাকং পেত্তিপিতামহানং হত্থিমঙ্গলং তুম্হাকং পেত্তিপিতামহা করোন্তীতি পন অনুস্সরন্তোপি এৰং ৰদামিযেৰাতি অধিপ্পাযেনেৰমাহ.

অথ নং বোধিসত্তো এতদৰোচ – ‘‘মহারাজ, অম্হাকঞ্চ অত্তনো চ ৰংসং অনুস্সরন্তোযেৰ কস্মা মং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞেহি হত্থিমঙ্গলং কারাপেথা’’তি. ‘‘ত্ৰং কির, তাত, তযো ৰেদে হত্থিসুত্তঞ্চ ন জানাসী’’তি ময্হং আরোচেসুং, তেনাহং অঞ্ঞেহি ব্রাহ্মণেহি কারাপেমীতি. ‘‘তেন হি, মহারাজ, এত্তকেসু ব্রাহ্মণেসু একব্রাহ্মণোপি তীসু ৰেদেসু ৰা হত্থিসুত্তেসু ৰা একদেসম্পি যদি মযা সদ্ধিং কথেতুং সমত্তো অত্থি, উট্ঠহতু, তযোপি ৰেদে হত্থিসুত্তঞ্চ সদ্ধিং হত্থিমঙ্গলকরণেন মং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞো সকলজম্বুদীপেপি জানন্তো নাম নত্থী’’তি সীহনাদং নদি. একব্রাহ্মণোপি তস্স পটিসত্তু হুত্ৰা উট্ঠাতুং নাসক্খি. বোধিসত্তো অত্তনো কুলৰংসং পতিট্ঠাপেত্ৰা মঙ্গলং কত্ৰা বহুং ধনং আদায অত্তনো নিৰেসনং অগমাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অরহত্তং পাপুণিংসু. ‘‘তদা মাতা মহামাযা অহোসি, পিতা সুদ্ধোদনমহারাজা, সুসীমো রাজা আনন্দো, দিসাপামোক্খো আচরিযো সারিপুত্তো, মাণৰো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সুসীমজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[১৬৪] ৪. গিজ্ঝজাতকৰণ্ণনা

যং নু গিজ্ঝো যোজনসতন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং মাতুপোসকভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু সামজাতকে (জা. ২.২২.২৯৬ আদযো) আৰিভৰিস্সতি. সত্থা পন তং ভিক্খুং ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ভিক্খু, গিহী পোসেসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘কিং পন তে হোন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘মাতাপিতরো মে, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু সাধূ’’তি তস্স সাধুকারং দত্ৰা ‘‘মা, ভিক্খৰে, ইমং ভিক্খুং উজ্ঝাযিত্থ, পোরাণকপণ্ডিতাপি গুণৰসেন অঞ্ঞাতকানম্পি উপকারং অকংসু, ইমস্স পন মাতাপিতূনং উপকারকরণং ভারোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো গিজ্ঝকূটপব্বতে গিজ্ঝযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা মাতাপিতরো পোসেতি. অথেকস্মিং কালে মহতী ৰাতৰুট্ঠি অহোসি. গিজ্ঝা ৰাতৰুট্ঠিং সহিতুং অসক্কোন্তা সীতভযেন বারাণসিং গন্ত্ৰা পাকারসমীপে চ পরিখাসমীপে চ সীতেন কম্পমানা নিসীদিংসু. তদা বারাণসিসেট্ঠি নগরা নিক্খমিত্ৰা ন্হাযিতুং গচ্ছন্তো তে গিজ্ঝে কিলমন্তে দিস্ৰা একস্মিং অনোৰস্সকট্ঠানে সন্নিপাতেত্ৰা অগ্গিং কারাপেত্ৰা গোসুসানং পেসেত্ৰা গোমংসং আহরাপেত্ৰা তেসং দাপেত্ৰা আরক্খং ঠপেসি. গিজ্ঝা ৰূপসন্তায ৰাতৰুট্ঠিযা কল্লসরীরা হুত্ৰা পব্বতমেৰ অগমংসু. তে তত্থেৰ সন্নিপতিত্ৰা এৰং মন্তযিংসু – ‘‘বারাণসিসেট্ঠিনা অম্হাকং উপকারো কতো, কতূপকারস্স চ নাম পচ্চুপকারং কাতুং ৰট্টতি, তস্মা ইতো পট্ঠায তুম্হেসু যো যং ৰত্থং ৰা আভরণং ৰা লভতি, তেন তং বারাণসিসেট্ঠিস্স গেহে আকাসঙ্গণে পাতেতব্ব’’ন্তি.

