১২. সুমনসামণেরৰত্থু
যো হৰেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা পুব্বারামে ৰিহরন্তো সুমনসামণেরং আরব্ভ কথেসি. তত্রাযং অনুপুব্বী কথা –
পদুমুত্তরবুদ্ধকালস্মিঞ্হি একো কুলপুত্তো সত্থারা চতুপরিসমজ্ঝে একং ভিক্খুং দিব্বচক্খুকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা তং সম্পত্তিং পত্থযমানো সত্থারং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অহম্পি অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাসনে দিব্বচক্খুকানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং ঠপেসি. সত্থা কপ্পসতসহস্সং ওলোকেন্তো তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৰং ৰিদিত্ৰা ‘‘ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে গোতমবুদ্ধসাসনে দিব্বচক্খুকানং অগ্গো অনুরুদ্ধো নাম ভৰিস্সসী’’তি ব্যাকাসি. সো তং ব্যাকরণং সুত্ৰা স্ৰে পত্তব্বং ৰিয তং সম্পত্তিং মঞ্ঞমানো পরিনিব্বুতে সত্থরি ভিক্খূ দিব্বচক্খুপরিকম্মং পুচ্ছিত্ৰা সত্তযোজনিকং কঞ্চনথূপং পরিক্খিপিত্ৰা অনেকানি দীপরুক্খসহস্সানি কারেত্ৰা দীপপূজং কত্ৰা ততো চুতো দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু কপ্পসতসহস্সানি সংসরিত্ৰা ইমস্মিং কপ্পে বারাণসিযং দলিদ্দকুলে নিব্বত্তো সুমনসেট্ঠিং নিস্সায তস্স তিণহারকো হুত্ৰা জীৰিকং কপ্পেসি. অন্নভারোতিস্স নামং অহোসি. সুমনসেট্ঠীপি তস্মিং নগরে নিচ্চকালং মহাদানং দেতি.
অথেকদিৰসং উপরিট্ঠো নাম পচ্চেকবুদ্ধো গন্ধমাদনে নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ‘‘কস্স নু খো অজ্জ অনুগ্গহং করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অজ্জ মযা অন্নভারস্স অনুগ্গহং কাতুং ৰট্টতি, ইদানি চ সো অটৰিতো তিণং আদায গেহং আগমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ইদ্ধিযা গন্ত্ৰা অন্নভারস্স সম্মুখে পচ্চুট্ঠাসি. অন্নভারো তং তুচ্ছপত্তহত্থং দিস্ৰা ‘‘অপি, ভন্তে, ভিক্খং লভিত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘লভিস্সাম মহাপুঞ্ঞা’’তি ৰুত্তে ‘‘তেন হি, ভন্তে, থোকং আগমেথা’’তি তিণকাজং ছড্ডেত্ৰা ৰেগেন গেহং গন্ত্ৰা, ‘‘ভদ্দে, ময্হং ঠপিতভাগভত্তং অত্থি, নত্থী’’তি ভরিযং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অত্থি, সামী’’তি ৰুত্তে ৰেগেন পচ্চাগন্ত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তং আদায ‘‘ময্হং দাতুকামতায সতি দেয্যধম্মো ন হোতি, দেয্যধম্মে সতি পটিগ্গাহকং ন লভামি. অজ্জ পন মে পটিগ্গাহকো চ দিট্ঠো, দেয্যধম্মো চ অত্থি, লাভা ৰত মে’’তি গেহং গন্ত্ৰা ভত্তং পত্তে পক্খিপাপেত্ৰা পচ্চাহরিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থে পতিট্ঠপেত্ৰা –
‘‘ইমিনা পন দানেন, মা মে দালিদ্দিযং অহু;
নত্থীতি ৰচনং নাম, মা অহোসি ভৰাভৰে. –
ভন্তে এৰরূপা দুজ্জীৰিতা মুচ্চেয্যং, নত্থীতি পদমেৰ ন সুণেয্য’’ন্তি পত্থনং ঠপেসি. পচ্চেকবুদ্ধো ‘‘এৰং হোতু মহাপুঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কামি.
