১৩. লোকসুত্তৰণ্ণনা
১১২. তেরসমে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, অত্থতো পুরিমং অরিযসচ্চদ্ৰযং ইধ পন দুক্খং অরিযসচ্চং ৰেদিতব্বং. স্ৰাযং সত্তলোকো, সঙ্খারলোকো, ওকাসলোকোতি ৰিভাগতো সরূপতো চ হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. অপিচ খন্ধলোকাদিৰসেন চ অনেকৰিধো লোকো. যথাহ –
‘‘লোকোতি খন্ধলোকো, ধাতুলোকো, আযতনলোকো, ৰিপত্তিভৰলোকো, ৰিপত্তিসম্ভৰলোকো, সম্পত্তিভৰলোকো, সম্পত্তিসম্ভৰলোকো, একো লোকো সব্বে সত্তা অহারট্ঠিতিকা, দ্ৰে লোকা নামঞ্চ রূপঞ্চ, তযো লোকা তিস্সো ৰেদনা, চত্তারো লোকা চত্তারো আহারা, পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, সত্ত লোকা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা, নৰ লোকা নৰ সত্তাৰাসা, দস লোকা দসাযতনানি, দ্ৰাদস লোকা দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস লোকা অট্ঠারস ধাতুযো’’তি (মহানি. ৩; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২).
এৰমনেকধা ৰিভত্তোপি লোকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু এৰ সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছতি, উপাদানক্খন্ধা চ দুক্খং অরিযসচ্চং জাতিপি দুক্খা …পে… সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধাপি দুক্খাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থতো পুরিমং অরিযসচ্চদ্ৰযং, ইধ পন দুক্খং অরিযসচ্চং ৰেদিতব্ব’’ন্তি. ননু চ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠো অৰিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু সম্ভৰতীতি? সচ্চং সম্ভৰতি. যং পন ন লুজ্জতীতি গহিতং, তং তথা ন হোতি, একংসেনেৰ লুজ্জতি পলুজ্জতীতি সো লোকোতি উপাদানক্খন্ধেস্ৰেৰ লোকসদ্দো নিরূল়্হোতি ৰেদিতব্বো. তস্মা লোকোতি দুক্খং অরিযসচ্চং এৰ.
যদিপি তথাগত-সদ্দস্স হেট্ঠা তথাগতসুত্তে নানানযেহি ৰিত্থারতো অত্থো ৰিভত্তো, তথাপি পাল়িযা অত্থসংৰণ্ণনামুখেন অযমত্থৰিভাৰনা – অভিসম্বুদ্ধোতি ‘‘অভিঞ্ঞেয্যতো পরিঞ্ঞেয্যতো’’তি পুব্বে ৰুত্তৰিভাগেন ৰা অৰিসেসতো তাৰ আসযানুসযচরিযাধিমুত্তিআদিভেদতো কুসলাকুসলাদিৰিভাগতো ৰট্টপ্পমাণসণ্ঠানাদিভেদতো, ৰিসেসতো ৰা পন ‘‘অযং সস্সতাসযো, অযং উচ্ছেদাসযো’’তিআদিনা ‘‘কক্খল়লক্খণা পথৰীধাতু, পগ্ঘরণলক্খণা আপোধাতূ’’তিআদিনা চ অভিৰিসিট্ঠেন সযম্ভুঞাণেন সম্মা অৰিপরীতং যো যো অত্থো যথা যথা বুজ্ঝিতব্বো, তথা তথা বুদ্ধো ঞাতো অত্তপচ্চক্খো কতোতি অভিসম্বুদ্ধো.
লোকস্মাতি যথাৰুত্তলোকতো. ৰিসংযুত্তোতি ৰিসংসট্ঠো, তপ্পটিবদ্ধানং সব্বেসং সংযোজনানং সম্মদেৰ সমুচ্ছিন্নত্তা ততো ৰিপ্পমুত্তোতি অত্থো. লোকসমুদযোতি সুত্তন্তনযেন তণ্হা, অভিধম্মনযেন পন অভিসঙ্খারেহি সদ্ধিং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. পহীনোতি বোধিমণ্ডে অরহত্তমগ্গঞাণেন সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন সৰাসনং পহীনো. লোকনিরোধোতি নিব্বানং. সচ্ছিকতোতি অত্তপচ্চক্খো কতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সো হি লোকনিরোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং অরিযেহি পটিপজ্জীযতি চাতি লোকনিরোধগামিনী পটিপদাতি ৰুচ্চতি.
