২০. মগ্গৰগ্গো

১. পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু

মগ্গানট্ঠঙ্গিকোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চসতে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.

তে কির সত্থরি জনপদচারিকং চরিত্ৰা পুন সাৰত্থিং আগতে উপট্ঠানসালায নিসীদিত্ৰা ‘‘অসুকগামতো অসুকগামস্স মগ্গো সমো, অসুকগামস্স মগ্গো ৰিসমো, সসক্খরো, অসক্খরো’’তিআদিনা নযেন অত্তনো ৰিচরিতমগ্গং আরব্ভ মগ্গকথং কথেসুং. সত্থা তেসং অরহত্তস্সূপনিস্সযং দিস্ৰা তং ঠানং আগন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, অযং বাহিরকমগ্গো, ভিক্খুনা নাম অরিযমগ্গে কম্মং কাতুং ৰট্টতি, এৰঞ্হি করোন্তো ভিক্খু সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –

২৭৩. ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুরো পদা;

ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৰিপদানঞ্চ চক্খুমা.

২৭৪. ‘‘এসেৰ মগ্গো নত্থঞ্ঞো, দস্সনস্স ৰিসুদ্ধিযা;

এতঞ্হি তুম্হে পটিপজ্জথ, মারস্সেতং পমোহনং.

২৭৫. ‘‘এতঞ্হি তুম্হে পটিপন্না, দুক্খস্সন্তং করিস্সথ;

অক্খাতো ৰো মযা মগ্গো, অঞ্ঞায সল্লকন্তনং.

২৭৬. ‘‘তুম্হেহি কিচ্চমাতপ্পং, অক্খাতারো তথাগতা;

পটিপন্না পমোক্খন্তি, ঝাযিনো মারবন্ধনা’’তি.

তত্থ মগ্গানট্ঠঙ্গিকোতি জঙ্ঘমগ্গাদযো ৰা হোন্তু দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতমগ্গা ৰা, তেসং সব্বেসম্পি মগ্গানং সম্মাদিট্ঠিআদীহি অট্ঠহি অঙ্গেহি মিচ্ছাদিট্ঠিআদীনং অট্ঠন্নং পহানং করোন্তো নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা চতূসুপি সচ্চেসু দুক্খপরিজাননাদিকিচ্চং সাধযমানো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সেট্ঠো উত্তমো. সচ্চানং চতুরো পদাতি ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তি (ধ. প. ২২৪) আগতং ৰচীসচ্চং ৰা হোতু, ‘‘সচ্চো ব্রাহ্মণো সচ্চো খত্তিযো’’তিআদিভেদং সম্মুতিসচ্চং ৰা ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ধ. স. ১১৪৪; ম. নি. ২.১৮৭-১৮৮) দিট্ঠিসচ্চং ৰা ‘‘দুক্খং অরিযসচ্চ’’ন্তিআদিভেদং পরমত্থসচ্চং ৰা হোতু, সব্বেসম্পি ইমেসং সচ্চানং পরিজানিতব্বট্ঠেন সচ্ছিকাতব্বট্ঠেন পহাতব্বট্ঠেন ভাৰেতব্বট্ঠেন একপটিৰেধট্ঠেন চ তথপটিৰেধট্ঠেন চ দুক্খং অরিযসচ্চন্তিআদযো চতুরো পদা সেট্ঠা নাম. ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মানন্তি ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৰচনতো সব্বধম্মানং নিব্বানসঙ্খাতো ৰিরাগো সেট্ঠো. দ্ৰিপদানঞ্চ চক্খুমাতি সব্বেসং দেৰমনুস্সাদিভেদানং দ্ৰিপদানং পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা তথাগতোৰ সেট্ঠো. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, অরূপধম্মে সম্পিণ্ডেতি. তস্মা অরূপধম্মানম্পি তথাগতো সেট্ঠো উত্তমো.

দস্সনস্স ৰিসুদ্ধিযাতি মগ্গফলদস্সনস্স ৰিসুদ্ধত্থং যো মযা ‘‘সেট্ঠো’’তি ৰুত্তো, এসোৰ মগ্গো, নত্থঞ্ঞো. এতঞ্হি তুম্হেতি তস্মা তুম্হে এতমেৰ পটিপজ্জথ. মারস্সেতং পমোহনন্তি এতং মারমোহনং মারমন্থনন্তি ৰুচ্চতি. দুক্খস্সন্তন্তি সকলস্সপি ৰট্টদুক্খস্স অন্তং পরিচ্ছেদং করিস্সথাতি অত্থো. অঞ্ঞায সল্লকন্তনন্তি রাগসল্লাদীনং কন্তনং নিম্মথনং অব্বূহণং এতং মগ্গং, মযা ৰিনা অনুস্সৰাদীহি অত্তপচ্চক্খতো ঞত্ৰাৰ অযং মগ্গো অক্খাতো, ইদানি তুম্হেহি কিলেসানং আতাপনেন ‘‘আতপ্প’’ন্তি সঙ্খং গতং তস্স অধিগমত্থায সম্মপ্পধানৰীরিযং কিচ্চং করণীযং. কেৰলঞ্হি অক্খাতারোৰ তথাগতা. তস্মা তেহি অক্খাতৰসেন যে পটিপন্না দ্ৰীহি ঝানেহি ঝাযিনো, তে তেভূমকৰট্টসঙ্খাতা মারবন্ধনা পমোক্খন্তীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে তে ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.

পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু পঠমং.

২. অনিচ্চলক্খণৰত্থু

সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চসতে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.

তে কির সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গন্ত্ৰা অরঞ্ঞে ৰাযমন্তাপি অরহত্তং অপ্পত্ৰা ‘‘ৰিসেসেত্ৰা কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হিস্সামা’’তি সত্থু সন্তিকং আগমিংসু. সত্থা ‘‘কিং নু খো ইমেসং সপ্পায’’ন্তি ৰীমংসন্তো ‘‘ইমে কস্সপবুদ্ধকালে ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি অনিচ্চলক্খণে অনুযুঞ্জিংসু, তস্মা অনিচ্চলক্খণেনেৰ তেসং একং গাথং দেসেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, কামভৰাদীসু সব্বেপি সঙ্খারা হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা এৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৭৭. ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;

অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা’’তি.

তত্থ সব্বে সঙ্খারাতি কামভৰাদীসু উপ্পন্না খন্ধা তত্থ তত্থেৰ নিরুজ্ঝনতো অনিচ্চাতি যদা ৰিপস্সনাপঞ্ঞায পস্সতি, অথ ইমস্মিং খন্ধপরিহরণদুক্খে নিব্বিন্দতি, নিব্বিন্দন্তো দুক্খপরিজাননাদিৰসেন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযাতি ৰিসুদ্ধত্থায ৰোদানত্থায এস মগ্গোতি অত্থো.

দেসনাৰসানে তে ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তপরিসানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.

অনিচ্চলক্খণৰত্থু দুতিযং.

৩. দুক্খলক্খণৰত্থু

দুতিযগাথাযপি এৰরূপমেৰ ৰত্থু. তদা হি ভগৰা তেসং ভিক্খূনং দুক্খলক্খণে কতাভিযোগভাৰং ঞত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, সব্বেপি খন্ধা পটিপীল়নট্ঠেন দুক্খা এৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৭৮. ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;

অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা’’তি.

