৪. চতুত্থৰগ্গো
১. ৰিতক্কসুত্তৰণ্ণনা
৮০. চতুত্থৰগ্গস্স পঠমে অকুসলৰিতক্কাতি অকোসল্লসম্ভূতা ৰিতক্কা, মিচ্ছাৰিতক্কাতি অত্থো. অনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তোতি এত্থ অনৰঞ্ঞত্তীতি অনৰঞ্ঞা পরেহি অত্তনো অহীল়িততা অপরিভূততা, ‘‘অহো ৰত মং পরে ন অৰজানেয্যু’’ন্তি এৰং পৰত্তো ইচ্ছাচারো, তায অনৰঞ্ঞত্তিযা পটিসংযুত্তো সংসট্ঠো, তং ৰা আরব্ভ পৰত্তো অনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো. তস্মা ‘‘কথং নু খো মং পরে গহট্ঠা চেৰ পব্বজিতা চ ন ওরকতো দহেয্যু’’ন্তি সম্ভাৰনকম্যতায ইচ্ছাচারে, ঠত্ৰা পৰত্তিতৰিতক্কস্সেতং অধিৰচনং. লাভসক্কারসিলোকপটিসংযুত্তোতি চীৰরাদিলাভেন চেৰ সক্কারেন চ কিত্তিসদ্দেন চ আরম্মণকরণৰসেন পটিসংযুত্তো. পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তোতি পরেসু অনুদ্দযতাপতিরূপকেন গেহসিতপেমেন পটিসংযুত্তো. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘সংসট্ঠো ৰিহরতি রাজূহি রাজমহামত্তেহি ব্রাহ্মণেহি গহপতিকেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি সহনন্দী সহসোকী, সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনাৰ যোগং আপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৩; ৪.২৪১; ৰিভ. ৮৮৮).
গাথাসু অনৰঞ্ঞত্তিযা পটিসংযুত্তো পুগ্গলো অনৰঞ্ঞত্তিসংযুত্তো. লাভসক্কারে গারৰো এতস্স, ন ধম্মেতি লাভসক্কারগারৰো. সুখদুক্খেসু অমা সহ ভৰাতি অমচ্চা, সহাযসদিসা উপট্ঠাকা. তেহি গেহসিতপেমৰসেন সহ নন্দনসীলো সহনন্দী অমচ্চেহি, ইমিনা পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তং ৰিতক্কং দস্সেতি. আরা সংযোজনক্খযাতি ইমেহি তীহি ৰিতক্কেহি অভিভূতো পুগ্গলো সংযোজনক্খযতো অরহত্ততো দূরে, তস্স তং দুল্লভন্তি অত্থো.
পুত্তপসুন্তি পুত্তে চ পসৰো চ. পুত্তসদ্দেন চেত্থ দারাদযো; পসুসদ্দেন অস্সমহিংসখেত্তৰত্থাদযো চ সঙ্গহিতা. ৰিৰাহেতি ৰিৰাহকারাপনে. ইমিনা আৰাহোপি সঙ্গহিতো. সংহরানীতি পরিগ্গহানি, পরিক্খারসঙ্গহানীতি অত্থো. ‘‘সন্থৰানী’’তি চ পঠন্তি, মিত্তসন্থৰানীতি অত্থো. সব্বত্থ হিত্ৰাতি সম্বন্ধো. ভব্বো সো তাদিসো ভিক্খূতি সো যথাৰুত্তং সব্বং পপঞ্চং পরিচ্চজিত্ৰা যথা সত্থারা ৰুত্তায সম্মাপটিপত্তিযা, তথা পস্সিতব্বতো তাদিসো সংসারে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু উত্তমং সম্বোধিং অরহত্তং পত্তুং অরহতি.
পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সক্কারসুত্তৰণ্ণনা
৮১. দুতিযে সক্কারেনাতি সক্কারেন হেতুভূতেন, অথ ৰা সক্কারেনাতি সক্কারহেতুনা, সক্কারহেতুকেন ৰা. সক্কারঞ্হি নিস্সায ইধেকচ্চে পুগ্গলা পাপিচ্ছা ইচ্ছাপকতা ইচ্ছাচারে ঠত্ৰা ‘‘সক্কারং নিব্বত্তেস্সামা’’তি অনেকৰিহিতং অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জিত্ৰা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি, অপরে যথাসক্কারং লভিত্ৰা তন্নিমিত্তং মানমদমচ্ছরিযাদিৰসেন পমাদং আপজ্জিত্ৰা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সক্কারেন অভিভূতা পরিযাদিন্নচিত্তা’’তি. তত্থ অভিভূতাতি অজ্ঝোত্থটা. পরিযাদিন্নচিত্তাতি খেপিতচিত্তা, ইচ্ছাচারেন মানমদাদিনা চ খযং পাপিতকুসলচিত্তা. অথ ৰা পরিযাদিন্নচিত্তাতি পরিতো আদিন্নচিত্তা, ৰুত্তপ্পকারেন অকুসলকোট্ঠাসেন যথা কুসলচিত্তস্স উপ্পত্তিৰারো ন হোতি, এৰং সমন্ততো গহিতচিত্তসন্তানাতি অত্থো. অসক্কারেনাতি হীল়েত্ৰা পরিভৰিত্ৰা পরেহি অত্তনি পৰত্তিতেন অসক্কারেন হেতুনা, অসক্কারহেতুকেন ৰা মানাদিনা. সক্কারেন চ অসক্কারেন চাতি কেহিচি পৰত্তিতেন সক্কারেন কেহিচি পৰত্তিতেন অসক্কারেন চ. যে হি কেহিচি পঠমং সক্কতা হুত্ৰা তেহিযেৰ অসারভাৰং ঞত্ৰা পচ্ছা অসক্কতা হোন্তি, তাদিসে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সক্কারেন চ অসক্কারেন চা’’তি.
এত্থ সক্কারেন অভিভূতা দেৰদত্তাদযো নিদস্সেতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘ফলং ৰে কদলিং হন্তি, ফলং ৰেল়ুং ফলং নল়ং;
সক্কারো কাপুরিসং হন্তি, গব্ভো অস্সতরিং যথা’’তি. (সং. নি. ১.১৮৩; অ. নি. ৪.৬৮; চূল়ৰ. ৩৩৫);
সাধূনং উপরি কতেন অসক্কারেন অভিভূতা দণ্ডকীরাজকালিঙ্গরাজমজ্ঝরাজাদযো নিদস্সেতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘কিসঞ্হি ৰচ্ছং অৰকিরিয দণ্ডকী,
উচ্ছিন্নমূলো সজনো সরট্ঠো;
কুক্কুল়নামে নিরযম্হি পচ্চতি,
তস্স ফুলিঙ্গানি পতন্তি কাযে.
‘‘যো সঞ্ঞতে পব্বজিতে অৰঞ্চযি,
ধম্মং ভণন্তে সমণে অদূসকে;
তং নাল়িকেরং সুনখা পরত্থ,
সঙ্গম্ম খাদন্তি ৰিফন্দমানং’’. (জা. ২.১৭.৭০-৭১);
‘‘উপহচ্চ মনং মজ্ঝো, মাতঙ্গস্মিং যসস্সিনে;
সপারিসজ্জো উচ্ছিন্নো, মজ্ঝারঞ্ঞং তদা অহূ’’তি. (জা. ২.১৯.৯৬);
সক্কারেন চ অসক্কারেন চ অভিভূতা অঞ্ঞতিত্থিযা নাটপুত্তাদযো নিদস্সেতব্বা.
গাথাসু উভযন্তি উভযেন সক্কারেন চ অসক্কারেন চ. সমাধি ন ৰিকম্পতীতি ন চলতি, একগ্গভাৰেন তিট্ঠতি. কস্স পন ন চলতীতি আহ ‘‘অপ্পমাদৰিহারিনো’’তি. যো পমাদকরধম্মানং রাগাদীনং সুট্ঠু পহীনত্তা অপ্পমাদৰিহারী অরহা, তস্স. সো হি লোকধম্মেহি ন ৰিকম্পতি. সুখুমদিট্ঠিৰিপস্সকন্তি ফলসমাপত্তিঅত্থং সুখুমায দিট্ঠিযা পঞ্ঞায অভিণ্হং পৰত্তৰিপস্সনত্তা সুখুমদিট্ঠিৰিপস্সকং. উপাদানক্খযারামন্তি চতুন্নং উপাদানানং খযং পরিযোসানভূতং অরহত্তফলং আরমিতব্বং এতস্সাতি উপাদানক্খযারামং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দেৰসদ্দসুত্তৰণ্ণনা
৮২. ততিযে দেৰেসূতি ঠপেত্ৰা অরূপাৰচরদেৰে চেৰ অসঞ্ঞদেৰে চ তদঞ্ঞেসু উপপত্তিদেৰেসু. দেৰসদ্দাতি দেৰানং পীতিসমুদাহারসদ্দা. নিচ্ছরন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং আলাপসল্লাপৰসেন পৰত্তন্তি. সমযা সমযং উপাদাযাতি সমযতো সমযং পটিচ্চ. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মিং কালে ঠিতা তে দেৰা তং কালং আগম্ম নং পস্সিস্সন্তি, ততো তং সমযং সম্পত্তং আগম্মাতি. ‘‘সমযং সমযং উপাদাযা’’তি চ কেচি পঠন্তি, তেসং তং তং সমযং পটিচ্চাতি অত্থো. যস্মিং সমযেতি যদা ‘‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭), ‘‘সম্বাধো ঘরাৰাসো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৯১; সং. নি. ২.১৫৪) চ কামেসু ঘরাৰাসে চ আদীনৰা, তপ্পটিপক্খতো নেক্খম্মে আনিসংসা চ সুদিট্ঠা হোন্তি, তস্মিং সমযে. তদা হিস্স একন্তেন পব্বজ্জায চিত্তং নমতি. অরিযসাৰকোতি অরিযস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো সাৰকো, সাৰকভাৰং উপগন্তুকামো, অরিযসাৰকো ৰা অৰস্সংভাৰী. অন্তিমভৰিকং সাৰকবোধিসত্তং সন্ধায অযমারম্ভো. কেসমস্সুং ওহারেত্ৰাতি কেসে চ মস্সুঞ্চ ওহারেত্ৰা অপনেত্ৰা. কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰাতি কসাযেন রত্ততায কাসাযানি ব্রহ্মচরিযং চরন্তানং অনুচ্ছৰিকানি ৰত্থানি নিৰাসেত্ৰা চেৰ পারুপিত্ৰা চ. অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায চেতেতীতি অগারস্মা ঘরা নিক্খমিত্ৰা অনগারিযং পব্বজ্জং পব্বজেয্যন্তি পব্বজ্জায চেতেতি পকপ্পেতি, পব্বজতীতি অত্থো. এত্থ চ যস্মা অগারস্স হিতং কসিৰণিজ্জাদিকম্মং অগারিযন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্চ পব্বজ্জায নত্থি, তস্মা পব্বজ্জা অনগারিযন্তি ঞাতব্বা.
