২. দুতিযৰগ্গো

১-৩. মোহপরিঞ্ঞাদিসুত্তৰণ্ণনা

১১-১৩. দুতিযৰগ্গেপি পঠমাদীনি তীণি সুত্তানি ৰুত্তনযানেৰ, তথা দেসনাকারণম্পি ৰুত্তমেৰ.

৪. অৰিজ্জানীৰরণসুত্তৰণ্ণনা

১৪. চতুত্থে – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে’’তিআদীসু ন-কারো পটিসেধত্থো. অহন্তি ভগৰা অত্তানং নিদ্দিসতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৰত্তব্বঅৰিজ্জানীৰরণতো অঞ্ঞং. একনীৰরণম্পীতি একনীৰরণধম্মম্পি. সমনুপস্সামীতি দ্ৰে সমনুপস্সনা – দিট্ঠিসমনুপস্সনা চ ঞাণসমনুপস্সনা চ. তত্থ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.২০০; পটি. ম. ১.১৩০) আগতা অযং দিট্ঠিসমনুপস্সনা নাম. ‘‘অনিচ্চতো সমনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৫) পন আগতা অযং ঞাণসমনুপস্সনা নাম. ইধাপি ঞাণসমনুপস্সনাৰ অধিপ্পেতা. ‘‘সমনুপস্সামী’’তি চ পদস্স ন-কারেন সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অহং, ভিক্খৰে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতেন সমন্তচক্খুনা সব্বধম্মে হত্থামলকং ৰিয ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একনীৰরণম্পি ন সমনুপস্সামী’’তি.

যেন নীৰরণেন নিৰুতা পজা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তীতি যেন নীৰরণকসভাৰত্তা নীৰরণেন ধম্মসভাৰং জানিতুং পস্সিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং অদত্ৰা ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠানেন অন্ধকারেন নিৰুতা সত্তা অনাদিমতসংসারে অপরিমাণে কপ্পে মহন্তেসু চেৰ খুদ্দকেসু চ ভৰাদীসু অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন সব্বতো ধাৰন্তি চেৰ সংসরন্তি, চ. আরম্মণন্তরসঙ্কমনৰসেন ৰা সন্ধাৰনং, ভৰন্তরসঙ্কমনৰসেন সংসরণং. কিলেসানং বলৰভাৰেন ৰা সন্ধাৰনং, দুব্বলভাৰেন সংসরণং. খণিকমরণৰসেন ৰা একজাতিযং সন্ধাৰনং, ৰোহারমরণৰসেন অনেকাসু জাতীসু সংসরণং. চিত্তৰসেন ৰা সন্ধাৰনং, ‘‘চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি হি ৰুত্তং, কম্মৰসেন সংসরণং. এৰং সন্ধাৰনসংসরণানং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

যথযিদন্তি যথা ইদং. য-কারো পদসন্ধিকরো, সন্ধিৰসেন রস্সত্তং. অৰিজ্জানীৰরণন্তি এত্থ পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. ৰিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম, তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্রিযানং আধিপতেয্যট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা. অন্তৰিরহিতে সংসারে সত্তে জৰাপেতীতি ৰা অৰিজ্জা, পরমত্থতো ৰা অৰিজ্জমানেসু ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি পৰত্ততি, ৰিজ্জমানেসু খন্ধাদীসু ন জৰতি, ন পৰত্ততীতি অৰিজ্জা. অপিচ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৰিজ্জা. অৰিজ্জাৰ নীৰরণন্তি অৰিজ্জানীৰরণং.

অৰিজ্জানীৰরণেন হি, ভিক্খৰে, নিৰুতা পজা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তীতি ইদং পুরিমস্সেৰ দল়্হীকরণত্থং ৰুত্তং. পুরিমং ৰা – ‘‘যথযিদং, ভিক্খৰে, অৰিজ্জানীৰরণ’’ন্তি এৰং ওপম্মদস্সনৰসেন ৰুত্তং, ইদং নীৰরণানুভাৰদস্সনৰসেন. কস্মা পনেত্থ অৰিজ্জাৰ এৰং ৰুত্তা, ন অঞ্ঞে ধম্মাতি? আদীনৰপটিচ্ছাদনেন কামচ্ছন্দাদীনং ৰিসেসপ্পচ্চযভাৰতো. তথা হি তায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে ৰিসযে কামচ্ছন্দাদযো পৰত্তন্তি.

নত্থঞ্ঞোতি আদিকা গাথা ৰুত্তস্স অৰুত্তস্স চ অত্থস্স সঙ্গণ্হনৰসেন ভাসিতা. তত্থ নিৰুতাতি নিৰারিতা পলিগুণ্ঠিতা, পটিচ্ছাদিতাতি অত্থো. অহোরত্তন্তি দিৰা চেৰ রত্তিঞ্চ, সব্বকালন্তি ৰুত্তং হোতি. যথা মোহেন আৰুতাতি যেন পকারেন অৰিজ্জানীৰরণসঙ্খাতেন মোহেন আৰুতা পটিচ্ছাদিতা সুৰিঞ্ঞেয্যম্পি অজানন্তিযো পজা সংসারে সংসরন্তি, তথারূপো অঞ্ঞো একধম্মোপি একনীৰরণম্পি নত্থীতি যোজেতব্বং. যে চ মোহং পহন্ত্ৰান, তমোখন্ধং পদালযুন্তি যে পন অরিযসাৰকা পুব্বভাগে তদঙ্গাদিপ্পহানৰসেন, হেট্ঠিমমগ্গেহি ৰা তংতংমগ্গৰজ্ঝং মোহং পজহিত্ৰা অগ্গমগ্গেন ৰজিরূপমঞাণেন মোহসঙ্খাতমেৰ তমোরাসিং পদালযিংসু, অনৰসেসতো সমুচ্ছিন্দিংসু. ন তে পুন সংসরন্তীতি তে অরহন্তো –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি. –