ততো পট্ঠায গিজ্ঝা মনুস্সানং ৰত্থাভরণানি আতপে সুক্খাপেন্তানং পমাদং ওলোকেত্ৰা সেনা ৰিয মংসপেসিং সহসা গহেত্ৰা বারাণসিসেট্ঠিস্স গেহে আকাসঙ্গণে পাতেন্তি. সো গিজ্ঝানং আহরণভাৰং ঞত্ৰা সব্বানি তানি ৰিসুংযেৰ ঠপেসি. ‘‘গিজ্ঝা নগরং ৰিলুম্পন্তী’’তি রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা ‘‘একং গিজ্ঝম্পি তাৰ গণ্হথ, সব্বং আহরাপেস্সামী’’তি তত্থ তত্থ পাসে চেৰ জালানি চ ওড্ডাপেসি. মাতুপোসকগিজ্ঝো পাসে বজ্ঝি, তং গহেত্ৰা ‘‘রঞ্ঞো দস্সেস্সামা’’তি নেন্তি. বারাণসিসেট্ঠি রাজুপট্ঠানং গচ্ছন্তো তে মনুস্সে গিজ্ঝং গহেত্ৰা গচ্ছন্তে দিস্ৰা ‘‘মা ইমং গিজ্ঝং বাধযিংসূ’’তি সদ্ধিঞ্ঞেৰ অগমাসি. গিজ্ঝং রঞ্ঞো দস্সেসুং. অথ নং রাজা পুচ্ছি – ‘‘তুম্হে নগরং ৰিলুম্পিত্ৰা ৰত্থাদীনি গণ্হথা’’তি. ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘কস্স তানি দিন্নানী’’তি? ‘‘বারাণসিসেট্ঠিস্সা’’তি. ‘‘কিংকারণা’’তি? ‘‘অম্হাকং তেন জীৰিতং দ্ৰিন্নং, উপকারস্স নাম পচ্চুপকারং কাতুং ৰট্টতি, তস্মা অদম্হা’’তি. অথ নং রাজা ‘‘গিজ্ঝা কির যোজনসতমত্থকে ঠত্ৰা কুণপং পস্সন্তি, কস্মা ত্ৰং অত্তনো ওড্ডিতং পাসং ন পস্সসী’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –

২৭. ‘‘যং নু গিজ্ঝো যোজনসতং, কুণপানি অৰেক্খতি;

কস্মা জালঞ্চ পাসঞ্চ, আসজ্জাপি ন বুজ্ঝসী’’তি.

তত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, নূতি নামত্থে নিপাতো. গিজ্ঝো নাম যোজনসতং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতানি কুণপানি অৰেক্খতি, পস্সতীতি অত্থো. আসজ্জাপীতি আসাদেত্ৰাপি, সম্পাপুণিত্ৰাপীতি অত্থো. ‘‘ত্ৰং অত্তনো অত্থায ওড্ডিতং জালঞ্চ পাসঞ্চ পত্ৰাপি কস্মা ন বুজ্ঝসী’’তি পুচ্ছি.

গিজ্ঝো তস্স ৰচনং সুত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

২৮. ‘‘যদা পরাভৰো হোতি, পোসো জীৰিতসঙ্খযে;

অথ জালঞ্চ পাসঞ্চ, আসজ্জাপি ন বুজ্ঝতী’’তি.

তত্থ পরাভৰোতি ৰিনাসো. পোসোতি সত্তো.

গিজ্ঝস্স ৰচনং সুত্ৰা রাজা সেট্ঠিং পুচ্ছি – ‘‘সচ্চং কির, মহাসেট্ঠি, গিজ্ঝেহি তুম্হাকং গেহে ৰত্থাদীনি আভতানী’’তি. ‘‘সচ্চং, দেৰা’’তি. ‘‘কহং তানী’’তি? ‘‘দেৰ, মযা তানি সব্বানি ৰিসুং ঠপিতানি, যং যেসং সন্তকং, তং তেসং দস্সামি, ইমং গিজ্ঝং ৰিস্সজ্জেথা’’তি গিজ্ঝং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা মহাসেট্ঠিং সব্বেসং সন্তকানি দাপেসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে মাতুপোসকভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, বারাণসিসেট্ঠি সারিপুত্তো, মাতুপোসকগিজ্ঝো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

গিজ্ঝজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[১৬৫] ৫. নকুলজাতকৰণ্ণনা

