৪. অৰিজ্জানীৰরণসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে’’তিআদীসু ন-কারো পটিসেধত্থো. অহন্তি ভগৰা অত্তানং নিদ্দিসতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৰত্তব্বঅৰিজ্জানীৰরণতো অঞ্ঞং. একনীৰরণম্পীতি একনীৰরণধম্মম্পি. সমনুপস্সামীতি দ্ৰে সমনুপস্সনা – দিট্ঠিসমনুপস্সনা চ ঞাণসমনুপস্সনা চ. তত্থ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.২০০; পটি. ম. ১.১৩০) আগতা অযং দিট্ঠিসমনুপস্সনা নাম. ‘‘অনিচ্চতো সমনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৫) পন আগতা অযং ঞাণসমনুপস্সনা নাম. ইধাপি ঞাণসমনুপস্সনাৰ অধিপ্পেতা. ‘‘সমনুপস্সামী’’তি চ পদস্স ন-কারেন সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অহং, ভিক্খৰে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতেন সমন্তচক্খুনা সব্বধম্মে হত্থামলকং ৰিয ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একনীৰরণম্পি ন সমনুপস্সামী’’তি.
যেন নীৰরণেন নিৰুতা পজা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তীতি যেন নীৰরণকসভাৰত্তা নীৰরণেন ধম্মসভাৰং জানিতুং পস্সিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং অদত্ৰা ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠানেন অন্ধকারেন নিৰুতা সত্তা অনাদিমতসংসারে অপরিমাণে কপ্পে মহন্তেসু চেৰ খুদ্দকেসু চ ভৰাদীসু অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন সব্বতো ধাৰন্তি চেৰ সংসরন্তি, চ. আরম্মণন্তরসঙ্কমনৰসেন ৰা সন্ধাৰনং, ভৰন্তরসঙ্কমনৰসেন সংসরণং. কিলেসানং বলৰভাৰেন ৰা সন্ধাৰনং, দুব্বলভাৰেন সংসরণং. খণিকমরণৰসেন ৰা একজাতিযং সন্ধাৰনং, ৰোহারমরণৰসেন অনেকাসু জাতীসু সংসরণং. চিত্তৰসেন ৰা সন্ধাৰনং, ‘‘চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি হি ৰুত্তং, কম্মৰসেন সংসরণং. এৰং সন্ধাৰনসংসরণানং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
যথযিদন্তি যথা ইদং. য-কারো পদসন্ধিকরো, সন্ধিৰসেন রস্সত্তং. অৰিজ্জানীৰরণন্তি এত্থ পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. ৰিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম, তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্রিযানং আধিপতেয্যট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা. অন্তৰিরহিতে সংসারে সত্তে জৰাপেতীতি ৰা অৰিজ্জা, পরমত্থতো ৰা অৰিজ্জমানেসু ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি পৰত্ততি, ৰিজ্জমানেসু খন্ধাদীসু ন জৰতি, ন পৰত্ততীতি অৰিজ্জা. অপিচ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৰিজ্জা. অৰিজ্জাৰ নীৰরণন্তি অৰিজ্জানীৰরণং.
অৰিজ্জানীৰরণেন হি, ভিক্খৰে, নিৰুতা পজা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তীতি ইদং পুরিমস্সেৰ দল়্হীকরণত্থং ৰুত্তং. পুরিমং ৰা – ‘‘যথযিদং, ভিক্খৰে, অৰিজ্জানীৰরণ’’ন্তি এৰং ওপম্মদস্সনৰসেন ৰুত্তং, ইদং নীৰরণানুভাৰদস্সনৰসেন. কস্মা পনেত্থ অৰিজ্জাৰ এৰং ৰুত্তা, ন অঞ্ঞে ধম্মাতি? আদীনৰপটিচ্ছাদনেন কামচ্ছন্দাদীনং ৰিসেসপ্পচ্চযভাৰতো. তথা হি তায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে ৰিসযে কামচ্ছন্দাদযো পৰত্তন্তি.
নত্থঞ্ঞোতি আদিকা গাথা ৰুত্তস্স অৰুত্তস্স চ অত্থস্স সঙ্গণ্হনৰসেন ভাসিতা. তত্থ নিৰুতাতি নিৰারিতা পলিগুণ্ঠিতা, পটিচ্ছাদিতাতি অত্থো. অহোরত্তন্তি দিৰা চেৰ রত্তিঞ্চ, সব্বকালন্তি ৰুত্তং হোতি. যথা মোহেন আৰুতাতি যেন পকারেন অৰিজ্জানীৰরণসঙ্খাতেন মোহেন আৰুতা পটিচ্ছাদিতা সুৰিঞ্ঞেয্যম্পি অজানন্তিযো পজা সংসারে সংসরন্তি, তথারূপো অঞ্ঞো একধম্মোপি একনীৰরণম্পি নত্থীতি যোজেতব্বং. যে চ মোহং পহন্ত্ৰান, তমোখন্ধং পদালযুন্তি যে পন অরিযসাৰকা পুব্বভাগে তদঙ্গাদিপ্পহানৰসেন, হেট্ঠিমমগ্গেহি ৰা তংতংমগ্গৰজ্ঝং মোহং পজহিত্ৰা অগ্গমগ্গেন ৰজিরূপমঞাণেন মোহসঙ্খাতমেৰ তমোরাসিং পদালযিংসু, অনৰসেসতো সমুচ্ছিন্দিংসু. ন তে পুন সংসরন্তীতি তে অরহন্তো –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি. –
এৰং ৰুত্তে ইমস্মিং সংসারে ন সংসরন্তি ন পরিব্ভমন্তি. কিং কারণা? হেতু তেসং ন ৰিজ্জতি, যস্মা সংসারস্স হেতু মূলকারণং অৰিজ্জা, সা তেসং ন ৰিজ্জতি, সব্বসো নত্থি সমুচ্ছিন্নত্তাতি.
চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.