এৰং ৰুত্তে ইমস্মিং সংসারে ন সংসরন্তি ন পরিব্ভমন্তি. কিং কারণা? হেতু তেসং ন ৰিজ্জতি, যস্মা সংসারস্স হেতু মূলকারণং অৰিজ্জা, সা তেসং ন ৰিজ্জতি, সব্বসো নত্থি সমুচ্ছিন্নত্তাতি.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. তণ্হাসংযোজনসুত্তৰণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে যস্স ৰিজ্জতি, তং পুগ্গলং দুক্খেহি, কম্মং ৰা ৰিপাকেহি, ভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসে ৰা ভৰন্তরাদীহি সংযোজেতীতি সংযোজনং. তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, তসতি সযং পরিতসতি, তসন্তি ৰা এতাযাতি তণ্হা. সঞ্ঞুত্তাতি চক্খাদীসু অভিনিৰেসৰত্থূসু বদ্ধা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. কামঞ্চেত্থ অৰিজ্জাযপি সংযোজনভাৰো তণ্হায চ নীৰরণভাৰো অত্থিযেৰ, তথাপি অৰিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৰেহি ভৰেহি তণ্হা সত্তে সংযোজেতীতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং পুরিমসুত্তে অৰিজ্জা নীৰরণভাৰেন, ইধ চ তণ্হা সংযোজনভাৰেনেৰ ৰুত্তা. কিঞ্চ নীৰরণসংযোজনপ্পধানস্স দস্সনত্থং. যথা হি নীৰরণভাৰেন অৰিজ্জা সংকিলেসধম্মানং পধানভূতা পুব্বঙ্গমা চ, এৰং সংযোজনভাৰেন নেসং তণ্হাতি তদধীনপ্পধানভাৰং দস্সেতুং সুত্তদ্ৰযে এৰমেতে ধম্মা ৰুত্তা. অপিচ ৰিসেসেন অৰিজ্জা নিব্বানসুখং নিৰারেতীতি ‘‘নীৰরণ’’ন্তি ৰুত্তা, তণ্হা সংসারদুক্খেন সত্তে সংযোজেতীতি ‘‘সংযোজন’’ন্তি.

দস্সনগমনন্তরাযকরণতো ৰা ৰিজ্জাচরণৰিপক্খতো দ্ৰযং দ্ৰিধা ৰুত্তং. ৰিজ্জায হি উজুৰিপচ্চনীকভূতা অৰিজ্জা নিব্বানদস্সনস্স অৰিপরীতদস্সনস্স চ ৰিসেসতো অন্তরাযকরা, চরণধম্মানং উজুৰিপচ্চনীকভূতা তণ্হা গমনস্স সম্মাপটিপত্তিযা অন্তরাযকরাতি; এৰমযং অৰিজ্জায নিৰুতো অন্ধীকতো তণ্হায সংৰুতো বদ্ধো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অন্ধো ৰিয বদ্ধো মহাকন্তারং, সংসারকন্তারং নাতিৰত্ততি. অনত্থুপ্পত্তিহেতুদ্ৰযদস্সনত্থম্পি দ্ৰযং দ্ৰিধা ৰুত্তং. অৰিজ্জাগতো হি পুগ্গলো বালভাৰেন অত্থং পরিহাপেতি, অনত্থঞ্চ অত্তনো করোতি, অকুসলো ৰিয আতুরো অসপ্পাযকিরিযায. জানন্তোপি বালো বালভাৰেন অত্থং পরিহাপেতি, অনত্থঞ্চ করোতি জানন্তো ৰিয রোগী অসপ্পাযসেৰী. মক্কটালেপোপমসুত্তং চেতস্স অত্থস্স সাধকং.

পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলকারণদস্সনত্থম্পেত্থ দ্ৰযং দ্ৰিধা ৰুত্তং. ৰিসেসেন হি সম্মোহস্স বলৰভাৰতো অৰিজ্জাখেত্তং অতীতো অদ্ধা, পত্থনায বলৰভাৰতো তণ্হাখেত্তং অনাগতো অদ্ধা. তথা হি বালজনো সম্মোহবহুলো অতীতমনুসোচতি, তস্স অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি সব্বং নেতব্বং. পত্থনাবহুলো অনাগতং পজপ্পতি, তস্স তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তিআদি সব্বং নেতব্বং. তেনেৰ তাসং পুব্বন্তাহরণেন অপরন্তপটিসন্ধানেন চস্স যথাক্কমং মূলকারণতা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বন্তি.

গাথাসু তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. তণ্হা হি নিরুদককন্তারে মরীচিকায উদকসঞ্ঞা ৰিয পিপাসাভিভূতং অপ্পটিকারদুক্খাভিভূতম্পি সত্তং অস্সাদসন্দস্সনৰসেন সহাযকিচ্চং করোন্তী ভৰাদীসু অনিব্বিন্দং কত্ৰা পরিব্ভমাপেতি, তস্মা তণ্হা পুরিসস্স ‘‘দুতিযা’’তি ৰুত্তা. ননু চ অঞ্ঞেপি কিলেসাদযো ভৰাভিনিব্বত্তিযা পচ্চযাৰ? সচ্চমেতং, ন পন তথা ৰিসেসপ্পচ্চযো যথা তণ্হা. তথা হি সা কুসলেহি ৰিনা অকুসলেহি, কামাৰচরাদিকুসলেহি চ ৰিনা রূপাৰচরাদিকুসলেহি ভৰনিব্বত্তিযা ৰিসেসপ্পচ্চযো, যতো সমুদযসচ্চন্তি ৰুচ্চতীতি. ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি ইত্থভাৰো চ অঞ্ঞথাভাৰো চ ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰো. সো এতস্স অত্থীতি ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰো সংসারো, তং তত্থ ইত্থভাৰো মনুস্সত্তং, অঞ্ঞথাভাৰো ততো অৰসিট্ঠসত্তাৰাসা. ইত্থভাৰো ৰা তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো, অঞ্ঞথাভাৰো অনাগতত্তভাৰো. এৰরূপো ৰা অঞ্ঞোপি অত্তভাৰো ইত্থভাৰো, ন এৰরূপো অঞ্ঞথাভাৰো. তং ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং সংসারং খন্ধধাতুআযতনপটিপাটিং নাতিৰত্ততি, ন অতিক্কমতি.