সদ্ধিং কত্ৰা অমিত্তেনাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সেণিভণ্ডনং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু হেট্ঠা উরগজাতকে (জা. ১.২.৭-৮) কথিতসদিসমেৰ. ইধাপি সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইমে দ্ৰে মহামত্তা ইদানেৰ মযা সমগ্গা কতা, পুব্বেপাহং ইমে সমগ্গে অকাসিংযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং গামকে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গহেত্ৰা ঘরাৰাসং পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা উঞ্ছাচরিযায ৰনমূলফলাহারো হিমৰন্তপদেসে ৰাসং কপ্পেসি. তস্স চঙ্কমনকোটিযং একস্মিং ৰম্মিকে নকুলো, তস্সেৰ সন্তিকে একস্মিং রুক্খবিলে সপ্পো চ ৰাসং কপ্পেসি. তে উভোপি অহিনকুলা নিচ্চকালং কলহং করোন্তি. বোধিসত্তো তেসং কলহে আদীনৰঞ্চ মেত্তাভাৰনায চ আনিসংসং কথেত্ৰা ‘‘কলহং নাম অকত্ৰা সমগ্গৰাসং ৰসিতুং ৰট্টতী’’তি ওৰদিত্ৰা উভোপি তে সমগ্গে অকাসি. অথ সপ্পস্স বহিনিক্খন্তকালে নকুলো চঙ্কমনকোটিযং ৰম্মিকস্স বিলদ্ৰারে সীসং নীহরিত্ৰা মুখং ৰিৰরিত্ৰা নিপন্নো অস্সসন্তো পস্সসন্তো নিদ্দং উপগঞ্ছি. বোধিসত্তো তং তথা নিদ্দাযমানং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো তে নিস্সায ভযং উপ্পন্ন’’ন্তি পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –

২৯. ‘‘সন্ধিং কত্ৰা অমিত্তেন, অণ্ডজেন জলাবুজ;

ৰিৰরিয দাঠং সেসি, কুতো তে ভযমাগত’’ন্তি.

তত্থ সন্ধিং কত্ৰাতি মিত্তভাৰং করিত্ৰা. অণ্ডজেনাতি অণ্ডকোসে নিব্বত্তেন নাগেন. জলাবুজাতি নকুলং আলপতি. সো হি জলাবুম্হি জাতত্তা ‘‘জলাবুজো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিৰরিযাতি ৰিৰরিত্ৰা.

এৰং বোধিসত্তেন ৰুত্তো নকুলো ‘‘অয্য, পচ্চামিত্তো নাম ন অৰজানিতব্বো আসঙ্কিতব্বোযেৰা’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

৩০. ‘‘সঙ্কেথেৰ অমিত্তস্মিং, মিত্তস্মিম্পি ন ৰিস্সসে;

অভযা ভযমুপ্পন্নং, অপি মূলানি কন্ততী’’তি.

তত্থ অভযা ভযমুপ্পন্নন্তি ন ইতো তে ভযমুপ্পন্নন্তি অভযো, কো সো? মিত্তো. যঞ্হি মিত্তস্মিম্পি ৰিস্সাসে সতি ততো ভযং উপ্পজ্জতি, তং মূলানিপি কন্ততি, মিত্তস্স সব্বরন্ধানং ৰিদিতত্তা মূলঘচ্চায সংৰত্ততীতি অত্থো.

অথ নং বোধিসত্তো ‘‘মা ভাযি, যথা সপ্পো তযি ন দুব্ভতি, এৰমহং করিস্সামি, ত্ৰং ইতো পট্ঠায তস্মিং আসঙ্কং মা করী’’তি ওৰদিত্ৰা চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকপরাযণো অহোসি. তেপি যথাকম্মং গতা.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সপ্পো চ নকুলো চ ইমে দ্ৰে মহামত্তা অহেসুং, তাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

নকুলজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[১৬৬] ৬. উপসাল়কজাতকৰণ্ণনা

উপসাল়কনামানীতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো একং উপসাল়কং নাম সুসানসুদ্ধিকং ব্রাহ্মণং আরব্ভ কথেসি. সো কির অড্ঢো অহোসি মহদ্ধনো, দিট্ঠিগতিকত্তা পন ধুরৰিহারে ৰসন্তানম্পি বুদ্ধানং সঙ্গহং নাম ন অকাসি. পুত্তো পনস্স পণ্ডিতো অহোসি ঞাণসম্পন্নো. সো মহল্লককালে পুত্তং আহ – ‘‘মা খো মং, তাত, অঞ্ঞস্স ৰসলস্স ঝাপিতসুসানে ঝাপেহি, একস্মিং পন অনুচ্ছিট্ঠসুসানেযেৰ মং ঝাপেয্যাসী’’তি. ‘‘তাত, অহং তুম্হাকং ঝাপেতব্বযুত্তকং ঠানং ন জানামি, সাধু ৰত মং আদায গন্ত্ৰা ‘ইমস্মিং ঠানে মং ঝাপেয্যাসী’তি তুম্হেৰ আচিক্খথা’’তি. ব্রাহ্মণো ‘‘সাধু, তাতা’’তি তং আদায নগরা নিক্খমিত্ৰা গিজ্ঝকূটমত্থকং অভিরুহিত্ৰা ‘‘তাত, ইদং অঞ্ঞস্স ৰসলস্স অঝাপিতট্ঠানং, এত্থ মং ঝাপেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা পুত্তেন সদ্ধিং পব্বতা ওতরিতুং আরভি.