তত্থ দুক্খাতি পটিপীল়নট্ঠেন দুক্খা. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.

দুক্খলক্খণৰত্থু ততিযং.

৪. অনত্তলক্খণৰত্থু

ততিযগাথাযপি এসেৰ নযো. কেৰলঞ্হি এত্থ ভগৰা তেসং ভিক্খূনং পুব্বে অনত্তলক্খণে অনুযুত্তভাৰং ঞত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, সব্বেপি খন্ধা অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তা এৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৭৯. ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;

অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা’’তি.

তত্থ সব্বে ধম্মাতি পঞ্চক্খন্ধা এৰ অধিপ্পেতা. অনত্তাতি ‘‘মা জীযন্তু মা মীযন্তূ’’তি ৰসে ৰত্তেতুং ন সক্কাতি অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তা অত্তসুঞ্ঞা অস্সামিকা অনিস্সরাতি অত্থো. সেসং পুরিমসদিসমেৰাতি.

অনত্তলক্খণৰত্থু চতুত্থং.

৫. পধানকম্মিকতিস্সত্থেরৰত্থু

উট্ঠানকালম্হীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পধানকম্মিকতিস্সত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

সাৰত্থিৰাসিনো কির পঞ্চসতা কুলপুত্তা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞং অগমংসু. তেসু একো তত্থেৰ ওহীযি. অৰসেসা অরঞ্ঞে সমণধম্মং করোন্তা অরহত্তং পত্ৰা ‘‘পটিলদ্ধগুণং সত্থু আরোচেস্সামা’’তি পুন সাৰত্থিং অগমংসু. তে সাৰত্থিতো যোজনমত্তে একস্মিং গামকে পিণ্ডায চরন্তে দিস্ৰা একো উপাসকো যাগুভত্তাদীহি পতিমানেত্ৰা অনুমোদনং সুত্ৰা পুনদিৰসত্থাযপি নিমন্তেসি. তে তদহেৰ সাৰত্থিং গন্ত্ৰা পত্তচীৰরং পটিসামেত্ৰা সাযন্হসমযে সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. সত্থা তেহি সদ্ধিং অতিৰিয তুট্ঠিং পৰেদযমানো পটিসন্থারং অকাসি.

অথ নেসং তত্থ ওহীনো সহাযকভিক্খু চিন্তেসি – ‘‘সত্থু ইমেহি সদ্ধিং পটিসন্থারং করোন্তস্স মুখং নপ্পহোতি, ময্হং পন মগ্গফলাভাৰেন মযা সদ্ধিং ন কথেতি, অজ্জেৰ অরহত্তং পত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা মযা সদ্ধিং কথাপেস্সামী’’তি. তেপি ভিক্খূ, ‘‘ভন্তে, মযং আগমনমগ্গে একেন উপাসকেন স্ৰাতনায নিমন্তিতা, তত্থ পাতোৰ গমিস্সামা’’তি সত্থারং অপলোকেসুং. অথ নেসং সহাযকো ভিক্খু সব্বরত্তিং চঙ্কমন্তো নিদ্দাৰসেন চঙ্কমকোটিযং একস্মিং পাসাণফলকে পতি, ঊরুট্ঠি ভিজ্জি. সো মহাসদ্দেন ৰিরৰি. তস্স তে সহাযকা ভিক্খূ সদ্দং সঞ্জানিত্ৰা ইতো চিতো চ উপধাৰিংসু. তেসং দীপং জালেত্ৰা তস্স কত্তব্বকিচ্চং করোন্তানংযেৰ অরুণো উট্ঠহি, তে তং গামং গন্তুং ওকাসং ন লভিংসু. অথ নে সত্থা আহ – ‘‘কিং, ভিক্খৰে, ভিক্খাচারগামং ন গমিত্থা’’তি. তে ‘‘আম, ভন্তে’’তি তং পৰত্তিং আরোচেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, এস ইদানেৰ তুম্হাকং লাভন্তরাযং করোতি, পুব্বেপি অকাসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরিত্ৰা –

‘‘যো পুব্বে করণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতি;

ৰরুণকট্ঠভঞ্জোৰ, স পচ্ছা মনুতপ্পতী’’তি. (জা. ১.১.৭১) –

জাতকং ৰিত্থারেসি. তদা কির তে ভিক্খূ পঞ্চসতা মাণৰকা অহেসুং, কুসীতমাণৰকো অযং ভিক্খু অহোসি, আচরিযো পন তথাগতোৰ অহোসীতি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, যো হি উট্ঠানকালে উট্ঠানং ন করোতি, সংসন্নসঙ্কপ্পো হোতি, কুসীতো সো ঝানাদিভেদং ৰিসেসং নাধিগচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৮০. ‘‘উট্ঠানকালম্হি অনুট্ঠহানো,

যুৰা বলী আলসিযং উপেতো;

সংসন্নসঙ্কপ্পমনো কুসীতো,

পঞ্ঞায মগ্গং অলসো ন ৰিন্দতী’’তি.

তত্থ অনুট্ঠহানোতি অনুট্ঠহন্তো অৰাযমন্তো. যুৰা বলীতি পঠমযোব্বনে ঠিতো বলসম্পন্নোপি হুত্ৰা অলসভাৰেন উপেতো হোতি, ভুত্ৰা সযতি. সংসন্নসঙ্কপ্পমনোতি তীহি মিচ্ছাৰিতক্কেহি সুট্ঠু অৰসন্নসম্মাসঙ্কপ্পচিত্তো. কুসীতোতি নিব্বীরিযো. অলসোতি মহাঅলসো পঞ্ঞায দট্ঠব্বং অরিযমগ্গং অপস্সন্তো ন ৰিন্দতি, ন পটিলভতীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

পধানকম্মিকতিস্সত্থেরৰত্থু পঞ্চমং.

৬. সূকরপেতৰত্থু

ৰাচানুরক্খীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো সূকরপেতং আরব্ভ কথেসি.

একস্মিঞ্হি দিৰসে মহামোগ্গল্লানত্থেরো লক্খণত্থেরেন সদ্ধিং গিজ্ঝকূটা ওরোহন্তো একস্মিং পদেসে সিতং পাত্ৰাকাসি. ‘‘কো নু খো, আৰুসো, হেতু সিতস্স পাতুকম্মাযা’’তি লক্খণত্থেরেন পুট্ঠো ‘‘অকালো, আৰুসো, ইমস্স পঞ্হস্স, সত্থু সন্তিকে মং পুচ্ছেয্যাথা’’তি ৰত্ৰা লক্খণত্থেরেন সদ্ধিংযেৰ রাজগহে পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৰেল়ুৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিসীদি. অথ নং লক্খণত্থেরো তমত্থং পুচ্ছি. সো আহ – ‘‘আৰুসো, অহং একং পেতং অদ্দসং, তস্স তিগাৰুতপ্পমাণং সরীরং, তং মনুস্সসরীরসদিসং. সীসং পন সূকরস্স ৰিয, তস্স মুখে নঙ্গুট্ঠং জাতং, ততো পুল়ৰা পগ্ঘরন্তি. স্ৰাহং ‘ন মে এৰরূপো সত্তো দিট্ঠপুব্বো’তি তং দিস্ৰা সিতং পাত্ৰাকাসি’’ন্তি. সত্থা ‘‘চক্খুভূতা ৰত, ভিক্খৰে, মম সাৰকা ৰিহরন্তী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অহম্পেতং সত্তং বোধিমণ্ডেযেৰ অদ্দসং. ‘যে পন মে ন সদ্দহেয্যুং, তেসং অহিতায অস্সা’তি পরেসং অনুকম্পায ন কথেসিং. ইদানি মোগ্গল্লানং সক্খিং কত্ৰা কথেমি. সচ্চং, ভিক্খৰে, মোগ্গল্লানো আহা’’তি কথেসি. তং সুত্ৰা ভিক্খূ সত্থারং পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং পন, ভন্তে, তস্স পুব্বকম্ম’’ন্তি. সত্থা ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথা’’তি অতীতং আহরিত্ৰা তস্স পুব্বকম্মং কথেসি.