এতমাদীনৰং ঞত্ৰা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰন্তি এতং সকলৰট্টদুক্খস্স সম্ভৰং সমুদযং তণ্হং আদীনৰং আদীনৰতো ঞত্ৰাতি অত্থো. অথ ৰা এতমাদীনৰং ঞত্ৰাতি এতং যথাৰুত্তং সংসারনাতিৰত্তনং আদীনৰং দোসং ঞত্ৰা. তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰন্তি তণ্হঞ্চ ৰুত্তনযেন ৰট্টদুক্খস্স পধানকারণন্তি ঞত্ৰা. ৰীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু, পরিব্বজেতি এৰং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা তণ্হং ৰিগমেন্তো অগ্গমগ্গেন সব্বসো ৰীততণ্হো ৰিগততণ্হো, ততো এৰ চতূসু উপাদানেসু কস্সচিপি অভাৰেন আযতিং পটিসন্ধিসঙ্খাতস্স ৰা আদানস্স অভাৰেন অনাদানো, সতিৰেপুল্লপ্পত্তিযা সব্বত্থ সতোকারিতায সতো ভিন্নকিলেসো ভিক্খু পরিব্বজে চরেয্য, খন্ধপরিনিব্বানেন ৰা সঙ্খারপ্পৰত্তিতো অপগচ্ছেয্যাতি অত্থো.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পঠমসেখসুত্তৰণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে সেখস্সাতি এত্থ কেনট্ঠেন সেখো? সেক্খধম্মপটিলাভতো সেখো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সেখো হোতীতি? ইধ, ভিক্খু, সেখায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো হোতি…পে… সেখেন সম্মাসমাধিনা সমন্নাগতো হোতি. এত্তাৰতা খো, ভিক্খু, সেখো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১৩).

অপিচ সিক্খতীতি সেখো. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৬).

যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপ্পটিপদায পরিপূরকারী সীলসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি – ‘‘অজ্জ ৰা স্ৰে ৰা অঞ্ঞতরং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’’তি, সোপি ৰুচ্চতি সিক্খতীতি সেখোতি. ইমস্মিং অত্থে ন পটিৰিজ্ঝন্তোৰ সেখো অধিপ্পেতো, অথ খো কল্যাণপুথুজ্জনোপি. অপ্পত্তং মানসং এতেনাতি অপ্পত্তমানসো. মানসন্তি ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩) এত্থ রাগো মানসন্তি ৰুত্তো. ‘‘চিত্তং মনো মানস’’ন্তি (ধ. স. ৬৩, ৬৫) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিরা জনে সুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অরহত্তং. ইধাপি অরহত্তমেৰ অধিপ্পেতং. তেন অপ্পত্তঅরহত্তস্সাতি ৰুত্তং হোতি.

অনুত্তরন্তি সেট্ঠং, অসদিসন্তি অত্থো. চতূহি যোগেহি খেমং অনুপদ্দুতন্তি যোগক্খেমং, অরহত্তমেৰ অধিপ্পেতং. পত্থযমানস্সাতি দ্ৰে পত্থনা তণ্হাপত্থনা, কুসলচ্ছন্দপত্থনা চ. ‘‘পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি, পৰেধিতং ৰাপি পকপ্পিতেসূ’’তি (সু. নি. ৯০৮; মহানি. ১৩৭) এত্থ তণ্হাপত্থনা.

‘‘ছিন্নং পাপিমতো সোতং, ৰিদ্ধস্তং ৰিনল়ীকতং;

পামোজ্জবহুলা হোথ, খেমং পত্থেথ ভিক্খৰো’’তি. (ম. নি. ১.৩৫২);

এত্থ কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দপত্থনা, অযমেৰ ইধাধিপ্পেতা. তেন পত্থযমানস্সাতি তং যোগক্খেমং গন্তুকামস্স তন্নিন্নস্স তপ্পোণস্স তপ্পব্ভারস্সাতি অত্থো. ৰিহরতোতি একং ইরিযাপথদুক্খং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতো. অথ ৰা ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চাতি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায ৰিহরতী’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন চেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অজ্ঝত্তিকন্তি নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে অজ্ঝত্তে ভৰং অজ্ঝত্তিকং. অঙ্গন্তি কারণং. ইতি করিত্ৰাতি এৰং কত্ৰা. ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামীতি এত্থ অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং অত্তনো সন্তানে সমুট্ঠিতং কারণন্তি কত্ৰা অঞ্ঞং এককারণম্পি ন সমনুপস্সামি যং এৰং বহূপকারং, যথযিদং যোনিসো মনসিকারোতি উপাযমনসিকারো, পথমনসিকারো, অনিচ্চাদীসু অনিচ্চাদিনযেনেৰ মনসিকারো, অনিচ্চানুলোমিকেন ৰা চিত্তস্স আৰট্টনা অন্ৰাৰট্টনা আভোগো সমন্নাহারো মনসিকারো. অযং যোনিসো মনসিকারো.

ইদানি যোনিসো মনসিকারস্স আনুভাৰং দস্সেতুং ‘‘যোনিসো, ভিক্খৰে, ভিক্খু মনসি করোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ যোনিসো মনসি করোন্তোতি ‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চং, অযং দুক্খসমুদযো অরিযসচ্চং, অযং দুক্খনিরোধো অরিযসচ্চং, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’’ন্তি চতূসু অরিযসচ্চেসু যোনিসো মনসিকারং পৰত্তেন্তো.