সত্থা পন তং দিৰসং পচ্চূসকালে বোধনেয্যবন্ধৰে ওলোকেন্তো তেসং পিতাপুত্তানং সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযং অদ্দস. তস্মা মগ্গং গহেত্ৰা ঠিতলুদ্দকো ৰিয পব্বতপাদং গন্ত্ৰা তেসং পব্বতমত্থকা ওতরন্তানং আগমযমানো নিসীদি, তে ওতরন্তা সত্থারং অদ্দসংসু. সত্থা পটিসন্থারং করোন্তো ‘‘কহং গমিস্সথ ব্রাহ্মণা’’তি পুচ্ছি. মাণৰো তমত্থং আরোচেসি. সত্থা ‘‘তেন হি এহি, তৰ পিতরা আচিক্খিতট্ঠানং গচ্ছামা’’তি উভো পিতাপুত্তে গহেত্ৰা পব্বতমত্থকং আরুয্হ ‘‘কতরং ঠান’’ন্তি পুচ্ছি. মাণৰো ‘‘ইমেসং তিণ্ণং পব্বতানং অন্তরং আচিক্খি, ভন্তে’’তি আহ. সত্থা ‘‘ন খো, মাণৰ, তৰ পিতা ইদানেৰ সুসানসুদ্ধিকো, পুব্বেপি সুসানসুদ্ধিকোৰ, ন চেস ইদানেৰ ‘ইমস্মিং ঠানে মং ঝাপেয্যাসী’তি তৰ আচিক্খতি, পুব্বেপি ইমস্মিংযেৰ ঠানে অত্তনো ঝাপিতভাৰং আচিক্খী’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে ইমস্মিঞ্ঞেৰ রাজগহে অযমেৰ উপসাল়কো ব্রাহ্মণো অযমেৰস্স পুত্তো অহোসি. তদা বোধিসত্তো মগধরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা পরিপুণ্ণসিপ্পো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা ঝানকীল়ং কীল়ন্তো হিমৰন্তপদেসে চিরং ৰসিত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায গিজ্ঝকূটে পণ্ণসালাযং ৰিহাসি. তদা সো ব্রাহ্মণো ইমিনাৰ নিযামেন পুত্তং ৰত্ৰা পুত্তেন ‘‘তুম্হেযেৰ মে তথারূপং ঠানং আচিক্খথা’’তি ৰুত্তে ‘‘ইদমেৰ ঠান’’ন্তি আচিক্খিত্ৰা পুত্তেন সদ্ধিং ওতরন্তো বোধিসত্তং দিস্ৰা তস্স সন্তিকং উপসঙ্কমি. বোধিসত্তো ইমিনাৰ নিযামেন পুচ্ছিত্ৰা মাণৰস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘এহি, তৰ পিতরা আচিক্খিতট্ঠানস্স উচ্ছিট্ঠভাৰং ৰা অনুচ্ছিট্ঠভাৰং ৰা জানিস্সামা’’তি তেহি সদ্ধিং পব্বতমত্থকং আরুয্হ ‘‘ইদং তিণ্ণং পব্বতানং অন্তরং অনুচ্ছিট্ঠট্ঠান’’ন্তি মাণৰেন ৰুত্তে ‘‘মাণৰ, ইমস্মিংযেৰ ঠানে ঝাপিতকানং পমাণং নত্থি, তৰেৰ পিতা ইমস্মিংযেৰ রাজগহে ব্রাহ্মণকুলেযেৰ নিব্বত্তিত্ৰা উপসাল়কোযেৰ নাম হুত্ৰা ইমস্মিংযেৰ পব্বতন্তরে চুদ্দস জাতিসহস্সানি ঝাপিতো. পথৰিযঞ্হি অঝাপিতট্ঠানং ৰা অসুসানট্ঠানং ৰা সীসানং অনিৰেসিতট্ঠানং ৰা লদ্ধুং ন সক্কা’’তি পুব্বেনিৰাসঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ইমং গাথাদ্ৰযমাহ –

৩১. ‘‘উপসাল়কনামানি, সহস্সানি চতুদ্দস;

অস্মিং পদেসে দড্ঢানি, নত্থি লোকে অনামতং.

৩২. ‘‘যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চ, অহিংসা সংযমো দমো;

এতং অরিযা সেৰন্তি, এতং লোকে অনামত’’ন্তি.

তত্থ অনামতন্তি মতট্ঠানং. তঞ্হি উপচারৰসেন ‘‘অমত’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং পটিসেধেন্তো ‘‘অনামত’’ন্তি আহ. ‘‘অনমত’’ন্তিপি পাঠো, লোকস্মিঞ্হি অনমতট্ঠানং অসুসানং নাম নত্থীতি অত্থো. যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চাতি যস্মিং পুগ্গলে চতুসচ্চৰত্থুকং পুব্বভাগসচ্চঞাণঞ্চ লোকুত্তরধম্মো চ অত্থি. অহিংসাতি পরেসং অৰিহেসা অৰিহেঠনা. সংযমোতি সীলসংযমো. দমোতি ইন্দ্রিযদমনং. ইদঞ্চ গুণজাতং যম্হি পুগ্গলে অত্থি, এতং অরিযা সেৰন্তীতি, অরিযা বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ এতং ঠানং সেৰন্তি, এৰরূপং পুগ্গলং উপসঙ্কমন্তি ভজন্তীতি অত্থো. এতং লোকে অনামতন্তি এতং গুণজাতং লোকে অমতভাৰসাধনতো অনামতং নাম.