সুমনসেট্ঠিনোপি ছত্তে অধিৰত্থা দেৰতা ‘‘অহো দানং পরমদানং, উপরিট্ঠে সুপতিট্ঠিত’’ন্তি ৰত্ৰা তিক্খত্তুং সাধুকারমদাসি. অথ নং সেট্ঠি ‘‘কিং মং এত্তকং কালং দানং দদমানং ন পস্সসী’’তি আহ. নাহং তৰ দানং আরব্ভ সাধুকারং দেমি, অন্নভারেন পন উপরিট্ঠস্স দিন্নপিণ্ডপাতে পসীদিত্ৰা মযা এস সাধুকারো পৰত্তিতোতি. সো ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অহং এত্তকং কালং দানং দদন্তো দেৰতং সাধুকারং দাপেতুং নাসক্খিং, অন্নভারো মং নিস্সায জীৰন্তো একপিণ্ডপাতেনেৰ সাধুকারং দাপেসি, তস্স দানে অনুচ্ছৰিকং কত্ৰা তং পিণ্ডপাতং মম সন্তকং করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘অজ্জ তযা কস্সচি কিঞ্চি দিন্ন’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘আম, সামি, উপরিট্ঠপচ্চেকবুদ্ধস্স মে অজ্জ ভাগভত্তং দিন্ন’’ন্তি. ‘‘হন্দ, ভো, কহাপণং গহেত্ৰা এতং ময্হং পিণ্ডপাতং দেহী’’তি? ‘‘ন দেমি, সামী’’তি. সো যাৰ সহস্সং ৰড্ঢেসি, ইতরো সহস্সেনাপি নাদাসি. অথ নং ‘‘হোতু, ভো, যদি পিণ্ডপাতং ন দেসি, সহস্সং গহেত্ৰা পত্তিং মে দেহী’’তি আহ. সো ‘‘অয্যেন সদ্ধিং মন্তেত্ৰা জানিস্সামী’’তি ৰেগেন পচ্চেকবুদ্ধং সম্পাপুণিত্ৰা, ‘‘ভন্তে সুমনসেট্ঠি, সহস্সং দত্ৰা তুম্হাকং পিণ্ডপাতে পত্তিং যাচতি, কিং করোমী’’তি পুচ্ছি.
অথস্স সো উপমং আহরি ‘‘সেয্যথাপি, পণ্ডিত, কুলসতিকে গামে একস্মিং ঘরে দীপং জালেয্য, সেসা অত্তনো তেলেন ৰট্টিং তেমেত্ৰা জালাপেত্ৰা গণ্হেয্যুং, পুরিমপদীপস্স পভা অত্থীতি ৰত্তব্বা নত্থী’’তি. অতিরেকতরা, ভন্তে, পভা হোতীতি. এৰমেৰং পণ্ডিত উল়ুঙ্কযাগু ৰা হোতু, কটচ্ছুভিক্খা ৰা, অত্তনো পিণ্ডপাতে পরেসং পত্তিং দেন্তস্স যত্তকানং দেতি, তত্তকং ৰড্ঢতি. ত্ৰঞ্হি একমেৰ পিণ্ডপাতং অদাসি, সেট্ঠিস্স পন পত্তিযা দিন্নায দ্ৰে পিণ্ডপাতা হোন্তি একো তৰ, একো তস্সাতি.
সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি তং অভিৰাদেত্ৰা সেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘গণ্হ, সামি, পত্তি’’ন্তি আহ. তেন হি ইমে কহাপণে গণ্হাতি. নাহং পিণ্ডপাতং ৰিক্কিণামি, সদ্ধায তে পত্তিং দম্মীতি. ‘‘ত্ৰং সদ্ধায দেসি, অহম্পি তৰ গুণে পূজেমি, গণ্হ, তাত, ইতো পট্ঠায চ পন মা সহত্থা কম্মমকাসি, ৰীথিযং ঘরং মাপেত্ৰা ৰস. যেন চ তে অত্থো হোতি, সব্বং মম সন্তিকা গণ্হাহী’’তি আহ. নিরোধা ৰুট্ঠিতস্স পন দিন্নপিণ্ডপাতো তদহেৰ ৰিপাকং দেতি. তস্মা রাজাপি তং পৰত্তিং সুত্ৰা অন্নভারং পক্কোসাপেত্ৰা পত্তিং গহেত্ৰা মহন্তং ভোগং দত্ৰা তস্স সেট্ঠিট্ঠানং দাপেসি.
