৩. পঠমৰেদনাসুত্তৰণ্ণনা

৫২. ততিযে ৰেদনাতি আরম্মণরসং ৰেদিযন্তি অনুভৰন্তীতি ৰেদনা. তা ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘সুখা ৰেদনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুখ-সদ্দো অত্থুদ্ধারৰসেন হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. দুক্খ-সদ্দো পন ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৮৭; ৰিভ. ১৯০) দুক্খৰত্থুস্মিং আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) দুক্খারম্মণে. ‘‘দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৭) দুক্খপচ্চযে. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরা অক্খানেন পাপুণিতুং, যাৰ দুক্খা নিরযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫০) দুক্খপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ধ. স. ১৬৫) দুক্খৰেদনাযং. ইধাপি দুক্খৰেদনাযমেৰ.

ৰচনত্থতো পন সুখযতীতি সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা. ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখা, মকারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. তাসু ইট্ঠানুভৰনলক্খণা সুখা, অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা দুক্খা, উভযৰিপরীতানুভৰনলক্খণা অদুক্খমসুখা. তস্মা সুখদুক্খৰেদনানং উপ্পত্তি পাকটা, ন অদুক্খমসুখায. যদা হি সুখং উপ্পজ্জতি, সকলসরীরং ভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং সতধোতসপ্পিং খাদাপেন্তং ৰিয, সতপাকতেলং মক্খেন্তং ৰিয, ঘটসহস্সেন পরিল়াহং নিব্বাপযমানং ৰিয চ ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰাচং নিচ্ছারযমানমেৰ উপ্পজ্জতি. যদা দুক্খং উপ্পজ্জতি, সকলসরীরং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং তত্তফালং পৰেসেন্তং ৰিয ৰিলীনতম্বলোহং আসিঞ্চন্তং ৰিয চ ‘‘অহো দুক্খং, অহো দুক্খ’’ন্তি ৰিপ্পলাপেন্তমেৰ উপ্পজ্জতি. ইতি সুখদুক্খৰেদনানং উপ্পত্তি পাকটা.

অদুক্খমসুখা পন দুব্বিজানা দুদ্দীপনা অন্ধকারা অৰিভূতা. সা সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিপক্খৰসেন মজ্ঝত্তাকারভূতা নযতো গণ্হন্তস্সেৰ পাকটা হোতি. যথা কিং? যথা পুব্বাপরং সপংসুকে পদেসে উপচরিতমগ্গৰসেন পিট্ঠিপাসাণে মিগেন গতমগ্গো, এৰং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণেসু সুখদুক্খানুভৰনেনপি মজ্ঝত্তারম্মণানুভৰনভাৰেন ৰিঞ্ঞাযতি. মজ্ঝত্তারম্মণগ্গহণং পিট্ঠিপাসাণগমনং ৰিয ইট্ঠানিট্ঠারম্মণগ্গহণাভাৰতো. যঞ্চ তত্রানুভৰনং, সা অদুক্খমসুখাতি.

এৰমেত্থ সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৰেন তিধা ৰুত্তাপি কত্থচি সুখদুক্খভাৰেন দ্ৰিধা ৰুত্তা. যথাহ – ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা, পরিযাযেন সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা’’তি (ম. নি. ২.৮৯). কত্থচি তিস্সোপি ৰিসুং ৰিসুং সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৰেন ‘‘সুখা ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা, দুক্খা ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). কত্থচি সব্বাপি দুক্খভাৰেন. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯).

তত্থ সিযা – যদি তিস্সো ৰেদনা যথা ইধ ৰুত্তা, অঞ্ঞেসু চ এদিসেসু সুত্তেসু অভিধম্মে চ এৰং অৰত্ৰা কস্মা এৰং ৰুত্তং ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি, ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা’’তি চ? সন্ধাযভাসিতমেতং, তস্মা সা পরিযাযদেসনা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সঙ্খারানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খারৰিপরিণামতং, ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৫৯).

‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেনা’’তি চ (সং. নি. ৪.২৫৯).

এত্থ হি সুখা অদুক্খমসুখাতি ইমাসং দ্ৰিন্নং ৰেদনানং নিপ্পরিযাযেন দুক্খভাৰো নত্থি, ৰেনেয্যজ্ঝাসযেন পন তত্থ নিচ্ছন্দদস্সনত্থং পরিযাযেন দুক্খভাৰো ৰুত্তোতি সা তাদিসী পরিযাযদেসনা. অযং পন ৰেদনত্তযদেসনা সভাৰকথাতি কত্ৰা নিপ্পরিযাযদেসনাতি অযমেত্থ আচরিযানং সমানকথা.

ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ ‘‘দুক্খতাদ্ৰযৰচনতো পরিযাযদেসনাৰ ৰেদনত্তযদেসনা’’তি. সো ‘‘মা হেৰ’’ন্তিস্স ৰচনীযো, যস্মা ভগৰতা সব্বাসং ৰেদনানং দুক্খভাৰো অধিপ্পাযৰসেন ৰুত্তো ‘‘সঙ্খারানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খারৰিপরিণামতং ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি. যদি পনেত্থ ৰেদনত্তযদেসনা পরিযাযদেসনা সিযা, ‘‘ইদং মযা সন্ধায ভাসিতং তিস্সো ৰেদনা’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন পনেতং ৰুত্তং.

অপিচাযমেৰ ৰত্তব্বো ‘‘কো, পনাৰুসো, ৰেদনত্তযদেসনায অধিপ্পাযো’’তি? সচে ৰদেয্য ‘‘মুদুকা দুক্খা ৰেদনা সুখা, অধিমত্তা দুক্খা, মজ্ঝিমা অদুক্খমসুখাতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযেন ৰুত্তা. তাসু হি ন সত্তানং সুখাদিৰড্ঢী’’তি. সো ৰত্তব্বো – কো পনাৰুসো দুক্খৰেদনায সভাৰো, যেন ‘‘সব্বা ৰেদনা দুক্খা’’তি ৰুচ্চেয্যুং? যদি যায উপ্পন্নায সত্তা ৰিযোগমেৰ ইচ্ছন্তি, সো দুক্খৰেদনায সভাৰো. যায চ পন উপ্পন্নায সত্তা অৰিযোগমেৰ ইচ্ছন্তি, যায ন উভযং ইচ্ছন্তি, সা কথং দুক্খৰেদনা সিযা? অথ যা অত্তনো নিস্সযস্স উপঘাতকারী, সা দুক্খা. যা অনুগ্গহকারী, সা কথং দুক্খা সিযা. অথ পন যদরিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সো দুক্খৰেদনায সভাৰো, সঙ্খারদুক্খতায ৰেদনং অরিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সা চ অভিণ্হসভাৰাতি কথং তাসং ৰেদনানং মুদুমজ্ঝিমাধিমত্তদুক্খভাৰো সিযা? যদি চ সঙ্খারদুক্খতায এৰ ৰেদনানং দুক্খভাৰো সিযা, ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, দুক্খতাযো দুক্খদুক্খতা, ৰিপরিণামদুক্খতা, সঙ্খারদুক্খতা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) অযং দুক্খতানং ৰিভাগদেসনা নিপ্পযোজনা সিযা. তথা চ সতি সুত্তমেৰ পটিবাহিতং সিযা, পুরিমেসু চ তীসু রূপাৰচরজ্ঝানেসু মুদুকা দুক্খা ৰেদনাতি আপজ্জতি সুখৰেদনাৰচনতো. চতুত্থজ্ঝানে অরূপজ্ঝানেসু চ মজ্ঝিমা, অদুক্খমসুখৰেদনাৰচনতো. এৰং সন্তে পুরিমা তিস্সো রূপাৰচরসমাপত্তিযো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিযা অরূপসমাপত্তীহি চ সন্ততরাতি আপজ্জতি. কথং ৰা সন্ততরপ্পণীততরাসু সমাপত্তীসু দুক্খৰেদনায অধিকভাৰো যুজ্জতি? তস্মা ৰেদনত্তযদেসনায পরিযাযদেসনাভাৰো ন যুত্তোতি.

যং পন ৰুত্তং ‘‘দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো’’তি (অ. নি. ৪.৪৯; পটি. ম. ১.২৩৬), তং কথন্তি? ৰিপরিণামদুক্খতায সঙ্খারদুক্খতায চ যথাভূতানৰবোধেন যা একন্ততো সুখসঞ্ঞা, যা চ দুক্খনিমিত্তে সুখনিমিত্তসঞ্ঞা, তং সন্ধায ৰুত্তং. এৰম্পি ‘‘সুখা, ভিক্খৰে, ৰেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি (ইতিৰু. ৫৩) ইদং পন কথন্তি? ইদং পন ৰিপরিণামদস্সনে সন্নিযোজনত্থং ৰুত্তং তস্স তত্থ ৰিরাগুপ্পত্তিযা উপাযভাৰতো সুখৰেদনায বহুদুক্খানুগতভাৰতো চ. তথা হি দুক্খস্স হেতুভাৰতো অনেকেহি দুক্খধম্মেহি অনুবদ্ধত্তা চ পণ্ডিতা সুখম্পি দুক্খমিচ্চেৰ পটিপন্না.