এৰং বোধিসত্তো পিতাপুত্তানং ধম্মং দেসেত্ৰা চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকপরাযণো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে উভো পিতাপুত্তা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. ‘‘তদা পিতাপুত্তাৰ এতরহি পিতাপুত্তা অহেসুং, তাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

উপসাল়কজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[১৬৭] ৭. সমিদ্ধিজাতকৰণ্ণনা

অভুত্ৰা ভিক্খসি ভিক্খূতি ইদং সত্থা রাজগহং উপনিস্সায তপোদারামে ৰিহরন্তো সমিদ্ধিথেরং আরব্ভ কথেসি. একদিৰসঞ্হি আযস্মা সমিদ্ধি সব্বরত্তিং পধানং পদহিত্ৰা অরুণুগ্গমনৰেলায ন্হত্ৰা সুৰণ্ণৰণ্ণং অত্তভাৰং সুক্খাপযমানো অন্তরৰাসকং নিৰাসেত্ৰা উত্তরাসঙ্গং হত্থেন গহেত্ৰা অট্ঠাসি সুপরিকম্মকতা ৰিয সুৰণ্ণপটিমা. অত্তভাৰসমিদ্ধিযাযেৰ হিস্স ‘‘সমিদ্ধী’’তি নামং অহোসি. অথস্স সরীরসোভগ্গং দিস্ৰা একা দেৰধীতা পটিবদ্ধচিত্তা থেরং এৰমাহ – ‘‘ত্ৰং খোসি, ভিক্খু, দহরো যুৰা সুসু কাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো, এৰরূপস্স তৰ কামে অপরিভুঞ্জিত্ৰা কো অত্থো পব্বজ্জায, কামে তাৰ পরিভুঞ্জস্সু, পচ্ছা পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং করিস্সসী’’তি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘দেৰধীতে, ‘অসুকস্মিং নাম ৰযে ঠিতো মরিস্সামী’তি মম মরণকালং ন জানামি, এস মে কালো পটিচ্ছন্নো, তস্মা তরুণকালেযেৰ সমণধম্মং কত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সামী’’তি. সা থেরস্স সন্তিকা পটিসন্থারং অলভিত্ৰা তত্থেৰ অন্তরধাযি. থেরো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং আরোচেসি. সত্থা ‘‘ন খো, সমিদ্ধি, ত্ৰঞ্ঞেৰ এতরহি দেৰধীতায পলোভিতো, পুব্বেপি দেৰধীতরো পব্বজিতে পলোভিংসুযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং কাসিগামকে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো সব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা হিমৰন্তপদেসে একং জাতস্সরং নিস্সায ৰাসং কপ্পেসি. সো সব্বরত্তিং পধানং পদহিত্ৰা অরুণুগ্গমনৰেলায ন্হত্ৰা একং ৰক্কলং নিৰাসেত্ৰা একং হত্থেন গহেত্ৰা সরীরং ৰোদকং করোন্তো অট্ঠাসি. অথস্স রূপসোভগ্গপ্পত্তং অত্তভাৰং ওলোকেত্ৰা পটিবদ্ধচিত্তা একা দেৰধীতা বোধিসত্তং পলোভযমানা পঠমং গাথমাহ –

৩৩. ‘‘অভুত্ৰা ভিক্খসি ভিক্খু, ন হি ভুত্ৰান ভিক্খসি;

ভুত্ৰান ভিক্খু ভিক্খস্সু, মা তং কালো উপচ্চগা’’তি.

তত্থ অভুত্ৰা ভিক্খসি ভিক্খূতি ভিক্খু ত্ৰং দহরকালে কিলেসকামৰসেন ৰত্থুকামে অভুত্ৰাৰ ভিক্খায চরসি. ন হি ভুত্ৰান ভিক্খসীতি ননু নাম পঞ্চ কামগুণে ভুত্ৰা ভিক্খায চরিতব্বং, কামে অভুত্ৰাৰ ভিক্খাচরিযং উপগতোসি. ভুত্ৰান ভিক্খু ভিক্খস্সূতি ভিক্খু দহরকালে তাৰ কামে ভুঞ্জিত্ৰা পচ্ছা মহল্লককালে ভিক্খস্সু. মা তং কালো উপচ্চগাতি অযং কামে ভুঞ্জনকালো দহরকালো, তং মা অতিক্কমতূতি.

বোধিসত্তো দেৰতায ৰচনং সুত্ৰা অত্তনো অজ্ঝাসযং পকাসেন্তো দুতিযং গাথমাহ –

৩৪. ‘‘কালং ৰোহং ন জানামি, ছন্নো কালো ন দিস্সতি;

তস্মা অভুত্ৰা ভিক্খামি, মা মং কালো উপচ্চগা’’তি.

