২৩. নাগৰগ্গো
১. অত্তদন্তৰত্থু
অহং নাগো ৰাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা কোসম্বিযং ৰিহরন্তো অত্তানং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু অপ্পমাদৰগ্গস্স আদিগাথাৰণ্ণনায ৰিত্থারিতমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং তত্থ (ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৰতিৰত্থু) –
মাগণ্ডিযা তাসং কিঞ্চি কাতুং অসক্কুণিত্ৰা ‘‘সমণস্স গোতমস্সেৰ কত্তব্বং করিস্সামী’’তি নাগরানং লঞ্জং দত্ৰা ‘‘সমণং গোতমং অন্তোনগরং পৰিসিত্ৰা চরন্তং দাসকম্মকরপোরিসেহি সদ্ধিং অক্কোসেত্ৰা পরিভাসেত্ৰা পলাপেথা’’তি আণাপেসি. মিচ্ছাদিট্ঠিকা তীসু রতনেসু অপ্পসন্না অন্তোনগরং পৰিট্ঠং সত্থারং অনুবন্ধিত্ৰা ‘‘চোরোসি বালোসি মূল়্হোসি থেনোসি ওট্ঠোসি গোণোসি গদ্রভোসি নেরযিকোসি তিরচ্ছানগতোসি, নত্থি তুয্হং সুগতি, দুগ্গতিযেৰ তুয্হং পাটিকঙ্খা’’তি দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি. তং সুত্ৰা আযস্মা আনন্দো সত্থারং এতদৰোচ – ‘‘ভন্তে, ইমে নাগরা অম্হে অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি, ইতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি. ‘‘কুহিং, আনন্দা’’তি? ‘‘অঞ্ঞং নগরং, ভন্তে’’তি. ‘‘তত্থ মনুস্সেসু অক্কোসন্তেসু পরিভাসন্তেসু পুন কত্থ গমিস্সামানন্দা’’তি. ‘‘ততোপি অঞ্ঞং নগরং, ভন্তে’’তি. ‘‘তত্থ মনুস্সেসু অক্কোসন্তেসু পরিভাসন্তেসু কুহিং গমিস্সামানন্দা’’তি. ‘‘ততোপি অঞ্ঞং নগরং, ভন্তে’’তি. ‘‘আনন্দ, ন এৰং কাতুং ৰট্টতি, যত্থ অধিকরণং উপ্পন্নং, তত্থেৰ তস্মিং ৰূপসন্তে অঞ্ঞত্থ গন্তুং ৰট্টতি, কে পন তে, আনন্দ, অক্কোসন্তী’’তি. ‘‘ভন্তে, দাসকম্মকরে উপাদায সব্বে অক্কোসন্তী’’তি. ‘‘অহং, আনন্দ, সঙ্গামং ওতিণ্ণহত্থিসদিসো. সঙ্গামং ওতিণ্ণহত্থিনো হি চতূহি দিসাহি আগতে সরে সহিতুং ভারো, তথেৰ বহূহি দুস্সীলেহি কথিতকথানং সহনং নাম ময্হং ভারো’’তি ৰত্ৰা অত্তানং আরব্ভ ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
৩২০. ‘‘অহং নাগোৰ সঙ্গামে, চাপতো পতিতং সরং;
অতিৰাক্যং তিতিক্খিস্সং, দুস্সীলো হি বহুজ্জনো.
৩২১. ‘‘দন্তং নযন্তি সমিতিং, দন্তং রাজাভিরূহতি;
দন্তো সেট্ঠো মনুস্সেসু, যোতিৰাক্যং তিতিক্খতি.
৩২২. ‘‘ৰরমস্সতরা দন্তা, আজানীযা চ সিন্ধৰা;
কুঞ্জরা চ মহানাগা, অত্তদন্তো ততো ৰর’’ন্তি.
তত্থ নাগোৰাতি হত্থী ৰিয. চাপতো পতিতন্তি ধনুতো মুত্তং. অতিৰাক্যন্তি অট্ঠঅনরিযৰোহারৰসেন পৰত্তং ৰীতিক্কমৰচনং. তিতিক্খিস্সন্তি যথা সঙ্গামাৰচরো সুদন্তো মহানাগো খমো সত্তিপহারাদীনি চাপতো মুচ্চিত্ৰা অত্তনি পতিতে সরে অৰিহঞ্ঞমানো তিতিক্খতি, এৰমেৰ এৰরূপং অতিৰাক্যং তিতিক্খিস্সং, সহিস্সামীতি অত্থো. দুস্সীলো হীতি অযঞ্হি লোকিযমহাজনো বহুদুস্সীলো অত্তনো অত্তনো রুচিৰসেন ৰাচং নিচ্ছারেত্ৰা ঘট্টেন্তো চরতি, তত্থ অধিৰাসনং অজ্ঝুপেক্খনমেৰ মম ভারো. সমিতিন্তি উয্যানকীল়মণ্ডলাদীসু মহাজনমজ্ঝং গচ্ছন্তা দন্তমেৰ গোণজাতিং ৰা অস্সজাতিং ৰা যানে যোজেত্ৰা নযন্তি. রাজাতি তথারূপেহেৰ ৰাহনেহি গচ্ছন্তো রাজাপি দন্তমেৰ অভিরূহতি. মনুস্সেসূতি মনুস্সেসুপি চতূহি অরিযমগ্গেহি দন্তো নিব্বিসেৰনোৰ সেট্ঠো. যোতিৰাক্যন্তি যো এৰরূপং অতিক্কমৰচনং পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানম্পি তিতিক্খতি ন পটিপ্ফরতি ন ৰিহঞ্ঞতি, এৰরূপো দন্তো সেট্ঠোতি অত্থো.
অস্সতরাতি ৰল়ৰায গদ্রভেন জাতা. আজানীযাতি যং অস্সদমসারথি কারণং কারেতি, তস্স খিপ্পং জাননসমত্থা. সিন্ধৰাতি সিন্ধৰরট্ঠে জাতা অস্সা. মহানাগাতি কুঞ্জরসঙ্খাতা মহাহত্থিনো. অত্তদন্তোতি এতে অস্সতরা চ সিন্ধৰা চ কুঞ্জরা চ দন্তাৰ ৰরং, ন অদন্তা. যো পন চতূহি অরিযমগ্গেহি অত্তনো দন্ততায অত্তদন্তো নিব্বিসেৰনো, অযং ততোপি ৰরং, সব্বেহিপি এতেহি উত্তরিতরোতি অত্থো.
দেসনাৰসানে লঞ্জং গহেত্ৰা ৰীথিসিঙ্ঘাটকাদীসু ঠত্ৰা অক্কোসন্তো পরিভাসন্তো সব্বোপি সো মহাজনো সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণীতি.
অত্তদন্তৰত্থু পঠমং.
২. হত্থাচরিযপুব্বকভিক্খুৰত্থু
ন হি এতেহীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং হত্থাচরিযপুব্বকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.