তত্রাযং অত্থৰিভাৰনা – যদিপি ইদং সুত্তং অৰিসেসেন সেক্খপুগ্গলৰসেন আগতং, চতুমগ্গসাধারণৰসেন পন সঙ্খেপেনেৰ কম্মট্ঠানং কথযিস্সাম. যো চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো যোগাৰচরো ‘‘তণ্হাৰজ্জা তেভূমকা খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিরোধো, নিরোধসম্পাপকো মগ্গো’’তি এৰং পুব্বে এৰ আচরিযসন্তিকে উগ্গহিতচতুসচ্চকম্মট্ঠানো. সো অপরেন সমযেন ৰিপস্সনামগ্গং সমারুল়্হো সমানো তেভূমকে খন্ধে ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যোনিসো মনসি করোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহরতি চেৰ ৰিপস্সতি চ. ৰিপস্সনা হি ইধ মনসিকারসীসেন ৰুত্তা. যা পনাযং তস্স দুক্খস্স সমুট্ঠাপিকা পুরিমভৰিকা তণ্হা, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি করোতি. যস্মা পন ইদং দুক্খং, অযঞ্চ সমুদযো ইদং ঠানং পত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি ন পৰত্তন্তি, তস্মা যদিদং নিব্বানং নাম, অযং দুক্খনিরোধোতি যোনিসো মনসি করোতি. নিরোধসম্পাপকং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যোনিসো মনসি করোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহরতি চেৰ ৰিপস্সতি চ.

তত্রাযং উপাযো – অভিনিৰেসো নাম খন্ধে হোতি, ন ৰিৰট্টে, তস্মা অযমত্থো – ‘‘ইমস্মিং কাযে পথৰীধাতু, আপোধাতূ’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৮) নযেন চত্তারি মহাভূতানি তদনুসারেন উপাদারূপানি চ পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘অযং রূপক্খন্ধো’’তি ৰৰত্থপেতি. তং ৰৰত্থাপযতো উপ্পন্নে তদারম্মণে চিত্তচেতসিকধম্মে ‘‘ইমে চত্তারো অরূপক্খন্ধা’’তি ৰৰত্থপেতি. ততো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খ’’ন্তি ৰৰত্থপেতি. তে পন সঙ্খেপতো নামঞ্চ রূপঞ্চাতি দ্ৰে ভাগা হোন্তি. ইদঞ্চ নামরূপং সহেতু সপ্পচ্চযং উপ্পজ্জতি, তস্স অযং অৰিজ্জাভৰতণ্হাদিকো হেতু, অযং আহারাদিকো পচ্চযোতি হেতুপ্পচ্চযে ৰৰত্থপেতি. সো তেসং পচ্চযানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ যাথাৰসরসলক্খণং ৰৰত্থপেত্ৰা ‘‘ইমে ধম্মা অহুত্ৰা ভৰন্তি, হুত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তস্মা অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আরোপেতি, ‘‘উদযব্বযপটিপীল়িতত্তা দুক্খা’’তি দুক্খলক্খণং আরোপেতি, ‘‘অৰসৰত্তনতো অনত্তা’’তি অনত্তলক্খণং আরোপেতি.

এৰং তিলক্খণানি আরোপেত্ৰা ৰিপস্সন্তো উদযব্বযঞাণুপ্পত্তিযা উপ্পন্নে ওভাসাদিকে ৰিপস্সনুপক্কিলেসে ‘অমগ্গো’তি উদযব্বযঞাণমেৰ ‘‘অরিযমগ্গস্স উপাযভূতো পুব্বভাগমগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৰৰত্থপেত্ৰা পুন উদযব্বযঞাণং পটিপাটিযা ভঙ্গঞাণাদীনি চ উপ্পাদেন্তো সোতাপত্তিমগ্গাদযো পাপুণাতি. তস্মিং খণে চত্তারি সচ্চানি একপ্পটিৰেধেনেৰ পটিৰিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. তত্থ দুক্খং পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝন্তো, সমুদযং পহানপ্পটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝন্তো সব্বং অকুসলং পজহতি, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝন্তো মগ্গং ভাৰনাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝন্তো সব্বং কুসলং ভাৰেতি. অরিযমগ্গো হি নিপ্পরিযাযতো কুচ্ছিতসলনাদিঅত্থেন কুসলো, তস্মিঞ্চ ভাৰিতে সব্বেপি কুসলা অনৰজ্জবোধিপক্খিযধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তীতি. এৰং যোনিসো মনসি করোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি করোতি, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি করোতী’’তিআদি (ম. নি. ১.২১). অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘যোনিসো মনসিকারসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেস্সতি, অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকরিস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.৫৫).

যোনিসো মনসিকারোতি গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – সিক্খতি, সিক্খাপদানি তস্স অত্থি, সিক্খনসীলোতি ৰা সেখো. সংসারে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. তস্স সেখস্স ভিক্খুনো উত্তমত্থস্স অরহত্তস্স পত্তিযা অধিগমায যথা যোনিসো মনসিকারো, এৰং বহুকারো বহূপকারো অঞ্ঞো কোচি ধম্মো নত্থি. কস্মা? যস্মা যোনিসো উপাযেন মনসিকারং পুরক্খত্ৰা পদহং চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰসেন পদহন্তো, খযং দুক্খস্স পাপুণে সংকিলেসৰট্টদুক্খস্স পরিক্খযং পরিযোসানং নিব্বানং পাপুণে অধিগচ্ছেয্য, তস্মা যোনিসো মনসিকারো বহুকারোতি.

ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. দুতিযসেখসুত্তৰণ্ণনা

১৭. সত্তমে বাহিরন্তি অজ্ঝত্তসন্তানতো বহি ভৰং. কল্যাণমিত্ততাতি যস্স সীলাদিগুণসম্পন্নো অঘস্স ঘাতা, হিতস্স ৰিধাতা সব্বাকারেন উপকারকো মিত্তো হোতি, সো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তো, তস্স ভাৰো কল্যাণমিত্ততা. তত্রাযং কল্যাণমিত্তো পকতিযা সদ্ধাসম্পন্নো হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৰীরিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং, তেন সম্মাসম্বোধিহেতুভূতং সত্তেসু হিতসুখেসিতং ন পরিচ্চজতি, সীলসম্পত্তিযা সব্রহ্মচারীনং পিযো হোতি গরু চ ভাৰনীযো চোদকো পাপগরহী ৰত্তা ৰচনক্খমো, সুতসম্পত্তিযা খন্ধাযতনসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিকানং গম্ভীরানং কথানং কত্তা হোতি, চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো, ৰীরিযসম্পত্তিযা অত্তনো পরেসঞ্চ হিতপ্পটিপত্তিযং আরদ্ধৰীরিযো হোতি, সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতস্সতি হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা অনুস্সরিতা, সমাধিসম্পত্তিযা অৰিক্খিত্তো হোতি সমাহিতো একগ্গচিত্তো, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৰিপরীতং পজানাতি. সো সতিযা কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসন্তো পঞ্ঞায সত্তানং হিতসুখং যথাভূতং জানিত্ৰা সমাধিনা তত্থ অব্যগ্গচিত্তো হুত্ৰা ৰীরিযেন সত্তে অহিততো নিসেধেত্ৰা একন্তহিতে নিযোজেতি. তেনেৰাহ –

‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;

গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (নেত্তি. ১১৩);

কল্যাণমিত্তো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতীতি কল্যাণমিত্তো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তং নিস্সায কম্মস্সকতাঞাণং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং সদ্ধং ফাতিং করোতি, সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণাতি. তং ধম্মং সুত্ৰা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি, তেন সদ্ধাপটিলাভেন ঘরাৰাসং পহায পব্বজ্জং অনুতিট্ঠতি, চতুপারিসুদ্ধিসীলং সম্পাদেতি, যথাবলং ধুতধম্মে সমাদায ৰত্ততি, দসকথাৰত্থুলাভী হোতি, আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগমনুযুত্তো, নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযমগ্গাধিগমেন সব্বং অকুসলং সমুচ্ছিন্দতি, সব্বঞ্চ কুসলং ভাৰনাপারিপূরিং গমেন্তো ৰড্ঢেতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং কল্যাণসহাযস্স কল্যাণসম্পৰঙ্কস্স ‘যং সীলৰা ভৰিস্সতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরিস্সতি আচারগোচরসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু, ভযদস্সাৰী সমাদায সিক্খিস্সতি, সিক্খাপদেসু’.

‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং…পে… কল্যাণসম্পৰঙ্কস্স ‘যং যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিৰরণসপ্পাযা একন্তনিব্বিদায…পে… নিব্বানায সংৰত্ততি. সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা, সন্তুট্ঠিকথা, পৰিৰেককথা, অসংসগ্গকথা, ৰীরিযারম্ভকথা, সীলকথা, সমাধিকথা…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনকথা. এৰরূপায কথায নিকামলাভী ভৰিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’.

‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং …পে… কল্যাণসম্পৰঙ্কস্স ‘যং আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরিস্সতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু’.

‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং…পে… কল্যাণসম্পৰঙ্কস্স ‘যং পঞ্ঞৰা ভৰিস্সতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা’’’তি (উদা. ৩১).

এৰং সকলৰট্টদুক্খপরিমুচ্চননিমিত্তং কল্যাণমিত্ততাতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ –

‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তি, জরাধম্মা সত্তা জরায পরিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯).

তেন ৰুত্তং – ‘‘কল্যাণমিত্তো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতী’’তি.

গাথায সপ্পতিস্সোতি পতিস্সৰসঙ্খাতেন সহ পতিস্সেনাতি সপ্পতিস্সো, কল্যাণমিত্তস্স ওৰাদং সিরসা সম্পটিচ্ছকো সুব্বচোতি অত্থো. অথ ৰা হিতসুখে পতিট্ঠাপনেন পতি ইসেতীতি পতিস্সো, ওৰাদদাযকো. গরুআদরযোগেন তেন পতিস্সেন সহ ৰত্ততীতি সপ্পতিস্সো, গরূসু গরুচিত্তীকারবহুলো. সগারৰোতি ছব্বিধেনপি গারৰেন যুত্তো. করং মিত্তানং ৰচনন্তি কল্যাণমিত্তানং ওৰাদং করোন্তো যথোৰাদং পটিপজ্জন্তো. সম্পজানোতি সত্তট্ঠানিযেন সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো. পতিস্সতোতি কম্মট্ঠানং ফাতিং, গমেতুং সমত্থায সতিযা পতিস্সতো সতোকারী. অনুপুব্বেনাতি সীলাদিৰিসুদ্ধিপটিপাটিযা, তত্থ চ ৰিপস্সনাপটিপাটিযা চেৰ মগ্গপটিপাটিযা চ. সব্বসংযোজনক্খযন্তি কামরাগসংযোজনাদীনং সব্বেসং সংযোজনানং খেপনতো সব্বসংযোজনক্খযসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স পরিযোসানভূতং অরহত্তং, তস্স আরম্মণভূতং নিব্বানমেৰ ৰা. পাপুণে অধিগচ্ছেয্যাতি অত্থো. ইতি ইমেসু দ্ৰীসু সুত্তেসু অরিযমগ্গাধিগমস্স সত্থারা পধানঙ্গং নাম গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.

সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. সঙ্ঘভেদসুত্তৰণ্ণনা

১৮. অট্ঠমে একধম্মোতি কতরোযং সুত্তনিক্খেপো? অট্ঠুপ্পত্তিকো. তত্রাযং সঙ্খেপকথা – দেৰদত্তো হি অজাতসত্তুং দুগ্গহণং গাহাপেত্ৰা তস্স পিতরং রাজানং বিম্বিসারং তেন মারাপেত্ৰাপি অভিমারে পযোজেত্ৰাপি সিলাপৰিজ্ঝনেন লোহিতুপ্পাদকম্মং কত্ৰাপি ন তাৰতা পাকটো জাতো, নাল়াগিরিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পন পাকটো জাতো. অথ মহাজনো ‘‘এৰরূপম্পি নাম পাপং গহেত্ৰা রাজা ৰিচরতী’’তি কোলাহলং অকাসি, মহাঘোসো অহোসি. তং সুত্ৰা রাজা অত্তনা দীযমানানি পঞ্চ থালিপাকসতানি পচ্ছিন্দাপেসি, উপট্ঠানম্পিস্স নাগমাসি. নাগরাপি কুলং উপগতস্স কটচ্ছুভত্তম্পিস্স নাদংসু. সো পরিহীনলাভসক্কারো কোহঞ্ঞেন জীৰিতুকামো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চ ৰত্থূনি যাচিত্ৰা ‘‘অলং, দেৰদত্ত, যো ইচ্ছতি, সো আরঞ্ঞিকো হোতূ’’তিআদিনা (পারা. ৪০৯; চূল়ৰ. ৩৪৩) ভগৰতা পটিক্খিত্তো তেহি পঞ্চহি ৰত্থূহি বালং লূখপ্পসন্নং জনং সঞ্ঞাপেন্তো পঞ্চসতে ৰজ্জিপুত্তকে সলাকং গাহাপেত্ৰা সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰাৰ তে আদায গযাসীসং অগমাসি. অথ দ্ৰে অগ্গসাৰকা সত্থু আণায তত্থ গন্ত্ৰা ধম্মং দেসেত্ৰা তে অরিযফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা আনযিংসু. যে পনস্স সঙ্ঘভেদায পরক্কমন্তস্স লদ্ধিং রোচেত্ৰা তথেৰ পগ্গয্হ ঠিতা সঙ্ঘে ভিজ্জন্তে ভিন্নে চ সমনুঞ্ঞা অহেসুং, তেসং তং দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায অহোসি.

দেৰদত্তোপি ন চিরস্সেৰ রোগাভিভূতো বাল়্হগিলানো মরণকালে ‘‘সত্থারং ৰন্দিস্সামী’’তি মঞ্চকসিৰিকায নীযমানো জেতৰনপোক্খরণিতীরে ঠপিতো পথৰিযা ৰিৰরে দিন্নে পতিত্ৰা অৰীচিম্হি নিব্বত্তি, যোজনসতিকো চস্স অত্তভাৰো অহোসি কপ্পট্ঠিযো তালক্খন্ধপরিমাণেহি অযসূলেহি ৰিনিৰিদ্ধো. দেৰদত্তপক্খিকানি চ পঞ্চমত্তানি কুলসতানি তস্স লদ্ধিযং ঠিতানি সহ বন্ধৰেহি নিরযে নিব্বত্তানি. একদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তেন সঙ্ঘং ভিন্দন্তেন ভারিযং কম্মং কত’’ন্তি. অথ সত্থা ধম্মসভং উপগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে সঙ্ঘভেদে আদীনৰং দস্সেন্তো ইমং সুত্তং অভাসি. কেচি পন ভণন্তি ‘‘দেৰদত্তস্স তপ্পক্খিকানঞ্চ তথা নিরযে নিব্বত্তভাৰং দিস্ৰা সঙ্ঘভেদে আদীনৰং দস্সেন্তো ভগৰা অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ ইমং সুত্তং দেসেসী’’তি.

তত্থ একধম্মোতি একো অকুসলো মহাসাৰজ্জধম্মো. লোকেতি সত্তলোকে. উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতীতি এত্থ ভেদসংৰত্তনিকেসু ভণ্ডনাদীসু সঙ্ঘে উপ্পন্নেসুপি ‘‘ধম্মো অধম্মো’’তিআদীসু অট্ঠারসভেদকরৰত্থূসু যস্স কস্সচি দীপনৰসেন ৰোহরন্তেসুপি তত্থ রুচিজননত্থং অনুস্সাৰেন্তেসুপি অনুস্সাৰেত্ৰা সলাকায গাহিতাযপি সঙ্ঘভেদো উপ্পজ্জমানো নাম হোতি, সলাকায পন গাহিতায চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা যদা আৰেণিকং উদ্দেসং ৰা সঙ্ঘকম্মং ৰা করোন্তি, তদা সঙ্ঘভেদো উপ্পজ্জতি নাম. কতে পন তস্মিং সঙ্ঘভেদো উপ্পন্নো নাম? কম্মং, উদ্দেসো, ৰোহারো, অনুস্সাৰনা, সলাকগ্গাহোতি ইমেসু হি পঞ্চসু সঙ্ঘস্স ভেদকারণেসু কম্মং ৰা উদ্দেসো ৰা পমাণং, ৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগাতি.

বহুজনাহিতাযাতিআদীসু ০.মহাজনস্স ঝানমগ্গাদিসম্পত্তিনিৰারণেন অহিতায, সগ্গসম্পত্তিনিৰারণেন অসুখায, অপাযূপপত্তিহেতুভাৰেন অনত্থায. অকুসলধম্মৰসেন ৰা অহিতায, হিতমত্তস্সপি অভাৰা সুগতিযম্পি নিব্বত্তনককাযিকচেতসিকদুক্খায উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. দেৰমনুস্সানন্তি ইদং ‘‘বহুনো জনস্সা’’তি ৰুত্তেসু উক্কট্ঠপুগ্গলনিদ্দেসো. অপরো নযো – বহুজনাহিতাযাতি বহুজনস্স মহতো সত্তকাযস্স অহিতত্থায, দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকঅনত্থাযাতি অত্থো. অসুখাযাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকঅসুখত্থায, দুৰিধদুক্খত্থাযাতি অত্থো. অনত্থাযাতি পরমত্থপটিক্খেপায. নিব্বানঞ্হি পরমত্থো, ততো উত্তরিং অত্থো নত্থি. অহিতাযাতি মগ্গপটিক্খেপায. নিব্বানসম্পাপকমগ্গতো হি উত্তরিং হিতং নাম নত্থি. দুক্খাযাতি অরিযসুখৰিরাধনেন ৰট্টদুক্খতায. যে হি অরিযসুখতো ৰিরদ্ধা তং অধিগন্তুং অভব্বা, তে ৰট্টদুক্খে পরিব্ভমন্তি, অরিযসুখতো চ উত্তরিং সুখং নাম নত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৭).