তত্থ কালং ৰোহং ন জানামীতি ৰোতি নিপাতমত্তং. অহং পন ‘‘পঠমৰযে ৰা মযা মরিতব্বং মজ্ঝিমৰযে ৰা পচ্ছিমৰযে ৰা’’তি এৰং অত্তনো মরণকালং ন জানামি. পণ্ডিতেন হি পুগ্গলেন –

‘‘জীৰিতং ব্যাধি কালো চ, দেহনিক্খেপনং গতি;

পঞ্চেতে জীৰলোকস্মিং, অনিমিত্তা ন নাযরে’’তি.

ছন্নো কালো ন দিস্সতীতি যস্মা ‘‘অসুকস্মিং নাম ৰযকালে হেমন্তাদিউতুকালে ৰা মযা মরিতব্ব’’ন্তি ময্হম্পেস ছন্নো হুত্ৰা কালো ন দিস্সতি, সুপ্পটিচ্ছন্নো হুত্ৰা ঠিতো ন পঞ্ঞাযতি. তস্মা অভুত্ৰা ভিক্খামীতি তেন কারণেন পঞ্চ কামগুণে অভুত্ৰা ভিক্খামি. মা মং কালো উপচ্চগাতি মং সমণধম্মকরণকালো মা অতিক্কমতূতি অত্থো. ইমিনা কারণেন দহরোৰ সমানো পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং করোমীতি. দেৰধীতা বোধিসত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা তত্থেৰ অন্তরধাযি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা দেৰধীতা অযং দেৰধীতা অহোসি, অহমেৰ তেন সমযেন তাপসো অহোসি’’ন্তি.

সমিদ্ধিজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[১৬৮] ৮. সকুণগ্ঘিজাতকৰণ্ণনা

সেনো বলসা পতমানোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অত্তজ্ঝাসযং সকুণোৰাদসুত্তং (সং. নি. ৫.৩৭২) আরব্ভ কথেসি. একদিৰসঞ্হি সত্থা ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘গোচরে, ভিক্খৰে, চরথ সকে পেত্তিকে ৰিসযে’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২) ইমং সংযুত্তমহাৰগ্গে সুত্তন্তং কথেন্তো ‘‘তুম্হে তাৰ তিট্ঠথ, পুব্বে তিরচ্ছানগতাপি সকং পেত্তিকৰিসযং পহায অগোচরে চরন্তা পচ্চামিত্তানং হত্থপথং গন্ত্ৰাপি অত্তনো পঞ্ঞাসম্পত্তিযা উপাযকোসল্লেন পচ্চামিত্তানং হত্থা মুচ্চিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো লাপসকুণযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা নঙ্গলকট্ঠকরণে লেড্ডুট্ঠানে ৰাসং কপ্পেসি. সো একদিৰসং ‘‘সকৰিসযে গোচরগহণং পহায পরৰিসযে গোচরং গণ্হিস্সামী’’তি অটৰিপরিযন্তং অগমাসি. অথ নং তত্থ গোচরং গণ্হন্তং দিস্ৰা সকুণগ্ঘি সহসা অজ্ঝপ্পত্তা অগ্গহেসি. সো সকুণগ্ঘিযা হরিযমানো এৰং পরিদেৰসি – ‘‘মযমেৰম্হ অলক্খিকা, মযং অপ্পপুঞ্ঞা, যে মযং অগোচরে চরিম্হ পরৰিসযে, সচেজ্জ মযং গোচরে চরেয্যাম সকে পেত্তিকে ৰিসযে, ন ম্যাযং সকুণগ্ঘি অলং অভৰিস্স যদিদং যুদ্ধাযা’’তি. ‘‘কো পন, তে লাপ, গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো’’তি? ‘‘যদিদং নঙ্গলকট্ঠকরণং লেড্ডুট্ঠান’’ন্তি. অথ নং সকুণগ্ঘি সকে বলে অপত্থদ্ধা অমুঞ্চি – ‘‘গচ্ছ খো, ত্ৰং লাপ, তত্রপি মে গন্ত্ৰা ন মোক্খসী’’তি. সো তত্থ গন্ত্ৰা মহন্তং লেড্ডুং অভিরুহিত্ৰা ‘‘এহি খো দানি সকুণগ্ঘী’’তি সেনং অৰ্হযন্তো অট্ঠাসি. সকুণগ্ঘি সকে বলে অপত্থদ্ধা উভো পক্খে সন্নয্হ লাপসকুণং সহসা অজ্ঝপ্পত্তা. যদা পন তং লাপো ‘‘বহুআগতা খো ম্যাযং সকুণগ্ঘী’’তি অঞ্ঞাসি, অথ পরিৰত্তিত্ৰা তস্সেৰ লেড্ডুস্স অন্তরং পচ্চাপাদি. সকুণগ্ঘি ৰেগং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তী তত্থেৰ উরং পচ্চতাল়েসি. এৰং সা ভিন্নেন হদযেন নিক্খন্তেহি অক্খীহি জীৰিতক্খযং পাপুণি.

সত্থা ইমং অতীতং দস্সেত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতাপি অগোচরে চরন্তা সপত্তহত্থং গচ্ছন্তি, গোচরে পন সকে পেত্তিকে ৰিসযে চরন্তা সপত্তে নিগ্গণ্হন্তি, তস্মা তুম্হেপি মা অগোচরে চরথ পরৰিসযে. অগোচরে, ভিক্খৰে, চরতং পরৰিসযে লচ্ছতি মারো ওতারং, লচ্ছতি মারো আরম্মণং. কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অগোচরো পরৰিসযো? যদিদং পঞ্চ কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা…পে… অযং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অগোচরো পরৰিসযো’’তি ৰত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পঠমং গাথমাহ –

৩৫. ‘‘সেনো বলসা পতমানো, লাপং গোচরঠাযিনং;

সহসা অজ্ঝপ্পত্তোৰ, মরণং তেনুপাগমী’’তি.

তত্থ বলসা পতমানোতি ‘‘লাপং গণ্হিস্সামী’’তি বলেন থামেন পতমানো. গোচরঠাযিনন্তি সকৰিসযা নিক্খমিত্ৰা গোচরত্থায অটৰিপরিযন্তে ঠিতং. অজ্ঝপ্পত্তোতি সম্পত্তো. মরণং তেনুপাগমীতি তেন কারণেন মরণং পত্তো.

তস্মিং পন মরণং পত্তে লাপো নিক্খমিত্ৰা ‘‘দিট্ঠা ৰত মে পচ্চামিত্তস্স পিট্ঠী’’তি তস্স হদযে ঠত্ৰা উদানং উদানেন্তো দুতিযং গাথমাহ –

৩৬. ‘‘সোহং নযেন সম্পন্নো, পেত্তিকে গোচরে রতো;

অপেতসত্তু মোদামি, সম্পস্সং অত্থমত্তনো’’তি.

তত্থ নযেনাতি উপাযেন. অত্থমত্তনোতি অত্তনো অরোগভাৰসঙ্খাতং ৰুড্ঢিং.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে বহূ ভিক্খূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু. ‘‘তদা সেনো দেৰদত্তো অহোসি, লাপো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সকুণগ্ঘিজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.

[১৬৯] ৯. অরকজাতকৰণ্ণনা

যো ৰে মেত্তেন চিত্তেনাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো মেত্তসুত্তং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে সত্থা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘মেত্তায, ভিক্খৰে, চেতোৰিমুত্তিযা আসেৰিতায ভাৰিতায বহুলীকতায যানীকতায ৰত্থুকতায অনুট্ঠিতায পরিচিতায সুসমারদ্ধায একাদসানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে একাদস? সুখং সুপতি, সুখং পটিবুজ্ঝতি, ন পাপকং সুপিনং পস্সতি, মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, দেৰতা রক্খন্তি, নাস্স অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা কমতি, তুৰটং চিত্তং সমাধিযতি, মুখৰণ্ণো ৰিপ্পসীদতি, অসম্মূল়্হো কালং করোতি, উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তো ব্রহ্মলোকূপগো হোতি. মেত্তায, ভিক্খৰে, চেতোৰিমুত্তিযা আসেৰিতায…পে… সুসমারদ্ধায ইমে একাদসানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি (অ. নি. ১১.১৫). ইমে একাদসানিসংসে গহেত্ৰা ঠিতং মেত্তাভাৰনং ৰণ্ণেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম সব্বসত্তেসু ওদিস্সকানোদিস্সকৰসেন মেত্তা ভাৰেতব্বা, হিতোপি হিতেন ফরিতব্বো, অহিতোপি হিতেন ফরিতব্বো, মজ্ঝত্তোপি হিতেন ফরিতব্বো. এৰং সব্বসত্তেসু ওদিস্সকানোদিস্সকৰসেন মেত্তা ভাৰেতব্বা, করুণা মুদিতা উপেক্খা ভাৰেতব্বা, চতূসু ব্রহ্মৰিহারেসু কম্মং কাতব্বমেৰ. এৰং করোন্তো হি মগ্গং ৰা ফলং ৰা অলভন্তোপি ব্রহ্মলোকপরাযণো অহোসি, পোরাণকপণ্ডিতাপি সত্ত ৰস্সানি মেত্তং ভাৰেত্ৰা সত্ত সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে ব্রহ্মলোকস্মিংযেৰ ৰসিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে একস্মিং কপ্পে বোধিসত্তো ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা চতুন্নং ব্রহ্মৰিহারানং লাভী অরকো নাম সত্থা হুত্ৰা হিমৰন্তপদেসে ৰাসং কপ্পেসি, তস্স মহা পরিৰারো অহোসি. সো ইসিগণং ওৰদন্তো ‘‘পব্বজিতেন নাম মেত্তা ভাৰেতব্বা, করুণা মুদিতা উপেক্খা ভাৰেতব্বা. মেত্তচিত্তঞ্হি নামেতং অপ্পনাপ্পত্তং ব্রহ্মলোকপরাযণতং সাধেতী’’তি মেত্তায আনিসংসং পকাসেন্তো ইমা গাথা আহ –