এত্তাৰতা তথানি অভিসম্বুদ্ধো যাথাৰতো গতোতি তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. চত্তারি হি অরিযসচ্চানি তথানি নাম. যথাহ –
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং, অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো, গতোতি চ অৰগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা ভগৰা সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায অৰিপরীতায গতো অৰগতো, তস্মা লোকো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথং অৰিপরীতং গতো পটিপন্নোতি তথাগতোতি. এৰং ইমিস্সা পাল়িযা ভগৰতো তথাগতভাৰদীপনৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
ইতি ভগৰা চতুসচ্চাভিসম্বোধনৰসেন অত্তনো তথাগতভাৰং পকাসেত্ৰা ইদানি তত্থ দিট্ঠাদিঅভিসম্বোধিৰসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. অঙ্গুত্তরট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.২৩) পন ‘‘চতূহি সচ্চেহি অত্তনো বুদ্ধভাৰং কথেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তং তথাগতসদ্দ-বুদ্ধসদ্দানং অত্থতো নিন্নানাকরণতং দস্সেতুং ৰুত্তং. তথা চেৰ হি পাল়ি পৰত্তাতি. তত্থ দিট্ঠন্তি রূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৰা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং, রসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনঞ্চ. ৰিঞ্ঞাতন্তি সুখদুক্খাদিধম্মারম্মণং. পত্তন্তি পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা পত্তং. পরিযেসিতন্তি পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা পরিযেসিতং. অনুৰিচরিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চরিতং. কস্স পন অনুৰিচরিতং মনসাতি? সদেৰকস্স…পে… সদেৰমনুস্সাযাতি সম্বন্ধনীযং. তত্থ সহ দেৰেহীতি সদেৰকো, তস্স সদেৰকস্স. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
সদেৰকৰচনেন চেত্থ পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং ৰেদিতব্বং, সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্রাহ্মণিৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চেৰ সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি দেৰমারব্রহ্মেহি সদ্ধিং সত্তলোকো, দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
অপরো নযো – সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরদেৰলোকো গহিতো, সমারকৰচনেন ছকামাৰচরদেৰলোকো, সব্রহ্মকৰচনেন রূপীব্রহ্মলোকো, সস্সমণব্রাহ্মণাদিৰচনেন সম্মুতিদেৰেহি সহ অৰসেসসত্তলোকো গহিতো. অপিচেত্থ সদেৰকৰচনেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো সব্বলোকৰিসযস্স ভগৰতো অভিসম্বুদ্ধভাৰে পকাসিতে যেসমেৰং সিযা ‘‘মারো নাম মহানুভাৰো ছকামাৰচরিস্সরো ৰসৰত্তী, ব্রহ্মা পন ততোপি মহানুভাৰতরো দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি, উত্তমজ্ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদেতি. পুথূ চ সমণব্রাহ্মণা ইদ্ধিমন্তো দিব্বচক্খুকা পরচিত্তৰিদুনো মহানুভাৰা সংৰিজ্জন্তি. অযঞ্চ সত্তকাযো অনন্তো অপরিমাণো, কিমেতেসং সব্বেসংযেৰ ৰিসযো অনৰসেসতো ভগৰতা অভিসম্বুদ্ধো’’তি? তেসং ৰিমতিং ৰিধমেন্তো ভগৰা ‘‘সদেৰকস্স লোকস্সা’’তিআদিমাহ.
