১৮. মলৰগ্গো
১. গোঘাতকপুত্তৰত্থু
পণ্ডুপলাসোৰ দানিসীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং গোঘাতকপুত্তং আরব্ভ কথেসি.
সাৰত্থিযং কিরেকো গোঘাতকো গাৰো ৰধিত্ৰা ৰরমংসানি গহেত্ৰা পচাপেত্ৰা পুত্তদারেহি সদ্ধিং নিসীদিত্ৰা মংসঞ্চ খাদতি, মূলেন চ ৰিক্কিণিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেসি. সো এৰং পঞ্চপণ্ণাস ৰস্সানি গোঘাতককম্মং করোন্তো ধুরৰিহারে ৰিহরন্তস্স সত্থু একদিৰসম্পি কটচ্ছুমত্তম্পি যাগুং ৰা ভত্তং ৰা ন অদাসি. সো চ ৰিনা মংসেন ভত্তং ন ভুঞ্জতি. সো একদিৰসং দিৰসভাগে মংসং ৰিক্কিণিত্ৰা অত্তনো অত্থায পচিতুং একং মংসখণ্ডং ভরিযায দত্ৰা ন্হাযিতুং অগমাসি. অথস্স সহাযকো গেহং গন্ত্ৰা ভরিযং আহ – ‘‘থোকং মে ৰিক্কিণিযমংসং দেহি, গেহং মে পাহুনকো আগতো’’তি. নত্থি ৰিক্কিণিযমংসং, সহাযকো তে মংসং ৰিক্কিণিত্ৰা ইদানি ন্হাযিতুং গতোতি. মা এৰং করি, সচে মংসখণ্ডং অত্থি, দেহীতি. সহাযকস্স তে নিক্খিত্তমংসং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং নত্থীতি. সো ‘‘সহাযকস্স মে অত্থায ঠপিতমংসতো অঞ্ঞং মংসং নত্থি, সো চ ৰিনা মংসেন ন ভুঞ্জতি, নাযং দস্সতী’’তি সামংযেৰ তং মংসং গহেত্ৰা পক্কামি.
গোঘাতকোপি ন্হত্ৰা আগতো তায অত্তনো পক্কপণ্ণেন সদ্ধিং ৰড্ঢেত্ৰা ভত্তে উপনীতে আহ ‘‘কহং মংস’’ন্তি? ‘‘নত্থি, সামী’’তি. ননু অহং পচ্চনত্থায মংসং দত্ৰা গতোতি. তৰ সহাযকো আগন্ত্ৰা ‘‘পাহুনকো মে আগতো, ৰিক্কিণিযমংসং দেহী’’তি ৰত্ৰা মযা ‘‘সহাযকস্স তে ঠপিতমংসতো অঞ্ঞং মংসং নত্থি, সো চ ৰিনা মংসেন ন ভুঞ্জতী’’তি ৰুত্তেপি বলক্কারেন তং মংসং সামংযেৰ গহেত্ৰা গতোতি. অহং ৰিনা মংসেন ভত্তং ন ভুঞ্জামি, হরাহি নন্তি. কিং সক্কা কাতুং, ভুঞ্জ, সামীতি. সো ‘‘নাহং ভুঞ্জামী’’তি তং ভত্তং হরাপেত্ৰা সত্থং আদায পচ্ছাগেহে ঠিতো গোণো অত্থি, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা মুখে হত্থং পক্খিপিত্ৰা জিৰ্হং নীহরিত্ৰা সত্থেন মূলে ছিন্দিত্ৰা আদায গন্ত্ৰা অঙ্গারেসু পচাপেত্ৰা ভত্তমত্থকে ঠপেত্ৰা নিসিন্নো একং ভত্তপিণ্ডং ভুঞ্জিত্ৰা একং মংসখণ্ডং মুখে ঠপেসি. তঙ্খণঞ্ঞেৰস্স জিৰ্হা ছিজ্জিত্ৰা ভত্তপাতিযং পতি. তঙ্খণঞ্ঞেৰ কম্মসরিক্খকং ৰিপাকং লভি. সোপি খো গোণো ৰিয লোহিতধারায মুখতো পগ্ঘরন্তিযা অন্তোগেহং পৰিসিত্ৰা জণ্ণুকেহি ৰিচরন্তো ৰিরৰি.