সো কির একদিৰসং অচিরৰতীনদীতীরে হত্থিদমকং ‘‘একং হত্থিং দমেস্সামী’’তি অত্তনা ইচ্ছিতং কারণং সিক্খাপেতুং অসক্কোন্তং দিস্ৰা সমীপে ঠিতে ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা আহ – ‘‘আৰুসো, সচে অযং হত্থাচরিযো ইমং হত্থিং অসুকট্ঠানে নাম ৰিজ্ঝেয্য, খিপ্পমেৰ ইমং কারণং সিক্খাপেয্যা’’তি. সো তস্স কথং সুত্ৰা তথা কত্ৰা তং হত্থিং সুদন্তং দমেসি. তে ভিক্খূ তং পৰত্তিং সত্থু আরোচেসুং. সত্থা তং ভিক্খুং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির তযা এৰং ৰুত্ত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ৰিগরহিত্ৰা ‘‘কিং তে, মোঘপুরিস, হত্থিযানেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা দন্তেন. ন হি এতেহি যানেহি অগতপুব্বং ঠানং গন্তুং সমত্থা নাম অত্থি, অত্তনা পন সুদন্তেন সক্কা অগতপুব্বং ঠানং গন্তুং, তস্মা অত্তানমেৰ দমেহি, কিং তে এতেসং দমনেনা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩২৩. ‘‘ন হি এতেহি যানেহি, গচ্ছেয্য অগতং দিসং;
যথাত্তনা সুদন্তেন, দন্তো দন্তেন গচ্ছতী’’তি.
তস্সত্থো – যানি তানি হত্থিযানাদীনি যানানি, ন হি এতেহি যানেহি কোচি পুগ্গলো সুপিনন্তেনপি অগতপুব্বত্তা ‘‘অগত’’ন্তি সঙ্খাতং নিব্বানদিসং তথা গচ্ছেয্য, যথা পুব্বভাগে ইন্দ্রিযদমেন অপরভাগে অরিযমগ্গভাৰনায সুদন্তেন দন্তো নিব্বিসেৰনো সপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো তং অগতপুব্বং দিসং গচ্ছতি, দন্তভূমিং পাপুণাতি. তস্মা অত্তদমনমেৰ ততো ৰরন্তি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
হত্থাচরিযপুব্বকভিক্খুৰত্থু দুতিযং.
৩. পরিজিণ্ণব্রাহ্মণপুত্তৰত্থু
ধনপালোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরস্স পরিজিণ্ণব্রাহ্মণস্স পুত্তে আরব্ভ কথেসি.
সাৰত্থিযং কিরেকো ব্রাহ্মণো অট্ঠসতসহস্সৰিভৰো ৰযপ্পত্তানং চতুন্নং পুত্তানং আৰাহং কত্ৰা চত্তারি সতসহস্সানি অদাসি. অথস্স ব্রাহ্মণিযা কালকতায পুত্তা সম্মন্তযিংসু – ‘‘সচে অযং অঞ্ঞং ব্রাহ্মণিং আনেস্সতি, তস্সা কুচ্ছিযং নিব্বত্তানং ৰসেন কুলসন্তকং ভিজ্জিস্সতি, হন্দ নং মযং সঙ্গণ্হিস্সামা’’তি তে তং পণীতেহি ঘাসচ্ছাদনাদীহি উপট্ঠহন্তা হত্থপাদসম্বাহনাদীনি করোন্তা উপট্ঠহিত্ৰা একদিৰসমস্স দিৰা নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স হত্থপাদে সম্বাহন্তা পাটিযেক্কং ঘরাৰাসে আদীনৰং ৰত্ৰা ‘‘মযং তুম্হে ইমিনা নীহারেন যাৰজীৰং উপট্ঠহিস্সাম, সেসধনম্পি নো দেথা’’তি যাচিংসু. ব্রাহ্মণো পুন একেকস্স সতসহস্সং দত্ৰা অত্তনো নিৰত্থপারুপনমত্তং ঠপেত্ৰা সব্বং উপভোগপরিভোগং চত্তারো কোট্ঠাসে কত্ৰা নিয্যাদেসি. তং জেট্ঠপুত্তো কতিপাহং উপট্ঠহি. অথ নং একদিৰসং ন্হত্ৰা আগচ্ছন্তং দ্ৰারকোট্ঠকে ঠত্ৰা সুণ্হা এৰমাহ – ‘‘কিং তযা জেট্ঠপুত্তস্স সতং ৰা সহস্সং ৰা অতিরেকং দিন্নং অত্থি, ননু সব্বেসং দ্ৰে দ্ৰে সতসহস্সানি দিন্নানি, কিং সেসপুত্তানং ঘরস্স মগ্গং ন জানাসী’’তি. সোপি ‘‘নস্স ৰসলী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা অঞ্ঞস্স ঘরং অগমাসি. ততোপি কতিপাহচ্চযেন ইমিনাৰ উপাযেন পলাপিতো অঞ্ঞস্সাতি এৰং একঘরম্পি পৰেসনং অলভমানো পণ্ডরঙ্গপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ভিক্খায চরন্তো কালানমচ্চযেন জরাজিণ্ণো দুব্ভোজনদুক্খসেয্যাহি মিলাতসরীরো ভিক্খায চরন্তো আগম্ম পীঠিকায নিপন্নো নিদ্দং ওক্কমিত্ৰা উট্ঠায নিসিন্নো অত্তানং ওলোকেত্ৰা পুত্তেসু অত্তনো পতিট্ঠং অপস্সন্তো চিন্তেসি – ‘‘সমণো কির গোতমো অব্ভাকুটিকো উত্তানমুখো সুখসম্ভাসো পটিসন্থারকুসলো, সক্কা সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পটিসন্থারং লভিতু’’ন্তি. সো নিৰাসনপারুপনং সণ্ঠাপেত্ৰা ভিক্খভাজনং গহেত্ৰা দণ্ডমাদায ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. ৰুত্তম্পি চেতং (সং. নি. ১.২০০) –
অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণমহাসালো লূখো লূখপাৰুরণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা একমন্তং নিসিন্নেন তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘কিন্নু ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, লূখো লূখপাৰুরণো’’তি. ইধ মে, ভো গোতম, চত্তারো পুত্তা, তে মং দারেহি সংপুচ্ছ ঘরা নিক্খামেন্তীতি. তেন হি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ইমা গাথাযো পরিযাপুণিত্ৰা সভাযং মহাজনকাযে সন্নিপতিতে পুত্তেসু চ সন্নিসিন্নেসু ভাসস্সু –
‘‘যেহি জাতেহি নন্দিস্সং, যেসঞ্চ ভৰমিচ্ছিসং;
তে মং দারেহি সংপুচ্ছ, সাৰ ৰারেন্তি সূকরং.
‘‘অসন্তা কির মং জম্মা, তাত তাতাতি ভাসরে;
রক্খসা পুত্তরূপেন, তে জহন্তি ৰযোগতং.
‘‘অস্সোৰ জিণ্ণো নিব্ভোগো, খাদনা অপনীযতি;
বালকানং পিতা থেরো, পরাগারেসু ভিক্খতি.