মারেনাতি কিলেসমারেন. সঙ্গামায চেতেতীতি যুজ্ঝনত্থায চিত্তং উপ্পাদেতি, মারং অভিৰিজেতুং সন্নয্হতি. যস্মা পন এৰরূপস্স পটিপজ্জনকপুগ্গলস্স দেৰপুত্তমারোপি অন্তরাযায উপক্কমতি, তস্মা তস্সপি ৰসেন মারেনাতি এত্থ দেৰপুত্তমারেনাতিপি অত্থো ৰেদিতব্বো. তস্সাপি অযং ইচ্ছাৰিঘাতং করিস্সতেৰাতি. যস্মা পন পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায খুরগ্গতো ৰা পট্ঠায সীলানি সমাদিযন্তো পরিসোধেন্তো সমথৰিপস্সনাসু কম্মং করোন্তো যথারহং তদঙ্গপ্পহানৰিক্খম্ভনপ্পহানানং ৰসেন কিলেসমারং পরিপাতেতি নাম, ন যুজ্ঝতি নাম সম্পহারস্স অভাৰতো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মারেন সদ্ধিং সঙ্গামায চেতেতী’’তি.
সত্তন্নন্তি কোট্ঠাসতো সত্তন্নং, পভেদতো পন তে সত্ততিংস হোন্তি. কথং? চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি. এৰং পভেদতো সত্ততিংসৰিধাপি সতিপট্ঠানাদিকোট্ঠাসতো সত্তেৰ হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সত্তন্ন’’ন্তি. বোধিপক্খিযানন্তি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স অরিযপুগ্গলস্স মগ্গঞাণস্সেৰ ৰা পক্খে ভৰানং বোধিপক্খিযানং, বোধিকোট্ঠাসিযানন্তি অত্থো. ‘‘বোধিপক্খিকান’’ন্তিপি পাঠো, বোধিপক্খৰন্তানং, বোধিপক্খে ৰা নিযুত্তানন্তি অত্থো. ভাৰনানুযোগমনুযুত্তোতি ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযমগ্গভাৰনানুযোগমনুযুত্তো. ৰিপস্সনাক্খণে হি সতিপট্ঠানাদযো পরিযাযেন বোধিপক্খিযা নাম, মগ্গক্খণেযেৰ পন তে নিপ্পরিযাযেন বোধিপক্খিযা নাম হোন্তি.
আসৰানং খযাতি কামাসৰাদীনং সব্বেসং আসৰানং খযা. আসৰেসু হি খীণেসু সব্বে কিলেসা খীণাযেৰ হোন্তি. তেন অরহত্তমগ্গো ৰুত্তো হোতি. অনাসৰন্তি আসৰৰিরহিতং. চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি এত্থ চেতোৰচনেন অরহত্তফলসমাধি, পঞ্ঞাৰচনেন তংসম্পযুত্তা চ পঞ্ঞা ৰুত্তা. তত্থ সমাধি রাগতো ৰিমুত্তত্তা চেতোৰিমুত্তি, পঞ্ঞা অৰিজ্জায ৰিমুত্তত্তা পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘যো হিস্স, ভিক্খৰে, সমাধি, তদস্স সমাধিন্দ্রিযং. যা হিস্স, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা, তদস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং. ইতি খো, ভিক্খৰে, রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৬).
অপিচেত্থ সমথফলং চেতোৰিমুত্তি, ৰিপস্সনাফলং পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অত্তনাযেৰ অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৰা অপরপ্পচ্চযেন ঞত্ৰা. উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি পাপুণিত্ৰা সম্পাদেত্ৰা ৰিহরতি. তমেৰ সঙ্গামসীসং অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসতীতি মারং অভিৰিজিনিত্ৰা ৰিজিতৰিজযত্তা তেন কতসঙ্গামসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স সীসভূতং অরহত্তফলসমাপত্তিইস্সরিযট্ঠানং, অভিভৰন্তো আৰসতি, সমাপজ্জতি ইচ্চেৰ অত্থো. ইমে চ দেৰসদ্দা দিট্ঠসচ্চেসু দেৰেসু পৰত্তন্তি, ৰিসেসতো সুদ্ধাৰাসদেৰেসূতি ৰেদিতব্বং.
গাথাসু মহন্তন্তি সীলাদিগুণমহত্তেন মহন্তং. ৰীতসারদন্তি সারজ্জকরানং কিলেসানং অভাৰেন ৰিগতসারজ্জং অপগতমঙ্কুভাৰং. পুরিসাজঞ্ঞাতি অস্সাদীসু অস্সাজানীযাদযো ৰিয পুরিসেসু আজানীযভূতা উত্তমপুরিসা. দুজ্জযমজ্ঝভূতি পচুরজনেহি জেতুং অসক্কুণেয্যং কিলেসৰাহিনিং অভিভৰি অজ্ঝোত্থরি. ‘‘অজ্জযী’’তিপি পঠন্তি, অজিনীতি অত্থো. জেত্ৰান মচ্চুনো সেনং, ৰিমোক্খেন অনাৰরন্তি লোকত্তযাভিব্যাপনতো দিযড্ঢসহস্সাদিৰিভাগতো চ ৰিপুলত্তা অঞ্ঞেহি আৰরিতুং পটিসেধেতুং অসক্কুণেয্যত্তা চ অনাৰরং, মচ্চুনো মারস্স সেনং ৰিমোক্খেন অরিযমগ্গেন জেত্ৰা যো ত্ৰং দুজ্জযং অজযি, তস্স নমো, তে পুরিসাজঞ্ঞাতি সম্বন্ধো.
ইতীতি ৰুত্তপ্পকারেন. হি-ইতি নিপাতমত্তং. এতং পত্তমানসং অধিগতারহত্তং খীণাসৰং দেৰতানমস্সন্তীতি ৰুত্তমেৰত্থং নিগমনৰসেন দস্সেতি. অথ ৰা ইতীতি ইমিনা কারণেন. কিং পন এতং কারণং? নমুচিসেনাৰিজযেন পত্তমানসত্তং. ইমিনা কারণেন তং দেৰতা নমস্সন্তীতি অত্থো. ইদানি তং কারণং ফলতো দস্সেতুং ‘‘তঞ্হি তস্স ন পস্সন্তি, যেন মচ্চুৰসং ৰজে’’তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যস্মা তস্স পুরিসাজঞ্ঞস্স পণিধায গৰেসন্তাপি দেৰা অণুমত্তম্পি তং কারণং ন পস্সন্তি, যেন সো মচ্চুনো মরণস্স ৰসং ৰজে উপগচ্ছেয্য. তস্মা তং ৰিসুদ্ধিদেৰা নমস্সন্তীতি.
ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঞ্চপুব্বনিমিত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮৩. চতুত্থে যদাতি যস্মিং কালে. দেৰোতি উপপত্তিদেৰো. তযো হি দেৰা – সম্মুতিদেৰা, উপপত্তিদেৰা, ৰিসুদ্ধিদেৰাতি. তেসু সম্মুতিদেৰা নাম রাজানো খত্তিযা. উপপত্তিদেৰা নাম চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায তদুপরিদেৰা. ৰিসুদ্ধিদেৰা নাম খীণাসৰা. ইধ পন কামাৰচরদেৰো অধিপ্পেতো. তেন ৰুত্তং ‘‘দেৰোতি উপপত্তিদেৰো’’তি. দেৰকাযাতি দেৰসমূহতো, দেৰট্ঠানতো ৰা, দেৰলোকতোতি অত্থো. সমূহনিৰাসৰাচকো হি অযং কাযসদ্দো. চৰনধম্মোতি মরণধম্মো, আযুক্খযেন ৰা পুঞ্ঞক্খযেন ৰা উপট্ঠিতমরণোতি অত্থো.
পঞ্চস্স পুব্বনিমিত্তানি পাতুভৰন্তীতি অস্স উপট্ঠিতমরণস্স দেৰপুত্তস্স পঞ্চ মরণস্স পুব্বনিমিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, পকাসানি ৰা হোন্তি. মালা মিলাযন্তীতি তেন পিল়ন্ধিতমালা মজ্ঝন্হিকসমযে আতপে খিত্তা ৰিয মিলাতা ৰিহতসোভা হোন্তি.
ৰত্থানি কিলিস্সন্তীতি সরদসমযে ৰিগতৰলাহকে আকাসে অব্ভুস্সক্কমানবালসূরিযসদিসপ্পভানি নানাৰিরাগৰণ্ণানি তেন নিৰত্থপারুতৰত্থানি তং খণংযেৰ কদ্দমে খিপিত্ৰা মদ্দিতানি ৰিয ৰিহতপ্পভানি মলিনানি হোন্তি.
কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তীতি সুপরিসুদ্ধজাতিমণি ৰিয সুসিক্খিতসিপ্পাচরিযরচিতসুৰণ্ণপটিমা ৰিয চ পুব্বে সেদমলজল্লিকারহিতসরীরস্স তস্মিং খণে উভোহি কচ্ছেহি সেদধারা সন্দন্তি পগ্ঘরন্তি. ন কেৰলঞ্চ কচ্ছেহিযেৰ, সকলসরীরতোপি পনস্স সেদজলকণ্ণিকা মুচ্চতিযেৰ, যেন আমুত্তমুত্তাজালগৰচ্ছিতো ৰিয তস্স কাযো হোতি.
কাযে দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতীতি পুব্বে পটিসন্ধিতো পট্ঠায যথানুভাৰং একযোজনং দ্ৰিযোজনং যাৰ দ্ৰাদসযোজনমত্তম্পি পদেসং আভায ফরিত্ৰা ৰিজ্জোতমানো কাযো হোতি খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৰিরহিতো, ন সীতং ন উণ্হং উপঘাতকং, দেৰধীতা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয হোতি, দেৰপুত্তো ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকো ৰিয, তং খণংযেৰ নিপ্পভে নিত্তেজে কাযে ৰিরূপভাৰো অনুপৰিসতি সণ্ঠাতি.
সকে দেৰো দেৰাসনে নাভিরমতীতি অত্তনো অচ্ছরাগণেহি সদ্ধিং কীল়নপরিচরণকদিব্বাসনে ন রমতি, ন চিত্তস্সাদং লভতি. তস্স কির মনুস্সগণনায সত্তহি দিৰসেহি মরণং ভৰিস্সতীতি ইমানি পুব্বনিমিত্তানি পাতুভৰন্তি. সো তেসং উপ্পত্তিযা ‘‘এৰরূপায নাম সম্পত্তিযা ৰিনা ভৰিস্সামী’’তি বলৰসোকাভিভূতো হোতি. তেনস্স কাযে মহাপরিল়াহো উপ্পজ্জতি, তেন সব্বতো গত্তেহি সেদা মুচ্চন্তি. চিরতরং কালং অপরিচিতদুক্খো তং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো একচ্চো ‘‘দয্হামি দয্হামী’’তি কন্দন্তো পরিদেৰন্তো কত্থচি অস্সাদং অলভন্তো ৰিজপ্পন্তো ৰিলপন্তো তহিং তহিং আহিণ্ডতি. একচ্চো সতিং উপট্ঠপেত্ৰা কাযৰাচাহি ৰিকারং অকরোন্তোপি পিযৰিপ্পযোগদুক্খং অসহন্তো ৰিহঞ্ঞমানো ৰিচরতি.