ইদানি ‘‘সঙ্ঘভেদো’’তি সরূপতো দস্সেত্ৰা তস্স অহিতাদীনং একন্তহেতুভাৰং পকাসেতুং ‘‘সঙ্ঘে খো পন, ভিক্খৰে, ভিন্নে’’তিআদিমাহ. তত্থ ভিন্নেতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং যথা ‘‘অধনানং ধনে অননুপ্পদীযমানে’’তি (দী. নি. ৩.৯১), ভেদহেতূতি অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞং ভণ্ডনানীতি চতুন্নং পরিসানং তপ্পক্খিকানঞ্চ ‘‘এসো ধম্মো, নেসো ধম্মো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰদনানি. ভণ্ডনঞ্হি কলহস্স পুব্বভাগো. পরিভাসাতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ৰো অনত্থং করিস্সামা’’তি ভযুপ্পাদনৰসেন তজ্জনা. পরিক্খেপাতি জাতিআদিৰসেন পরিতো খেপা, দসহি অক্কোসৰত্থূহি খুংসনৰম্ভনা. পরিচ্চজনাতি উক্খেপনিযকম্মকরণাদিৰসেন নিস্সারণা. তত্থাতি তস্মিং সঙ্ঘভেদে, তন্নিমিত্তে ৰা ভণ্ডনাদিকে. অপ্পসন্নাতি রতনত্তযগুণানং অনভিঞ্ঞা. ন পসীদন্তীতি ‘‘ধম্মচারিনো সমচারিনো’’তিআদিনা য্ৰাযং ভিক্খূসু পসাদনাকারো, তথা ন পসীদন্তি, তেসং ৰা সোতব্বং সদ্ধাতব্বং ন মঞ্ঞন্তি. তথা চ ধম্মে সত্থরি চ অপ্পসন্নাৰ হোন্তি. একচ্চানং অঞ্ঞথত্তন্তি পুথুজ্জনানং অৰিরুল়্হসদ্ধানং পসাদঞ্ঞথত্তং.

গাথাযং আপাযিকোতিআদীসু অপাযে নিব্বত্তনারহতায আপাযিকো. তত্থপি অৰীচিসঙ্খাতে মহানিরযে উপ্পজ্জতীতি নেরযিকো. একং অন্তরকপ্পং পরিপুণ্ণমেৰ কত্ৰা তত্থ তিট্ঠতীতি কপ্পট্ঠো. সঙ্ঘভেদসঙ্খাতে ৰগ্গে রতোতি ৰগ্গরতো. অধম্মিযতায অধম্মো. ভেদকরৰত্থূহি সঙ্ঘভেদসঙ্খাতে এৰ চ অধম্মে ঠিতোতি অধম্মট্ঠো. যোগক্খেমা পধংসতীতি যোগক্খেমতো হিততো পধংসতি পরিহাযতি, চতূহি ৰা যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা যোগক্খেমং নাম অরহত্তং নিব্বানঞ্চ, ততো পনস্স ধংসনে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞতো সংহতট্ঠেন সঙ্ঘং, ততো এৰ এককম্মাদিৰিধানযোগেন সমগ্গং সহিতং. ভেত্ৰানাতি পুব্বে ৰুত্তলক্খণেন সঙ্ঘভেদেন ভিন্দিত্ৰা. কপ্পন্তি আযুকপ্পং. সো পনেত্থ অন্তরকপ্পোৰ. নিরযম্হীতি অৰীচিমহানিরযম্হি.

অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. সঙ্ঘসামগ্গীসুত্তৰণ্ণনা

১৯. নৰমে একধম্মোতি একো কুসলধম্মো অনৰজ্জধম্মো. ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা সচে সঙ্ঘে ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য, তত্থ ধম্মকামেন ৰিঞ্ঞুনা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ঠানং খো, পনেতং ৰিজ্জতি, যদিদং ৰিৰাদো ৰড্ঢমানো সঙ্ঘরাজিযা ৰা সঙ্ঘভেদায ৰা সংৰত্তেয্যা’’তি. সচে তং অধিকরণং অত্তনা পগ্গহেত্ৰা ঠিতো, অগ্গিং অক্কন্তেন ৰিয সহসা ততো ওরমিতব্বং. অথ পরেহি তং পগ্গহিতং সযঞ্চেতং সক্কোতি ৰূপসমেতুং, উস্সাহজাতো হুত্ৰা দূরম্পি গন্ত্ৰা তথা পটিপজ্জিতব্বং, যথা তং ৰূপসম্মতি. সচে পন সযং ন সক্কোতি, সো চ ৰিৰাদো উপরূপরি ৰড্ঢতেৰ, ন ৰূপসম্মতি. যে তত্থ পতিরূপা সিক্খাকামা সব্রহ্মচারিনো, তে উস্সাহেত্ৰা যেন ধম্মেন যেন ৰিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকরণং যথা ৰূপসম্মতি, তথা ৰূপসমেতব্বং. এৰং ৰূপসমেন্তস্স যো সঙ্ঘসামগ্গিকরো কুসলো ধম্মো, অযমেত্থ একধম্মোতি অধিপ্পেতো. সো হি উভতোপক্খিযানং দ্ৰেল়্হকজাতানং ভিক্খূনং, তেসং অনুৰত্তনৰসেন ঠিতানং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং তেসং আরক্খদেৰতানং যাৰদেৰ ব্রহ্মানম্পি উপ্পজ্জনারহং অহিতং দুক্খাৰহং সংকিলেসধম্মং অপনেত্ৰা মহতো পুঞ্ঞরাসিস্স কুসলাভিসন্দস্স হেতুভাৰতো সদেৰকস্স লোকস্স হিতসুখাৰহো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘একধম্মো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতাযা’’তিআদি. তস্সত্থো অনন্তরসুত্তে ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বো. সঙ্ঘসামগ্গীতি সঙ্ঘস্স সমগ্গভাৰো ভেদাভাৰো এককম্মতা একুদ্দেসতা চ.