এৰম্পি নত্থেৰ সুখা ৰেদনা, সুখহেতূনং নিযমাভাৰতো. যে হি সুখৰেদনায হেতুসম্মতা ঘাসচ্ছাদনাদযো, তে এৰ অধিমত্তং অকালে চ পটিসেৰিযমানা দুক্খৰেদনায হেতুভাৰমাপজ্জন্তি. ন চ যেনেৰ হেতুনা সুখং, তেনেৰ দুক্খন্তি যুত্তং ৰত্তুং. তস্মা ন তে সুখহেতূ, দুক্খন্তরাপগমে পন অৰিঞ্ঞূনং সুখসঞ্ঞা যথা চিরতরং ঠানাদিইরিযাপথসমঙ্গী হুত্ৰা তদঞ্ঞইরিযাপথসমাযোগে মহন্তঞ্চ ভারং ৰহতো ভারনিক্খেপে চেৰ ৰূপসমে চ, তস্মা নত্থেৰ সুখন্তি? তযিদং সম্মদেৰ সুখহেতুং অপরিঞ্ঞায তস্স নিযমাভাৰপরিকপ্পনং. আরম্মণমত্তমেৰ হি কেৰলং সুখহেতুং মনসিকত্ৰা এৰং ৰুত্তং, অজ্ঝত্তিকসরীরস্স অৰত্থাৰিসেসং সমুদিতং পন একজ্ঝং তদুভযং সুখাদিহেতূতি ৰেদিতব্বং. যাদিসঞ্চ তদুভযং সুখৰেদনায হেতু, তাদিসং ন কদাচিপি দুক্খৰেদনায হেতু হোতীতি ৰৰত্থিতা এৰ সুখাদিহেতু. যথা নাম তেজোধাতু সালিযৰডাকসস্সাদীনং যাদিসমৰত্থন্তরং পত্ৰা সাতমধুরভাৰহেতু হোতি, ন তাদিসমেৰ পত্ৰা কদাচিপি অসাতঅমধুরভাৰহেতু হোতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

দুক্খাপগমেৰ কদাচি সুখৰেদনন্তরং উপলব্ভতি. তত্থ সুখেযেৰ সুখসঞ্ঞা, ন দুক্খাপগমমত্তে যথা অদ্ধানগমনপরিস্সমকিলন্তস্স সম্বাহনে ইরিযাপথপরিৰত্তনে চ, অঞ্ঞথা কালন্তরেপি পরিস্সমাপগমে তাদিসী সুখসঞ্ঞা সিযা. দুক্খাপগমমত্তে পন সুখন্তি পরিকপ্পনা ৰেদনাৰিসেসস্স অনুপলব্ভমানত্তা. একন্তেনেৰ চেতং এৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, যতো পণীতপ্পণীতানিযেৰ আরম্মণানি মহতা আযাসেন সত্তা অভিপত্থযন্তি, ন চ নেসং যেন কেনচি যথালদ্ধমত্তেন পচ্চযেন পতিকারং কাতুং সক্কা তণ্হুপ্পাদেনাতি. ৰেদনাপচ্চযা হি তণ্হাউপাদি, তথাভাৰে চ সুগন্ধমধুরসুখসম্ফস্সাদিৰত্থূনং ইতরীতরভাৰেন সুখৰিসেসসঞ্ঞা জাযমানা কতমস্স দুক্খৰিসেসস্স অপগমনে ঘানজিৰ্হাকাযদ্ৰারেসু, সোতদ্ৰারে চ দিব্বসঙ্গীতসদিসপঞ্চঙ্গিকতূরিযসদ্দাৰধারণে. তস্মা ন দুক্খৰেদনাযমেৰ দুক্খন্তরাপগমে সুখসঞ্ঞা, নাপি কেৰলে দুক্খাপগমমত্তেতি আগমতো যুত্তিতোপি ৰৰত্থিতা তিস্সো ৰেদনাতি ভগৰতো ৰেদনত্তযদেসনা নীতত্থাযেৰ, ন নেয্যত্থাতি সঞ্ঞাপেতব্বং. এৰঞ্চেতং উপেতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে, কম্মং কত্ৰা উয্যোজেতব্বো ‘‘গচ্ছ যথাসুখ’’ন্তি.