কস্সপবুদ্ধকালে কির একস্মিং গামকাৰাসে দ্ৰে থেরা সমগ্গৰাসং ৰসিংসু. তেসু একো সট্ঠিৰস্সো, একো একূনসট্ঠিৰস্সো. একূনসট্ঠিৰস্সো ইতরস্স পত্তচীৰরং আদায ৰিচরি, সামণেরো ৰিয সব্বং ৰত্তপটিৰত্তং অকাসি. তেসং একমাতুকুচ্ছিযং ৰুত্থভাতূনং ৰিয সমগ্গৰাসং ৰসন্তানং ৰসনট্ঠানং একো ধম্মকথিকো আগমি. তদা চ ধম্মস্সৰনদিৰসো হোতি. থেরা নং সঙ্গণ্হিত্ৰা ‘‘ধম্মকথং নো কথেহি সপ্পুরিসা’’তি আহংসু. সো ধম্মকথং কথেসি. থেরা ‘‘ধম্মকথিকো নো লদ্ধো’’তি তুট্ঠচিত্তা পুনদিৰসে তং আদায ধুরগামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা তত্থ কতভত্তকিচ্চা, ‘‘আৰুসো, হিয্যো কথিতট্ঠানতোৰ থোকং ধম্মং কথেহী’’তি মনুস্সানং ধম্মং কথাপেসুং. মনুস্সা ধম্মকথং সুত্ৰা পুনদিৰসত্থাযপি নিমন্তযিংসু. এৰং সমন্তা ভিক্খাচারগামেসু দ্ৰে দ্ৰে দিৰসে তং আদায পিণ্ডায চরিংসু.

ধম্মকথিকো চিন্তেসি – ‘‘ইমে দ্ৰেপি অতিমুদুকা, মযা উভোপেতে পলাপেত্ৰা ইমস্মিং ৰিহারে ৰসিতুং ৰট্টতী’’তি. সো সাযং থেরূপট্ঠানং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং উট্ঠায গতকালে নিৰত্তিত্ৰা মহাথেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কথেহি, আৰুসো’’তি ৰুত্তে থোকং চিন্তেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কথা নামেসা মহাসাৰজ্জা’’তি ৰত্ৰা অকথেত্ৰাৰ পক্কামি. অনুথেরস্সাপি সন্তিকং গন্ত্ৰা তথেৰ অকাসি. সো দুতিযদিৰসে তথেৰ কত্ৰা ততিযদিৰসে তেসং অতিৰিয কোতুহলে উপ্পন্নে মহাথেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থি, তুম্হাকং পন সন্তিকে ৰত্তুং ন ৰিসহামী’’তি ৰত্ৰা থেরেন ‘‘হোতু, আৰুসো, কথেহী’’তি নিপ্পীল়িতো আহ – ‘‘কিং পন, ভন্তে, অনুথেরো তুম্হেহি সদ্ধিং সংভোগো’’তি. সপ্পুরিস, কিং নামেতং কথেসি, মযং একমাতুকুচ্ছিযং ৰুত্থপুত্তা ৰিয, অম্হেসু একেন যং লদ্ধং, ইতরেনাপি লদ্ধমেৰ হোতি. মযা এতস্স এত্তকং কালং অগুণো নাম ন দিট্ঠপুব্বোতি? এৰং, ভন্তেতি. আমাৰুসোতি. ভন্তে মং অনুথেরো এৰমাহ – ‘‘সপ্পুরিস, ত্ৰং কুলপুত্তো, অযং মহাথেরো লজ্জী পেসলোতি এতেন সদ্ধিং সংভোগং করোন্তো উপপরিক্খিত্ৰা করেয্যাসী’’তি এৰমেস মং আগতদিৰসতো পট্ঠায ৰদতীতি.

মহাথেরো তং সুত্ৰাৰ কুদ্ধমানসো দণ্ডাভিহতং কুলালভাজনং ৰিয ভিজ্জি. ইতরোপি উট্ঠায অনুথেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তথেৰ অৰোচ, সোপি তথেৰ ভিজ্জি. তেসু কিঞ্চাপি এত্তকং কালং একোপি ৰিসুং পিণ্ডায পৰিট্ঠপুব্বো নাম নত্থি, পুনদিৰসে পন ৰিসুং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা অনুথেরো পুরেতরং আগন্ত্ৰা উপট্ঠানসালায অট্ঠাসি, মহাথেরো পচ্ছা অগমাসি. তং দিস্ৰা অনুথেরো চিন্তেসি – ‘‘কিং নু খো ইমস্স পত্তচীৰরং পটিগ্গহেতব্বং, উদাহু নো’’তি. সো ‘‘ন ইদানি পটিগ্গহেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰাপি ‘‘হোতু, ন মযা এৰং কতপুব্বং, মযা অত্তনো ৰত্তং হাপেতুং ন ৰট্টতী’’তি চিত্তং মুদুকং কত্ৰা থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, পত্তচীৰরং দেথা’’তি আহ. ইতরো ‘‘গচ্ছ, দুব্বিনীত, ন ত্ৰং মম পত্তচীৰরং পটিগ্গহেতুং যুত্তরূপো’’তি অচ্ছরং পহরিত্ৰা তেনপি ‘‘আম, ভন্তে, অহম্পি তুম্হাকং পত্তচীৰরং ন পটিগ্গণ্হামীতি চিন্তেসি’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘আৰুসো নৰক, কিং ত্ৰং চিন্তেসি, মম ইমস্মিং ৰিহারে কোচি সঙ্গো অত্থী’’তি আহ. ইতরোপি ‘‘তুম্হে পন, ভন্তে, কিং এৰং মঞ্ঞথ ‘মম ইমস্মিং ৰিহারে কোচি সঙ্গো অত্থী’তি, এসো তে ৰিহারো’’তি ৰত্ৰা পত্তচীৰরং আদায নিক্খমি. ইতরোপি নিক্খমি. তে উভোপি একমগ্গেনাপি অগন্ত্ৰা একো পচ্ছিমদ্ৰারেন মগ্গং গণ্হি, একো পুরত্থিমদ্ৰারেন. ধম্মকথিকো, ‘‘ভন্তে, মা এৰং করোথ, মা এৰং করোথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তিট্ঠাৰুসো’’তি ৰুত্তে নিৰত্তি. সো পুনদিৰসে ধুরগামং পৰিট্ঠো মনুস্সেহি, ‘‘ভন্তে, ভদ্দন্তা কুহি’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘আৰুসো, মা পুচ্ছথ, তুম্হাকং কুলুপকা হিয্যো কলহং কত্ৰা নিক্খমিংসু, অহং যাচন্তোপি নিৰত্তেতুং নাসক্খি’’ন্তি আহ. তেসু বালা তুণ্হী অহেসুং. পণ্ডিতা পন ‘‘অম্হেহি এত্তকং কালং ভদ্দন্তানং কিঞ্চি খলিতং নাম ন দিট্ঠপুব্বং, তেসং ভযং ইমং নিস্সায উপ্পন্নং ভৰিস্সতী’’তি দোমনস্সপ্পত্তা অহেসুং.