সো সুমনসেট্ঠিস্স সহাযকো হুত্ৰা যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চুতো দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুনগরে অমিতোদনস্স সক্কস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, অনুরুদ্ধোতিস্স নামং অকংসু. সো মহানামসক্কস্স কনিট্ঠভাতা, সত্থু চূল়পিতু পুত্তো পরমসুখুমালো মহাপুঞ্ঞো অহোসি. একদিৰসং কির ছসু খত্তিযেসু পূৰে লক্খং কত্ৰা গুল়েহি কীল়ন্তেসু অনুরুদ্ধো পরাজিতো পূৰানং অত্থায মাতু সন্তিকং পহিণি. সা মহন্তং সুৰণ্ণথালং পূরেত্ৰা পূৰে পেসেসি. পূৰে খাদিত্ৰা পুন কীল়ন্তো পরাজিতো তথেৰ পহিণি. এৰং তিক্খত্তুং পূৰেসু আহটেসু চতুত্থে ৰারে মাতা ‘‘ইদানি পূৰা নত্থী’’তি পহিণি. তস্সা ৰচনং সুত্ৰা ‘‘নত্থী’’তি পদস্স অসুতপুব্বতায ‘‘নত্থিপূৰা নাম ইদানি ভৰিস্সন্তী’’তি সঞ্ঞং কত্ৰা ‘‘গচ্ছ নত্থিপূৰে আহরা’’তি পেসেসি. অথস্স মাতা ‘‘নত্থিপূৰে কির, অয্যে, দেথা’’তি ৰুত্তে ‘‘মম পুত্তেন নত্থীতি পদং ন সুতপুব্বং, কথং নু খো নত্থিভাৰং জানাপেয্য’’ন্তি সুৰণ্ণপাতিং ধোৰিত্ৰা অপরায সুৰণ্ণপাতিযা পটিকুজ্জিত্ৰা ‘‘হন্দ, তাত, ইমং মম পুত্তস্স দেহী’’তি পহিণি. তস্মিং খণে নগরপরিগ্গাহিকা দেৰতা ‘‘অম্হাকং সামিনা অন্নভারকালে উপরিট্ঠস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স ভাগভত্তং দত্ৰা ‘নত্থীতি পদমেৰ ন সুণেয্য’ন্তি পত্থনা নাম ঠপিতা. সচে মযং তমত্থং ঞত্ৰা অজ্ঝুপেক্খেয্যাম, মুদ্ধাপি নো সত্তধা ফলেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা দিব্বপূৰেহি পাতিং পূরযিংসু. সো পুরিসো পাতিং আহরিত্ৰা তস্স সন্তিকে ঠপেত্ৰা ৰিৰরি. তেসং গন্ধো সকলনগরং ফরি. পূৰো পন মুখে ঠপিতমত্তোৰ সত্তরসহরণিসহস্সানি ফরিত্ৰা অট্ঠাসি.
অনুরুদ্ধোপি চিন্তেসি – ‘‘ন মং মঞ্ঞে ইতো পুব্বে মাতা পিযাযতি. ন হি মে অঞ্ঞদা তায নত্থিপূৰা নাম পক্কপুব্বা’’তি. সো গন্ত্ৰা মাতরং এৰমাহ – ‘‘অম্ম, নাহং তৰ পিযো’’তি. তাত, কিং ৰদেসি, মম অক্খীহিপি হদযমংসতোপি ত্ৰং পিযতরোতি. সচাহং, অম্ম, তৰ পিযো, কস্মা মম পুব্বে এৰরূপে নত্থিপূৰে নাম ন অদাসীতি. সা তং পুরিসং পুচ্ছি – ‘‘তাত, কিঞ্চি পাতিযং অহোসী’’তি. আম, অয্যে, পূৰানং পাতি পরিপুণ্ণা অহোসি, ন মে এৰরূপা দিট্ঠপুব্বাতি. সা চিন্তেসি – ‘‘পুত্তো মে কতপুঞ্ঞো, দেৰতাহিস্স দিব্বপূৰা পহিতা ভৰিস্সন্তী’’তি. সোপি মাতরং আহ – ‘‘অম্ম, ন মযা এৰরূপা পূৰা খাদিতপুব্বা, ইতো পট্ঠায মে নত্থিপূৰমেৰ পচেয্যাসী’’তি. সা ততো পট্ঠায তেন ‘‘পূৰে খাদিতুকামোম্হী’’তি ৰুত্তকালে সুৰণ্ণপাতিং ধোৰিত্ৰা অঞ্ঞায পাতিযা পটিকুজ্জিত্ৰা পহিণতি, দেৰতা পাতিং পূরেন্তি. এৰং সো অগারমজ্ঝে ৰসন্তো নত্থীতি পদস্স অত্থং অজানিত্ৰা দিব্বপূৰেযেৰ পরিভুঞ্জি.