পোরাণা পনাহু – ‘‘সদেৰকস্সা’’তি দেৰতাহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং পরিযাদিযতি, ‘‘সমারকস্সা’’তি মারেন সদ্ধিং অৰসেসলোকং, ‘‘সব্রহ্মকস্সা’’তি ব্রহ্মেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং. এৰং সব্বেপি তিভৰূপগে সত্তে তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৰা পুন দ্ৰীহি পদেহি পরিযাদিযন্তো ‘‘সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সাযা’’তি আহ. এৰং পঞ্চহিপি পদেহি খন্ধত্তযপরিচ্ছিন্নে সব্বসত্তে পরিযাদিযতি.
যস্মা তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি ইমিনা ইদং দস্সেতি – যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ‘‘নীলং পীতক’’ন্তিআদি রূপারম্মণং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, তং সব্বং ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম রূপারম্মণং দিস্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ‘‘ভেরিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দো’’তিআদি সদ্দারম্মণং সোতদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলগন্ধো তচগন্ধো’’তিআদি গন্ধারম্মণং ঘানদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘মূলরসো খন্ধরসো’’তিআদি রসারম্মণং জিৰ্হাদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘কক্খল়ং মুদুক’’ন্তিআদি পথৰীধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুভেদং ফোট্ঠব্বারম্মণং কাযদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং.
তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স সুখাদিভেদং ধম্মারম্মণং মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ধম্মারম্মণং জানিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং. এৰং যং ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং, তং তথাগতেন অদিট্ঠং ৰা অসুতং ৰা অমুতং ৰা অৰিঞ্ঞাতং ৰা নত্থি. ইমস্স পন মহাজনস্স পরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি. সব্বম্পি তথাগতস্স অপ্পত্তং নাম নত্থি ঞাণেন অসচ্ছিকতং. ততো এৰ যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৰা সব্বং সব্বাকারেন জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চানেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৭) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰেপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু.
তস্মা তথাগতোতি ৰুচ্চতীতি যং যথা লোকেন গতং, তস্স তথেৰ গতত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. পাল়িযং পন ‘‘অভিসম্বুদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং, তং তথাগতসদ্দেন সমানত্থং. ইমিনা তথাদস্সিভাৰতো তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি,
অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;
সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং,
তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি. (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ১.১২১);
সুত্তন্তেপি ৰুত্তং ভগৰতা –
‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায পজায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).
যঞ্চ, ভিক্খৰে, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতীতি যস্সঞ্চ ৰিসাখপুণ্ণমরত্তিযং তথা আগতাদিঅত্থেন তথাগতো ভগৰা বোধিমণ্ডে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা উত্তরিতরাভাৰতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং আসৰক্খযঞাণেন সদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগচ্ছতি. যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতীতি যস্সঞ্চ ৰিসাখপুণ্ণমরত্তিযংযেৰ কুসিনারাযং উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি. যং এতস্মিং অন্তরেতি ইমাসং দ্ৰিন্নং সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতূনং ৰেমজ্ঝে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণে কালে পঠমবোধিযম্পি, মজ্ঝিমবোধিযম্পি, পচ্ছিমবোধিযম্পি যং সুত্তগেয্যাদিপ্পভেদং ধম্মং ভাসতি নিদ্দিসনৰসেন, লপতি উদ্ধিসনৰসেন, নিদ্দিসতি পটিনিদ্দিসনৰসেন. সব্বং তং তথেৰ হোতীতি তং এত্থন্তরে দেসিতং সব্বং সুত্তগেয্যাদিনৰঙ্গং বুদ্ধৰচনং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনুপৰজ্জং অনূনং অনধিকং সব্বাকারপরিপুণ্ণং রাগমদনিম্মদনং…পে… মোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি অৰক্খলিতং, একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয একনাল়িযা মিতং ৰিয একতুলায তুলিতং ৰিয চ তং তথেৰ হোতি যস্সত্থায ভাসিতং, একন্তেনেৰ তস্স সাধনতো, নো অঞ্ঞথা. তস্মা তথং, অৰিতথং, অনঞ্ঞথং. এতেন তথাৰাদিতায তথাগতোতি দস্সেতি. গদঅত্থো অযং গতসদ্দো দকারস্স তকারং কত্ৰা, তস্মা তথং গদতীতি তথাগতোতি অত্থো. অথ ৰা আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিপরীতো আগদো যস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেত্থ পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
যথাৰাদী তথাকারীতি যে ধম্মে ভগৰা ‘‘ইমে ধম্মা অকুসলা সাৰজ্জা ৰিঞ্ঞুগরহিতা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তী’’তি পরেসং ধম্মং দেসেন্তো ৰদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৰ সযং পহাসি. যে পন ধম্মে ভগৰা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা অনৰজ্জা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’’তি ৰদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৰ সযং উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. তস্মা যথাৰাদী ভগৰা, তথাকারীতি ৰেদিতব্বো. যথাকারী তথাৰাদীতি সম্মদেৰ সীলাদিপরিপূরণৰসেন সম্মা পটিপন্নো সযং যথাকারী ভগৰা, তথেৰ ধম্মদেসনায পরেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৰসেন তথাৰাদী. ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা. তস্মা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চস্স যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি অত্থো.