‘‘দণ্ডোৰ কির মে সেয্যো, যঞ্চে পুত্তা অনস্সৰা;
চণ্ডম্পি গোণং ৰারেতি, অথো চণ্ডম্পি কুক্কুরং.
‘‘অন্ধকারে পুরে হোতি, গম্ভীরে গাধমেধতি;
দণ্ডস্স আনুভাৰেন, খলিত্ৰা পতিতিট্ঠতী’’তি. (সং. নি. ১.২০০);
সো ভগৰতো সন্তিকে তা গাথাযো উগ্গণ্হিত্ৰা তথারূপে ব্রাহ্মণানং সমাগমদিৰসে সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতেসু পুত্তেসু তং সভং ওগাহিত্ৰা ব্রাহ্মণানং মজ্ঝে মহারহেসু আসনেসু নিসিন্নেসু ‘‘অযং মে কালো’’তি সভায মজ্ঝে পৰিসিত্ৰা হত্থং উক্খিপিত্ৰা ‘‘অহং, ভো, তুম্হাকং গাথাযো ভাসিতুকামো, সুণিস্সথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ভাসস্সু, ব্রাহ্মণ, সুণোমা’’তি ৰুত্তে ঠিতকোৰ অভাসি. তেন চ সমযেন মনুস্সানং ৰত্তং হোতি ‘‘যো মাতাপিতূনং সন্তকং খাদন্তো মাতাপিতরো ন পোসেতি, সো মারেতব্বো’’তি. তস্মা তে ব্রাহ্মণপুত্তা পিতু পাদেসু পতিত্ৰা ‘‘জীৰিতং নো, তাত, দেথা’’তি যাচিংসু. সো পিতু হদযমুদুতায ‘‘মা মে, ভো, পুত্তকে ৰিনাসযিত্থ, পোসেস্সন্তি ম’’ন্তি আহ. অথস্স পুত্তে মনুস্সা আহংসু – ‘‘সচে, ভো, অজ্জ পট্ঠায পিতরং ন সম্মা পটিজগ্গিস্সথ, ঘাতেস্সাম ৰো’’তি. তে ভীতা পিতরং পীঠে নিসীদাপেত্ৰা সযং উক্খিপিত্ৰা গেহং নেত্ৰা সরীরং তেলেন অব্ভঞ্জিত্ৰা উব্বট্টেত্ৰা গন্ধচুণ্ণাদীহি ন্হাপেত্ৰা ব্রাহ্মণিযো পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘অজ্জ পট্ঠায অম্হাকং পিতরং সম্মা পটিজগ্গথ, সচে তুম্হে পমাদং আপজ্জিস্সথ, নিগ্গণ্হিস্সাম ৰো’’তি ৰত্ৰা পণীতভোজনং ভোজেসুং.
ব্রাহ্মণো সুভোজনঞ্চ সুখসেয্যঞ্চ আগম্ম কতিপাহচ্চযেন সঞ্জাতবলো পীণিন্দ্রিযো অত্তভাৰং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং মে সম্পত্তি সমণং গোতমং নিস্সায লদ্ধা’’তি পণ্ণাকারত্থায একং দুস্সযুগং আদায ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা কতপটিসন্থারো একমন্তং নিসিন্নো তং দুস্সযুগং ভগৰতো পাদমূলে ঠপেত্ৰা ‘‘মযং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা নাম আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসাম, পটিগ্গণ্হাতু মে ভৰং গোতমো আচরিযো আচরিযধন’’ন্তি আহ. ভগৰা তস্স অনুকম্পায তং পটিগ্গহেত্ৰা ধম্মং দেসেসি. দেসনাৰসানে ব্রাহ্মণো সরণেসু পতিট্ঠায এৰমাহ – ‘‘ভো গোতম, ময্হং পুত্তেহি চত্তারি ধুৰভত্তানি দিন্নানি, ততো অহং দ্ৰে তুম্হাকং দম্মী’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘কল্যাণং, ব্রাহ্মণ, মযং পন রুচ্চনট্ঠানমেৰ গমিস্সামা’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি. ব্রাহ্মণো ঘরং গন্ত্ৰা পুত্তে আহ – ‘‘তাতা, সমণো গোতমো ময্হং সহাযো, তস্স মে দ্ৰে ধুৰভত্তানি দিন্নানি, তুম্হে তস্মিং সম্পত্তে মা পমজ্জিত্থা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু.
সত্থা পুনদিৰসে পিণ্ডায চরন্তো জেট্ঠপুত্তস্স ঘরদ্ৰারং অগমাসি. সো সত্থারং দিস্ৰা পত্তমাদায ঘরং পৰেসেত্ৰা মহারহে পল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৰা পণীতভোজনমদাসি. সত্থা পুনদিৰসে ইতরস্স ইতরস্সাতি পটিপাটিযা সব্বেসং ঘরানি অগমাসি. সব্বে তে তথেৰ সক্কারং অকংসু. একদিৰসং জেট্ঠপুত্তো মঙ্গলে পচ্চুপট্ঠিতে পিতরং আহ – ‘‘তাত, কস্স মঙ্গলং দেমা’’তি? ‘‘নাহং অঞ্ঞে জানামি, সমণো গোতমো ময্হং সহাযো’’তি. ‘‘তেন হি তং স্ৰাতনায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিমন্তেথা’’তি. ব্রাহ্মণো তথা অকাসি. সত্থা পুনদিৰসে সপরিৰারো তস্স গেহং অগমাসি. সো হরিতুপলিত্তে সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতে গেহে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিসীদাপেত্ৰা অপ্পোদকমধুপাযসেন চেৰ পণীতেন খাদনীযেন চ পরিৰিসি. অন্তরাভত্তস্মিংযেৰ ব্রাহ্মণস্স চত্তারো পুত্তা সত্থু সন্তিকে নিসীদিত্ৰা আহংসু – ‘‘ভো গোতম, মযং অম্হাকং পিতরং পটিজগ্গাম ন পমজ্জাম, পস্সথিমস্স অত্তভাৰ’’ন্তি.
সত্থা ‘‘কল্যাণং ৰো কতং, মাতাপিতুপোসনং নাম পোরাণকপণ্ডিতানং আচিণ্ণমেৰা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তস্স নাগস্স ৰিপ্পৰাসেন, ৰিরূল়্হা সল্লকী চ কুটজা চা’’তি ইমং একাদসনিপাতে মাতুপোসকনাগরাজজাতকং (চরিযা. ২.১ আদযো; জা. ১.১১.১ আদযো) ৰিত্থারেন কথেত্ৰা ইমং গাথং অভাসি –
৩২৪. ‘‘ধনপালো নাম কুঞ্জরো,
কটুকভেদনো দুন্নিৰারযো;
বদ্ধো কবল়ং ন ভুঞ্জতি,
সুমরতি নাগৰনস্স কুঞ্জরো’’তি.