সত্থু পন পরিৰারত্থং কুলপটিপাটিযা সাকিযকুমারেসু পব্বজন্তেসু মহানামেন সক্কেন, ‘‘তাত, অম্হাকং কুলা কোচি পব্বজিতো নত্থি, তযা ৰা পব্বজিতব্বং, মযা ৰা’’তি ৰুত্তে সো আহ – ‘‘অহং অতিসুখুমালো পব্বজিতুং ন সক্খিস্সামী’’তি. তেন হি কম্মন্তং উগ্গণ্হ, অহং পব্বজিস্সামীতি. কো এস কম্মন্তো নামাতি? সো হি ভত্তস্স উট্ঠানট্ঠানম্পি ন জানাতি, কম্মন্তং কিমেৰ জানিস্সতি, তস্মা এৰমাহ. একদিৰসঞ্হি অনুরুদ্ধো ভদ্দিযো কিমিলোতি তযো জনা ‘‘ভত্তং নাম কহং উট্ঠাতী’’তি মন্তযিংসু. তেসু কিমিলো ‘‘কোট্ঠেসু উট্ঠাতী’’তি আহ. সো কিরেকদিৰসং ৰীহী কোট্ঠম্হি পক্খিপন্তে অদ্দস, তস্মা ‘‘কোট্ঠে ভত্তং উপ্পজ্জতী’’তি সঞ্ঞায এৰমাহ. অথ নং ভদ্দিযো ‘‘ত্ৰং ন জানাসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ভত্তং নাম উক্খলিযং উট্ঠাতী’’তি আহ. সো কিরেকদিৰসং উক্খলিতো ভত্তং ৰড্ঢেন্তে দিস্ৰা ‘‘এত্থেৰেতং উপ্পজ্জতী’’তি সঞ্ঞমকাসি, তস্মা এৰমাহ. অনুরুদ্ধো তে উভোপি ‘‘তুম্হে ন জানাথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ভত্তং নাম রতনুব্বেধমকুল়ায মহাসুৰণ্ণপাতিযং উট্ঠাতী’’তি আহ. তেন কির নেৰ ৰীহিং কোট্টেন্তা, ন ভত্তং পচন্তা দিট্ঠপুব্বা, সুৰণ্ণপাতিযং ৰড্ঢেত্ৰা পুরতো ঠপিতভত্তমেৰ পস্সতি, তস্মা ‘‘পাতিযংযেৰেতং উপ্পজ্জতী’’তি সঞ্ঞমকাসি, তস্মা এৰমাহ. এৰং ভত্তুট্ঠানট্ঠানম্পি অজানন্তো মহাপুঞ্ঞো কুলপুত্তো কম্মন্তে কিং জানিস্সতি.
সো ‘‘এহি খো তে, অনুরুদ্ধ, ঘরাৰাসত্থং অনুসাসিস্সামি, পঠমং খেত্তং কসাপেতব্ব’’ন্তিআদিনা নযেন ভাতরা ৰুত্তানং কম্মন্তানং অপরিযন্তভাৰং সুত্ৰা ‘‘ন মে ঘরাৰাসেন অত্থো’’তি মাতরং আপুচ্ছিত্ৰা ভদ্দিযপমুখেহি পঞ্চহি সাকিযকুমারেহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা অনুপিযম্বৰনে সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজি. পব্বজিত্ৰা চ পন সম্মাপটিপদং পটিপন্নো অনুপুব্বেন তিস্সো ৰিজ্জা সচ্ছিকত্ৰা দিব্বেন চক্খুনা একাসনে নিসিন্নোৰ হত্থতলে ঠপিতআমলকানি ৰিয সহস্সলোকধাতুযো ওলোকনসমত্থো হুত্ৰা –
‘‘পুব্বেনিৰাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৰিসোধিতং;
তেৰিজ্জো ইদ্ধিপত্তোম্হি, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. (থেরগা. ৩৩২, ৫৬২) –
উদানং উদানেত্ৰা ‘‘কিং নু খো মে কত্ৰা অযং সম্পত্তি লদ্ধা’’তি ওলোকেন্তো ‘‘পদুমুত্তরপাদমূলে পত্থনং ঠপেসি’’ন্তি ঞত্ৰা পুন ‘‘সংসারে সংসরন্তো অসুকস্মিং নাম কালে বারাণসিযং সুমনসেট্ঠিং নিস্সায জীৰন্তো অন্নভারো নাম অহোসি’’ন্তিপি ঞত্ৰা –
‘‘অন্নভারো পুরে আসিং, দলিদ্দো তিণহারকো;
পিণ্ডপাতো মযা দিন্নো, উপরিট্ঠস্স তাদিনো’’তি. –
আহ. অথস্স এতদহোসি – ‘‘যো সো তদা মযা উপরিট্ঠস্স দিন্নপিণ্ডপাততো কহাপণে দত্ৰা পত্তিং অগ্গহেসি, মম সহাযকো সুমনসেট্ঠি কহং নু খো সো এতরহি নিব্বত্তো’’তি. অথ নং ‘‘ৰিঞ্ঝাটৰিযং পব্বতপাদে মুণ্ডনিগমো নাম অত্থি, তত্থ মহামুণ্ডস্স নাম উপাসকস্স মহাসুমনো চূল়সুমনোতি দ্ৰে পুত্তা, তেসু সো চূল়সুমনো হুত্ৰা নিব্বত্তো’’তি অদ্দস. দিস্ৰা চ পন চিন্তেসি – ‘‘অত্থি নু খো তত্থ মযি গতে উপকারো, নত্থী’’তি. সো উপধারেন্তো ইদং অদ্দস ‘‘সো তত্থ মযি গতে সত্তৰস্সিকোৰ নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্সতি, খুরগ্গেযেৰ চ অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি. দিস্ৰা চ পন উপকট্ঠে অন্তোৰস্সে আকাসেন গন্ত্ৰা গামদ্ৰারে ওতরি. মহামুণ্ডো পন উপাসকো থেরস্স পুব্বেপি ৰিস্সাসিকো এৰ. সো থেরং পিণ্ডপাতকালে চীৰরং পারুপন্তং দিস্ৰা পুত্তং মহাসুমনং আহ – ‘‘তাত, অয্যো, মে অনুরুদ্ধত্থেরো আগতো, যাৰস্স অঞ্ঞো কোচি পত্তং ন গণ্হাতি, তাৰস্স গন্ত্ৰা পত্তং গণ্হ, অহং আসনং পঞ্ঞাপেস্সামী’’তি. সো তথা অকাসি. উপাসকো থেরং অন্তোনিৰেসনে সক্কচ্চং পরিৰিসিত্ৰা তেমাসং ৰসনত্থায পটিঞ্ঞং গণ্হি, থেরোপি অধিৰাসেসি.
অথ নং একদিৰসং পটিজগ্গন্তো ৰিয তেমাসং পটিজগ্গিত্ৰা মহাপৰারণায তিচীৰরঞ্চেৰ গুল়তেলতণ্ডুলাদীনি চ আহরিত্ৰা থেরস্স পাদমূলে ঠপেত্ৰা ‘‘গণ্হথ, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘অলং, উপাসক, ন মে ইমিনা অত্থো’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ৰস্সাৰাসিকলাভো নামেস, গণ্হথ ন’’ন্তি? ‘‘ন গণ্হামি, উপাসকা’’তি. ‘‘কিমত্থং ন গণ্হথ, ভন্তে’’তি? ‘‘ময্হং সন্তিকে কপ্পিযকারকো সামণেরোপি নত্থী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, মম পুত্তো মহাসুমনো সামণেরো ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘ন মে, উপাসক, মহাসুমনেনত্থো’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, চূল়সুমনং পব্বাজেথা’’তি. থেরো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা চূল়সুমনং পব্বাজেসি. সো খুরগ্গেযেৰ অরহত্তং পাপুণি. থেরো তেন সদ্ধিং অড্ঢমাসমত্তং তত্থেৰ ৰসিত্ৰা ‘‘সত্থারং পস্সিস্সামী’’তি তস্স ঞাতকে আপুচ্ছিত্ৰা আকাসেনেৰ গন্ত্ৰা হিমৰন্তপদেসে অরঞ্ঞকুটিকায ওতরি.
থেরো পন পকতিযাপি আরদ্ধৰীরিযো, তস্স তত্থ পুব্বরত্তাপররত্তং চঙ্কমন্তস্স উদরৰাতো সমুট্ঠহি. অথ নং কিলন্তরূপং দিস্ৰা সামণেরো পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, কিং ৰো রুজ্জতী’’তি? ‘‘উদরৰাতো মে সমুট্ঠিতো’’তি. ‘‘অঞ্ঞদাপি সমুট্ঠিতপুব্বো, ভন্তে’’তি? ‘‘আমাৰুসো’’তি. ‘‘কেন ফাসুকং হোতি, ভন্তে’’তি? ‘‘অনোতত্ততো পানীযে লদ্ধে ফাসুকং হোতি, আৰুসো’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, আহরামী’’তি. ‘‘সক্খিস্সসি সামণেরা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. তেন হি অনোতত্তে পন্নগো নাম নাগরাজা মং জানাতি, তস্স আচিক্খিত্ৰা ভেসজ্জত্থায একং পানীযৰারকং আহরাতি. সো সাধূতি উপজ্ঝাযং ৰন্দিত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পঞ্চযোজনসতং ঠানং অগমাসি. তং দিৰসং পন নাগরাজা নাগনাটকপরিৰুতো উদককীল়ং কীল়িতুকামো হোতি. সো সামণেরং আগচ্ছন্তং দিস্ৰাৰ কুজ্ঝি, ‘‘অযং মুণ্ডকসমণো অত্তনো পাদপংসুং মম মত্থকে ওকিরন্তো ৰিচরতি, অনোতত্তে পানীযত্থায আগতো ভৰিস্সতি, ন দানিস্স পানীযং দস্সামী’’তি পণ্ণাসযোজনিকং অনোতত্তদহং মহাপাতিযা উক্খলিং পিদহন্তো ৰিয ফণেন পিদহিত্ৰা নিপজ্জি. সামণেরো নাগরাজস্স আকারং ওলোকেত্ৰাৰ ‘‘কুদ্ধো অয’’ন্তি ঞত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘সুণোহি মে নাগরাজ, উগ্গতেজ মহব্বল;
দেহি মে পানীযঘটং, ভেসজ্জত্থম্হি আগতো’’তি.