গাথাযং সুখা সঙ্ঘস্স সামগ্গীতি সুখস্স পচ্চযভাৰতো সামগ্গী সুখাতি ৰুত্তা. যথা ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি (ধ. প. ১৯৪). সমগ্গানঞ্চনুগ্গহোতি সমগ্গানং সামগ্গিঅনুমোদনেন অনুগ্গণ্হনং সামগ্গিঅনুরূপং, যথা তে সামগ্গিং ন ৰিজহন্তি, তথা গহণং ঠপনং অনুবলপ্পদানন্তি অত্থো. সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৰানাতি ভিন্নং সঙ্ঘং রাজিপত্তং ৰা সমগ্গং সহিতং কত্ৰা. কপ্পন্তি আযুকপ্পমেৰ. সগ্গম্হি মোদতীতি কামাৰচরদেৰলোকে অঞ্ঞে দেৰে দসহি ঠানেহি অভিভৰিত্ৰা দিব্বসুখং অনুভৰন্তো ইচ্ছিতনিপ্ফত্তিযাৰ মোদতি পমোদতি ললতি কীল়তীতি.

নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পদুট্ঠচিত্তসুত্তৰণ্ণনা

২০. দসমস্স কা উপ্পত্তি? অট্ঠুপ্পত্তিযেৰ. একদিৰসং কির ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, ইধেকচ্চো বহুং পুঞ্ঞকম্মং করোতি, একচ্চো বহুং পাপকম্মং, একচ্চো উভযৰোমিস্সকং করোতি. তত্থ ৰোমিস্সকারিনো কীদিসো অভিসম্পরাযো’’তি? অথ সত্থা ধম্মসভং উপগন্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো তং কথং সুত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, মরণাসন্নকালে সংকিলিট্ঠচিত্তস্স দুগ্গতি পাটিকঙ্খা’’তি দস্সেন্তো ইমায অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং দেসেসি.

তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৰাযং কত্থচি পদেসং উপাদায ৰুচ্চতি ‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৬৯). কত্থচি সাসনং উপাদায ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো ইধ দুতিযো সমণো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি পদপূরণমত্তে ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০). কত্থচি লোকং উপাদায ৰুচ্চতি ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬১). ইধাপি লোকে এৰ দট্ঠব্বো. একচ্চন্তি একং, অঞ্ঞতরন্তি অত্থো. পুগ্গলন্তি সত্তং. সো হি যথাপচ্চযং কুসলাকুসলানং তব্বিপাকানঞ্চ পূরণতো মরণৰসেন গলনতো চ পুগ্গলোতি ৰুচ্চতি. পদুট্ঠচিত্তন্তি পদোসেন আঘাতেন দুট্ঠচিত্তং. অথ ৰা পদুট্ঠচিত্তন্তি দোসেন রাগাদিনা পদূসিতচিত্তং. এত্থ চ একচ্চন্তি ইদং পদুট্ঠচিত্তস্স পুগ্গলস্স ৰিসেসনং. যস্স হি পটিসন্ধিদাযককম্মং ওকাসমকাসি, সো তথা ৰুত্তো. যস্স চ অকুসলপ্পৰত্তিতো চিত্তং নিৰত্তেত্ৰা কুসলৰসেন ওতারেতুং ন সক্কা, এৰং আসন্নমরণো. এৰন্তি ইদানি ৰত্তব্বাকারং দস্সেতি. চেতসাতি অত্তনো চিত্তেন চেতোপরিযঞাণেন. চেতোতি তস্স পুগ্গলস্স চিত্তং. পরিচ্চাতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পজানামি. ননু চ যথাকম্মুপগঞাণস্সাযং ৰিসযোতি? সচ্চমেতং, তদা পৰত্তমানঅকুসলচিত্তৰসেন পনেতং ৰুত্তং.

ইমম্হি চাযং সমযেতি ইমস্মিং কালে, ইমাযং ৰা পচ্চযসামগ্গিযং, অযং পুগ্গলো জৰনৰীথিযা অপরভাগে কালং করেয্য চেতি অত্থো. ন হি জৰনক্খণে কালংকিরিযা অত্থি. যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযেতি যথা আভতং কিঞ্চি আহরিত্ৰা ঠপিতং, এৰং অত্তনো কম্মুনা নিক্খিত্তো নিরযে ঠপিতো এৰাতি অত্থো. কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিতো উদ্ধং.

অপাযন্তিআদি সব্বং নিরযস্সেৰ ৰেৰচনং. নিরযো হি অযসঙ্খাতা সুখা অপেতোতি অপাযো; সগ্গমোক্খহেতুভূতা ৰা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতোতিপি অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি; দোসবহুলত্তা ৰা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতীতিপি দুগ্গতি. ৰিৰসা নিপতন্তি এত্থ দুক্কটকম্মকারিনো, ৰিনস্সন্তা ৰা এত্থ নিপতন্তি সম্ভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতি ৰিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিরস্সাদট্ঠেন নিরযো. অথ ৰা অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনি ৰুচ্চতি. তিরচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগরাজাদীনং সম্ভৰতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৰিসযো. সো হি অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা, ন ৰিনিপাতো অসুরসদিসং অৰিনিপাতত্তা. ৰিনিপাতগ্গহণেন অসুরকাযো. সো হি যথাৰুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ, সব্বসম্পত্তিসমুস্সযেহি ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতোতি চ ৰুচ্চতি. নিরযগ্গহণেন অৰীচিআদিঅনেকপ্পকারো নিরযোৰ ৰুচ্চতি. ইধ পন সব্বপদেহিপি নিরযোৰ ৰুত্তো. উপপজ্জন্তীতি পটিসন্ধিং গণ্হন্তি.

গাথাসু পঠমগাথা সঙ্গীতিকালে ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি ঠপিতা. ঞত্ৰানাতি পুব্বকালকিরিযা. ঞাণপুব্বকঞ্হি ব্যাকরণং. হেতুঅত্থো ৰা ত্ৰা-সদ্দো যথা ‘‘সীহং দিস্ৰা ভযং হোতী’’তি, জাননহেতূতি অত্থো. বুদ্ধো, ভিক্খূনং সন্তিকেতি বুদ্ধো ভগৰা অত্তনো সন্তিকে ভিক্খূনং এতং পরতো দ্ৰীহি গাথাহি ৰুচ্চমানং অত্থং ব্যাকাসি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.