তস্মিং সমযে গোঘাতকস্স পুত্তো পিতরং ওলোকেন্তো সমীপে ঠিতো হোতি. অথ নং মাতা আহ – ‘‘পস্স, পুত্ত, ইমং গোঘাতকং গোণং ৰিয গেহমজ্ঝে জণ্ণুকেহি ৰিচরিত্ৰা ৰিরৰন্তং, ইদং দুক্খং তৰ মত্থকে পতিস্সতি, মমম্পি অনোলোকেত্ৰা অত্তনো সোত্থিং করোন্তো পলাযস্সূ’’তি. সো মরণভযতজ্জিতো মাতরং ৰন্দিত্ৰা পলাযি, পলাযিত্ৰা চ পন তক্কসিলং অগমাসি. গোঘাতকোপি গোণো ৰিয গেহমজ্ঝে ৰিরৰন্তো ৰিচরিত্ৰা কালকতো অৰীচিম্হি নিব্বত্তি. গোণোপি কালমকাসি. গোঘাতকপুত্তোপি তক্কসিলং গন্ত্ৰা সুৰণ্ণকারকম্মং উগ্গণ্হি. অথস্সাচরিযো গামং গচ্ছন্তো ‘‘এৰরূপং নাম অলঙ্কারং করেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. সোপি তথারূপং অলঙ্কারং অকাসি. অথস্সাচরিযো আগন্ত্ৰা অলঙ্কারং দিস্ৰা ‘‘অযং যত্থ কত্থচি গন্ত্ৰা জীৰিতুং সমত্থো’’তি ৰযপ্পত্তং অত্তনো ধীতরং অদাসি. সো পুত্তধীতাহি ৰড্ঢি.
অথস্স পুত্তা ৰযপ্পত্তা সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা অপরভাগে সাৰত্থিযং গন্ত্ৰা তত্থ ঘরাৰাসং সণ্ঠপেত্ৰা ৰসন্তা সদ্ধা পসন্না অহেসুং. পিতাপি নেসং তক্কসিলাযং কিঞ্চি কুসলং অকত্ৰাৰ জরং পাপুণি. অথস্স পুত্তা ‘‘পিতা নো মহল্লকো’’তি অত্তনো সন্তিকং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘পিতু অত্থায দানং দস্সামা’’তি বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তযিংসু. তে পুনদিৰসে অন্তোগেহে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিসীদাপেত্ৰা সক্কচ্চং পরিৰিসিত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে সত্থারং আহংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হেহি ইদং পিতু জীৰভত্তং দিন্নং, পিতু নো অনুমোদনং করোথা’’তি. সত্থা তং আমন্তেত্ৰা, ‘‘উপাসক, ত্ৰং মহল্লকো পরিপক্কসরীরো পণ্ডুপলাসসদিসো, তৰ পরলোকগমনায কুসলপাথেয্যং নত্থি, অত্তনো পতিট্ঠং করোহি, পণ্ডিতো ভৰ, মা বালো’’তি অনুমোদনং করোন্তো ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি –
২৩৫. ‘‘পণ্ডুপলাসোৰ দানিসি,
যমপুরিসাপি চ তে উপট্ঠিতা;
উয্যোগমুখে চ তিট্ঠসি,
পাথেয্যম্পি চ তে ন ৰিজ্জতি.
২৩৬. ‘‘সো করোহি দীপমত্তনো,
খিপ্পং ৰাযম পণ্ডিতো ভৰ;
নিদ্ধন্তমলো অনঙ্গণো,
দিব্বং অরিযভূমিং উপেহিসী’’তি.
তত্থ পণ্ডুপলাসোৰ দানিসীতি, উপাসক, ত্ৰং ইদানি ছিজ্জিত্ৰা ভূমিযং পতিতপণ্ডুপলাসো ৰিয অহোসি. যমপুরিসাতি যমদূতা ৰুচ্চন্তি, ইদং পন মরণমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, মরণং তে পচ্চুপট্ঠিতন্তি অত্থো. উয্যোগমুখেতি পরিহানিমুখে, অৰুড্ঢিমুখে চ ঠিতোসীতি অত্থো. পাথেয্যন্তি গমিকস্স তণ্ডুলাদিপাথেয্যং ৰিয পরলোকং গচ্ছন্তস্স তৰ কুসলপাথেয্যম্পি নত্থীতি অত্থো. সো করোহীতি সো ত্ৰং সমুদ্দে নাৰায ভিন্নায দীপসঙ্খাতং পতিট্ঠং ৰিয অত্তনো কুসলপতিট্ঠং করোহি. করোন্তো চ খিপ্পং ৰাযম, সীঘং সীঘং ৰীরিযং আরভ, অত্তনো কুসলকম্মপতিট্ঠকরণেন পণ্ডিতো ভৰ. যো হি মরণমুখং অপ্পত্ৰা কাতুং সমত্থকালেৰ কুসলং করোতি, এস পণ্ডিতো নাম, তাদিসো ভৰ, মা অন্ধবালোতি অত্থো. দিব্বং অরিযভূমিন্তি এৰং ৰীরিযং করোন্তো রাগাদীনং মলানং নীহটতায নিদ্ধন্তমলো অঙ্গণাভাৰেন অনঙ্গণো নিক্কিলেসো হুত্ৰা পঞ্চৰিধং সুদ্ধাৰাসভূমিং পাপুণিস্সসীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
তে পুনদিৰসত্থাযপি সত্থারং নিমন্তেত্ৰা দানং দত্ৰা কতভত্তকিচ্চং সত্থারং অনুমোদনকালে আহংসু – ‘‘ভন্তে, ইদম্পি অম্হাকং পিতু জীৰভত্তমেৰ, ইমস্সেৰ অনুমোদনং করোথা’’তি. সত্থা তস্স অনুমোদনং করোন্তো ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি –
২৩৭. ‘‘উপনীতৰযো চ দানিসি,
সম্পযাতোসি যমস্স সন্তিকং;
ৰাসো তে নত্থি অন্তরা,
পাথেয্যম্পি চ তে ন ৰিজ্জতি.
২৩৮. ‘‘সো করোহি দীপমত্তনো,
খিপ্পং ৰাযম পণ্ডিতো ভৰ;
নিদ্ধন্তমলো অনঙ্গণো,
ন পুন জাতিজরং উপেহিসী’’তি.
তত্থ উপনীতৰযোতি উপাতি নিপাতমত্তং, নীতৰযোতি ৰিগতৰযো অতিক্কন্তৰযো, ত্ৰঞ্চসি দানি তযো ৰযে অতিক্কমিত্ৰা মরণমুখে ঠিতোতি অত্থো. সম্পযাতোসি যমস্স সন্তিকন্তি মরণমুখং গন্তুং সজ্জো হুত্ৰা ঠিতোসীতি অত্থো. ৰাসো তে নত্থি অন্তরাতি যথা মগ্গং গচ্ছন্তা তানি তানি কিচ্চানি করোন্তা অন্তরামগ্গে ৰসন্তি, ন এৰং পরলোকং গচ্ছন্তা. ন হি সক্কা পরলোকং গচ্ছন্তেন ‘‘অধিৰাসেথ কতিপাহং, দানং তাৰ দেমি, ধম্মং তাৰ সুণামী’’তিআদীনি ৰত্তুং. ইতো পন চৰিত্ৰা পরলোকে নিব্বত্তোৰ হোতি. ইমমত্থং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. পাথেয্যন্তি ইদং কিঞ্চাপি হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ, উপাসকস্স পন পুনপ্পুনং দল়্হীকরণত্থং ইধাপি সত্থারা কথিতং. জাতিজরন্তি এত্থ ব্যাধিমরণানিপি গহিতানেৰ হোন্তি. হেট্ঠিমগাথাহি চ অনাগামিমগ্গো কথিতো, ইধ অরহত্তমগ্গো কথিতো. এৰং সন্তেপি যথা নাম রঞ্ঞা অত্তনো মুখপমাণেন কবল়ং ৰড্ঢেত্ৰা পুত্তস্স উপনীতে সো কুমারো অত্তনো মুখপমাণেনেৰ গণ্হাতি, এৰমেৰ সত্থারা উপরিমগ্গৰসেন ধম্মে দেসিতেপি উপাসকো অত্তনো উপনিস্সযৰসেন হেট্ঠা সোতাপত্তিফলং পত্ৰা ইমিস্সা অনুমোদনায অৰসানে অনাগামিফলং পত্তো. সেসপরিসাযপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
গোঘাতকপুত্তৰত্থু পঠমং.
২. অঞ্ঞতরব্রাহ্মণৰত্থু
অনুপুব্বেনাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরব্রাহ্মণং আরব্ভ কথেসি.
সো কির একদিৰসং পাতোৰ নিক্খমিত্ৰা ভিক্খূনং চীৰরপারুপনট্ঠানে ভিক্খূ চীৰরং পারুপন্তে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তং পন ঠানং ৰিরূল়্হতিণং হোতি. অথেকস্স ভিক্খুনো চীৰরং পারুপন্তস্স চীৰরকণ্ণো তিণেসু পৰট্টেন্তো উস্সাৰবিন্দূহি তেমি. ব্রাহ্মণো ‘‘ইমং ঠানং অপ্পহরিতং কাতুং ৰট্টতী’’তি পুনদিৰসে কুদ্দালং আদায গন্ত্ৰা তং ঠানং তচ্ছেত্ৰা খলমণ্ডলসদিসং অকাসি. পুনদিৰসেপি তং ঠানং আগন্ত্ৰা ভিক্খূসু চীৰরং পারুপন্তেসু একস্স চীৰরকণ্ণং ভূমিযং পতিত্ৰা পংসুম্হি পৰট্টমানং দিস্ৰা ‘‘ইধ ৰালুকং ওকিরিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰালুকং আহরিত্ৰা ওকিরি.