তত্থ ধনপালো নামাতি তদা কাসিকরঞ্ঞা হত্থাচরিযং পেসেত্ৰা রমণীযে নাগৰনে গাহাপিতস্স হত্থিনো এতং নামং. কটুকভেদনোতি তিখিণমদো. হত্থীনঞ্হি মদকালে কণ্ণচূল়িকা পভিজ্জন্তি, পকতিযাপি হত্থিনো তস্মিং কালে অঙ্কুসে ৰা কুন্ততোমরে ৰা ন গণেন্তি, চণ্ডা ভৰন্তি. সো পন অতিচণ্ডোযেৰ. তেন ৰুত্তং – কটুকভেদনো দুন্নিৰারযোতি. বদ্ধো কবল়ং ন ভুঞ্জতীতি সো বদ্ধো হত্থিসালং পন নেত্ৰা ৰিচিত্রসাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা কতগন্ধপরিভণ্ডায উপরি বদ্ধৰিচিত্রৰিতানায ভূমিযা ঠপিতো রঞ্ঞা রাজারহেন নানগ্গরসেন ভোজনেন উপট্ঠাপিতোপি কিঞ্চি ভুঞ্জিতুং ন ইচ্ছি, তমত্থং সন্ধায ‘‘বদ্ধো কবল়ং ন ভুঞ্জতী’’তি ৰুত্তং. সুমরতি নাগৰনস্সাতি সো রমণীযং মে ৰসনট্ঠানন্তি নাগৰনং সরতি. ‘‘মাতা পন মে অরঞ্ঞে পুত্তৰিযোগেন দুক্খপ্পত্তা অহোসি, মাতাপিতুউপট্ঠানধম্মো ন মে পূরতি, কিং মে ইমিনা ভোজনেনা’’তি ধম্মিকং মাতাপিতুউপট্ঠানধম্মমেৰ সরি. তং পন যস্মা তস্মিং নাগৰনেযেৰ ঠিতো সক্কা পূরেতুং, তেন ৰুত্তং – সুমরতি নাগৰনস্স কুঞ্জরোতি. সত্থরি ইমং অত্তনো পুব্বচরিযং আনেত্ৰা কথেন্তে কথেন্তেযেৰ সব্বেপি তে অস্সুধারা পৰত্তেত্ৰা মুদুহদযা ওহিতসোতা ভৰিংসু. অথ নেসং ভগৰা সপ্পাযং ৰিদিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা ধম্মং দেসেসি.
দেসনাৰসানে সদ্ধিং পুত্তেহি চেৰ সুণিসাহি চ ব্রাহ্মণো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহীতি.
পরিজিণ্ণব্রাহ্মণপুত্তৰত্থু ততিযং.
৪. পসেনদিকোসলৰত্থু
মিদ্ধী যদা হোতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো রাজানং পসেনদিকোসলং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি সমযে রাজা তণ্ডুলদোণস্স ওদনং তদুপিযেন সূপব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. সো একদিৰসং ভুত্তপাতরাসো ভত্তসম্মদং অৰিনোদেত্ৰাৰ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা কিলন্তরূপো ইতো চিতো চ সম্পরিৰত্ততি, নিদ্দায অভিভুয্যমানোপি উজুকং নিপজ্জিতুং অসক্কোন্তো একমন্তং নিসীদি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কিং, মহারাজ, অৰিস্সমিত্ৰাৰ আগতোসী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, ভুত্তকালতো পট্ঠায মে মহাদুক্খং হোতী’’তি. অথ নং সত্থা, ‘‘মহারাজ, অতিবহুভোজনং এৰং দুক্খং হোতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩২৫. ‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চ,
নিদ্দাযিতা সম্পরিৰত্তসাযী;
মহাৰরাহোৰ নিৰাপপুট্ঠো,
পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি.
তত্থ মিদ্ধীতি থিনমিদ্ধাভিভূতো. মহগ্ঘসো চাতি মহাভোজনো আহরহত্থকঅলংসাটকতত্রৰট্টককাকমাসকভুত্তৰমিতকানং অঞ্ঞতরো ৰিয. নিৰাপপুট্ঠোতি কুণ্ডকাদিনা সূকরভত্তেন পুট্ঠো. ঘরসূকরো হি দহরকালতো পট্ঠায পোসিযমানো থূলসরীরকালে গেহা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তো হেট্ঠামঞ্চাদীসু সম্পরিৰত্তিত্ৰা অস্সসন্তো পস্সসন্তো সযতেৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদা পুরিসো মিদ্ধী চ হোতি মহগ্ঘসো চ, নিৰাপপুট্ঠো মহাৰরাহো ৰিয চ অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন যাপেতুং অসক্কোন্তো নিদ্দাযনসীলো সম্পরিৰত্তসাযী, তদা সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি তীণি লক্খণানি মনসিকাতুং ন সক্কোতি. তেসং অমনসিকারা মন্দপঞ্ঞো পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি, গব্ভৰাসতো ন পরিমুচ্চতীতি. দেসনাৰসানে সত্থা রঞ্ঞো উপকারৰসেন –
‘‘মনুজস্স সদা সতীমতো, মত্তং জানতো লদ্ধভোজনে;
তনুকস্স ভৰন্তি ৰেদনা, সণিকং জীরতি আযু পালয’’ন্তি. (সং. নি. ১.১২৪);
ইমং গাথং ৰত্ৰা উত্তরমাণৰং উগ্গণ্হাপেত্ৰা ‘‘ইমং গাথং রঞ্ঞো ভোজনৰেলায পৰেদেয্যাসি, ইমিনা উপাযেন ভোজনং পরিহাপেয্যাসী’’তি উপাযং আচিক্খি, সো তথা অকাসি. রাজা অপরেন সমযেন নাল়িকোদনপরমতায সণ্ঠিতো সুসল্লহুকসরীরো সুখপ্পত্তো সত্থরি উপ্পন্নৰিস্সাসো সত্তাহং অসদিসদানং পৰত্তেসি. দানানুমোদনায মহাজনো মহন্তং ৰিসেসং পাপুণীতি.
পসেনদিকোসলৰত্থু চতুত্থং.
৫. সানুসামণেরৰত্থু
ইদং পুরেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সানুং নাম সামণেরং আরব্ভ কথেসি.