তেপি থেরা গতট্ঠানে চিত্তসুখং নাম ন লভিংসু. মহাথেরো চিন্তেসি – ‘‘অহো নৰকস্স ভিক্খুনো ভারিযং কম্মং কতং, মুহুত্তং দিট্ঠং নাম আগন্তুকভিক্খুং আহ – ‘মহাথেরেন সদ্ধিং সংভোগং মা অকাসী’’’তি. ইতরোপি চিন্তেসি – ‘‘অহো মহাথেরস্স ভারিযং কম্মং কতং, মুহুত্তং দিট্ঠং নাম আগন্তুকভিক্খুং আহ – ‘ইমিনা সদ্ধিং সংভোগং মা অকাসী’’’তি. তেসং নেৰ সজ্ঝাযো ন মনসিকারো অহোসি. তে ৰস্সসতচ্চযেন পচ্ছিমদিসায একং ৰিহারং অগমংসু. তেসং একমেৰ সেনাসনং পাপুণি. মহাথেরে পৰিসিত্ৰা মঞ্চকে নিসিন্নে ইতরোপি পাৰিসি. মহাথেরো তং দিস্ৰাৰ সঞ্জানিত্ৰা অস্সূনি সন্ধারেতুং নাসক্খি. ইতরোপি মহাথেরং সঞ্জানিত্ৰা অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি ‘‘কথেমি নু খো মা কথেমী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ন তং সদ্ধেয্যরূপ’’ন্তি থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, এত্তকং কালং তুম্হাকং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰিচরিং, অপি নু খো মে কাযদ্ৰারাদীসু তুম্হেহি কিঞ্চি অসারুপ্পং দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি. ‘‘ন দিট্ঠপুব্বং, আৰুসো’’তি. অথ কস্মা ধম্মকথিকং অৰচুত্থ ‘‘মা এতেন সদ্ধিং সংভোগমকাসী’’তি? ‘‘নাহং, আৰুসো, এৰং কথেমি, তযা কির মম অন্তরে এৰং ৰুত্ত’’ন্তি. ‘‘অহম্পি, ভন্তে, ন ৰদামী’’তি. তে তস্মিং খণে ‘‘তেন অম্হে ভিন্দিতুকামেন এৰং ৰুত্তং ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অচ্চযং দেসযিংসু. তে ৰস্সসতং চিত্তস্সাদং অলভন্তা তং দিৰসং সমগ্গা হুত্ৰা ‘‘আযাম, নং ততো ৰিহারা নিক্কড্ঢিস্সামা’’তি পক্কমিত্ৰা অনুপুব্বেন তং ৰিহারং অগমংসু.

ধম্মকথিকোপি থেরে দিস্ৰা পত্তচীৰরং পটিগ্গহেতুং উপগচ্ছি. থেরা ‘‘ন ত্ৰং ইমস্মিং ৰিহারে ৰসিতুং যুত্তরূপো’’তি অচ্ছরং পহরিংসু. সো সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তো তাৰদেৰ নিক্খমিত্ৰা পলাযি. অথ নং ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি কতো সমণধম্মো সন্ধারেতুং নাসক্খি, ততো চৰিত্ৰা অৰীচিম্হি নিব্বত্তো একং বুদ্ধন্তরং পচ্চিত্ৰা ইদানি গিজ্ঝকূটে ৰুত্তপ্পকারেন অত্তভাৰেন দুক্খং অনুভোতীতি.

সত্থা ইদং তস্স পুব্বকম্মং আহরিত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম কাযাদীহি উপসন্তরূপেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৮১. ‘‘ৰাচানুরক্খী মনসা সুসংৰুতো,

কাযেন চ নাকুসলং কযিরা;

এতে তযো কম্মপথে ৰিসোধযে,

আরাধযে মগ্গমিসিপ্পৰেদিত’’ন্তি.

তস্সত্থো – চতুন্নং ৰচীদুচ্চরিতানং ৰজ্জনেন ৰাচানুরক্খী অভিজ্ঝাদীনং অনুপ্পাদনেন মনসা চ সুট্ঠু সংৰুতো পাণাতিপাতাদযো পজহন্তো কাযেন চ অকুসলং ন কযিরা. এৰং এতে তযো কম্মপথে ৰিসোধযে. এৰং ৰিসোধেন্তো হি সীলক্খন্ধাদীনং এসকেহি বুদ্ধাদীহি ইসীহি পৰেদিতং অট্ঠঙ্গিকমগ্গং আরাধেয্যাতি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

সূকরপেতৰত্থু ছট্ঠং.

৭. পোট্ঠিলত্থেরৰত্থু

যোগা ৰেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পোট্ঠিলং নাম থেরং আরব্ভ কথেসি.

সো কির সত্তন্নম্পি বুদ্ধানং সাসনে তেপিটকো পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং ধম্মং ৰাচেসি. সত্থা চিন্তেসি – ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো ‘অত্তনো দুক্খনিস্সরণং করিস্সামী’তি চিত্তম্পি নত্থি সংৰেজেস্সামি ন’’ন্তি. ততো পট্ঠায তং থেরং অত্তনো উপট্ঠানং আগতকালে ‘‘এহি, তুচ্ছপোট্ঠিল, ৰন্দ, তুচ্ছপোট্ঠিল, নিসীদ, তুচ্ছপোট্ঠিল, যাহি, তুচ্ছপোট্ঠিলা’’তি ৰদতি. উট্ঠায গতকালেপি ‘‘তুচ্ছপোট্ঠিলো গতো’’তি ৰদতি. সো চিন্তেসি – ‘‘অহং সাট্ঠকথানি তীণি পিটকানি ধারেমি, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং অট্ঠারস মহাগণে ধম্মং ৰাচেমি, অথ পন মং সত্থা অভিক্খণং, ‘তুচ্ছপোট্ঠিলা’তি ৰদেতি, অদ্ধা মং সত্থা ঝানাদীনং অভাৰেন এৰং ৰদেতী’’তি. সো উপ্পন্নসংৰেগো ‘‘দানি অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা সমণধম্মং করিস্সামী’’তি সযমেৰ পত্তচীৰরং সংৰিদহিত্ৰা পচ্চূসকালে সব্বপচ্ছা ধম্মং উগ্গণ্হিত্ৰা নিক্খমন্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং নিক্খমি. পরিৰেণে নিসীদিত্ৰা সজ্ঝাযন্তা নং ‘‘আচরিযো’’তি ন সল্লক্খেসুং. সো ৰীসযোজনসতমগ্গং গন্ত্ৰা একস্মিং অরঞ্ঞাৰাসে তিংস ভিক্খূ ৰসন্তি, তে উপসঙ্কমিত্ৰা সঙ্ঘত্থেরং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অৰস্সযো মে হোথা’’তি আহ. আৰুসো, ত্ৰং ধম্মকথিকো, অম্হেহি নাম তং নিস্সায কিঞ্চি জানিতব্বং ভৰেয্য, কস্মা এৰং ৰদেসীতি? মা, ভন্তে, এৰং করোথ, অৰস্সযো মে হোথাতি. তে পন সব্বে খীণাসৰাৰ. অথ নং মহাথেরো ‘‘ইমস্স উগ্গহং নিস্সায মানো অত্থিযেৰা’’তি অনুথেরস্স সন্তিকং পহিণি. সোপি নং তথেৰাহ. ইমিনা নীহারেন সব্বেপি তং পেসেন্তা দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা সূচিকম্মং করোন্তস্স সব্বনৰকস্স সত্তৰস্সিকসামণেরস্স সন্তিকং পহিণিংসু. এৰমস্স মানং নীহরিংসু.