ইমানি পন পুব্বনিমিত্তানি যথা লোকে মহাপুঞ্ঞানং রাজরাজমহামত্তাদীনংযেৰ উক্কাপাতভূমিচালচন্দগ্গাহাদীনি নিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং; এৰমেৰ মহেসক্খদেৰানংযেৰ পঞ্ঞাযতি. উপ্পন্নানি চ তানি ‘‘ইমানি মরণস্স পুব্বনিমিত্তানি নামা’’তি কেচি দেৰা জানন্তি, ন সব্বে. তত্থ যো মন্দেন কুসলকম্মেন নিব্বত্তো, সো ‘‘ইদানি কো জানাতি, ‘কুহিং নিব্বত্তিস্সামী’’’তি ভাযতি. যো পন মহাপুঞ্ঞো, সো ‘‘বহুং মযা দানং দিন্নং, সীলং রক্খিতং, পুঞ্ঞং উপচিতং, ইতো চুতস্স মে সুগতিযেৰ পাটিকঙ্খা’’তি ন ভাযতি ন ৰিকম্পতি. এৰং উপট্ঠিতপুব্বনিমিত্তং পন তং গহেত্ৰা দেৰতা নন্দনৰনং পৰেসেন্তি সব্বদেৰলোকেসু নন্দনৰনং অত্থিযেৰ.
তীহি ৰাচাহি অনুমোদেন্তীতি ইদানি ৰুচ্চমানেহি তীহি ৰচনেহি অনুমোদেন্তি, মোদং পমোদং উপ্পাদেন্তি, অস্সাসেন্তি, অভিৰদনৰসেন ৰা তংখণানুরূপং পমোদং করোন্তি. কেচি পন ‘‘অনুমোদেন্তী’’তি পদস্স ‘‘ওৰদন্তী’’তি ৰদন্তি. ইতোতি দেৰলোকতো. ভোতি আলপনং. সুগতিন্তি সুন্দরগতিং, মনুস্সলোকং সন্ধায ৰদন্তি. গচ্ছাতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন উপেহি.
এৰং ৰুত্তেতি এৰং তদা তেহি দেৰেহি তস্স ‘‘ইতো ভো সুগতিং গচ্ছা’’তিআদিনা ৰত্তব্বৰচনে ভগৰতা ৰুত্তে অঞ্ঞতরো নামগোত্তেন অপাকটো তস্সং পরিসাযং নিসিন্নো অনুসন্ধিকুসলো একো ভিক্খু ‘‘এতে সুগতিআদযো ভগৰতা অৰিসেসতো ৰুত্তা অৰিভূতা, হন্দ তে ৰিভূততরে কারাপেস্সামী’’তি এতং ‘‘কিংনু খো, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. সদ্ধাদিগুণৰিসেসপটিলাভকারণতো দেৰূপপত্তিহেতুতো চ মনুস্সত্তং দেৰানং অভিসম্মতন্তি আহ ‘‘মনুস্সত্তং খো ভিক্খু দেৰানং সুগতিগমনসঙ্খাত’’ন্তি.
সুগতিগমনসঙ্খাতন্তি ‘‘সুগতিগমন’’ন্তি সম্মা কথিতং, ৰণ্ণিতং থোমিতন্তি অত্থো. যং মনুস্সভূতোতি এত্থ যন্তি কিরিযাপরামসনং, তেন পটিলভতীতি এত্থ পটিলভনকিরিযা আমসীযতি, যো সদ্ধাপটিলাভোতি অত্থো. মনুস্সভূতোতি মনুস্সেসু উপ্পন্নো, মনুস্সভাৰং ৰা পত্তো. যস্মা দেৰলোকে উপ্পন্নানং তথাগতস্স ধম্মদেসনা যেভুয্যেন দুল্লভা সৰনায, ন তথা মনুস্সানং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মনুস্সভূতো’’তি. তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযেতি তথাগতেন ভগৰতা দেসিতে সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনে. তঞ্হি ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মো চ, আসযানুরূপং ৰিনেয্যানং ৰিনযনতো ৰিনযো চাতি ধম্মৰিনযো, উপনিস্সযসম্পত্তিযা ৰা ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মং অপ্পরজক্খজাতিকং ৰিনেতীতি ধম্মৰিনযো. ধম্মেনেৰ ৰা ৰিনযো, ন দণ্ডসত্থেহীতি ধম্মৰিনযো, ধম্মযুত্তো ৰা ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো, ধম্মায ৰা সহ মগ্গফলনিব্বানায ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো, মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিধম্মতো ৰা পৰত্তো ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো. ধম্মো ৰা ভগৰা ধম্মভূতো ধম্মকাযো ধম্মস্সামী, তস্স ধম্মস্স ৰিনযো, ন তক্কিযানন্তি ধম্মৰিনযো, ধম্মে ৰা মগ্গফলে নিপ্ফাদেতব্বৰিসযভূতে ৰা পৰত্তো ৰিনযোতি ধম্মৰিনযোতি ৰুচ্চতি. তস্মিং ধম্মৰিনযে.
সদ্ধং পটিলভতীতি ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তিআদিনা সদ্ধং উপ্পাদেতি. সদ্ধো হি ইমস্মিং ধম্মৰিনযে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থে আরাধেস্সতি. সুলদ্ধলাভসঙ্খাতন্তি এত্থ যথা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণখেত্তৰত্থাদিলাভো সত্তানং উপভোগসুখং আৰহতি, খুপ্পিপাসাদিদুক্খং পটিবাহতি, ধনদালিদ্দিযং ৰূপসমেতি, মুত্তাদিরতনপটিলাভহেতু হোতি, লোকসন্ততিঞ্চ আৰহতি; এৰং লোকিযলোকুত্তরা সদ্ধাপি যথাসম্ভৰং লোকিযলোকুত্তরং ৰিপাকসুখমাৰহতি, সদ্ধাধুরেন পটিপন্নানং জাতিজরাদিদুক্খং পটিবাহতি, গুণদালিদ্দিযং ৰূপসমেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিরতনপটিলাভহেতু হোতি, লোকসন্ততিঞ্চ আৰহতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সদ্ধো সীলেন সম্পন্নো, যসো ভোগসমপ্পিতো;
যং যং পদেসং ভজতি, তত্থ তত্থেৰ পূজিতো’’তি. (ধ. প. ৩০৩);
এৰং সদ্ধাপটিলাভস্স সুলদ্ধলাভতা ৰেদিতব্বা. যস্মা পনাযং সদ্ধাপটিলাভো অনুগামিকো অনঞ্ঞসাধারণো সব্বসম্পত্তিহেতু, লোকিযস্স চ হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিধনলাভস্স কারণং. সদ্ধোযেৰ হি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা উল়ারুল়ারৰিত্তূপকরণানি অধিগচ্ছতি, তেহি চ অত্তনো পরেসঞ্চ অত্থমেৰ সম্পাদেতি. অস্সদ্ধস্স পন তানি অনত্থাৰহানি হোন্তি, ইধ চেৰ সম্পরাযে চাতি, এৰম্পি সদ্ধায সুলদ্ধলাভতা ৰেদিতব্বা. তথা হি –
‘‘সদ্ধা বন্ধতি পাথেয্যং’’. (সং. নি. ১.৭৯).
‘‘সদ্ধা দুতিযা পুরিসস্স হোতী’’তি চ. (সং. নি. ১.৩৬, ৫৯).
‘‘সদ্ধীধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.৭৩; সু. নি. ১৮৪).
‘‘সদ্ধাহত্থো মহানাগো’’তি চ. (অ. নি. ৬.৪৩; থেরগা. ৬৯৪).
‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৰুট্ঠী’’তি চ. (সং. নি. ১.১৯৭; সু. নি. ৭৭).
‘‘সদ্ধেসিকো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো’’তি (অ. নি. ৭.৬৭) চ.
‘‘সদ্ধায তরতি ওঘ’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.২৪৬) –
অনেকেসু ঠানেসু অনেকেহি কারণেহি সদ্ধা সংৰণ্ণিতা.
ইদানি যায সদ্ধায সাসনে কুসলধম্মেসু সুপ্পতিট্ঠিতো নাম হোতি নিযামোক্কন্তিযা, তং সদ্ধং দস্সেতুং ‘‘সা খো পনস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অস্সাতি ইমস্স ভৰেয্যাতি অত্থো. নিৰিট্ঠাতি অভিনিৰিট্ঠা চিত্তসন্তানং অনুপৰিট্ঠা. মূলজাতাতি জাতমূলা. কিং পন সদ্ধায মূলং নাম? সদ্ধেয্যৰত্থুস্মিং ওকপ্পনহেতুভূতো উপাযমনসিকারো. অপিচ সপ্পুরিসসেৰনা সদ্ধম্মস্সৰনং যোনিসোমনসিকারো ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তীতি চত্তারি সোতাপত্তিযঙ্গানি মূলানি ৰেদিতব্বানি. পতিট্ঠিতাতি অরিযমগ্গাধিগমেন কেনচি অকম্পনীযভাৰেন অৰট্ঠিতা. তেনেৰাহ ‘‘দল়্হা অসংহারিযা’’তি. দল়্হাতি থিরা. অসংহারিযাতি কেনচি সংহরিতুং ৰা হাপেতুং ৰা অপনেতুং ৰা অসক্কুণেয্যা. ইতি তে দেৰা তস্স সোতাপত্তিমগ্গসমধিগমং আসীসন্তা এৰং ৰদন্তি. অত্তনো দেৰলোকে কামসুখূপভোগারহমেৰ হি অরিযপুগ্গলং তে ইচ্ছন্তি. তেনাহ ‘‘এহি, দেৰ, পুনপ্পুন’’ন্তি.
গাথাসু পুঞ্ঞক্খযমরণম্পি জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদেনেৰ হোতীতি আহ ‘‘চৰতি আযুসঙ্খযা’’তি. অনুমোদতন্তি অনুমোদন্তানং. মনুস্সানং সহব্যতন্তি মনুস্সেহি সহভাৰং. সহ ব্যেতীতি সহব্যো, সহপৰত্তনকো, তস্স ভাৰো সহব্যতা. নিৰিট্ঠস্সাতি নিৰিট্ঠা ভৰেয্য. যাৰজীৰন্তি যাৰ জীৰিতপ্পৰত্তিযা, যাৰ পরিনিব্বানাতি অত্থো.
অপ্পমাণন্তি সক্কচ্চং বহুং উল়ারং বহুক্খত্তুঞ্চ করণৰসেন পমাণরহিতং. নিরূপধিন্তি কিলেসূপধিরহিতং, সুৰিসুদ্ধং নিম্মলন্তি অত্থো. যস্মা পন তে দেৰা মহগ্গতকুসলং ন ইচ্ছন্তি কামলোকসমতিক্কমনতো, কামাৰচরপুঞ্ঞমেৰ ইচ্ছন্তি, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো – ‘‘ইতো দেৰলোকতো চুতো মনুস্সেসু উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো কাযদুচ্চরিতাদিং সব্বং দুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতাদিং সব্বং সুচরিতং উল়ারং ৰিপুলং উপচিনিত্ৰা অরিযমগ্গেন আগতসদ্ধো ভৰাহী’’তি. যস্মা পন লোকুত্তরেসু পঠমমগ্গং দুতিযমগ্গম্পি ৰা ইচ্ছন্তি অত্তনো দেৰলোকূপপত্তিযা অনতিৰত্তনতো, তস্মা তেসম্পি ৰসেন ‘‘অপ্পমাণং নিরূপধি’’ন্তিপদানং অত্থো ৰেদিতব্বো – পমাণকরানং দিট্ঠেকট্ঠওল়ারিককামরাগাদিকিলেসানং উপচ্ছেদেন অপ্পমাণং, সত্তমভৰতো ৰা উপ্পজ্জনারহস্স খন্ধূপধিস্স তংনিব্বত্তকঅভিসঙ্খারূপধিস্স তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসূপধিস্স চ পহানেন তেসং অনিব্বত্তনতো নিরুপধিসঙ্খাতনিব্বানসন্নিস্সিতত্তা চ নিরুপধীতি.