অভিভূ অনভিভূতোতি উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিনিরযং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ভগৰা সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো ধম্মরাজা দেৰানং অতিদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা. ততো এৰ সযং ন কেনচি অভিভূতোতি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসত্থে নিপাতো. যঞ্হি কিঞ্চি নেয্যং নাম, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৰিয পস্সতীতি দসো. অৰিপরীতং আসযাদিঅৰবোধেন হিতূপসংহারাদিনা চ সত্তে, ভাৰঞ্ঞথত্তূপনযৰসেন সঙ্খারে সব্বাকারেন সুচিণ্ণৰসিতায সমাপত্তিযো চিত্তঞ্চ ৰসে ৰত্তেতীতি ৰসৰত্তী. এত্তাৰতা অভিভৰনট্ঠেন ভগৰা অত্তনো তথাগতভাৰং দস্সেতি.
তত্রেৰং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা – অগদো ৰিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেনেৰ হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো ৰিয দিব্বাগদেন সপ্পে, সব্বে পরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… ৰসৰত্তী, তস্মা তথাগতোতি ৰুচ্চতী’’তি.
গাথাসু সব্বলোকং অভিঞ্ঞাযাতি তেধাতুকলোকসন্নিৰাসং জানিত্ৰা. সব্বলোকে যথাতথন্তি তস্মিং তেধাতুকলোকসন্নিৰাসে যংকিঞ্চি নেয্যং, তং সব্বং যথাতথং অৰিপরীতং জানিত্ৰা. সব্বলোকৰিসংযুত্তোতি চতুন্নং যোগানং অনৰসেসপ্পহানেন সব্বেনপি লোকেন ৰিসংযুত্তো ৰিপ্পমুত্তো. অনূপযোতি সব্বস্মিম্পি লোকে তণ্হাদিট্ঠিউপযেহি অনূপযো তেহি উপযেহি ৰিরহিতো.
সব্বাভিভূতি রূপাদীনি সব্বারম্মণানি, সব্বং সঙ্খারগতং, সব্বেপি মারে অভিভৰিত্ৰা ঠিতো. ধীরোতি ধিতিসম্পন্নো. সব্বগন্থপ্পমোচনোতি সব্বে অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিকে মোচেত্ৰা ঠিতো ৰেনেয্যসন্তানেপি অত্তনো দেসনাৰিলাসেন তেসং পমোচনতো সব্বগন্থপ্পমোচনো. ফুট্ঠাস্সাতি ফুট্ঠা অস্স. করণত্থে ইদং সামিৰচনং, ফুট্ঠা অনেনাতি অত্থো. পরমা সন্তীতি নিব্বানং. তঞ্হি তেন ঞাণফুসনেন ফুট্ঠং. তেনেৰাহ ‘‘নিব্বানং অকুতোভয’’ন্তি. অথ ৰা পরমা সন্তীতি উত্তমা সন্তি. কতরা সাতি? নিব্বানং. যস্মা পন নিব্বানে কুতোচি ভযং নত্থি, তস্মা তং অকুতোভযন্তি ৰুচ্চতি.