সো নিহতমানো সামণেরস্স সন্তিকে অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অৰস্সযো মে হোহি সপ্পুরিসা’’তি আহ. অহো, আচরিয, কিং নামেতং কথেথ, তুম্হে মহল্লকা বহুস্সুতা, তুম্হাকং সন্তিকে মযা কিঞ্চি কারণং জানিতব্বং ভৰেয্যাতি. মা এৰং করি, সপ্পুরিস, হোহিযেৰ মে অৰস্সযোতি. ভন্তে, সচেপি ওৰাদক্খমা ভৰিস্সথ, ভৰিস্সামি ৰো অৰস্সযোতি. হোমি, সপ্পুরিস, অহং ‘‘অগ্গিং পৰিসা’’তি ৰুত্তে অগ্গিং পৰিসামিযেৰাতি. অথ নং সো অৰিদূরে একং সরং দস্সেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, যথানিৰত্থপারুতোৰ ইমং সরং পৰিসথা’’তি আহ. সো হিস্স মহগ্ঘানং দুপট্টচীৰরানং নিৰত্থপারুতভাৰং ঞত্ৰাপি ‘‘ওৰাদক্খমো নু খো’’তি ৰীমংসন্তো এৰমাহ. থেরোপি একৰচনেনেৰ উদকং ওতরি. অথ নং চীৰরকণ্ণানং তেমিতকালে ‘‘এথ, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা একৰচনেনেৰ আগন্ত্ৰা ঠিতং আহ – ‘‘ভন্তে, একস্মিং ৰম্মিকে ছ ছিদ্দানি, তত্থ একেন ছিদ্দেন গোধা অন্তো পৰিট্ঠা, তং গণ্হিতুকামো ইতরানি পঞ্চ ছিদ্দানি থকেত্ৰা ছট্ঠং ভিন্দিত্ৰা পৰিট্ঠছিদ্দেনেৰ গণ্হাতি, এৰং তুম্হেপি ছদ্ৰারিকেসু আরম্মণেসু সেসানি পঞ্চদ্ৰারানি পিধায মনোদ্ৰারে কম্মং পট্ঠপেথা’’তি. বহুস্সুতস্স ভিক্খুনো এত্তকেনেৰ পদীপুজ্জলনং ৰিয অহোসি. সো ‘‘এত্তকমেৰ হোতু সপ্পুরিসা’’তি করজকাযে ঞাণং ওতারেত্ৰা সমণধম্মং আরভি.

সত্থা ৰীসযোজনসতমত্থকে নিসিন্নোৰ তং ভিক্খুং ওলোকেত্ৰা ‘‘যথেৰাযং ভিক্খু ভূরিপঞ্ঞো, এৰমেৰং অনেন অত্তানং পতিট্ঠাপেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা তেন সদ্ধিং কথেন্তো ৰিয ওভাসং ফরিত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৮২. ‘‘যোগা ৰে জাযতী ভূরি, অযোগা ভূরিসঙ্খযো;

এতং দ্ৰেধাপথং ঞত্ৰা, ভৰায ৰিভৰায চ;

তথাত্তানং নিৰেসেয্য, যথা ভূরি পৰড্ঢতী’’তি.

তত্থ যোগাতি অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু যোনিসো মনসিকারা. ভূরীতি পথৰীসমায ৰিত্থতায পঞ্ঞাযেতং নামং. সঙ্খযোতি ৰিনাসো. এতং দ্ৰেধাপথন্তি এতং যোগঞ্চ অযোগঞ্চ. ভৰায ৰিভৰায চাতি ৰুদ্ধিযা চ অৰুদ্ধিযা চ. তথাতি যথা অযং ভূরিসঙ্খাতা পঞ্ঞা পৰড্ঢতি, এৰং অত্তানং নিৰেসেয্যাতি অত্থো.

দেসনাৰসানে পোট্ঠিলত্থেরো অরহত্তে পতিট্ঠহীতি.

পোট্ঠিলত্থেরৰত্থু সত্তমং.

৮. পঞ্চমহল্লকত্থেরৰত্থু

ৰনং ছিন্দথাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সম্বহুলে মহল্লকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.

তে কির গিহিকালে সাৰত্থিযং কুটুম্বিকা মহদ্ধনা অঞ্ঞমঞ্ঞসহাযকা একতো পুঞ্ঞানি করোন্তা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা ‘‘মযং মহল্লকা, কিং নো ঘরাৰাসেনা’’তি সত্থারং পব্বজ্জং যাচিত্ৰা পব্বজিংসু, মহল্লকভাৰেন পন ধম্মং পরিযাপুণিতুং অসক্কোন্তা ৰিহারপরিযন্তে পণ্ণসালং কারেত্ৰা একতোৰ ৰসিংসু. পিণ্ডায চরন্তাপি যেভুয্যেন পুত্তদারস্সেৰ গেহং গন্ত্ৰা ভুঞ্জিংসু. তেসু একস্স পুরাণদুতিযিকা মধুরপাচিকা নাম, সা তেসং সব্বেসম্পি উপকারিকা অহোসি. কস্মা সব্বেপি অত্তনা লদ্ধাহারং গহেত্ৰা তস্সা এৰ গেহে নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জন্তি? সাপি নেসং যথাসন্নিহিতং সূপব্যঞ্জনং দেতি. সা অঞ্ঞতরাবাধেন ফুট্ঠা কালমকাসি. অথ তে মহল্লকত্থেরা সহাযকস্স থেরস্স পণ্ণসালায সন্নিপতিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং গীৰাসু গহেত্ৰা ‘‘মধুরপাচিকা উপাসিকা কালকতা’’তি ৰিলপন্তা রোদিংসু. ভিক্খূহি চ সমন্ততো উপধাৰিত্ৰা ‘‘কিং ইদং, আৰুসো’’তি পুট্ঠা, ‘‘ভন্তে, সহাযকস্স নো পুরাণদুতিযিকা কালকতা, সা অম্হাকং অতিৰিয উপকারিকা. ইদানি কুতো তথারূপিং লভিস্সামাতি ইমিনা কারণেন রোদামা’’তি আহংসু.

ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি তে কাকযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা সমুদ্দতীরে চরমানা সমুদ্দঊমিযা সমুদ্দং পৰেসেত্ৰা মারিতায কাকিযা রোদিত্ৰা পরিদেৰিত্ৰা তং নীহরিস্সামাতি মুখতুণ্ডকেহি মহাসমুদ্দং উস্সিঞ্চন্তা কিলমিংসূ’’তি অতীতং আহরিত্ৰা –

‘‘অপি নু হনুকা সন্তা, মুখঞ্চ পরিসুস্সতি;

ওরমাম ন পারেম, পূরতেৰ মহোদধী’’তি. (জা. ১.১.১৪৬);

ইমং কাকজাতকং ৰিত্থারেত্ৰা তে ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, রাগদোসমোহৰনং নিস্সায তুম্হেহি ইদং দুক্খং পত্তং, তং ৰনং ছিন্দিতুং ৰট্টতি, এৰং নিদ্দুক্খা ভৰিস্সথা’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –

২৮৩. ‘‘ৰনং ছিন্দথ মা রুক্খং, ৰনতো জাযতে ভযং;

ছেত্ৰা ৰনঞ্চ ৰনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৰো.

২৮৪. ‘‘যাৰ হি ৰনথো ন ছিজ্জতি,

অণুমত্তোপি নরস্স নারিসু;

পটিবদ্ধমনোৰ তাৰ সো,

ৰচ্ছো খীরপকোৰ মাতরী’’তি.

তত্থ মা রুক্খন্তি সত্থারা হি ‘‘ৰনং ছিন্দথা’’তি ৰুত্তে তেসং অচিরপব্বজিতানং ‘‘সত্থা অম্হে ৰাসিআদীনি গহেত্ৰা ৰনং ছিন্দাপেতী’’তি রুক্খং ছিন্দিতুকামতা উপ্পজ্জি. অথ নে ‘‘মযা রাগাদিকিলেসৰনং সন্ধাযেতং ৰুত্তং, ন রুক্খে’’তি পটিসেধেন্তো ‘‘মা রুক্খ’’ন্তি আহ. ৰনতোতি যথা পাকতিকৰনতো সীহাদিভযং জাযতি, এৰং জাতিআদিভযম্পি কিলেসৰনতো জাযতীতি অত্থো. ৰনঞ্চ ৰনথঞ্চাতি এত্থ মহন্তা রুক্খা ৰনং নাম, খুদ্দকা তস্মিং ৰনে ঠিতত্তা ৰনথা নাম. পুব্বুপ্পত্তিকরুক্খা ৰা ৰনং নাম, অপরাপরুপ্পত্তিকা ৰনথা নাম. এৰমেৰ মহন্তমহন্তা ভৰাকড্ঢনকা কিলেসা ৰনং নাম, পৰত্তিযং ৰিপাকদাযকা ৰনথা নাম. পুব্বপ্পত্তিকা ৰনং নাম, অপরাপরুপ্পত্তিকা ৰনথা নাম. তং উভযং চতুত্থমগ্গঞাণেন ছিন্দিতব্বং. তেনাহ – ‘‘ছেত্ৰা ৰনঞ্চ ৰনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৰো’’তি. নিব্বনা হোথাতি নিক্কিলেসা হোথ. যাৰ হি ৰনথোতি যাৰ এস অণুমত্তোপি কিলেসৰনথো নরস্স নারীসু ন ছিজ্জতি, তাৰ সো খীরপকো ৰচ্ছো মাতরি ৰিয পটিবদ্ধমনো লগ্গচিত্তোৰ হোতীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে পঞ্চপি তে মহল্লকত্থেরা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.

পঞ্চমহল্লকত্থেরৰত্থু অট্ঠমং.

৯. সুৰণ্ণকারত্থেরৰত্থু

উচ্ছিন্দাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সারিপুত্তত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকং আরব্ভ কথেসি.

একো কির সুৰণ্ণকারপুত্তো অভিরূপো সারিপুত্তত্থেরস্স সন্তিকে পব্বজি. থেরো ‘‘তরুণানং রাগো উস্সন্নো হোতী’’তি চিন্তেত্ৰা তস্স রাগপটিঘাতায অসুভকম্মট্ঠানং অদাসি. তস্স পন তং অসপ্পাযং. তস্মা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তেমাসং ৰাযমন্তো চিত্তেকগ্গমত্তম্পি অলভিত্ৰা পুন থেরস্স সন্তিকং আগন্ত্ৰা থেরেন ‘‘উপট্ঠিতং তে, আৰুসো, কম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তে তং পৰত্তিং আরোচেসি. অথস্স থেরো ‘‘কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতীতি ৰোসানং আপজ্জিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা পুন তদেৰ কম্মট্ঠানং সাধুকং কথেত্ৰা অদাসি. সো দুতিযৰারেপি কিঞ্চি ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো আগন্ত্ৰা থেরস্স আরোচেসি. অথস্স থেরোপি সকারণং সউপমং কত্ৰা তদেৰ কম্মট্ঠানং আচিক্খি. সো পুনপি আগন্ত্ৰা কম্মট্ঠানস্স অসম্পজ্জনভাৰং কথেসি. থেরো চিন্তেসি – ‘‘কারকো ভিক্খু অত্তনি ৰিজ্জমানে কামচ্ছন্দাদযো ৰিজ্জমানাতি অৰিজ্জমানে অৰিজ্জমানাতি পজানাতি. অযং ভিক্খু কারকো, নো অকারকো, পটিপন্নো, নো অপ্পটিপন্নো, অহং পনেতস্স অজ্ঝাসযং ন জানামি, বুদ্ধৰেনেয্যো এসো ভৰিস্সতী’’তি তং আদায সাযন্হসমযে সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘অযং, ভন্তে, মম সদ্ধিৰিহারিকো, ইমস্স মযা ইমিনা কারণেন ইদং নাম কম্মট্ঠানং দিন্ন’’ন্তি সব্বং তং পৰত্তিং আরোচেসি.

অথ নং সত্থা ‘‘আসযানুসযঞাণং নামেতং পারমিযো পূরেত্ৰা দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তানং বুদ্ধানংযেৰ ৰিসযো’’তি ৰত্ৰা ‘‘কতরকুলা নু খো এস পব্বজিতো’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘সুৰণ্ণকারকুলা’’তি ঞত্ৰা অতীতে অত্তভাৰে ওলোকেন্তো তস্স সুৰণ্ণকারকুলেযেৰ পটিপাটিযা নিব্বত্তানি পঞ্চ অত্তভাৰসতানি দিস্ৰা ‘‘ইমিনা দহরেন দীঘরত্তং সুৰণ্ণকারকম্মং করোন্তেন কণিকারপুপ্ফপদুমপুপ্ফাদীনি করিস্সামীতি রত্তসুৰণ্ণমেৰ সম্পরিৰত্তিতং, তস্মা ইমস্স অসুভপটিকূলকম্মট্ঠানং ন ৰট্টতি, মনাপমেৰস্স কম্মট্ঠানং সপ্পায’’ন্তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘সারিপুত্ত, তযা কম্মট্ঠানং দত্ৰা চত্তারো মাসে কিলমিতং ভিক্খুং অজ্জ পচ্ছাভত্তেযেৰ অরহত্তং পত্তং পস্সিস্সসি, গচ্ছ ত্ৰ’’ন্তি থেরং উয্যোজেত্ৰা ইদ্ধিযা চক্কমত্তং সুৰণ্ণপদুমং মাপেত্ৰা পত্তেহি চেৰ নালেহি চ উদকবিন্দূনি মুঞ্চন্তং ৰিয কত্ৰা ‘‘ভিক্খু ইমং পদুমং আদায ৰিহারপচ্চন্তে ৰালুকরাসিম্হি ঠপেত্ৰা সম্মুখট্ঠানে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৰা ‘লোহিতকং লোহিতক’ন্তি পরিকম্মং করোহী’’তি অদাসি. তস্স সত্থুহত্থতো পদুমং গণ্হন্তস্সেৰ চিত্তং পসীদি. সো ৰিহারপচ্চন্তং গন্ত্ৰা ৰালুকং উস্সাপেত্ৰা তত্থ পদুমনালং পৰেসেত্ৰা সম্মুখে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো ‘‘লোহিতকং লোহিতক’’ন্তি পরিকম্মং আরভি. অথস্স তঙ্খণঞ্ঞেৰ নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিংসু, উপচারজ্ঝানং উপ্পজ্জি. তদনন্তরং পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা পঞ্চহাকারেহি ৰসীভাৰং পাপেত্ৰা যথানিসিন্নোৰ দুতিযজ্ঝানাদীনিপি পত্ৰা ৰসীভূতো চতুত্থজ্ঝানেন ঝানকীল়ং কীল়ন্তো নিসীদি.