এৰং অচ্চন্তমেৰ অপাযদ্ৰারপিধাযকং কম্মং দস্সেত্ৰা ইদানি সগ্গসম্পত্তিনিব্বত্তককম্মং দস্সেতুং ‘‘ততো ওপধিক’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ওপধিকন্তি উপধিৰেপক্কং অত্তভাৰসম্পত্তিযা চেৰ ভোগসম্পত্তিযা চ নিব্বত্তকন্তি অত্থো. উপধীতি হি অত্তভাৰো ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘সন্তেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি উপধিসম্পত্তিপটিবাহিতানি ন ৰিপচ্চন্তী’’তি (ৰিভ. ৮১০). কামগুণাপি. যথাহ ‘‘উপধীহি নরস্স সোচনা’’তি (সং. নি. ১.১২; সু. নি. ৩৪). তত্রাযং ৰচনত্থো – উপধীযতি এত্থ সুখদুক্খন্তি উপধি, অত্তভাৰো কামগুণা চ. উপধিকরণং সীলং এতস্স, উপধিং ৰা অরহতীতি ওপধিকং, পুঞ্ঞং, তং বহুং উল়ারং কত্ৰা. কথং? দানেন. দানঞ্হি ইতরেহি সুকরন্তি এৰং ৰুত্তং. দানেনাতি ৰা পদেন অভযদানম্পি ৰুত্তং, ন আমিসদানমেৰাতি সীলস্সাপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যস্মা পন তে দেৰা অসুরকাযহানিং একন্তেনেৰ দেৰকাযপারিপূরিঞ্চ ইচ্ছন্তি, তস্মা তস্স উপাযং দস্সেন্তা ‘‘অঞ্ঞেপি মচ্চে সদ্ধম্মে, ব্রহ্মচরিযে নিৰেসযা’’তি ধম্মদানে নিযোজেন্তি. যদা ৰিদূতি যস্মিং কালে দেৰা দেৰং চৰন্তং ৰিদূ ৰিজানেয্যুং, তদা ইমায যথাৰুত্তায অনুকম্পায দুক্খাপনযনকম্যতায ‘‘দেৰ, ইমে দেৰকাযে পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনৰসেন এহি আগচ্ছাহী’’তি চ অনুমোদেন্তীতি.
চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. বহুজনহিতসুত্তৰণ্ণনা
৮৪. পঞ্চমে লোকেতি এত্থ তযো লোকা – সত্তলোকো, সঙ্খারলোকো, ওকাসলোকোতি. তেসু ইন্দ্রিযবদ্ধানং রূপধম্মানং অরূপধম্মানং রূপারূপধম্মানঞ্চ সন্তানৰসেন ৰত্তমানানং সমূহো সত্তলোকো, পথৰীপব্বতাদিভেদো ওকাসলোকো, উভযেপি খন্ধা সঙ্খারলোকো. তেসু সত্তলোকো ইধ অধিপ্পেতো. তস্মা লোকেতি সত্তলোকে. তত্থাপি ন দেৰলোকে, ন ব্রহ্মলোকে, মনুস্সলোকে. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে, ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে. তত্রাপি ন সব্বট্ঠানেসু, ‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স অপরেন মহাসালা, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে; পুরত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৰতী নাম নদী, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে; দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে; পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্রাহ্মণগামো, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে; উত্তরায দিসায উসিরদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে’’তি (মহাৰ. ২৫৯) এৰং পরিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে ৰিত্থারতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে পরিক্খেপতো নৰযোজনসতে মজ্ঝিমদেসে উপ্পজ্জতি তথাগতো. ন কেৰলঞ্চ তথাগতোৰ পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৰকা অসীতিমহাথেরা বুদ্ধমাতা বুদ্ধপিতা চক্কৰত্তিরাজা অঞ্ঞে চ সারপ্পত্তা ব্রাহ্মণগহপতিকা এত্থেৰ উপ্পজ্জন্তি. ইধ পন তথাগতৰারেযেৰ সব্বত্থকৰসেন অযং নযো লব্ভতি, ইতরেসু একদেসৰসেন.
উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তীতি ইদং পন উভযম্পি ৰিপ্পকতৰচনমেৰ, উপ্পজ্জন্তা বহুজনহিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, ন অঞ্ঞেন কারণেনাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰরূপঞ্হেত্থ সদ্দলক্খণং ন সক্কা অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং.
অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম উপ্পজ্জতি নাম উপ্পন্নো নামাতি অযং পভেদো ৰেদিতব্বো. তথাগতো হি মহাভিনীহারং করোন্তো, বুদ্ধকরে ধম্মে পরিযেসন্তো, পারমিযো পূরেন্তো, পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজন্তো, ঞাতত্থচরিযং চরন্তো, লোকত্থচরিযং, বুদ্ধত্থচরিযং কোটিং পাপেন্তো, পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতভৰনে তিট্ঠন্তো, ততো ওতরিত্ৰা চরিমভৰে পটিসন্ধিং গণ্হন্তো, অগারমজ্ঝে ৰসন্তো, অভিনিক্খমন্তো, মহাপধানং পদহন্তো, পরিপক্কঞাণো বোধিমণ্ডং আরুয্হ মারবলং ৰিধমেন্তো পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তো, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেন্তো, পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতারেত্ৰা অনেকাকারং সব্বসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৰিজ্ঝন্তো যাৰ অনাগামিফলং সচ্ছিকরোন্তোপি উপ্পজ্জমানো এৰ নাম, অরহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অরহত্তফলক্খণে পন উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানঞ্হি সাৰকানং ৰিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৰিধঞাণাদীনং উপ্পাদনকিচ্চং অত্থি, সহেৰ পন অরহত্তমগ্গেন সকলোপি বুদ্ধগুণরাসি আগতোৰ নাম হোতি. তস্মা তে নিব্বত্তসব্বকিচ্চত্তা অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্না নাম হোন্তি. ইধ অরহত্তফলক্খণং সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তো. উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
সাৰকোপি খীণাসৰো সাৰকবোধিযা হেতুভূতে পুঞ্ঞসম্ভারে সম্ভরন্তো পুব্বযোগং পুব্বচরিযং গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো চরিমভৰে নিব্বত্তন্তো অনুক্কমেন ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সংসারে আদীনৰং দিস্ৰা পব্বজ্জায চেতযমানো পব্বজ্জং মত্থকং পাপেত্ৰা সীলাদীনি পরিপূরেন্তো ধুতধম্মে সমাদায ৰত্তমানো জাগরিযং অনুযুঞ্জন্তো ঞাণানি নিব্বত্তেন্তো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা হেট্ঠিমমগ্গে অধিগচ্ছন্তোপি উপ্পজ্জমানো এৰ নাম, অরহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অরহত্তফলক্খণে পন উপ্পন্নো নাম. সেক্খো পন পুব্বূপনিস্সযতো পট্ঠায যাৰ গোত্রভুঞাণা উপ্পজ্জমানো নাম, পঠমমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, পঠমফলক্খণতো পট্ঠায উপ্পন্নো নাম. এত্তাৰতা ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা লোকে উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তী’’তি পদানং অত্থো ৰুত্তো হোতি.
ইদানি বহুজনহিতাযাতিআদীসু বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ. কতরসত্তলোকস্সাতি? যো তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা ধম্মং পটিৰিজ্ঝতি, অমতপানং পিৰতি, তস্স. ভগৰতো হি ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তদেসনায অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠারস ব্রহ্মকোটিযো ধম্মং পটিৰিজ্ঝিংসু. এৰং যাৰ সুভদ্দপরিব্বাজকৰিনযনা ধম্মং পটিৰিদ্ধসত্তানং গণনা নত্থি, মহাসমযসুত্তন্তদেসনাযং মঙ্গলসুত্তং, চূল়রাহুলোৰাদং, সমচিত্তদেসনাযন্তি ইমেসু চতূসু ঠানেসু অভিসমযং পত্তসত্তানং পরিচ্ছেদো নত্থি. এৰমেতস্স অপরিমাণস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায. সাৰকস্স পন অরহতো সেক্খস্স চ লোকানুকম্পায উপ্পত্তি ধম্মসেনাপতিআদীহি ধম্মভণ্ডাগারিকাদীহি চ দেসিতদেসনায পটিৰেধপ্পত্তসত্তানং ৰসেন, অপরভাগে চ মহামহিন্দত্থেরাদীহি দেসিতদেসনায পটিৰিদ্ধসচ্চানং ৰসেন, যাৰজ্জতনা ইতো পরং অনাগতে চ সাসনং নিস্সায সগ্গমোক্খমগ্গেসু পতিট্ঠহন্তানং ৰসেনপি অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো.
অপিচ বহুজনহিতাযাতি বহুজনস্স হিতত্থায, নেসং পঞ্ঞাসম্পত্তিযা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকহিতূপদেসকোতি. বহুজনসুখাযাতি বহুজনস্স সুখত্থায, চাগসম্পত্তিযা উপকরণসুখসম্পদাযকোতি. লোকানুকম্পাযাতি লোকস্স অনুকম্পনত্থায, মেত্তাকরুণাসম্পত্তিযা মাতাপিতরো ৰিয লোকস্স রক্খিতা গোপিতাতি. অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানন্তি ইধ দেৰমনুস্সগ্গহণেন ভব্বপুগ্গলে ৰেনেয্যসত্তে এৰ গহেত্ৰা তেসং নিব্বানমগ্গফলাধিগমায তথাগতস্স উপ্পত্তি দস্সিতা পঠমৰারে, দুতিযততিযৰারেসু পন অরহতো সেক্খস্স চ ৰসেন যোজেতব্বং. তত্থ অত্থাযাতি ইমিনা পরমত্থায, নিব্বানাযাতি ৰুত্তং হোতি. হিতাযাতি তংসম্পাপকমগ্গত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি. নিব্বানসম্পাপকমগ্গতো হি উত্তরিং হিতং নাম নত্থি. সুখাযাতি ফলসমাপত্তিসুখত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি, ততো উত্তরি সুখাভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৭; ৰিভ. ৮০৪).
