২. ধাতুসুত্তৰণ্ণনা
৫১. দুতিযে ধাতুযোতি অত্তনো ফলস্স সভাৰস্স চ ধারণট্ঠেন ধাতুযো. যঞ্চেত্থ ফলনিব্বত্তকং, তং অত্তনো ফলস্স সভাৰস্স চ, ইতরং সভাৰস্সেৰ ধারণট্ঠেন ধাতু. রূপধাতূতি রূপভৰো. ধাতুযা আগতট্ঠানে ভৰেন পরিচ্ছিন্দিতব্বং, ভৰস্স আগতট্ঠানে ধাতুযা পরিচ্ছিন্দিতব্বন্তি ইধ ভৰেন পরিচ্ছেদো কথিতো. তস্মা –
‘‘কতমে ধম্মা রূপাৰচরা? হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো অকনিট্ঠে দেৰে অন্তো করিত্ৰা এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, ইমে ধম্মা রূপাৰচরা’’তি (ধ. স. ১২৮৯) –
এৰং ৰুত্তা রূপাৰচরধম্মা রূপধাতু. অরূপধাতূতি অরূপভৰো. ইধাপি ভৰেন পরিচ্ছেদো কথিতোতি –
‘‘কতমে ধম্মা অরূপাৰচরা? হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনূপগে দেৰে অন্তো করিত্ৰা, উপরিতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগে দেৰে অন্তো করিত্ৰা, এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, ইমে ধম্মা অরূপাৰচরা’’তি (ধ. স. ১২৯১) –
এৰং ৰুত্তা অরূপাৰচরধম্মা অরূপধাতু. নিরোধধাতূতি নিব্বানং ৰেদিতব্বং.
অপরো নযো – রূপসহিতা, রূপপটিবদ্ধা, ধম্মপ্পৰত্তি রূপধাতু, পঞ্চৰোকারভৰো, একৰোকারভৰো চ, তেন সকলো কামভৰো রূপভৰো চ সঙ্গহিতো. রূপরহিতা ধম্মপ্পৰত্তি অরূপধাতু, চতুৰোকারভৰো, তেন অরূপভৰো সঙ্গহিতো. ইতি দ্ৰীহি পদেহি তযো ভৰা সব্বা সংসারপ্পৰত্তি দস্সিতা. ততিযপদেন পন অসঙ্খতধাতুযেৰ সঙ্গহিতাতি মগ্গফলানি ইধ তিকৰিনিমুত্তধম্মা নাম জাতা. কেচি পন ‘‘রূপধাতূতি রূপসভাৰা ধম্মা, অরূপধাতূতি অরূপসভাৰা ধম্মাতি পদদ্ৰযেন অনৰসেসতো পঞ্চক্খন্ধা গহিতা’’তি. ‘‘রূপতণ্হায ৰিসযভূতা ধম্মা রূপধাতু, অরূপতণ্হায ৰিসযভূতা অরূপধাতূ’’তি চ ৰদন্তি, তং সব্বং ইধ নাধিপ্পেতং. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.
গাথাসু রূপধাতুং পরিঞ্ঞাযাতি রূপপটিবদ্ধধম্মপৰত্তিং ঞাতপরিঞ্ঞাদীহি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. আরুপ্পেসু অসণ্ঠিতাতি অরূপাৰচরধম্মেসু ভৰরাগৰসেন ভৰদিট্ঠিৰসেন চ ন পতিট্ঠিতা অনল্লীনা. ‘‘অরূপেসু অসণ্ঠিতা’’তি চ পঠন্তি, সো এৰ অত্থো. এত্তাৰতা তেভূমকধম্মানং পরিঞ্ঞা ৰুত্তা. নিরোধে যে ৰিমুচ্চন্তীতি যে নিব্বানে আরম্মণভূতে অগ্গমগ্গফলৰসেন সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধীহি অনৰসেসকিলেসতো ৰিমুচ্চন্তি. তে জনা মচ্চুহাযিনোতি তে খীণাসৰজনা মরণং সমতীতা.
এৰং ধাতুত্তযসমতিক্কমেন অমতাধিগমং দস্সেত্ৰা ‘‘অযঞ্চ পটিপদা মযা গতমগ্গো চ তুম্হাকং দস্সিতো’’তি তত্থ নেসং উস্সাহং জনেন্তো দুতিযং গাথমাহ. তত্থ কাযেনাতি নামকাযেন মগ্গফলেহি. ফুসযিত্ৰাতি পত্ৰা. নিরূপধিন্তি খন্ধাদিসব্বূপধিরহিতং. উপধিপ্পটিনিস্সগ্গন্তি তেসংযেৰ চ উপধীনং পটিনিস্সজ্জনকারণং. নিব্বানস্স হি মগ্গঞাণেন সচ্ছিকিরিযায সব্বে উপধযো পটিনিস্সট্ঠা হোন্তীতি তং তেসং পটিনিস্সজ্জনকারণং. সচ্ছিকত্ৰাতি কালেন কালং ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন অত্তপচ্চক্খং কত্ৰা অনাসৰো সম্মাসম্বুদ্ধো তমেৰ অসোকং ৰিরজং নিব্বানপদং দেসেতি. তস্মা তদধিগমায উস্সুক্কং কাতব্বন্তি.
দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.