তং সুত্ৰা নাগরাজা ইমং গাথমাহ –
‘‘পুরত্থিমস্মিং দিসাভাগে, গঙ্গা নাম মহানদী;
মহাসমুদ্দমপ্পেতি, ততো ত্ৰং পানীযং হরা’’তি.
তং সুত্ৰা সামণেরো ‘‘অযং নাগরাজা অত্তনো ইচ্ছায ন দস্সতি, অহং বলক্কারং কত্ৰা আনুভাৰং জানাপেত্ৰা ইমং অভিভৰিত্ৰাৰ পানীযং গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘মহারাজ, উপজ্ঝাযো মং অনোতত্ততোৰ পানীযং আহরাপেতি, তেনাহং ইদমেৰ হরিস্সামি, অপেহি, মা মং ৰারেহী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘ইতোৰ পানীযং হাস্সং, ইমিনাৰম্হি অত্থিকো;
যদি তে থামবলং অত্থি, নাগরাজ নিৰারযা’’তি.
অথ নং নাগরাজা আহ –
‘‘সামণের সচে অত্থি, তৰ ৰিক্কম পোরিসং;
অভিনন্দামি তে ৰাচং, হরস্সু পানীযং মমা’’তি.
অথ নং সামণেরো ‘‘এৰং, মহারাজ, হরামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘যদি সক্কোন্তো হরাহী’’তি ৰুত্তে – ‘‘তেন হি সুট্ঠু জানস্সূ’’তি তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা ‘‘বুদ্ধসাসনস্স আনুভাৰং দস্সেত্ৰা মযা পানীযং হরিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা আকাসট্ঠদেৰতানং তাৰ সন্তিকং অগমাসি. তা আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা অট্ঠংসু. ‘‘এতস্মিং অনোতত্তদহপিট্ঠে পন্নগনাগরাজেন সদ্ধিং মম সঙ্গামো ভৰিস্সতি, তত্থ গন্ত্ৰা জযপরাজযং ওলোকেথা’’তি আহ. সো এতেনেৰ নীহারেন চত্তারো লোকপালে সক্কসুযামসন্তুসিতপরনিম্মিতৰসৰত্তী চ উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. ততো পরং পটিপাটিযা যাৰ ব্রহ্মলোকং গন্ত্ৰা তত্থ তত্থ ব্রহ্মেহি আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ঠিতেহি ‘‘কিং, ভন্তে’’তি পুট্ঠো তমত্থং আরোচেসি. এৰং সো অসঞ্ঞে চ অরূপিব্রহ্মানো চ ঠপেত্ৰা সব্বত্থ মুহুত্তেনেৰ আহিণ্ডিত্ৰা আরোচেসি. তস্স ৰচনং সুত্ৰা সব্বাপি দেৰতা অনোতত্তদহপিট্ঠে নাল়িযং পক্খিত্তানি পিট্ঠচুণ্ণানি ৰিয আকাসং নিরন্তরং পূরেত্ৰা সন্নিপতিংসু. সন্নিপতিতে দেৰসঙ্ঘে সামণেরো আকাসে ঠত্ৰা নাগরাজং আহ –
‘‘সুণোহি মে নাগরাজ, উগ্গতেজ মহব্বল;
দেহি মে পানীযঘটং, ভেসজ্জত্থম্হি আগতো’’তি.
অথ নং নাগো আহ –
‘‘সামণের সচে অত্থি, তৰ ৰিক্কম পোরিসং;
অভিনন্দামি তে ৰাচং, হরস্সু পানীযং মমা’’তি.