তথাগতোতিআদীনং পদানং অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো. ৰিজ্জাচরণসম্পন্নোতিআদীসু তিস্সোপি ৰিজ্জা ভযভেরৰে (ম. নি. ১.৩৪ আদযো) আগতনযেন, ছপি ৰিজ্জা ছল়ভিঞ্ঞাৰসেন, অট্ঠপি ৰিজ্জা অম্বট্ঠসুত্তে আগতাতি ৰিজ্জাহি, সীলসংৰরাদীহি, পন্নরসহি চরণধম্মেহি চ, অনঞ্ঞসাধারণেহি সম্পন্নো সমন্নাগতোতি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো. সোভনগমনত্তা, সুন্দরং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা গদত্তা চ সুগতো. সব্বথা ৰিদিতলোকত্তা লোকৰিদূ. নত্থি এতস্স উত্তরোতি অনুত্তরো. পুরিসদম্মে পুরিসৰেনেয্যে সারেতি ৰিনেতীতি পুরিসদম্মসারথি. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং অনুসাসতীতি সত্থা. সব্বস্সাপি নেয্যস্স সব্বপ্পকারেন সযম্ভুঞাণেন বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.১৩২-১৩৩) গহেতব্বো.
সো ধম্মং দেসেতি আদি…পে… পরিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৰা সত্তেসু কারুঞ্ঞং পটিচ্চ হিত্ৰাপি অনুত্তরং ৰিৰেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতি. কথং? একগাথাপি হি সমন্তভদ্দকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমেন পরিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং সুত্তং পঠমেন অনুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. সকলোপি ৰা সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৰিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পরিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৰা আদিকল্যাণো, ৰিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পরিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবুদ্ধতায ৰা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পরিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৰা তথত্তায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৰা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৰকবোধিযা পরিযোসানকল্যাণো. সুয্যমানো চেস নীৰরণৰিক্খম্ভনতো সৰনেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জিযমানো সমথৰিপস্সনাসুখাৰহনতো পটিপত্তিযাপি সুখমেৰ আৰহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথাপটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৰাৰহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি পরিযোসানকল্যাণো. নাথপ্পভৰত্তা চ পভৰসুদ্ধিযা আদিকল্যাণো, অত্থসুদ্ধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, কিচ্চসুদ্ধিযা পরিযোসানকল্যাণো. তেন ৰুত্তং ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদি…পে… পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি.
যং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ পকাসেতি, নানানযেহি দীপেতি, তং যথানুরূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসন, পকাসন, ৰিৰরণ, ৰিভজন, উত্তানীকরণ পঞ্ঞত্তিঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং, অত্থগম্ভীরতাপটিৰেধগম্ভীরতাহি ৰা সাত্থং, ধম্মগম্ভীরতাদেসনাগম্ভীরতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযতো ৰা সাত্থং, ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাৰিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৰেদনীযতো পরিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীরাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্স অভাৰতো সকলপরিপুণ্ণভাৰেন কেৰলপরিপুণ্ণং, অপনেতব্বস্স অভাৰতো নিদ্দোসভাৰেন পরিসুদ্ধং, অপিচ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পরিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপারিপূরিযা পরিপুণ্ণং, নিরুপক্কিলেসতো নিত্থরণত্থায পৰত্তিতো লোকামিসনিরপেক্খতো চ পরিসুদ্ধং, সিক্খত্তযপরিগ্গহিতত্তা ব্রহ্মভূতেহি সেট্ঠেহি চরিতব্বতো তেসং চরিযভাৰতো চ ব্রহ্মচরিযং. তস্মা ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং…পে… পকাসেতী’’তি ৰুচ্চতি. পঠমোতি গণনানুপুব্বতো সব্বলোকুত্তমভাৰতো চ পঠমো পুগ্গলো.
তস্সেৰ সত্থু সাৰকোতি তস্সেৰ যথাৰুত্তগুণস্স সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মদেসনায সৰনন্তে জাতো ধম্মসেনাপতিসদিসো সাৰকো, ন পূরণাদি ৰিয পটিঞ্ঞামত্তেন সত্থু সাৰকো. পাটিপদোতি পটিপদাসঙ্খাতেন অরিযমগ্গেন অরিযায জাতিযা জাতো ভৰোতি পাটিপদো, অনিট্ঠিতপটিপত্তিকিচ্চো পটিপজ্জমানোতি অত্থো. সুত্তগেয্যাদি পরিযত্তিধম্মো বহুং সুতো এতেনাতি বহুস্সুতো. পাতিমোক্খসংৰরাদিসীলেন চেৰ আরঞ্ঞিকঙ্গাদিধুতঙ্গৰতেহি চ উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতোতি সীলৰতূপপন্নো. ইতি ভগৰা ‘‘লোকানুকম্পা নাম হিতজ্ঝাসযেন ধম্মদেসনা, সা চ ইমেসু এৰ তীসু পুগ্গলেসু পটিবদ্ধা’’তি দস্সেতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
গাথাসু তস্সন্ৰযোতি তস্সেৰ সত্থু পটিপত্তিযা ধম্মদেসনায চ অনুগমনেন তস্সন্ৰযো অনুজাতো. অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা সপরসন্তানেসু ধম্মালোকসঙ্খাতায পভায করণতো পভঙ্করা. ধম্মমুদীরযন্তাতি চতুসচ্চধম্মং কথেন্তা. অপাপুরন্তীতি উগ্ঘাটেন্তি. অমতস্স নিব্বানস্স. দ্ৰারং অরিযমগ্গং. যোগাতি কামযোগাদিতো. সত্থৰাহেনাতি ৰেনেয্যসত্থৰাহনতো ভৰকন্তারনিত্থরণতো সত্থৰাহো, ভগৰা, তেন সত্থৰাহেন. সুদেসিতং মগ্গমনুক্কমন্তীতি তেন সম্মা দেসিতং অরিযমগ্গং তস্স দেসনানুসারেন অনুগচ্ছন্তি পটিপজ্জন্তি. ইধেৰাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. সেসং উত্তানমেৰ.
পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অসুভানুপস্সীসুত্তৰণ্ণনা
৮৫. ছট্ঠে অসুভানুপস্সীতি অসুভং অনুপস্সন্তা দ্ৰত্তিংসাকারৰসেন চেৰ উদ্ধুমাতকাদীসু গহিতনিমিত্তস্স উপসংহরণৰসেন চ কাযস্মিং অসুভং অসুভাকারং অনুপস্সকা হুত্ৰা ৰিহরথ. আনাপানস্সতীতি আনাপানে সতি, তং আরব্ভ পৰত্তা সতি, অস্সাসপস্সাসপরিগ্গাহিকা সতীতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘আনন্তি অস্সাসো, নো পস্সাসো. পানন্তি পস্সাসো, নো অস্সাসো’’তিআদি (পটি. ম. ১.১৬০).
ৰোতি তুম্হাকং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ গোচরজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং. পরিমুখন্তি অভিমুখং. সূপট্ঠিতাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতা. ইদং ৰুত্তং হোতি – আনাপানস্সতি চ তুম্হাকং কম্মট্ঠানাভিমুখং সুট্ঠু উপট্ঠিতা হোতূতি. অথ ৰা পরিমুখন্তি পরিগ্গহিতনিয্যানং. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং – ‘‘পরীতি পরিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানট্ঠো, সতীতি উপট্ঠানট্ঠো, তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতি’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬৪). ইমিনা চতুসতিপট্ঠানসোল়সপ্পভেদা আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানভাৰনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা.
এৰং সঙ্খেপেনেৰ রাগচরিতৰিতক্কচরিতানং সপ্পাযং পটিকূলমনসিকারকাযানুপস্সনাৰসেন সমথকম্মট্ঠানং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানঞ্চ উপদিসিত্ৰা ইদানি সুদ্ধৰিপস্সনাকম্মট্ঠানমেৰ দস্সেন্তো ‘‘সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সিনো ৰিহরথা’’তি আহ. তত্থ অনিচ্চং, অনিচ্চলক্খণং, অনিচ্চানুপস্সনা, অনিচ্চানুপস্সীতি ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং. হুত্ৰা, অভাৰতো, উদযব্বযযোগতো, তাৰকালিকতো, নিচ্চপটিক্খেপতো চ খন্ধপঞ্চকং অনিচ্চং নাম. তস্স যো হুত্ৰা অভাৰাকারো, তং অনিচ্চলক্খণং নাম. তং আরব্ভ পৰত্তা ৰিপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা. তং অনিচ্চন্তি ৰিপস্সকো অনিচ্চানুপস্সী. এত্থ চ একাদসৰিধা অসুভকথা পঠমজ্ঝানং পাপেত্ৰা, সোল়সৰত্থুকা চ আনাপানকথা চতুত্থজ্ঝানং পাপেত্ৰা, ৰিপস্সনাকথা চ ৰিত্থারতো ৰত্তব্বা, সা পন সব্বাকারতো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৭-৭৪০) কথিতাতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
ইদানি অসুভানুপস্সনাদীহি নিপ্ফাদেতব্বং ফলৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘অসুভানুপস্সীন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুভায ধাতুযাতি সুভভাৰে, সুভনিমিত্তেতি অত্থো. রাগানুসযোতি সুভারম্মণে উপ্পজ্জনারহো কামরাগানুসযো. সো কেসাদীসু উদ্ধুমাতকাদীসু ৰা অসুভানুপস্সীনং অসুভনিমিত্তং গহেত্ৰা তত্থ পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অধিগতেন অনাগামিমগ্গেন পহীযতি, সব্বসো সমুচ্ছিন্দীযতীতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অসুভা ভাৰেতব্বা কামরাগস্স পহানাযা’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১). বাহিরাতি বহিদ্ধাৰত্থুকত্তা অনত্থাৰহত্তা চ বাহিরা বহিভূতা. ৰিতক্কাসযাতি কামসঙ্কপ্পাদিমিচ্ছাৰিতক্কা. তে হি অপ্পহীনা আসযানুগতা সতি পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনতো ৰিতক্কাসযাতি ৰুত্তা. কামৰিতক্কো চেত্থ কামরাগগ্গহণেন গহিতো এৰাতি তদৰসেসা ৰিতক্কা এৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ৰিঘাতপক্খিকাতি দুক্খভাগিযা, ইচ্ছাৰিঘাতনিব্বত্তনকা ৰা. তে ন হোন্তীতি তে পহীযন্তি. ব্যাপাদৰিতক্কো, ৰিহিংসাৰিতক্কো, ঞাতিৰিতক্কো, জনপদৰিতক্কো, অমরাৰিতক্কো, অনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, লাভসক্কারসিলোকপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কোতি অট্ঠ, কামৰিতক্কেন সদ্ধিং নৰৰিধা মহাৰিতক্কা আনাপানস্সতিসমাধিনা তন্নিস্সিতায চ ৰিপস্সনায পুব্বভাগে ৰিক্খম্ভিতা. তং পাদকং কত্ৰা অধিগতেন অরিযমগ্গেন যথারহং অনৰসেসতো পহীযন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘আনাপানস্সতি ভাৰেতব্বা ৰিতক্কুপচ্ছেদাযা’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১).