৩৭. ‘‘যো ৰে মেত্তেন চিত্তেন, সব্বলোকানুকম্পতি;

উদ্ধং অধো চ তিরিযং, অপ্পমাণেন সব্বসো.

৩৮. ‘‘অপ্পমাণং হিতং চিত্তং, পরিপুণ্ণং সুভাৰিতং;

যং পমাণকতং কম্মং, ন তং তত্রাৰসিস্সতী’’তি.

তত্থ যো ৰে মেত্তেন চিত্তেন, সব্বলোকানুকম্পতীতি খত্তিযাদীসু ৰা সমণব্রাহ্মণেসু ৰা যো কোচি অপ্পমাণেন মেত্তেন চিত্তেন সকলং সত্তলোকং অনুকম্পতি. উদ্ধন্তি পথৰিতো যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনব্রহ্মলোকা. অধোতি পথৰিযা হেট্ঠা উস্সদে মহানিরযে. তিরিযন্তি মনুস্সলোকে, যত্তকানি চক্কৰাল়ানি চ তেসু সব্বেসু এত্তকে ঠানে নিব্বত্তা সব্বে সত্তা অৰেরা হোন্তু, অব্যাপজ্ঝা অনীঘা, সুখী অত্তানং পরিহরন্তূতি এৰং ভাৰিতেন মেত্তেন চিত্তেনাতি অত্থো. অপ্পমাণেনাতি অপ্পমাণসত্তানং অপ্পমাণারম্মণত্তা অপ্পমাণেন. সব্বসোতি সব্বাকারেন, উদ্ধং অধো তিরিযন্তি এৰং সব্বসুগতিদুগ্গতিৰসেনাতি অত্থো.

অপ্পমাণং হিতং চিত্তন্তি অপ্পমাণং কত্ৰা ভাৰিতং সব্বসত্তেসু হিতচিত্তং. পরিপুণ্ণন্তি অৰিকলং. সুভাৰিতন্তি সুৰড্ঢিতং, অপ্পনাচিত্তস্সেতং নামং. যং পমাণকতং কম্মন্তি যং ‘‘অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তি এৰং আরম্মণত্তিকৰসেন চ ৰসীভাৰপ্পত্তিৰসেন চ অৰড্ঢিত্ৰা কতং পরিত্তং কামাৰচরকম্মং. ন তং তত্রাৰসিস্সতীতি তং পরিত্তং কম্মং যং তং ‘‘অপ্পমাণং হিতং চিত্ত’’ন্তি সঙ্খগতং রূপাৰচরকম্মং, তত্র ন অৰসিস্সতি. যথা নাম মহোঘেন অজ্ঝোত্থটং পরিত্তোদকং ওঘস্স অব্ভন্তরে তেন অসংহীরমানং নাৰসিস্সতি ন তিট্ঠতি, অথ খো মহোঘোৰ তং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা তিট্ঠতি, এৰমেৰ তং পরিত্তকম্মং তস্স মহগ্গতকম্মস্স অব্ভন্তরে তেন মহগ্গতকম্মেন অচ্ছিন্দিত্ৰা অগ্গহিতৰিপাকোকাসং হুত্ৰা ন অৰসিস্সতি ন তিট্ঠতি, ন সক্কোতি অত্তনো ৰিপাকং দাতুং, অথ খো মহগ্গতকম্মমেৰ তং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা তিট্ঠতি ৰিপাকং দেতীতি.

এৰং বোধিসত্তো অন্তেৰাসিকানং মেত্তাভাৰনায আনিসংসং কথেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৰা সত্ত সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে ন ইমং লোকং পুন অগমাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ইসিগণো বুদ্ধপরিসা অহোসি, অরকো পন সত্থা অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

অরকজাতকৰণ্ণনা নৰমা.

[১৭০] ১০. ককণ্টকজাতকৰণ্ণনা

নাযং পুরে উণ্ণমতীতি ইদং ককণ্টকজাতকং মহাউমঙ্গজাতকে (জা. ২.২২.৫৯০ আদযো) আৰিভৰিস্সতি.

ককণ্টকজাতকৰণ্ণনা দসমা.

সন্থৰৰগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

ইন্দসমানগোত্তঞ্চ, সন্থৰং সুসীমং গিজ্ঝং;

নকুলং উপসাল়কং, সমিদ্ধি চ সকুণগ্ঘি;

অরকঞ্চ ককণ্টকং.