এৰমেতা অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খসভাৰৰৰত্থিতলক্খণা এৰ তিস্সো ৰেদনা ভগৰতা দেসিতা. তঞ্চ খো ৰিপস্সনাকম্মিকানং যোগাৰচরানং ৰেদনামুখেন অরূপকম্মট্ঠানদস্সনত্থং. দুৰিধঞ্হি কম্মট্ঠানং রূপকম্মট্ঠানং, অরূপকম্মট্ঠানন্তি. তত্থ ভগৰা রূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো সঙ্খেপমনসিকারৰসেন ৰা ৰিত্থারমনসিকারৰসেন ৰা চতুধাতুৰৰত্থানাদিৰসেন ৰা কথেতি. অরূপকম্মট্ঠানং পন কথেন্তো ফস্সৰসেন ৰা ৰেদনাৰসেন ৰা চিত্তৰসেন ৰা কথেতি. একচ্চস্স হি আপাথগতে আরম্মণে আৰজ্জতো তত্থ চিত্তচেতসিকানং পঠমাভিনিপাতো ফস্সো তং আরম্মণং ফুসন্তো উপ্পজ্জমানো পাকটো হোতি, একচ্চস্স তং আরম্মণং অনুভৰন্তী উপ্পজ্জমানা ৰেদনা পাকটা হোতি, একচ্চস্স তং আরম্মণং ৰিজানন্তং উপ্পজ্জমানং ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি. ইতি তেসং তেসং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন যথাপাকটং ফস্সাদিমুখেন তিধা অরূপকম্মট্ঠানং কথেতি.

তত্থ যস্স ফস্সো পাকটো হোতি, সোপি ‘‘ন কেৰলং ফস্সোৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰ আরম্মণং অনুভৰমানা ৰেদনাপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি. যস্স ৰেদনা পাকটা হোতি, সোপি ‘‘ন কেৰলং ৰেদনাৰ উপ্পজ্জতি, তায সদ্ধিং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি. যস্স ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি, সোপি ‘‘ন কেৰলং ৰিঞ্ঞাণমেৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰারম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, অনুভৰমানা ৰেদনাপি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি.

সো ‘‘ইমে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা কিংনিস্সিতা’’তি উপধারেন্তো ‘‘ৰত্থুনিস্সিতা’’তি পজানাতি. ৰত্থু নাম করজকাযো. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইদঞ্চ পন মে ৰিঞ্ঞাণং এত্থসিতং এত্থপটিবদ্ধ’’ন্তি (দী. নি. ১.২৩৫; ম. নি. ২.২৫২). সো অত্থতো ভূতা চেৰ উপাদারূপানি চ, এৰমেত্থ ৰত্থু রূপং, ফস্সপঞ্চমকা নামন্তি নামরূপমত্তমেৰ পস্সতি. রূপঞ্চেত্থ রূপক্খন্ধো, নামং চত্তারো অরূপিনো খন্ধাতি পঞ্চক্খন্ধমত্তং হোতি. নামরূপৰিনিমুত্তা হি পঞ্চক্খন্ধা, পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং ৰা নামরূপং নত্থি. সো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কিংহেতুকা’’তি উপপরিক্খন্তো ‘‘অৰিজ্জাদিহেতুকা’’তি, ততো ‘‘পচ্চযো চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ইদং, অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থি, সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জমত্তমেৰা’’তি সপ্পচ্চযনামরূপৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসন্তো ৰিচরতি. সো ‘‘অজ্জ অজ্জা’’তি পটিৰেধং আকঙ্খমানো তথারূপে সমযে উতুসপ্পাযং, পুগ্গলসপ্পাযং, ভোজনসপ্পাযং, ধম্মস্সৰনসপ্পাযং ৰা লভিত্ৰা একপল্লঙ্কেন নিসিন্নোৰ ৰিপস্সনং মত্থকং পাপেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাতি. এৰং ইমেসং তিণ্ণং জনানং যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং. ইধ পন ভগৰা ৰেদনাৰসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন অরূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো ৰেদনাৰসেন কথেসি. তত্থ –

‘‘লক্খণঞ্চ অধিট্ঠানং, উপ্পত্তি অনুসযো তথা;