যা অৰিজ্জা, সা পহীযতীতি যা সচ্চসভাৰপটিচ্ছাদিনী সব্বানত্থকারী সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স মূলভূতা অৰিজ্জা, সা অনিচ্চানুপস্সীনং ৰিহরতং সমুচ্ছিজ্জতি. ইদং কির ভগৰতা অনিচ্চাকারতো ৰুট্ঠিতস্স সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰস্স ৰসেন ৰুত্তং. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – তেভূমকেসু সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চাদিতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৰা ৰিপস্সন্তানং যদা অনিচ্চন্তি পৰত্তমানা ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা মগ্গেন ঘটীযতি, অনুক্কমেন অরহত্তমগ্গো উপ্পজ্জতি, তেসং অনিচ্চানুপস্সীনং ৰিহরতং অৰিজ্জা অনৰসেসতো পহীযতি, অরহত্তমগ্গৰিজ্জা উপ্পজ্জতীতি. অনিচ্চানুপস্সীনং ৰিহরতন্তি ইদং অনিচ্চলক্খণস্স তেসং পাকটভাৰতো ইতরস্স লক্খণদ্ৰযস্স গহণে উপাযভাৰতো ৰা ৰুত্তং, ন পন একস্সেৰ লক্খণস্স অনুপস্সিতব্বতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫). অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞিনো হি, মেঘিয, অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতি, অনত্তসঞ্ঞী অস্মিমানসমুগ্ঘাতং পাপুণাতী’’তি.
গাথাসু আনাপানে পটিস্সতোতি আনাপাননিমিত্তস্মিং পটি পটি সতো, উপট্ঠিতস্সতীতি অত্থো. পস্সন্তি আসৰক্খযঞাণচক্খুনা সঙ্খারূপসমং নিব্বানং পস্সন্তো. আতাপী সব্বদাতি অন্তরাৰোসানং অনাপজ্জিত্ৰা অসুভানুপস্সনাদীসু সততং আতাপী যুত্তপ্পযুত্তো, ততো এৰ যতো ৰাযমমানো, নিযতো ৰা সম্মত্তনিযামেন তত্থ সব্বসঙ্খারসমথে নিব্বানে অরহত্তফলৰিমুত্তিযা ৰিমুচ্চতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধম্মানুধম্মপটিপন্নসুত্তৰণ্ণনা
৮৬. সত্তমে ধম্মানুধম্মপটিপন্নস্সাতি এত্থ ধম্মো নাম নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো, তস্স ধম্মস্স অনুধম্মো সীলৰিসুদ্ধিআদি পুব্বভাগপটিপদাধম্মো, তং ধম্মানুধম্মং পটিপন্নস্স অধিগন্তুং পটিপজ্জমানস্স. অযমনুধম্মো হোতীতি অযং অনুচ্ছৰিকসভাৰো পতিরূপসভাৰো হোতি. ৰেয্যাকরণাযাতি কথনায. ধম্মানুধম্মপটিপন্নোযন্তি যন্তি করণত্থে পচ্চত্তৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যেন অনুধম্মেন তং ধম্মানুধম্মং পটিপন্নোতি ব্যাকরমানো সম্মদেৰ ব্যাকরোন্তো নাম সিযা, ন ততোনিদানং ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বো সিযাতি. যন্তি ৰা কিরিযাপরামসনং, তেনেতং দস্সেতি ‘‘যদিদং ধম্মস্সেৰ ভাসনং, ধম্মৰিতক্কস্সেৰ চ ৰিতক্কনং তদুভযাভাৰে ঞাণুপেক্খায, অযং ধম্মানুধম্মপটিপন্নস্স ভিক্খুনো তথারূপো অযন্তি কথনাযানুরূপহেতু অনুচ্ছৰিককারণং. ভাসমানো ধম্মংযেৰ ভাসেয্যাতি কথেন্তো চে দসকথাৰত্থুধম্মংযেৰ কথেয্য, ন তপ্পটিপক্খমহিচ্ছতাদিঅধম্মং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিৰরণসপ্পাযা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা, সন্তুট্ঠিকথা, পৰিৰেককথা, অসংসগ্গকথা, ৰীরিযারম্ভকথা, সীলকথা, সমাধিকথা, পঞ্ঞাকথা, ৰিমুত্তিকথা, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনকথা, এৰরূপায কথায নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১).
অভিসল্লেখিকায কথায লাভী এৰ হি তং ভাসেয্য. এতেন কল্যাণমিত্তসম্পদা দস্সিতা.
ধম্মৰিতক্কন্তি নেক্খম্মৰিতক্কাদিং ধম্মতো অনপেতং ৰিতক্কযতো ‘‘সীলাদিপটিপদং পরিপূরেস্সামী’’তি উপরূপরি উস্সাহো অভিৰড্ঢিস্সতি. সো পন ৰিতক্কো সীলাদীনং অনুপকারধম্মে ৰজ্জেত্ৰা উপকারধম্মে অনুব্রূহনৰসেন হানভাগিযভাৰং অপনেত্ৰা ঠিতিভাগিযভাৰেপি অট্ঠত্ৰা ৰিসেসভাগিযতং নিব্বেধভাগিযতঞ্চ পাপনৰসেন পৰত্তিযা অনেকপ্পভেদো ৰেদিতব্বো. নো অধম্মৰিতক্কন্তি কামৰিতক্কং নো ৰিতক্কেয্যাতি অত্থো. তদুভযং ৰা পনাতি যদেতং পরেসং অনুগ্গহণত্থং ধম্মভাসনং অত্তনো অনুগ্গহণত্থং ধম্মৰিতক্কনঞ্চ ৰুত্তং. অথ ৰা পন তং উভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা অপ্পটিপজ্জিত্ৰা অকত্ৰা. উপেক্খকোতি তথাপটিপত্তিযং উদাসীনো সমথৰিপস্সনাভাৰনমেৰ অনুব্রূহন্তো ৰিহরেয্য, সমথপটিপত্তিযং উপেক্খকো হুত্ৰা ৰিপস্সনাযমেৰ কম্মং করোন্তো ৰিহরেয্য. ৰিপস্সনম্পি উস্সুক্কাপেত্ৰা তত্থপি সঙ্খারুপেক্খাঞাণৰসেন উপেক্খকো যাৰ ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গেন ঘটীযতি, তাৰ যথা তং তিক্খং সূরং পসন্নং হুত্ৰা ৰহতি, তথা ৰিহরেয্য সতো সম্পজানোতি.
গাথাসু সমথৰিপস্সনাধম্মো আরমিতব্বট্ঠেন আরামো এতস্সাতি ধম্মারামো. তস্মিংযেৰ ধম্মে রতোতি ধম্মরতো. তস্সেৰ ধম্মস্স পুনপ্পুনং ৰিচিন্তনতো ধম্মং অনুৰিচিন্তযং তং ধম্মং আৰজ্জেন্তো, মনসি করোন্তোতি অত্থো. অনুস্সরন্তি তমেৰ ধম্মং উপরূপরিভাৰনাৰসেন অনুস্সরন্তো. অথ ৰা ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা পরেসং দেসনাৰসেন সীলাদিধম্মো আরমিতব্বট্ঠেন আরামো এতস্সাতি ধম্মারামো. তথেৰ তস্মিং ধম্মে রতো অভিরতোতি ধম্মরতো. তেসংযেৰ সীলাদিধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসন্তো কামৰিতক্কাদীনং ওকাসং অদত্ৰা নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদিধম্মংযেৰ অনুৰিচিন্তনতো ধম্মং অনুৰিচিন্তযং. তদুভযং ৰা পন ওল়ারিকতো দহন্তো অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা সমথৰিপস্সনাধম্মমেৰ উপরূপরি ভাৰনাৰসেন অনুস্সরন্তো অনুব্রূহনৰসেন পৰত্তেন্তো. সদ্ধম্মাতি সত্ততিংসপ্পভেদা বোধিপক্খিযধম্মা নৰৰিধলোকুত্তরধম্মা চ ন পরিহাযতি, ন চিরস্সেৰ তং অধিগচ্ছতীতি অত্থো.
ইদানি তস্স অনুস্সরণৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘চরং ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ চরং ৰাতি ভিক্খাচারৰসেন চঙ্কমনৰসেন চ চরন্তো ৰা. যদি ৰা তিট্ঠন্তি তিট্ঠন্তো ৰা নিসিন্নো ৰা, উদ ৰা সযন্তি সযন্তো ৰা. এৰং চতূসুপি ইরিযাপথেসু. অজ্ঝত্তং সমযং চিত্তন্তি যথাৰুত্তে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরজ্ঝত্তে অত্তনো চিত্তং রাগাদিকিলেসানং ৰূপসমনৰসেন পজহনৰসেন সমযং সমেন্তো. সন্তিমেৰাধিগচ্ছতীতি অচ্চন্তসন্তিং নিব্বানমেৰ পাপুণাতীতি.
সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অন্ধকরণসুত্তৰণ্ণনা
৮৭. অট্ঠমে অকুসলৰিতক্কাতি অকোসল্লসম্ভূতা ৰিতক্কা. অন্ধকরণাতিআদীসু যস্স সযং উপ্পজ্জন্তি, তং যথাভূতদস্সননিৰারণেন অন্ধং করোন্তীতি অন্ধকরণা. ন পঞ্ঞাচক্খুং করোন্তীতি অচক্খুকরণা. অঞ্ঞাণং করোন্তীতি অঞ্ঞাণকরণা. পঞ্ঞানিরোধিকাতি কম্মস্সকতাপঞ্ঞা, ঝানপঞ্ঞা, ৰিপস্সনাপঞ্ঞাতি ইমা তিস্সো পঞ্ঞা অপ্পৰত্তিকরণেন নিরোধেন্তীতি পঞ্ঞানিরোধিকা. অনিট্ঠফলদাযকত্তা দুক্খসঙ্খাতস্স ৰিঘাতস্স পক্খে ৰত্তন্তীতি ৰিঘাতপক্খিকা. কিলেসনিব্বানং ন সংৰত্তযন্তীতি অনিব্বানসংৰত্তনিকা.
কামৰিতক্কোতি কামপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো. সো হি কিলেসকামসহিতো হুত্ৰা ৰত্থুকামেসু পৰত্ততি. ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো. ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো. ইমে দ্ৰে চ সত্তেসুপি সঙ্খারেসুপি উপ্পজ্জন্তি. কামৰিতক্কো হি পিযমনাপে সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ৰিতক্কেন্তস্স উপ্পজ্জতি, ব্যাপাদৰিতক্কো অপ্পিযে অমনাপে সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনকালতো পট্ঠায যাৰ নাসনা উপ্পজ্জতি, ৰিহিংসাৰিতক্কো সঙ্খারেসু ন উপ্পজ্জতি, সঙ্খারা দুক্খাপেতব্বা নাম নত্থি, ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা বজ্ঝন্তু ৰা উচ্ছিজ্জন্তু ৰা ৰিনস্সন্তু ৰা মা ৰা অহেসু’’ন্তি চিন্তনকালে পন সত্তেসু উপ্পজ্জতি.
ইমেযেৰ পন কামসঙ্কপ্পাদযো. অত্থতো হি কামৰিতক্কাদীনং কামসঙ্কপ্পাদীনঞ্চ নানাকরণং নত্থি, তংসম্পযুত্তা পন সঞ্ঞাদযো কামসঞ্ঞাদযো. কামধাতুআদীনং পন যস্মা পাল়িযং –
‘‘কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতি কামধাতু, সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতু. ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতি ব্যাপাদধাতু. দসসু আঘাতৰত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো…পে… অনত্তমনতা চিত্তস্স, অযং ৰুচ্চতি ব্যাপাদধাতু. ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতি ৰিহিংসাধাতু. ইধেকচ্চো পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা রজ্জুযা ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন সত্তে ৰিহেঠেতি, অযং ৰিহিংসাধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২, ৯১০) –
আগতত্তা ৰিসেসো লব্ভতি.