সো তিক্খত্তুং নাগরাজস্স পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা আকাসে ঠিতকোৰ দ্ৰাদসযোজনিকং ব্রহ্মত্তভাৰং মাপেত্ৰা আকাসতো ওরুয্হ নাগরাজস্স ফণে অক্কমিত্ৰা অধোমুখং নিপ্পীল়েসি, তাৰদেৰ বলৰতা পুরিসেন অক্কন্তঅল্লচম্মং ৰিয নাগরাজস্স ফণে অক্কন্তমত্তে ওগলিত্ৰা দব্বিমত্তা ফণপুটকা অহেসুং. নাগরাজস্স ফণেহি মুত্তমুত্তট্ঠানতো তালক্খন্ধপমাণা উদকৰট্টিযো উগ্গঞ্ছিংসু. সামণেরো আকাসেযেৰ পানীযৰারকং পূরেসি. দেৰসঙ্ঘো সাধুকারমদাসি. অথ নাগরাজা লজ্জিত্ৰা সামণেরস্স কুজ্ঝি, জযকুসুমৰণ্ণানিস্স অক্খীনি অহেসুং. সো ‘‘অযং মং দেৰসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৰা পানীযং গহেত্ৰা লজ্জাপেসি, এতং গহেত্ৰা মুখে হত্থং পক্খিপিত্ৰা হদযমংসং ৰাস্স মদ্দামি, পাদে ৰা নং গহেত্ৰা পারগঙ্গাযং খিপামী’’তি ৰেগেন অনুবন্ধি. অনুবন্ধন্তোপি নং পাপুণিতুং নাসক্খিযেৰ. সামণেরো গন্ত্ৰা উপজ্ঝাযস্স হত্থে পানীযং ঠপেত্ৰা ‘‘পিৰথ, ভন্তে’’তি আহ. নাগরাজাপি পচ্ছতো আগন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে অনুরুদ্ধ, সামণেরো মযা অদিন্নমেৰ পানীযং গহেত্ৰা আগতো, মা পিৰিত্থা’’তি আহ. এৰং কির সামণেরাতি. ‘‘পিৰথ, ভন্তে, ইমিনা মে দিন্নং পানীযং আহট’’ন্তি আহ. থেরো ‘‘খীণাসৰসামণেরস্স মুসাকথনং নাম নত্থী’’তি ঞত্ৰা পানীযং পিৰি. তঙ্খণঞ্ঞেৰস্স আবাধো পটিপস্সম্ভি. পুন নাগো থেরং আহ – ‘‘ভন্তে, সামণেরেনম্হি সব্বং দেৰগণং সন্নিপাতেত্ৰা লজ্জাপিতো, অহমস্স হদযং ৰা ফালেস্সামি, পাদে ৰা নং গহেত্ৰা পারগঙ্গায খিপিস্সামী’’তি. মহারাজ, সামণেরো মহানুভাৰো, তুম্হে সামণেরেন সদ্ধিং সঙ্গামেতুং ন সক্খিস্সথ, খমাপেত্ৰা নং গচ্ছথাতি. সো সযম্পি সামণেরস্স আনুভাৰং জানাতিযেৰ, লজ্জায পন অনুবন্ধিত্ৰা আগতো. অথ নং থেরস্স ৰচনেন খমাপেত্ৰা তেন সদ্ধিং মিত্তসন্থৰং কত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায অনোতত্তউদকেন অত্থে সতি তুম্হাকং আগমনকিচ্চং নত্থি, ময্হং পহিণেয্যাথ, অহমেৰ আহরিত্ৰা দস্সামী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.