ঠানং পৰত্তিকালো চ, ইন্দ্রিযঞ্চ দ্ৰিধাদিতা’’তি. –

ইদং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং – তত্থ লক্খণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অধিট্ঠানন্তি ফস্সো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি হি ৰচনতো ফস্সো ৰেদনায অধিট্ঠানং. তথা হি সো ৰেদনাধিট্ঠানভাৰতো নিচ্চম্মগাৰীউপমায উপমিতো. তত্থ সুখৰেদনীযো ফস্সো সুখায ৰেদনায অধিট্ঠানং, দুক্খৰেদনীযো ফস্সো দুক্খায ৰেদনায, অদুক্খমসুখৰেদনীযো ফস্সো অদুক্খমসুখায ৰেদনায অধিট্ঠানং, আসন্নকারণন্তি অত্থো. ৰেদনা কস্স পদট্ঠানং? ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি ৰচনতো তণ্হায পদট্ঠানং অভিপত্থনীযভাৰতো. সুখা ৰেদনা তাৰ তণ্হায পদট্ঠানং হোতু, ইতরা পন কথন্তি? ৰুচ্চতে সুখসমঙ্গীপি তাৰ তংসদিসং ততো ৰা উত্তরিতরং সুখং অভিপত্থেতি, কিমঙ্গ পন দুক্খসমঙ্গীভূতো. অদুক্খমসুখা চ সন্তভাৰেন সুখমিচ্চেৰ ৰুচ্চতীতি তিস্সোপি ৰেদনা তণ্হায পদট্ঠানং.

উপ্পত্তীতি উপ্পত্তিকারণং. ইট্ঠারম্মণভূতা হি সত্তসঙ্খারা সুখৰেদনায উপ্পত্তিকারণং, তে এৰ অনিট্ঠারম্মণভূতা দুক্খৰেদনায, মজ্ঝত্তারম্মণভূতা অদুক্খমসুখায. ৰিপাকতো তদাকারগ্গহণতো চেত্থ ইট্ঠানিট্ঠতা ৰেদিতব্বা.

অনুসযোতি ইমাসু তীসু ৰেদনাসু সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতি, দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো, অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো অনুসেতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সুখায খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৬৫).

দিট্ঠিমানানুসযা চেত্থ রাগপক্খিযা কাতব্বা. সুখাভিনন্দনেন হি দিট্ঠিগতিকা ‘‘সস্সত’’ন্তিআদিনা সক্কাযে অভিনিৰিসন্তি, মানজাতিকা চ মানং জপ্পেন্তি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা. ৰিচিকিচ্ছানুসযো পন অৰিজ্জাপক্খিকো কাতব্বো. তথা হি ৰুত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২৮৮-২৮৯) ‘‘ৰেদনাপচ্চযা ৰিচিকিচ্ছা’’তি. অনুসযানঞ্চ তত্থ তত্থ সন্তানে অপ্পহীনভাৰেন থামগমনং. তস্মা ‘‘সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতী’’তি মগ্গেন অপ্পহীনত্তা অনুরূপকারণলাভে উপ্পজ্জনারহো রাগো, তত্থ সযিতো ৰিয হোতীতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি.

ঠানন্তি কাযো চিত্তঞ্চ ৰেদনায ঠানং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং তস্মিং সমযে কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিতং (ধ. স. ৪৪৯). যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিত’’ন্তি (ধ. স. ৪৭১) চ.

পৰত্তিকালোতি পৰত্তিক্খণো, পৰত্তনাকলনঞ্চ. পৰত্তিক্খণেন হি সুখদুক্খৰেদনানং সুখদুক্খভাৰো ৰৰত্থিতো. যথাহ –

‘‘সুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা, দুক্খা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫).

সুখায ৰেদনায অত্থিভাৰো সুখং, নত্থিভাৰো দুক্খং. দুক্খায ৰেদনায অত্থিভাৰো দুক্খং, নত্থিভাৰো সুখন্তি অত্থো. অদুক্খমসুখায ৰেদনায পৰত্তনাকলনং পৰত্তিযা আকলনং অনাকলনঞ্চ জাননং অজাননঞ্চ সুখদুক্খভাৰৰৰত্থানং. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘অদুক্খমসুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি.