সো কির একিস্সা উপাসিকায একপুত্তকো অহোসি. অথ নং সা দহরকালেযেৰ পব্বাজেসি. সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায সীলৰা অহোসি ৰত্তসম্পন্নো, আচরিযুপজ্ঝাযআগন্তুকানং ৰত্তং কতমেৰ হোতি. মাসস্স অট্ঠমে দিৰসে পাতোৰ উট্ঠায উদকমাল়কে উদকং উপট্ঠাপেত্ৰা ধম্মস্সৰনগ্গং সম্মজ্জিত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা দীপং জালেত্ৰা মধুরস্সরেন ধম্মস্সৰনং ঘোসেতি. ভিক্খূ তস্স থামং ঞত্ৰা ‘‘সরভঞ্ঞং ভণ সামণেরা’’তি অজ্ঝেসন্তি. সো ‘‘ময্হং হদযৰাতো রুজতি, কাযো ৰা বাধতী’’তি কিঞ্চি পচ্চাহারং অকত্ৰা ধম্মাসনং অভিরূহিত্ৰা আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয সরভঞ্ঞং ৰত্ৰা ওতরন্তো ‘‘ময্হং মাতাপিতূনং ইমস্মিং সরভঞ্ঞে পত্তিং দম্মী’’তি ৰদতি. তস্স মনুস্সা মাতাপিতরো পত্তিযা দিন্নভাৰং ন জানন্তি. অনন্তরত্তভাৰে পনস্স মাতা যক্খিনী হুত্ৰা নিব্বত্তা, সা দেৰতাহি সদ্ধিং আগন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা ‘‘সামণেরেন দিন্নপত্তিং অনুমোদামি, তাতা’’তি ৰদতি. ‘‘সীলসম্পন্নো চ নাম ভিক্খু সদেৰকস্স লোকস্স পিযো হোতী’’তি তস্মিং সামণেরে দেৰতা সলজ্জা সগারৰা মহাব্রহ্মানং ৰিয অগ্গিক্খন্ধং ৰিয চ নং মঞ্ঞন্তি. সামণেরে গারৰেন তঞ্চ যক্খিনিং গরুকং কত্ৰা পস্সন্তি. তা ধম্মস্সৰনযক্খসমাগমাদীসু ‘‘সানুমাতা সানুমাতা’’তি যক্খিনিযা অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং দেন্তি. মহেসক্খাপি যক্খা তং দিস্ৰা মগ্গা ওক্কমন্তি, আসনা ৰুট্ঠহন্তি.
অথ খো সামণেরো ৰুড্ঢিমন্ৰায পরিপক্কিন্দ্রিযো অনভিরতিযা পীল়িতো অনভিরতিং ৰিনোদেতুং অসক্কোন্তো পরুল়্হকেসনখো কিলিট্ঠনিৰাসনপারুপনো কস্সচি অনারোচেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায এককোৰ মাতুঘরং অগমাসি. উপাসিকা পুত্তং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘কিং, তাত, ত্ৰং পুব্বে আচরিযুপজ্ঝাযেহি ৰা দহরসামণেরেহি ৰা সদ্ধিং ইধাগচ্ছসি, কস্মা এককোৰ অজ্জ আগতোসী’’তি? সো উক্কণ্ঠিতভাৰং আরোচেসি. সা উপাসিকা নানপ্পকারেন ঘরাৰাসে আদীনৰং দস্সেত্ৰা পুত্তং ওৰদমানাপি সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তী ‘‘অপ্পেৰ নাম অত্তনো ধম্মতাযপি সল্লক্খেয্যা’’তি অনুয্যোজেত্ৰা ‘‘তিট্ঠ, তাত, যাৰ তে যাগুভত্তং সম্পাদেমি, যাগুং পিৰিত্ৰা কতভত্তকিচ্চস্স তে মনাপানি ৰত্থানি নীহরিত্ৰা দস্সামী’’তি ৰত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. নিসীদি সামণেরো. উপাসিকা মুহুত্তেনেৰ যাগুখজ্জকং সম্পাদেত্ৰা অদাসি. অথ ‘‘ভত্তং সম্পাদেস্সামী’’তি অৰিদূরে নিসিন্না তণ্ডুলে ধোৰতি. তস্মিং সমযে সা যক্খিনী ‘‘কহং নু খো সামণেরো, কচ্চি ভিক্খাহারং লভতি, নো’’তি আৰজ্জমানা তস্স ৰিব্ভমিতুকামতায নিসিন্নভাৰং ঞত্ৰা ‘‘সামণেরো মে মহেসক্খানং দেৰতানং অন্তরে লজ্জং উপ্পাদেয্য, গচ্ছামিস্স ৰিব্ভমনে অন্তরাযং করিস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা তস্স সরীরে অধিমুচ্চিত্ৰা গীৰং পরিৰত্তেত্ৰা খেল়েন পগ্ঘরন্তেন ভূমিযং নিপতি. উপাসিকা পুত্তস্স তং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা পুত্তং আলিঙ্গেত্ৰা ঊরূসু নিপজ্জাপেসি. সকলগামৰাসিনো আগন্ত্ৰা বলিকম্মাদীনি করিংসু. উপাসিকা পন পরিদেৰমানা ইমা গাথা অভাসি –
‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং, যা চ পক্খস্স অট্ঠমী;
পাটিহারিযপক্খঞ্চ, অট্ঠঙ্গসুসমাগতং.
‘‘উপোসথং উপৰসন্তি, ব্রহ্মচরিযং চরন্তি যে;
ন তেহি যক্খা কীল়ন্তি, ইতি মে অরহতং সুতং;
সা দানি অজ্জ পস্সামি, যক্খা কীল়ন্তি সানুনা’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);
উপাসিকায ৰচনং সুত্ৰা –
‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং, যা চ পক্খস্স অট্ঠমী;
পাটিহারিযপক্খঞ্চ, অট্ঠঙ্গসুসমাগতং.
‘‘উপোসথং উপৰসন্তি, ব্রহ্মচরিযং চরন্তি যে;
ন তেহি যক্খা কীল়ন্তি, সাহু তে অরহতং সুত’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৩৯) –
ৰত্ৰা আহ –
‘‘সানুং পবুদ্ধং ৰজ্জাসি, যক্খানং ৰচনং ইদং;
মাকাসি পাপকং কম্মং, আৰি ৰা যদি ৰা রহো.