থেরোপি সামণেরং আদায পাযাসি. সত্থা থেরস্স আগমনভাৰং ঞত্ৰা মিগারমাতুপাসাদে থেরস্স আগমনং ওলোকেন্তো নিসীদি. ভিক্খূপি থেরং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তচীৰরং পটিগ্গহেসুং. অথেকচ্চে সামণেরং সীসেপি কণ্ণেসুপি বাহাযম্পি গহেত্ৰা সঞ্চালেত্ৰা ‘‘কিং, সামণের চূল়কনিট্ঠ, ন উক্কণ্ঠিতোসী’’তি আহংসু. সত্থা তেসং কিরিযং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ভারিযং ৰতিমেসং ভিক্খূনং কম্মং আসীৰিসং গীৰায গণ্হন্তা ৰিয সামণেরং গণ্হন্তি, নাস্স আনুভাৰং জানন্তি, অজ্জ মযা সুমনসামণেরস্স গুণং পাকটং কাতুং ৰট্টতী’’তি. থেরোপি আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিসীদি. সত্থা তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা আনন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘আনন্দ, অনোতত্তউদকেনম্হি পাদে ধোৰিতুকামো, সামণেরানং ঘটং দত্ৰা পানীযং আহরাপেহী’’তি. থেরো ৰিহারে পঞ্চমত্তানি সামণেরসতানি সন্নিপাতেসি. তেসু সুমনসামণেরো সব্বনৰকো অহোসি. থেরো সব্বমহল্লকং সামণেরং আহ – ‘‘সামণের, সত্থা অনোকত্তদহউদকেন পাদে ধোৰিতুকামো, ঘটং আদায গন্ত্ৰা পানীযং আহরা’’তি. সো ‘‘ন সক্কোমি, ভন্তে’’তি ন ইচ্ছি. থেরো সেসেপি পটিপাটিযা পুচ্ছি, তেপি তথেৰ ৰত্ৰা পটিক্খিপিংসু. ‘‘কিং পনেত্থ খীণাসৰসামণেরা নত্থী’’তি? অত্থি, তে পন ‘‘নাযং অম্হাকং বদ্ধো মালাপুটো, সুমনসামণেরস্সেৰ বদ্ধো’’তি ন ইচ্ছিংসু, পুথুজ্জনা পন অত্তনো অসমত্থতাযেৰ ন ইচ্ছিংসু. পরিযোসানে পন সুমনস্স ৰারে সম্পত্তে, ‘‘সামণের, সত্থা অনোতত্তদহউদকেন পাদে ধোৰিতুকামো, কুটং আদায কির উদকং আহরা’’তি আহ. সো ‘‘সত্থরি আহরাপেন্তে আহরিস্সামী’’তি সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অনোতত্ততো কির মং উদকং আহারাপেথা’’তি আহ. ‘‘আম, সুমনা’’তি. সো ৰিসাখায কারিতেসু ঘনসুৰণ্ণকোট্টিমেসু সেনাসনকুটেসু একং সট্ঠিকুটউদকগণ্হনকং মহাঘটং হত্থেন গহেত্ৰা ‘‘ইমিনা মে উক্খিপিত্ৰা অংসকূটে ঠপিতেন অত্থো নত্থী’’তি ওলম্বকং কত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা হিমৰন্তাভিমুখো পক্খন্দি.
নাগরাজা সামণেরং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা কুটং অংসকূটেন আদায, ‘‘ভন্তে, তুম্হে মাদিসে দাসে ৰিজ্জমানে কস্মা সযং আগতা, উদকেনত্থে সতি কস্মা সাসনমত্তম্পি ন পহিণথা’’তি কুটেন উদকং আদায সযং উক্খিপিত্ৰা ‘‘পুরতো হোথ, ভন্তে, অহমেৰ আহরিস্সামী’’তি আহ. ‘‘তিট্ঠথ তুম্হে, মহারাজ, অহমেৰ সম্মাসম্বুদ্ধেন আণত্তো’’তি নাগরাজানং নিৰত্তাপেত্ৰা কুটং মুখৰট্টিযং হত্থেন গহেত্ৰা আকাসেনাগঞ্ছি. অথ নং সত্থা আগচ্ছন্তং ওলোকেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ, ভিক্খৰে, সামণেরস্স লীলং, আকাসে হংসরাজা ৰিয সোভতী’’তি আহ. সোপি পানীযঘটং ঠপেত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কতিৰস্সোসি ত্ৰং, সুমনা’’তি? ‘‘সত্তৰস্সোম্হি, ভন্তেতি. ‘‘তেন হি, সুমন, অজ্জ পট্ঠায ভিক্খু হোহী’’তি ৰত্ৰা দাযজ্জউপসম্পদং অদাসি. দ্ৰেযেৰ কির সামণেরা সত্তৰস্সিকা উপসম্পদং লভিংসু – অযঞ্চ সুমনো সোপাকো চাতি.
এৰং তস্মিং উপসম্পন্নে ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং, ‘‘অচ্ছরিযং আৰুসো, এৰরূপো হি নাম দহরসামণেরস্স আনুভাৰো হোতি, ন নো ইতো পুব্বে এৰরূপো আনুভাৰো দিট্ঠপুব্বো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, মম সাসনে দহরোপি সম্মা পটিপন্নো এৰরূপং সম্পত্তিং লভতিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৩৮২. ‘‘যো হৰে দহরো ভিক্খু, যুঞ্জতি বুদ্ধসাসনে;
সোমং লোকং পভাসেতি, অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা’’তি.
তত্থ যুঞ্জতীতি ঘটতি ৰাযমতি. পভাসেতীতি সো ভিক্খু অত্তনো অরহত্তমগ্গঞাণেন অব্ভাদীহি মুত্তো চন্দিমা ৰিয লোকং খন্ধাদিভেদং লোকং ওভাসেতি, একালোকং করোতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
সুমনসামণেরৰত্থু দ্ৰাদসমং.
ভিক্খুৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চৰীসতিমো ৰগ্গো.