অনীঘোতি নিদ্দুক্খো. সব্বকম্মক্খযং পত্তোতি সব্বেসং কম্মানং খযং পরিযোসানং অচ্চন্তাভাৰং পত্তো. ৰিমুত্তো উপধিসঙ্খযেতি উপধিসঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে তদারম্মণায ফলৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তো. এস সোতি এসো সো. সীহো অনুত্তরোতি পরিস্সযানং সহনট্ঠেন, কিলেসানং হননট্ঠেন চ, তথাগতো অনুত্তরো সীহো নাম. ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. পৰত্তযীতি তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং পৰত্তেসি.
ইতীতি এৰং তথাগতস্স গুণে জানিত্ৰা. সঙ্গম্মাতি সমাগন্ত্ৰা. তংনমস্সন্তীতি তং তথাগতং তে সরণং গতা দেৰমনুস্সা নমস্সন্তি. মহন্তেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতত্তা মহন্তং, চতুৰেসারজ্জযোগেন ৰীতসারদং. ইদানি যং ৰদন্তা তে নমস্সন্তি, তং দস্সেতুং দন্তোতিআদি ৰুত্তং. তং উত্তানত্থমেৰ.
ইতি ইমস্মিং চতুক্কনিপাতে ছট্ঠে সত্তমে চ সুত্তে ৰট্টং কথিতং, পঠমদুতিযততিযদ্ৰাদসমতেরসমেসু ৰিৰট্টং কথিতং, সেসেসু ৰট্টৰিৰট্টং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
তেরসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি পরমত্থদীপনিযা
খুদ্দকনিকায-অট্ঠকথায
ইতিৰুত্তকস্স চতুক্কনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথা
এত্তাৰতা চ –
ধম্মিস্সরেন জগতো, ধম্মালোকৰিধাযিনা;
ধম্মানং বোধনেয্যানং, জানতা দেসনাৰিধিং.
তং তং নিদানমাগম্ম, সব্বলোকহিতেসিনা;
এককাদিপ্পভেদেন, দেসিতানি মহেসিনা.
দসুত্তরসতং দ্ৰে চ, সুত্তানি ইতিৰুত্তকং;
ইতিৰুত্তপ্পভেদেন, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.
ছল়ভিঞ্ঞা ৰসিপ্পত্তা, পভিন্নপটিসম্ভিদা;
যং তং সাসনধোরয্হা, ধম্মসঙ্গাহকা পুরে.
তস্স অত্থং পকাসেতুং, পোরাণট্ঠকথানযং;
নিস্সায যা সমারদ্ধা, অত্থসংৰণ্ণনা মযা.
সা তত্থ পরমত্থানং, সুত্তন্তেসু যথারহং;
পকাসনা পরমত্থ-দীপনী নাম নামতো.
সম্পত্তা পরিনিট্ঠানং, অনাকুলৰিনিচ্ছযা;
অট্ঠত্তিংসপ্পমাণায, পাল়িযা ভাণৰারতো.
ইতি তং সঙ্খরোন্তেন, যং তং অধিগতং মযা;
পুঞ্ঞং তস্সানুভাৰেন, লোকনাথস্স সাসনং.
ওগাহেত্ৰা ৰিসুদ্ধায, সীলাদিপটিপত্তিযা;
সব্বেপি পাণিনো হোন্তু, ৰিমুত্তিরসভাগিনো.
চিরং তিট্ঠতু লোকস্মিং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনং;
তস্মিং সগারৰা নিচ্চং, হোন্তু সব্বেপি পাণিনো.
সম্মা ৰস্সতু কালেন, দেৰোপি জগতিপ্পতি;
সদ্ধম্মনিরতো লোকং, ধম্মেনেৰ পসাসতূতি.
ইতি বদরতিত্থৰিহারৰাসিনা আচরিযধম্মপালেন কতা
ইতিৰুত্তকস্স অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.