‘‘সচে চ পাপকং কম্মং, করিস্সসি করোসি ৰা;
ন তে দুক্খা পমুত্যত্থি, উপ্পচ্চাপি পলাযতো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);
এৰং পাপকং কম্মং কত্ৰা সকুণস্স ৰিয উপ্পতিত্ৰা পলাযতোপি তে মোক্খো নত্থীতি ৰত্ৰা সা যক্খিনী সামণেরং মুঞ্চি. সো অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা মাতরং কেসে ৰিকিরিয অস্সসন্তিং পস্সসন্তিং রোদমানং সকলগামৰাসিনো চ সন্নিপতিতে দিস্ৰা অত্তনো যক্খেন গহিতভাৰং অজানন্তো ‘‘অহং পুব্বে পীঠে নিসিন্নো, মাতা মে অৰিদূরে নিসীদিত্ৰা তণ্ডুলে ধোৰি, ইদানি পনম্হি ভূমিযং নিপন্নো, কিং নু খো এত’’ন্তি নিপন্নকোৰ মাতরং আহ –
‘‘মতং ৰা অম্ম রোদন্তি, যো ৰা জীৰং ন দিস্সতি;
জীৰন্তং অম্ম পস্সন্তী, কস্মা মং অম্ম রোদসী’’তি. (থেরগা. ৪৪; সং. নি. ১.২৩৯);
অথস্স মাতা ৰত্থুকামকিলেসকামে পহায পব্বজিতস্স পুন ৰিব্ভমনত্থং আগমনে আদীনৰং দস্সেন্তী আহ –
‘‘মতং ৰা পুত্ত রোদন্তি, যো ৰা জীৰং ন দিস্সতি;
যো চ কামে চজিত্ৰান, পুনরাগচ্ছতে ইধ;
তং ৰাপি পুত্ত রোদন্তি, পুন জীৰং মতো হি সো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ঘরাৰাসং কুক্কুল়সদিসঞ্চেৰ নরকসদিসঞ্চ কত্ৰা ঘরাৰাসে আদীনৰং দস্সেন্তী পুন আহ –
‘‘কুক্কুল়া উব্ভতো তাত, কুক্কুল়ং পতিতুমিচ্ছসি;
নরকা উব্ভতো তাত, নরকং পতিতুমিচ্ছসী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);
অথ নং, ‘‘পুত্ত, ভদ্দং তৰ হোতু, মযা পন ‘অযং নো পুত্তকো ডয্হমানো’তি গেহা ভণ্ডং ৰিয নীহরিত্ৰা বুদ্ধসাসনে পব্বাজিতো, ঘরাৰাসে পুন ডয্হিতুং ইচ্ছসি. অভিধাৰথ পরিত্তাযথ নোতি ইমমত্থং কস্স উজ্ঝাপযাম কং নিজ্ঝাপযামা’’তি দীপেতুং ইমং গাথমাহ –
‘‘অভিধাৰথ ভদ্দন্তে, কস্স উজ্ঝাপযামসে;
আদিত্তা নীহতং ভণ্ডং, পুন ডয্হিতুমিচ্ছসী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);
সো মাতরি কথেন্তিযা কথেন্তিযা সল্লক্খেত্ৰা ‘‘নত্থি ময্হং গিহিভাৰেন অত্থো’’তি আহ. অথস্স মাতা ‘‘সাধু, তাতা’’তি তুট্ঠা পণীতভোজনং ভোজেত্ৰা ‘‘কতিৰস্সোসি, তাতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা পরিপুণ্ণৰস্সভাৰং ঞত্ৰা তিচীৰরং পটিযাদেসি. সো পরিপুণ্ণপত্তচীৰরো উপসম্পদং লভি. অথস্স অচিরূপসম্পন্নস্স সত্থা চিত্তনিগ্গহে উস্সাহং জনেন্তো ‘‘চিত্তং নামেতং নানারম্মণেসু দীঘরত্তং চারিকং চরন্তং অনিগ্গণ্হন্তস্স সোত্থিভাৰো নাম নত্থি, তস্মা অঙ্কুসেন মত্তহত্থিনো ৰিয চিত্তস্স নিগ্গণ্হনে যোগো করণীযো’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩২৬. ‘‘ইদং পুরে চিত্তমচারি চারিকং,
যেনিচ্ছকং যত্থকামং যথাসুখং;
তদজ্জহং নিগ্গহেস্সামি যোনিসো,
হত্থিপ্পভিন্নং ৰিয অঙ্কুসগ্গহো’’তি.
তস্সত্থো – ইদং চিত্তং নাম ইতো পুব্বে রূপাদীসু চ আরম্মণেসু রাগাদীনং যেন কারণেন ইচ্ছতি, যত্থেৰস্স কামো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰসেন যত্থ কামং যথারুচি চরন্তস্স সুখং হোতি, তথেৰ ৰিচরণতো যথাসুখং দীঘরত্তং চারিকং চরি, তং অজ্জ অহং পভিন্নং মত্তহত্থিং হত্থাচরিযসঙ্খাতো ছেকো অঙ্কুসগ্গহো অঙ্কুসেন ৰিয যোনিসোমনসিকারেন নিগ্গহেস্সামি, নাস্স ৰীতিক্কমিতুং দস্সামীতি.
দেসনাৰসানে সানুনা সদ্ধিং ধম্মস্সৰনায উপসঙ্কমন্তানং বহূনং দেৰতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. সোপাযস্মা তেপিটকং বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা মহাধম্মকথিকো হুত্ৰা ৰীসৰস্সসতং ঠত্ৰা সকলজম্বুদীপং সঙ্খোভেত্ৰা পরিনিব্বাযীতি.
সানুসামণেরৰত্থু পঞ্চমং.
৬. পাৰেয্যকহত্থিৰত্থু
অপ্পমাদরতাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোসলরঞ্ঞো পাৰেয্যকং নাম হত্থিং আরব্ভ কথেসি.
সো কির হত্থী তরুণকালে মহাবলো হুত্ৰা অপরেন সমযেন জরাৰাতৰেগব্ভাহতো হুত্ৰা একং মহন্তং সরং ওরুয্হ কললে লগ্গিত্ৰা উত্তরিতুং নাসক্খি. মহাজনো তং দিস্ৰা ‘‘এৰরূপোপি নাম হত্থী ইমং দুব্বলভাৰং পত্তো’’তি কথং সমুট্ঠাপেসি. রাজা তং পৰত্তিং সুত্ৰা হত্থাচরিযং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছ, আচরিয, তং হত্থিং কললতো উদ্ধরাহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তস্মিং ঠানে সঙ্গামসীসং দস্সেত্ৰা সঙ্গামভেরিং আকোটাপেসি. মানজাতিকো হত্থী ৰেগেনুট্ঠায থলে পতিট্ঠহি. ভিক্খূ তং কারণং দিস্ৰা সত্থু আরোচেসুং. সত্থা ‘‘তেন, ভিক্খৰে, হত্থিনা পকতিপঙ্কদুগ্গতো অত্তা উদ্ধটো, তুম্হে পন কিলেসদুগ্গে পক্খন্দা. তস্মা যোনিসো পদহিত্ৰা তুম্হেপি ততো অত্তানং উদ্ধরথা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩২৭. ‘‘অপ্পমাদরতা হোথ, সচিত্তমনুরক্খথ;
দুগ্গা উদ্ধরথত্তানং, পঙ্কে সন্নোৰ কুঞ্জরো’’তি.
তত্থ অপ্পমাদরতাতি সতিযা অৰিপ্পৰাসে অভিরতা হোথ. সচিত্তন্তি রূপাদীসু আরম্মণেসু অত্তনো চিত্তং যথা ৰীতিক্কমং ন করোতি, এৰং রক্খথ. দুগ্গাতি যথা সো পঙ্কে সন্নো কুঞ্জরো হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযামং কত্ৰা পঙ্কদুগ্গতো অত্তানং উদ্ধরিত্ৰা থলে পতিট্ঠিতো, এৰং তুম্হেপি কিলেসদুগ্গতো অত্তানং উদ্ধরথ, নিব্বানথলে পতিট্ঠাপেথাতি অত্থো.
দেসনাৰসানে তে ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
পাৰেয্যকহত্থিৰত্থু ছট্ঠং.