ইন্দ্রিযন্তি এতা হি সুখাদযো তিস্সো ৰেদনা সুখিন্দ্রিযং, দুক্খিন্দ্রিযং, সোমনস্সিন্দ্রিযং, দোমনস্সিন্দ্রিযং, উপেক্খিন্দ্রিযন্তি অধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযতো পঞ্চধা ৰিভত্তা. কাযিকঞ্হি সাতং সুখিন্দ্রিযন্তি ৰুত্তং, অসাতং দুক্খিন্দ্রিযন্তি. মানসং পন সাতং সোমনস্সিন্দ্রিযন্তি ৰুত্তং, অসাতং দোমনস্সিন্দ্রিযন্তি. দুৰিধম্পি নেৰ সাতং নাসাতং উপেক্খিন্দ্রিযন্তি. কিং পনেত্থ কারণং – যথা কাযিকচেতসিকা সুখদুক্খৰেদনা ‘‘সুখিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং, দুক্খিন্দ্রিযং দোমনস্সিন্দ্রিয’’ন্তি ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তা, ন এৰং অদুক্খমসুখাতি? ভেদাভাৰতো. যথেৰ হি অনুগ্গহসভাৰা বাধকসভাৰা চ সুখদুক্খৰেদনা অঞ্ঞথা কাযস্স অনুগ্গহং বাধকঞ্চ করোন্তি, চিত্তস্স চ অঞ্ঞথা, ন এৰং অদুক্খমসুখা, তস্মা ভেদাভাৰতো ৰিভজিত্ৰা ন ৰুত্তা.

দ্ৰিধাদিতাতি সব্বাপি হি ৰেদনা ৰেদযিতট্ঠেন একৰিধাপি নিস্সযভেদেন দুৰিধা – কাযিকা চেতসিকাতি, সুখা, দুক্খা, অদুক্খমসুখাতি তিৰিধা, চতুযোনিৰসেন চতুব্বিধা, ইন্দ্রিযৰসেন, গতিৰসেন চ পঞ্চৰিধা, দ্ৰারৰসেন চ আরম্মণৰসেন চ ছব্বিধা, সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুযোগেন সত্তৰিধা, অট্ঠলোকধম্মপচ্চযতায অট্ঠৰিধা, সুখাদীনং পচ্চেকং অতীতাদিৰিভাগেন নৰৰিধা, তা এৰ অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদেন অট্ঠারসৰিধা, তথা রূপাদীসু ছসু আরম্মণেসু একেকস্মিং সুখাদিৰসেন তিস্সো তিস্সো কত্ৰা. রূপারম্মণস্মিঞ্হি সুখাপি উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি, অদুক্খমসুখাপি, এৰং ইতরেসুপি. অথ ৰা অট্ঠারসমনোপৰিচারৰসেন অট্ঠারস. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা সোমনস্সট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতি, সোতেন সদ্দং…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায সোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৰিচরতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং ধম্মং উপৰিচরতী’’তি (অ. নি. ৩.৬২).

এৰং অট্ঠারসৰিধা হোন্তি. তথা ছ গেহস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতা উপেক্খা, তথা নেক্খম্মস্সিতা সোমনস্সাদযোতি এৰং ছত্তিংসৰিধা. অতীতে ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংসাতি অট্ঠুত্তরসতম্পি ভৰন্তি. এৰমেত্থ দ্ৰিধাদিতা ৰেদিতব্বাতি.

পকিণ্ণককথা নিট্ঠিতা.

গাথাসু সমাহিতোতি উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা সমাহিতো. তেন সমথভাৰনানুযোগং দস্সেতি. সম্পজানোতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞাদিনা চতুব্বিধেন সম্পজঞ্ঞেন সম্পজানো. তেন ৰিপস্সনানুযোগং দস্সেতি. সতোতি সতোকারী. তেন সমথৰিপস্সনানযেন ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি. তেন সমন্নাগতত্তং দস্সেতি. ৰেদনা চ পজানাতীতি ‘‘ইমা ৰেদনা, এত্তকা ৰেদনা’’তি সভাৰতো ৰিভাগতো ‘‘অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা’’তি অনিচ্চাদিলক্খণতো চ পুব্বভাগে তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরিযমগ্গেন পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পজানাতি. ৰেদনানঞ্চ সম্ভৰন্তি সমুদযসচ্চং. যত্থ চেতা নিরুজ্ঝন্তীতি এত্তাৰতা ৰেদনা যত্থ নিরুজ্ঝন্তি, তং নিরোধসচ্চং. খযগামিনন্তি ৰেদনানং খযগামিনং অরিযমগ্গঞ্চ পজানাতীতি সম্বন্ধো. ৰেদনানং খযাতি এৰং চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তেন অরিযমগ্গেন ৰেদনানং অনুপ্পাদনিরোধা. নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতোতি নিত্তণ্হো, পহীনতণ্হো, কিলেসপরিনিব্বানেন, খন্ধপরিনিব্বানেন চ পরিনিব্বুতো হোতি.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.