তত্থ দ্ৰে কথা সব্বসঙ্গাহিকা চ অসম্ভিন্না চ. তত্থ কামধাতুযা গহিতায ইতরা দ্ৰেপি গহিতা নাম হোন্তি. ততো পন নীহরিত্ৰা অযং ব্যাপাদধাতু, অযং ৰিহিংসাধাতূতি দস্সেতীতি অযং সব্বসঙ্গাহিকা নাম. কামধাতুং কথেন্তো পন ভগৰা ব্যাপাদধাতুং ব্যাপাদধাতুট্ঠানে, ৰিহিংসাধাতুং ৰিহিংসাধাতুট্ঠানে ঠপেত্ৰাৰ অৰসেসং কামধাতু নামাতি কথেসীতি অযং অসম্ভিন্নকথা নাম.
সুক্কপক্খে ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নেক্খম্মপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নেক্খম্মৰিতক্কো. সো অসুভপুব্বভাগে কামাৰচরো হোতি, অসুভজ্ঝানে রূপাৰচরো, তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অব্যাপাদৰিতক্কো. সো মেত্তাপুব্বভাগে কামাৰচরো হোতি, মেত্তাঝানে রূপাৰচরো, তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো. অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অৰিহিংসাৰিতক্কো. সো করুণাপুব্বভাগে কামাৰচরো, করুণাজ্ঝানে রূপাৰচরো, তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো. যদা পন অলোভো সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা হোন্তি. যদা মেত্তা সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা হোন্তি. যদা করুণা সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা হোন্তি.
ইমেযেৰ পন নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো. অত্থতো হি নেক্খম্মৰিতক্কাদীনং নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীনঞ্চ নানাকরণং নত্থি, তংসম্পযুত্তা পন সঞ্ঞাদযো নেক্খম্মসঞ্ঞাদযো. নেক্খম্মধাতুআদীনং পন যস্মা পাল়িযং –
‘‘নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতি নেক্খম্মধাতু, সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতু. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাচেতোৰিমুত্তি – অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতূ’’তি. (ৰিভ. ১৮২) –
আগতত্তা ৰিসেসো লব্ভতি. ইধাপি সব্বসঙ্গাহিকা, অসম্ভিন্নাতি দ্ৰে কথা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
গাথাসু ৰিতক্কযেতি ৰিতক্কেয্য. নিরাকরেতি অত্তনো সন্তানতো নীহরেয্য ৰিনোদেয্য, পজহেয্যাতি অত্থো. সৰে ৰিতক্কানি ৰিচারিতানি, সমেতি ৰুট্ঠীৰ রজং সমূহতন্তি যথা নাম গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে পথৰিযং সমূহতং সমন্ততো উট্ঠিতং রজং মহতো অকালমেঘস্স ৰস্সতো ৰুট্ঠি ঠানসো ৰূপসমেতি, এৰমেৰ সো যোগাৰচরো ৰিতক্কানি মিচ্ছাৰিতক্কে চ ৰিচারিতানি তংসম্পযুত্তৰিচারে চ সমেতি ৰূপসমেতি সমুচ্ছিন্দতি. তথাভূতো চ ৰিতক্কূপসমেন চেতসা সব্বেসং মিচ্ছাৰিতক্কানং উপসমনতো ৰিতক্কূপসমেন অরিযমগ্গচিত্তেন. ইধেৰ দিট্ঠেৰ ধম্মে, সন্তিপদং নিব্বানং, সমজ্ঝগা সমধিগতো হোতীতি.
অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. অন্তরামলসুত্তৰণ্ণনা
৮৮. নৰমে অন্তরামলাতি এত্থ অন্তরাসদ্দো –
‘‘নদীতীরেসু সণ্ঠানে, সভাসু রথিযাসু চ;
জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তর’’ন্তি. –
আদীসু (সং. নি. ১.২২৮) কারণে আগতো. ‘‘অদ্দসা মং, ভন্তে, অঞ্ঞতরা ইত্থী ৰিজ্জন্তরিকায ভাজনং ধোৰন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘অপিচাযং তপোদা দ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পারা. ২৩১) ৰিৰরে.
‘‘পীতৰত্থে পীতধজে, পীতালঙ্কারভূসিতে;
পীতন্তরাহি ৰগ্গূহি, অপিল়ন্ধাৰ সোভসী’’তি. –
আদীসু (ৰি. ৰ. ৬৫৮) উত্তরিসাটকে. ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ইধাপি চিত্তে এৰ দট্ঠব্বো. তস্মা অন্তরে চিত্তে ভৰা অন্তরা. যস্মিং সন্তানে উপ্পন্না, তস্স মলিনভাৰকরণতো মলা. তত্থ মলং নাম দুৰিধং – সরীরমলং, চিত্তমলন্তি. তেসু সরীরমলং সেদজল্লিকাদি সরীরে নিব্বত্তং, তত্থ লগ্গং আগন্তুকরজঞ্চ, তং উদকেনপি নীহরণীযং, ন তথা সংকিলেসিকং. চিত্তমলং পন রাগাদিসংকিলেসিকং, তং অরিযমগ্গেহেৰ নীহরণীযং. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
‘‘রূপেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৰা;
রূপে সুদ্ধে ৰিসুজ্ঝন্তি, অনক্খাতং মহেসিনা.
‘‘চিত্তেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৰা;
চিত্তে সুদ্ধে ৰিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬);
তেনাহ ভগৰা ‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৰে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি, চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০). তস্মা ভগৰা ইধাপি চিত্তমলৰিসোধনায পটিপজ্জিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অন্তরামলা’’তি আহ.
যথা চেতে লোভাদযো সত্তানং চিত্তে উপ্পজ্জিত্ৰা মলিনভাৰকরা নানপ্পকারসংকিলেসৰিধাযকাতি অন্তরামলা, এৰং একতো ভুঞ্জিত্ৰা, একতো সযিত্ৰা, ওতারগৰেসী অমিত্তসত্তু ৰিয চিত্তে এৰ উপ্পজ্জিত্ৰা সত্তানং নানাৰিধঅনত্থাৰহা, নানপ্পকারদুক্খনিব্বত্তকাতি দস্সেন্তো ‘‘অন্তরাঅমিত্তা’’তিআদিমাহ. তত্থ মিত্তপটিপক্খতো অমিত্তা, সপত্তকিচ্চকরণতো সপত্তা, হিংসনতো ৰধকা, উজুৰিপচ্চনীকতো পচ্চত্থিকা.
তত্থ দ্ৰীহি আকারেহি লোভাদীনং অমিত্তাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰেরীপুগ্গলো হি অন্তরং লভমানো অত্তনো ৰেরিস্স সত্থেন ৰা সীসং পাতেতি, উপাযেন ৰা মহন্তং অনত্থং উপ্পাদেতি. ইমে চ লোভাদযো পঞ্ঞাসিরপাতনেন যোনিসম্পটিপাদনেন চ তাদিসং ততো বলৰতরং অনত্থং নিব্বত্তেন্তি. কথং? চক্খুদ্ৰারস্মিঞ্হি ইট্ঠাদীসু আরম্মণেসু আপাথগতেসু যথারহং তানি আরব্ভ লোভাদযো উপ্পজ্জন্তি, এত্তাৰতাস্স পঞ্ঞাসিরং পাতিতং নাম হোতি. সোতদ্ৰারাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং তাৰ পঞ্ঞাসিরপাতনতো অমিত্তাদিসদিসতা ৰেদিতব্বা. লোভাদযো পন কম্মনিদানা হুত্ৰা অণ্ডজাদিভেদা চতস্সো যোনিযো উপনেন্তি. তস্স যোনিউপগমনমূলকানি পঞ্চৰীসতি মহাভযানি দ্ৰত্তিংস কম্মকরণানি চ আগতানেৰ হোন্তি. এৰং যোনিসম্পটিপাদনতোপি নেসং অমিত্তাদিসদিসতা ৰেদিতব্বা. ইতি লোভাদযো অমিত্তাদিসদিসতায চিত্তসম্ভূততায চ ‘‘অন্তরাঅমিত্তা’’তিআদিনা ৰুত্তা. অপিচ অমিত্তেহি কাতুং অসক্কুণেয্যং লোভাদযো করোন্তি, অমিত্তাদিভাৰো চ লোভাদীহি জাযতীতি তেসং অমিত্তাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘দিসো দিসং যন্তং কযিরা, ৰেরী ৰা পন ৰেরিনং;
মিচ্ছাপণিহিতং চিত্তং, পাপিযো নং ততো করে’’তি. (ধ. প. ৪২; উদা. ৩৩);
গাথাসু অত্তনো পরেসঞ্চ অনত্থং জনেতীতি অনত্থজননো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যদপি লুদ্ধো অভিসঙ্খরোতি কাযেন ৰাচায মনসা তদপি অকুসলং; যদপি লুদ্ধো লোভেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পরস্স অসতা দুক্খং উপ্পাদেতি ৰধেন ৰা বন্ধেন ৰা জানিযা ৰা গরহায ৰা পব্বাজনায ৰা বলৰম্হি বলত্থো ইতি, তদপি অকুসলং, ইতিস্সমে লোভজা লোভনিদানা লোভসমুদযা লোভপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তী’’তি (অ. নি. ৩.৭০).
অপরম্পি ৰুত্তং –
‘‘রত্তো খো, ব্রাহ্মণ, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পরব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতী’’তিআদি (অ. নি. ৩.৫৪).
চিত্তপ্পকোপনোতি চিত্তসঙ্খোভনো. লোভো হি লোভনীযে ৰত্থুস্মিং উপ্পজ্জমানো চিত্তং খোভেন্তো পকোপেন্তো ৰিপরিণামেন্তো ৰিকারং আপাদেন্তো উপ্পজ্জতি, পসাদাদিৰসেন পৰত্তিতুং ন দেতি. ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতীতি তং লোভসঙ্খাতং অন্তরতো অব্ভন্তরে অত্তনো চিত্তেযেৰ জাতং অনত্থজননচিত্তপ্পকোপনাদিং ভযং ভযহেতুং অযং বালমহাজনো নাৰবুজ্ঝতি ন জানাতীতি.
লুদ্ধো অত্থং ন জানাতীতি অত্তত্থপরত্থাদিভেদং অত্থং হিতং লুদ্ধপুগ্গলো যথাভূতং ন জানাতি. ধম্মং ন পস্সতীতি দসকুসলকম্মপথধম্মম্পি লুদ্ধো লোভেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো ন পস্সতি পচ্চক্খতো ন জানাতি, পগেৰ উত্তরিমনুস্সধম্মং. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘রত্তো খো, ব্রাহ্মণ, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো অত্তত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, পরত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতী’’তিআদি (অ. নি. ৩.৫৫).