৭. সম্বহুলভিক্খুৰত্থু
সচে লভেথাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা পালিলেয্যকং নিস্সায রক্খিতৰনসণ্ডে ৰিহরন্তো সম্বহুলে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু যমকৰগ্গে ‘‘পরে চ ন ৰিজানন্তী’’তি গাথাৰণ্ণনায আগতমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং (ধ. প. অট্ঠ. ১.৫ কোসম্বকৰত্থু) –
তথাগতস্স তত্থ হত্থিনাগেন উপট্ঠিযমানস্স ৰসনভাৰো সকলজম্বুদীপে পাকটো অহোসি. সাৰত্থিনগরতো ‘‘অনাথপিণ্ডিকো ৰিসাখা মহাউপাসিকা’’তি এৰমাদীনি মহাকুলানি আনন্দত্থেরস্স সাসনং পহিণিংসু ‘‘সত্থারং নো, ভন্তে, দস্সেথা’’তি. দিসাৰাসিনোপি পঞ্চসতা ভিক্খূ ৰুট্ঠৰস্সা আনন্দত্থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘চিরস্সুতা নো, আৰুসো আনন্দ, ভগৰতো সম্মুখা ধম্মী কথা, সাধু মযং, আৰুসো আনন্দ, লভেয্যাম ভগৰতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সৰনাযা’’তি যাচিংসু. থেরো তে ভিক্খূ আদায তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘তেমাসং একৰিহারিনো তথাগতস্স সন্তিকং এত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং উপসঙ্কমনং অযুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তে ভিক্খূ বহি ঠপেত্ৰা এককোৰ সত্থারং উপসঙ্কমি. পালিলেয্যকো তং দিস্ৰা দণ্ডমাদায পক্খন্দি. তং সত্থা ওলোকেত্ৰা ‘‘অপেহি, অপেহি, পালিলেয্যক, মা ৰারযি, বুদ্ধুপট্ঠাকো এসো’’তি আহ. সো তত্থেৰ দণ্ডং ছড্ডেত্ৰা পত্তচীৰরপটিগ্গহণং আপুচ্ছি. থেরো নাদাসি. নাগো ‘‘সচে উগ্গহিতৰত্তো ভৰিস্সতি, সত্থু নিসীদনপাসাণফলকে অত্তনো পরিক্খারং ন ঠপেস্সতী’’তি চিন্তেসি. থেরো পত্তচীৰরং ভূমিযং ঠপেসি. ৰত্তসম্পন্না হি গরূনং আসনে ৰা সযনে ৰা অত্তনো পরিক্খারং ন ঠপেন্তি.
থেরো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ‘‘এককোৰ আগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি আগতভাৰং সুত্ৰা ‘‘কহং পন তে’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং চিত্তং অজানন্তো বহি ঠপেত্ৰা আগতোম্হী’’তি ৰুত্তে ‘‘পক্কোসাহি নে’’তি আহ. থেরো তথা অকাসি. সত্থা তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা তেহি ভিক্খূহি, ‘‘ভন্তে, ভগৰা বুদ্ধসুখুমালো চেৰ খত্তিযসুখুমালো চ, তুম্হেহি তেমাসং এককেহি তিট্ঠন্তেহি নিসীদন্তেহি চ দুক্করং কতং, ৰত্তপটিৰত্তকারকোপি মুখোদকাদিদাযকোপি নাহোসি মঞ্ঞে’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, পালিলেয্যকহত্থিনা মম সব্বকিচ্চানি কতানি. এৰরূপঞ্হি সহাযং লভন্তেন এককোৰ ৰসিতুং যুত্তং, অলভন্তস্স একচারিকভাৰোৰ সেয্যো’’তি ৰত্ৰা নাগৰগ্গে ইমা গাথা অভাসি –
৩২৮. ‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং,
সদ্ধিংচরং সাধুৰিহারি ধীরং;
অভিভুয্য সব্বানি পরিস্সযানি,
চরেয্য তেনত্তমনো সতীমা.
৩২৯. ‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং,
সদ্ধিংচরং সাধুৰিহারি ধীরং;
রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতং পহায,
একো চরে মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো.
৩৩০. ‘‘একস্স চরিতং সেয্যো,
নত্থি বালে সহাযতা;
একো চরে ন চ পাপানি কযিরা,
অপ্পোস্সুক্কো মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো’’তি.
তত্থ নিপকন্তি নেপক্কপঞ্ঞায সমন্নাগতং. সাধুৰিহারি ধীরন্তি ভদ্দকৰিহারিং পণ্ডিতং. পরিস্সযানীতি তাদিসং মেত্তাৰিহারিং সহাযং লভন্তো সীহব্যগ্ঘাদযো পাকটপরিস্সযে চ রাগভযদোসভযমোহভযাদযো পটিচ্ছন্নপরিস্সযে চাতি সব্বেৰ পরিস্সযে অভিভৰিত্ৰা তেন সদ্ধিং অত্তমনো উপট্ঠিতসতী হুত্ৰা চরেয্য, ৰিহরেয্যাতি অত্থো.
রাজাৰ রট্ঠন্তি রট্ঠং হিত্ৰা গতো মহাজনকরাজা ৰিয. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ৰিজিতভূমিপদেসো রাজা ‘‘ইদং রজ্জং নাম মহন্তং পমাদট্ঠানং, কিং মে রজ্জেন কারিতেনা’’তি ৰিজিতং রট্ঠং পহায এককোৰ মহারঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা চতূসু ইরিযাপথেসু এককোৰ চরতি, এৰং এককোৰ চরেয্যাতি. মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগোতি যথা চ ‘‘অহং খো আকিণ্ণো ৰিহরামি হত্থীহি হত্থিনীহি হত্থিকল়ভেহি হত্থিচ্ছাপেহি, ছিন্নগ্গানি চেৰ তিণানি খাদামি, ওভগ্গোভগ্গঞ্চ মে সাখাভঙ্গং খাদন্তি, আৰিলানি চ পানীযানি পিৰামি, ওগাহা চ মে উত্তিণ্ণস্স হত্থিনিযো কাযং উপনিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, যংনূনাহং এককোৰ গণম্হা ৰূপকট্ঠো ৰিহরেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ৪৬৭; উদা. ৩৫) এৰং পটিসঞ্চিক্খিত্ৰা গমনতো মাতঙ্গোতি লদ্ধনামো ইমস্মিং অরঞ্ঞে অযং হত্থিনাগো যূথং পহায সব্বিরিযাপথেসু এককোৰ সুখং চরতি, এৰম্পি একোৰ চরেয্যাতি অত্থো.
একস্সাতি পব্বজিতস্স হি পব্বজিতকালতো পট্ঠায একীভাৰাভিরতস্স এককস্সেৰ চরিতং সেয্যো. নত্থি বালে সহাযতাতি চূল়সীলং মজ্ঝিমসীলং মহাসীলং দস কথাৰত্থূনি তেরস ধুতঙ্গগুণানি ৰিপস্সনাঞাণং চত্তারো মগ্গা চত্তারি ফলানি তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা অমতমহানিব্বানন্তি অযঞ্হি সহাযতা নাম. সা বালে নিস্সায অধিগন্তুং ন সক্কাতি নত্থি বালে সহাযতা. একোতি ইমিনা কারণেন সব্বিরিযাপথেসু এককোৰ চরেয্য, অপ্পমত্তকানিপি ন চ পাপানি কযিরা. যথা সো অপ্পোস্সুক্কো নিরালযো ইমস্মিং অরঞ্ঞে মাতঙ্গনাগো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানে সুখং চরতি, এৰং এককোৰ হুত্ৰা চরেয্য, অপ্পমত্তকানিপি ন চ পাপানি করেয্যাতি অত্থো. তস্মা তুম্হেহি পতিরূপং সহাযং অলভন্তেহি একচারীহেৰ ভৰিতব্বন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো সত্থা তেসং ভিক্খূনং ইমং ধম্মদেসনং দেসেসি.