সত্থা তস্স ঝানানং উপ্পন্নভাৰং ঞত্ৰা ‘‘সক্খিস্সতি নু খো এস অত্তনো ধম্মতায উত্তরি ৰিসেসং নিব্বত্তেতু’’ন্তি ওলোকেন্তো ‘‘ন সক্খিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘তং পদুমং মিলাযতূ’’তি অধিট্ঠহি. তং হত্থেহি মদ্দিতপদুমং মিলাযন্তং ৰিয কাল়ৰণ্ণং অহোসি. সো ঝানা ৰুট্ঠায তং ওলোকেত্ৰা ‘‘কিং নু খো ইমং পদুমং জরায পহটং পঞ্ঞাযতি, অনুপাদিণ্ণকেপি এৰং জরায অভিভুয্যমানে উপাদিণ্ণকে কথাৰ নত্থি. ইদম্পি হি জরা অভিভৰিস্সতী’’তি অনিচ্চলক্খণং পস্সি. তস্মিং পন দিট্ঠে দুক্খলক্খণঞ্চ অনত্তলক্খণঞ্চ দিট্ঠমেৰ হোতি. তস্স তযো ভৰা আদিত্তা ৰিয কণ্ডে বদ্ধকুণপা ৰিয চ খাযিংসু. তস্মিং খণে তস্স অৰিদূরে কুমারকা একং সরং ওতরিত্ৰা কুমুদানি ভঞ্জিত্ৰা থলে রাসিং করোন্তি. সো জলে চ থলে চ কুমুদানি ওলোকেসি. অথস্স জলে কুমুদানি অভিরূপানি উদকপগ্ঘরন্তানি ৰিয উপট্ঠহিংসু, ইতরানি অগ্গগ্গেসু পরিমিলাতানি. সো ‘‘অনুপাদিণ্ণকং জরা এৰং পহরতি, উপাদিণ্ণকং কিং পন ন পহরিস্সতী’’তি সুট্ঠুতরং অনিচ্চলক্খণাদীনি অদ্দস. সত্থা ‘‘পাকটীভূতং ইদানি ইমস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠান’’ন্তি ঞত্ৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নকোৰ ওভাসং মুঞ্চি, সো তস্স মুখং পহরি. অথস্স ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি ওলোকেন্তস্স সত্থা আগন্ত্ৰা সম্মুখে ঠিতো ৰিয অহোসি. সো উট্ঠায অঞ্জলিং পগ্গণ্হি. অথস্স সত্থা সপ্পাযং সল্লক্খেত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৮৫. ‘‘উচ্ছিন্দ সিনেহমত্তনো, কুমুদং সারদিকংৰ পাণিনা;

সন্তিমগ্গমেৰ ব্রূহয, নিব্বানং সুগতেন দেসিত’’ন্তি.

তত্থ উচ্ছিন্দাতি অরহত্তমগ্গেন উচ্ছিন্দ. সারদিকন্তি সরদকালে নিব্বত্তং. সন্তিমগ্গন্তি নিব্বানগামিং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং. ব্রূহযাতি ৰড্ঢয. নিব্বানঞ্হি সুগতেন দেসিতং, তস্মা তস্স মগ্গং ভাৰেহীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠহি.

সুৰণ্ণকারত্থেরৰত্থু নৰমং.

১০. মহাধনৰাণিজৰত্থু

ইধ ৰস্সন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো মহাধনৰাণিজং নাম আরব্ভ কথেসি.

সো কির বারাণসিতো কুসুম্ভরত্তানং ৰত্থানং পঞ্চ সকটসতানি পূরেত্ৰা ৰণিজ্জায সাৰত্থিং আগতো নদীতীরং পত্ৰা ‘‘স্ৰে নদিং উত্তরিস্সামী’’তি তত্থেৰ সকটানি মোচেত্ৰা ৰসি. রত্তিং মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা ৰস্সি. নদী সত্তাহং উদকস্স পূরা অট্ঠাসি. নাগরাপি সত্তাহং নক্খত্তং কীল়িংসু. কুসুম্ভরত্তেহি ৰত্থেহি কিচ্চং ন নিট্ঠিতং. ৰাণিজো চিন্তেসি – ‘‘অহং দূরং আগতো. সচে পুন গমিস্সামি, পপঞ্চো ভৰিস্সতি. ইধেৰ ৰস্সঞ্চ হেমন্তঞ্চ গিম্হঞ্চ মম কম্মং করোন্তো ৰসিত্ৰা ইমানি ৰিক্কিণিস্সামী’’তি. সত্থা নগরে পিণ্ডায চরন্তো তস্স চিত্তং ঞত্ৰা সিতং পাতুকরিত্ৰা আনন্দত্থেরেন সিতকারণং পুট্ঠো আহ – ‘‘দিট্ঠো তে, আনন্দ, মহাধনৰাণিজো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. সো অত্তনো জীৰিতন্তরাযং অজানিত্ৰা ইমং সংৰচ্ছরং ইধেৰ ৰসিত্ৰা ভণ্ডং ৰিক্কিণিতুং চিত্তমকাসীতি. ‘‘কিং পন তস্স, ভন্তে, অন্তরাযো ভৰিস্সতী’’তি? সত্থা ‘‘আমানন্দ, সত্তাহমেৰ জীৰিত্ৰা সো মচ্চুমুখে পতিস্সতী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি. (ম. নি. ৩.২৭২);

গচ্ছামিস্স, ভন্তে, আরোচেস্সামীতি. ৰিস্সত্থো গচ্ছানন্দাতি. থেরো সকটট্ঠানং গন্ত্ৰা ভিক্খায চরি. ৰাণিজো থেরং আহারেন পতিমানেসি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘কিত্তকং কালং ইধ ৰসিস্সসী’’তি? ‘‘ভন্তে, অহং দূরতো আগতো’’. সচে পুন গমিস্সামি, পপঞ্চো ভৰিস্সতি, ইমং সংৰচ্ছরং ইধ ৰসিত্ৰা ভণ্ডং ৰিক্কিণিত্ৰা গমিস্সামীতি. উপাসক, দুজ্জানো জীৰিতন্তরাযো, অপ্পমাদং কাতুং ৰট্টতীতি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অন্তরাযো ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘আম, উপাসক, সত্তাহমেৰ তে জীৰিতং পৰত্তিস্সতীতি’’. সো সংৰিগ্গমানসো হুত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা অনুমোদনত্থায পত্তং গণ্হি. অথস্স সত্থা অনুমোদনং করোন্তো, ‘‘উপাসক, পণ্ডিতেন নাম ‘ইধেৰ ৰস্সাদীনি ৰসিস্সামি, ইদঞ্চিদঞ্চ কম্মং পযোজেস্সামী’তি চিন্তেতুং ন ৰট্টতি, অত্তনো পন জীৰিতন্তরাযমেৰ চিন্তেতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৮৬. ‘‘ইধ ৰস্সং ৰসিস্সামি, ইধ হেমন্তগিম্হিসু;

ইতি বালো ৰিচিন্তেতি, অন্তরাযং ন বুজ্ঝতী’’তি.