অন্ধতমন্তি অন্ধভাৰকরং তমং. যন্তি যত্থ. ভুম্মত্থে হি এতং পচ্চত্তৰচনং. যস্মিং কালে লোভো সহতে অভিভৰতি নরং, অন্ধতমং তদা হোতীতি. যন্তি ৰা কারণৰচনং. যস্মা লোভো উপ্পজ্জমানো নরং সহতে অভিভৰতি, তস্মা অন্ধতমং তদা হোতীতি যোজনা, য-ত-সদ্দানং একন্তসম্বন্ধভাৰতো. অথ ৰা যন্তি কিরিযাপরামসনং, ‘‘লোভো সহতে’’তি এত্থ যদেতং লোভস্স সহনং অভিভৰনং ৰুত্তং. এতং অন্ধভাৰকরস্স তমস্স গমনং উপ্পাদোতি অত্থো. অথ ৰা যং নরং লোভো সহতে অভিভৰতি, তস্স অন্ধতমং তদা হোতি, ততো চ লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
যো চ লোভং পহন্ত্ৰানাতি যো পুব্বভাগে তদঙ্গৰসেন ৰিক্খম্ভনৰসেন চ যথারহং সমথৰিপস্সনাহি লোভং পজহিত্ৰা তথা পজহনহেতু লোভনেয্যে দিব্বেপি রূপাদিকে উপট্ঠিতে ন লুব্ভতি, বলৰৰিপস্সনানুভাৰেন লোভো পহীযতে তম্হাতি তস্মা অরিযপুগ্গলা অরিযমগ্গেন লোভো পহীযতি পজহীযতি, অচ্চন্তমেৰ পরিচ্চজীযতি. যথা কিং? উদবিন্দূৰ পোক্খরাতি পদুমিনিপণ্ণতো উদকবিন্দু ৰিয. সেসগাথানম্পি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
তথা দোসস্স –
‘‘যদপি দুট্ঠো অভিসঙ্খরোতি কাযেন ৰাচায মনসা তদপি অকুসলং; যদপি দুট্ঠো দোসেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পরস্স অসতা দুক্খং উপ্পাদেতি ৰধেন ৰা বন্ধেন ৰা জানিযা ৰা গরহায ৰা পব্বাজনায ৰা বলৰম্হি বলত্থো ইতি, তদপি অকুসলং. ইতিস্সমে দোসজা দোসনিদানা দোসসমুদযা দোসপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তী’’তি (অ. নি. ৩.৭০).
তথা –
‘‘দুট্ঠো খো, ব্রাহ্মণ, দোসেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পরব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৫).
তথা –
‘‘দুট্ঠো খো, ব্রাহ্মণ, দোসেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো অত্তত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, পরত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, উভযত্থম্পি যথা ভূতং ন পজানাতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৫) –
আদিসুত্তপদানুসারেন অনত্থজননতা অত্থহানিহেতুতা চ ৰেদিতব্বা.
তথা মোহস্স ‘‘যদপি মূল়্হো অভিসঙ্খরোতি কাযেন ৰাচায মনসা’’তিআদিনা (অ. নি. ৩.৭০), ‘‘মূল়্হো খো, ব্রাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতী’’তিআদিনা(অ. নি. ৩.৫৫), ‘‘অত্তত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৩.৫৫) চ আগতসুত্তপদানুসারেন ৰেদিতব্বা.
তালপক্কংৰ বন্ধনাতি তালফলং ৰিয উসুমুপ্পাদেন ৰণ্টতো, ততিযমগ্গঞাণুপ্পাদেন তস্স চিত্ততো দোসো পহীযতি, পরিচ্চজীযতীতি অত্থো. মোহং ৰিহন্তি সো সব্বন্তি সো অরিযপুগ্গলো সব্বং অনৰসেসং মোহং চতুত্থমগ্গেন ৰিহন্তি ৰিধমতি সমুচ্ছিন্দতি. আদিচ্চোৰুদযং তমন্তি আদিচ্চো ৰিয উদযং উগ্গচ্ছন্তো তমং অন্ধকারং.
নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দেৰদত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮৯. দসমে তীহি, ভিক্খৰে, অসদ্ধম্মেহি অভিভূতোতি কা উপ্পত্তি? দেৰদত্তে হি অৰীচিমহানিরযং পৰিট্ঠে দেৰদত্তপক্খিযা অঞ্ঞতিত্থিযা চ ‘‘সমণেন গোতমেন অভিসপিতো দেৰদত্তো পথৰিং পৰিট্ঠো’’তি অব্ভাচিক্খিংসু. তং সুত্ৰা সাসনে অনভিপ্পসন্না মনুস্সা ‘‘সিযা নু খো এতদেৰং, যথা ইমে ভণন্তী’’তি আসঙ্কং উপ্পাদেসুং. তং পৰত্তিং ভিক্খূ ভগৰতো আরোচেসুং. অথ ভগৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, তথাগতা কস্সচি অভিসপং দেন্তি, তস্মা ন দেৰদত্তো মযা অভিসপিতো, অত্তনো কম্মেনেৰ নিরযং পৰিট্ঠো’’তি ৰত্ৰা তেসং মিচ্ছাগাহং পটিসেধেন্তো ইমায অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং অভাসি.
তত্থ অসদ্ধম্মেহীতি অসতং ধম্মেহি, অসন্তেহি ৰা ধম্মেহি. অতেকিচ্ছোতি বুদ্ধেহিপি অনিৰত্তনীযত্তা অৰীচিনিব্বত্তিযা তিকিচ্ছাভাৰতো অতেকিচ্ছো, অতিকিচ্ছনীযোতি অত্থো. অসন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযেন পৰত্তা পাপা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো, তস্স ভাৰো পাপিচ্ছতা, তায. ‘‘অহং বুদ্ধো ভৰিস্সামি, সঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি তস্স ইচ্ছা উপ্পন্না. কোকালিকাদযো পাপা লামকা মিত্তা এতস্সাতি পাপমিত্তো, তস্স ভাৰো পাপমিত্ততা, তায. উত্তরিকরণীযেতি ঝানাভিঞ্ঞাহি উত্তরিকরণীযে অধিগন্তব্বে মগ্গফলে অনধিগতে সতি এৰ, তং অনধিগন্ত্ৰাতি অত্থো. ওরমত্তকেনাতি অপ্পমত্তকেন ঝানাভিঞ্ঞামত্তেন. ৰিসেসাধিগমেনাতি উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমেন. অন্তরাতি ৰেমজ্ঝে. ৰোসানং আপাদীতি অকতকিচ্চোৰ সমানো ‘‘কতকিচ্চোম্হী’’তি মঞ্ঞমানো সমণধম্মতো ৰিগমং আপজ্জি. ইতি ভগৰা ইমিনা সুত্তেন ৰিসেসতো পুথুজ্জনভাৰে আদীনৰং পকাসেসি ভারিযো পুথুজ্জনভাৰো, যত্র হি নাম ঝানাভিঞ্ঞাপরিযোসানা সম্পত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰাপি অনেকানত্থাৰহং নানাৰিধং দুক্খহেতুং অসন্তগুণসম্ভাৰনং অসপ্পুরিসসংসগ্গং আলসিযানুযোগঞ্চ অৰিজহন্তো অৰীচিম্হি কপ্পট্ঠিযং অতেকিচ্ছং কিব্বিসং পসৰিস্সতীতি.
গাথাসু মাতি পটিসেধে নিপাতো. জাতূতি একংসেন. কোচীতি সব্বসঙ্গাহকৰচনং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ইমস্মিং সত্তলোকে কোচি পুগ্গলো একংসেন পাপিচ্ছো মা হোতূ’’তি. তদমিনাপি জানাথ, পাপিচ্ছানং যথা গতীতি পাপিচ্ছানং পুগ্গলানং যথা গতি যাদিসী নিপ্ফত্তি, যাদিসো অভিসম্পরাযো, তং ইমিনাপি কারণেন জানাথাতি দেৰদত্তং নিদস্সেন্তো এৰমাহ. পণ্ডিতোতি সমঞ্ঞাতোতি পরিযত্তিবাহুসচ্চেন পণ্ডিতোতি ঞাতো. ভাৰিতত্তোতি সম্মতোতি ঝানাভিঞ্ঞাহি ভাৰিতচিত্তোতি সম্ভাৰিতো. তথা হি সো পুব্বে ‘‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৰো গোধিপুত্তো’’তি ধম্মসেনাপতিনাপি পসংসিতো অহোসি. জলংৰ যসসা অট্ঠা, দেৰদত্তোতি ৰিস্সুতোতি অত্তনো কিত্তিযা পরিৰারেন জলন্তো ৰিয ওভাসেন্তো ৰিয ঠিতো দেৰদত্তোতি এৰং ৰিস্সুতো পাকটো অহোসি. ‘‘মে সুত্ত’’ন্তিপি পাঠো, মযা সুতং সুতমত্তং, কতিপাহেনেৰ অতথাভূতত্তা তস্স তং পণ্ডিচ্চাদি সৰনমত্তমেৰাতি অত্থো.
সো সমানমনুচিণ্ণো, আসজ্জ নং তথাগতন্তি সো এৰংভূতো দেৰদত্তো ‘‘বুদ্ধোপি সক্যপুত্তো, অহম্পি সক্যপুত্তো, বুদ্ধোপি সমণো, অহম্পি সমণো, বুদ্ধোপি ইদ্ধিমা, অহম্পি ইদ্ধিমা, বুদ্ধোপি দিব্বচক্খুকো, অহম্পি দিব্বচক্খুকো, বুদ্ধোপি দিব্বসোতকো, অহম্পি দিব্বসোতকো, বুদ্ধোপি চেতোপরিযঞাণলাভী, অহম্পি চেতোপরিযঞাণলাভী, বুদ্ধোপি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ধম্মে জানাতি, অহম্পি তে জানামী’’তি অত্তনো পমাণং অজানিত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধং অত্তনা সমসমট্ঠপনেন সমানং আপজ্জন্তো ‘‘ইদানাহং বুদ্ধো ভৰিস্সামি, ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি অভিমারপযোজনা তথাগতং আসজ্জ আসাদেত্ৰা ৰিহেঠেত্ৰা. ‘‘পমাদমনুজীনো’’তিপি পঠন্তি. তস্সত্থো ‘‘ৰুত্তনযেন পমাদং আপজ্জন্তো পমাদং নিস্সায ভগৰতা সদ্ধিং যুগগ্গাহচিত্তুপ্পাদেন সহেৰ ঝানাভিঞ্ঞাহি অনুজীনো পরিহীনো’’তি. অৰীচিনিরযং পত্তো, চতুদ্ৰারং ভযানকন্তি জালানং তত্থ উপ্পন্নসত্তানং ৰা নিরন্তরতায ‘‘অৰীচী’’তি লদ্ধনামং চতূসু পস্সেসু চতুমহাদ্ৰারযোগেন চতুদ্ৰারং অতিভযানকং মহানিরযং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন পত্তো. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘চতুক্কণ্ণো চতুদ্ৰারো, ৰিভত্তো ভাগসো মিতো;
অযোপাকারপরিযন্তো, অযসা পটিকুজ্জিতো.
‘‘তস্স অযোমযা ভূমি, জলিতা তেজসা যুতা;