দেসনাৰসানে পঞ্চসতাপি তে ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
সম্বহুলভিক্খুৰত্থু সত্তমং.
৮. মারৰত্থু
অত্থম্হীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা হিমৰন্তপদেসে অরঞ্ঞকুটিকাযং ৰিহরন্তো মারং আরব্ভ কথেসি.
তস্মিং কির কালে রাজানো মনুস্সে পীল়েত্ৰা রজ্জং কারেন্তি. অথ ভগৰা অধম্মিকরাজূনং রজ্জে দণ্ডকরণপীল়িতে মনুস্সে দিস্ৰা কারুঞ্ঞেন এৰং চিন্তেসি – ‘‘সক্কা নু খো রজ্জং কারেতুং অহনং অঘাতযং, অজিনং অজাপযং, অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি, মারো পাপিমা তং ভগৰতো পরিৰিতক্কং ঞত্ৰা ‘‘সমণো গোতমো ‘সক্কা নু খো রজ্জং কারেতু’ন্তি চিন্তেসি, ইদানি রজ্জং কারেতুকামো ভৰিস্সতি, রজ্জঞ্চ নামেতং পমাদট্ঠানং, তং কারেন্তে সক্কা ওকাসং লভিতুং, গচ্ছামি উস্সাহমস্স জনেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘কারেতু, ভন্তে, ভগৰা রজ্জং, কারেতু সুগতো রজ্জং অহনং অঘাতযং, অজিনং অজাপযং, অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘কিং পন মে ত্ৰং, পাপিম, পস্সসি, যং মং ত্ৰং এৰং ৰদেসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ভগৰতা খো, ভন্তে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা সুভাৰিতা. আকঙ্খমানো হি ভগৰা হিমৰন্তং পব্বতরাজং ‘সুৰণ্ণ’ন্তি অধিমুচ্চেয্য, তঞ্চ সুৰণ্ণমেৰ অস্স, অহম্পি খো ধনেন ধনকরণীযং করিস্সামি, তুম্হে ধম্মেন রজ্জং কারেস্সথা’’তি তেন ৰুত্তে –
‘‘পব্বতস্স সুৰণ্ণস্স, জাতরূপস্স কেৰলো;
দ্ৰিত্তাৰ নালমেকস্স, ইতি ৰিদ্ৰা সমঞ্চরে.
‘‘যো দুক্খমদক্খি যতোনিদানং,
কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;
উপধিং ৰিদিত্ৰা সঙ্গোতি লোকে,
তস্সেৰ জন্তু ৰিনযায সিক্খে’’তি. (সং. নি. ১.১৫৬) –
ইমাহি গাথাহি সংৰেজেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞো এৰ খো, পাপিম, তৰ ওৰাদো, অঞ্ঞো মম, তযা সদ্ধিং ধম্মসংসন্দনা নাম নত্থি, অহঞ্হি এৰং ওৰদামী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
৩৩১. ‘‘অত্থম্হি জাতম্হি সুখা সহাযা,
তুট্ঠী সুখা যা ইতরীতরেন;
পুঞ্ঞং সুখং জীৰিতসঙ্খযম্হি,
সব্বস্স দুক্খস্স সুখং পহানং.
৩৩২. ‘‘সুখা মত্তেয্যতা লোকে,
অথো পেত্তেয্যতা সুখা;
সুখা সামঞ্ঞতা লোকে,
অথো ব্রহ্মঞ্ঞতা সুখা.
৩৩৩. ‘‘সুখং যাৰ জরাসীলং, সুখা সদ্ধা পতিট্ঠিতা;
সুখো পঞ্ঞায পটিলাভো, পাপানং অকরণং সুখ’’ন্তি.
তত্থ অত্থম্হীতি পব্বজিতস্সাপি হি চীৰরকরণাদিকে ৰা অধিকরণৰূপসমাদিকে ৰা গিহিনোপি কসিকম্মাদিকে ৰা বলৰপক্খসন্নিস্সিতেহি অভিভৰনাদিকে ৰা কিচ্চে উপ্পন্নে যে তং কিচ্চং নিপ্ফাদেতুং ৰা ৰূপসমেতুং ৰা সক্কোন্তি, এৰরূপা সুখা সহাযাতি অত্থো. তুট্ঠী সুখাতি যস্মা পন গিহিনোপি সকেন অসন্তুট্ঠা সন্ধিচ্ছেদাদীনি আরভন্তি, পব্বজিতাপি নানপ্পকারং অনেসনং. ইতি তে সুখং ন ৰিন্দন্তিযেৰ. তস্মা যা ইতরীতরেন পরিত্তেন ৰা ৰিপুলেন ৰা অত্তনো সন্তকেন সন্তুট্ঠি, অযমেৰ সুখাতি অত্থো. পুঞ্ঞন্তি মরণকালে পন যথাজ্ঝাসযেন পত্থরিত্ৰা কতপুঞ্ঞকম্মমেৰ সুখং. সব্বস্সাতি সকলস্সপি পন ৰট্টদুক্খস্স পহানসঙ্খাতং অরহত্তমেৰ ইমস্মিং লোকে সুখং নাম.
মত্তেয্যতাতি মাতরি সম্মা পটিপত্তি. পেত্তেয্যতাতি পিতরি সম্মা পটিপত্তি. উভযেনপি মাতাপিতূনং উপট্ঠানমেৰ কথিতং. মাতাপিতরো হি পুত্তানং অনুপট্ঠহনভাৰং ঞত্ৰা অত্তনো সন্তকং ভূমিযং ৰা নিদহন্তি, পরেসং ৰা ৰিস্সজ্জেন্তি, ‘‘মাতাপিতরো ন উপট্ঠহন্তী’’তি নেসং নিন্দাপি ৰড্ঢতি, কাযস্স ভেদা গূথনিরযেপি নিব্বত্তন্তি. যে পন মাতাপিতরো সক্কচ্চং উপট্ঠহন্তি, তে তেসং সন্তকং ধনম্পি পাপুণন্তি, পসংসম্পি লভন্তি, কাযস্স ভেদা সগ্গে নিব্বত্তন্তি. তস্মা উভযম্পেতং সুখন্তি ৰুত্তং. সামঞ্ঞতাতি পব্বজিতেসু সম্মা পটিপত্তি. ব্রহ্মঞ্ঞতাতি বাহিতপাপেসু বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকেসু সম্মা পটিপত্তিযেৰ. উভযেনপি তেসং চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গনভাৰো কথিতো, ইদম্পি লোকে সুখং নাম কথিকং.