তত্থ ইধ ৰস্সন্তি ইমস্মিং ঠানে ইদঞ্চিদঞ্চ করোন্তো চতুমাসং ৰস্সং ৰসিস্সামি. হেমন্তগিম্হিসূতি হেমন্তগিম্হেসুপি ‘‘চত্তারো মাসে ইদঞ্চিদঞ্চ করোন্তো ইধেৰ ৰসিস্সামী’’তি এৰং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকং অত্থং অজানন্তো বালো ৰিচিন্তেতি. অন্তরাযন্তি ‘‘অসুকস্মিং নাম কালে ৰা দেসে ৰা ৰযে ৰা মরিস্সামী’’তি অত্তনো জীৰিতন্তরাযং ন বুজ্ঝতীতি.

দেসনাৰসানে সো ৰাণিজো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসি. ৰাণিজোপি সত্থারং অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ‘‘সীসরোগো ৰিয মে উপ্পন্নো’’তি সযনে নিপজ্জি, তথানিপন্নোৰ কালং কত্ৰা তুসিতৰিমানে নিব্বত্তি.

মহাধনৰাণিজৰত্থু দসমং.

১১. কিসাগোতমীৰত্থু

তং পুত্তপসুসম্মত্তন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কিসাগোতমিং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু সহস্সৰগ্গে –

‘‘যো চ ৰস্সসতং জীৰে, অপস্সং অমতং পদং;

একাহং জীৰিতং সেয্যো, পস্সতো অমতং পদ’’ন্তি. (ধ. প. ১১৪) –

গাথাৰণ্ণনায ৰিত্থারেত্ৰা কথিতং. তদা হি সত্থা ‘‘কিসাগোতমি লদ্ধা তে একচ্ছরমত্তা সিদ্ধত্থকা’’তি আহ. ‘‘ন লদ্ধা, ভন্তে, সকলগামে জীৰন্তেহি কির মতকা এৰ বহুতরা’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘ত্ৰং ‘মমেৰ পুত্তো মতো’তি সল্লক্খেসি, ধুৰধম্মো এস সব্বসত্তানং. মচ্চুরাজা হি সব্বসত্তে অপরিপুণ্ণজ্ঝাসযে এৰ মহোঘো ৰিয পরিকড্ঢমানো অপাযসমুদ্দে পক্খিপতী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

২৮৭. ‘‘তং পুত্তপসুসম্মত্তং, ব্যাসত্তমনসং নরং;

সুত্তং গামং মহোঘোৰ, মচ্চু আদায গচ্ছতী’’তি.

তত্থ তং পুত্তপসুসম্মত্তন্তি তং রূপবলাদিসম্পন্নে পুত্তে চ পসূ চ লভিত্ৰা ‘‘মম পুত্তা অভিরূপা বলসম্পন্না পণ্ডিতা সব্বকিচ্চসমত্থা, মম গোণা অভিরূপা অরোগা মহাভারৰহা, মম গাৰী বহুখীরা’’তি এৰং পুত্তেহি চ পসূহি চ সম্মত্তং নরং. ব্যাসত্তমনসন্তি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীসু ৰা পত্তচীৰরাদীসু ৰা কিঞ্চিদেৰ লভিত্ৰা ততো উত্তরিতরং পত্থনতায আসত্তমানসং ৰা, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাদীসু আরম্মণেসু ৰুত্তপ্পকারেসু ৰা পরিক্খারেসু যং যং লদ্ধং হোতি, তত্থ তত্থেৰ লগ্গনতায ব্যাসত্তমানসং ৰা. সুত্তং গামন্তি নিদ্দং উপগতং সত্তনিকাযং. মহোঘোৰাতি যথা এৰরূপং গামং গম্ভীরৰিত্থতো মহন্তো মহানদীনং ওঘো অন্তমসো সুনখম্পি অসেসেত্ৰা সব্বং আদায গচ্ছতি, এৰং ৰুত্তপ্পকারং নরং মচ্চু আদায গচ্ছতীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে কিসাগোতমী সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.

কিসাগোতমীৰত্থু একাদসমং.

১২. পটাচারাৰত্থু

ন সন্তি পুত্তাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পটাচারং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু সহস্সৰগ্গে –

‘‘যো চ ৰস্সসতং জীৰে, অপস্সং উদযব্বযং;

একাহং জীৰিতং সেয্যো, পস্সতো উদযব্বয’’ন্তি. (ধ. প. ১১৩) –

গাথাৰণ্ণনায ৰিত্থারেত্ৰা কথিতং. তদা পন সত্থা পটাচারং তনুভূতসোকং ঞত্ৰা ‘‘পটাচারে পুত্তাদযো নাম পরলোকং গচ্ছন্তস্স তাণং ৰা লেণং ৰা সরণং ৰা ভৰিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা ৰিজ্জমানাপি তে ন সন্তিযেৰ. পণ্ডিতেন পন সীলং ৰিসোধেত্ৰা অত্তনো নিব্বানগামিমগ্গমেৰ সোধেতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –

২৮৮. ‘‘ন সন্তি পুত্তা তাণায, ন পিতা নাপি বন্ধৰা;

অন্তকেনাধিপন্নস্স, নত্থি ঞাতীসু তাণতা.

২৮৯. ‘‘এতমত্থৰসং ঞত্ৰা, পণ্ডিতো সীলসংৰুতো;

নিব্বানগমনং মগ্গং, খিপ্পমেৰ ৰিসোধযে’’তি.

তত্থ তাণাযাতি তাণভাৰায পতিট্ঠানত্থায. বন্ধৰাতি পুত্তে চ মাতাপিতরো চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ঞাতিসুহজ্জা. অন্তকেনাধিপন্নস্সাতি মরণেন অভিভূতস্স. পৰত্তিযঞ্হি পুত্তাদযো অন্নপানাদিদানেন চেৰ উপ্পন্নকিচ্চনিত্থরণেন চ তাণা হুত্ৰাপি মরণকালে কেনচি উপাযেন মরণং পটিবাহিতুং অসমত্থতায তাণত্থায লেণত্থায ন সন্তি নাম. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘নত্থি ঞাতীসু তাণতা’’তি. এতমত্থৰসন্তি এৰং তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স তাণং ভৰিতুং অসমত্থভাৰসঙ্খাতং কারণং জানিত্ৰা পণ্ডিতো চতুপারিসুদ্ধিসীলেন সংৰুতো রক্খিতগোপিতো হুত্ৰা নিব্বানগমনং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং সীঘং সীঘং ৰিসোধেয্যাতি অত্থো.

দেসনাৰসানে পটাচারা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, অঞ্ঞে চ বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

পটাচারাৰত্থু দ্ৰাদসমং.

মগ্গৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰীসতিমো ৰগ্গো.