অথেকদিৰসং পুরেভত্তং চণ্ডো আতপো অহোসি, তদাপি ভিক্খূনং চীৰরং পারুপন্তানং গত্ততো সেদে মুচ্চন্তে দিস্ৰা ‘‘ইধ মযা মণ্ডপং কারেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা মণ্ডপং কারেসি. পুনদিৰসে পাতোৰ ৰস্সং ৰস্সি, ৰদ্দলিকং অহোসি. তদাপি ব্রাহ্মণো ভিক্খূ ওলোকেন্তোৰ ঠিতো তিন্তচীৰরকে ভিক্খূ দিস্ৰা ‘‘এত্থ মযা সালং কারেতুং ৰট্টতী’’তি সালং কারেত্ৰা ‘‘ইদানি সালমহং করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা অন্তো চ বহি চ ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে অনুমোদনত্থায সত্থু পত্তং গহেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অহং ভিক্খূনং চীৰরপারুপনকালে ইমস্মিং ঠানে ওলোকেন্তো ঠিতো ইদঞ্চিদঞ্চ দিস্ৰা ইদঞ্চিদঞ্চ কারেসি’’ন্তি আদিতো পট্ঠায সব্বং তং পৰত্তিং আরোচেসি. সত্থা তস্স ৰচনং সুত্ৰা, ‘‘ব্রাহ্মণ, পণ্ডিতা নাম খণে খণে থোকং কুসলং করোন্তা অনুপুব্বেন অত্তনো অকুসলমলং নীহরন্তিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
২৩৯. ‘‘অনুপুব্বেন মেধাৰী, থোকং থোকং খণে খণে;
কম্মারো রজতস্সেৰ, নিদ্ধমে মলমত্তনো’’তি.
তত্থ অনুপুব্বেনাতি অনুপটিপাটিযা. মেধাৰীতি ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতো. খণে খণেতি ওকাসে ওকাসে কুসলং করোন্তো. কম্মারো রজতস্সেৰাতি যথা সুৰণ্ণকারো একৰারমেৰ সুৰণ্ণং তাপেত্ৰা কোট্টেত্ৰা মলং নীহরিত্ৰা পিলন্ধনৰিকতিং কাতুং ন সক্কোতি, পুনপ্পুনং তাপেন্তো কোট্টেন্তো পন মলং নীহরতি, ততো অনেকৰিধং পিলন্ধনৰিকতিং করোতি, এৰমেৰ পুনপ্পুনং কুসলং করোন্তো পণ্ডিতো অত্তনো রাগাদিমলং নিদ্ধমেয্য, এৰং নিদ্ধন্তমলো নিক্কিলেসোৰ হোতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে ব্রাহ্মণো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠতি, মহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
অঞ্ঞতরব্রাহ্মণৰত্থু দুতিযং.
৩. তিস্সত্থেরৰত্থু
অযসাৰ মলন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো তিস্সত্থেরং নাম ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.
একো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো তিস্সত্থেরোতি পঞ্ঞাযি. সো অপরভাগে জনপদৰিহারে ৰস্সূপগতো অট্ঠহত্থকং থূলসাটকং লভিত্ৰা ৰুত্থৰস্সো পৰারেত্ৰা তং আদায গন্ত্ৰা ভগিনিযা হত্থে ঠপেসি. সা ‘‘ন মে এসো সাটকো ভাতু অনুচ্ছৰিকো’’তি তং তিখিণায ৰাসিযা ছিন্দিত্ৰা হীরহীরং কত্ৰা উদুক্খলে কোট্টেত্ৰা পৰিসেত্ৰা পোথেত্ৰা ৰট্টেত্ৰা সুখুমসুত্তং কন্তিত্ৰা সাটকং ৰাযাপেসি. থেরোপি সুত্তঞ্চেৰ সূচিযো চ সংৰিদহিত্ৰা চীৰরকারকে দহরসামণেরে সন্নিপাতেত্ৰা ভগিনিযা সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘তং মে সাটকং দেথ, চীৰরং কারেস্সামী’’তি আহ. সা নৰহত্থং সাটকং নীহরিত্ৰা কনিট্ঠভাতিকস্স হত্থে ঠপেসি. সো তং গহেত্ৰা ৰিত্থারেত্ৰা ওলোকেত্ৰা ‘‘মম সাটকো থূলো অট্ঠহত্থো, অযং সুখুমো নৰহত্থো. নাযং মম সাটকো, তুম্হাকং এস, ন মে ইমিনা অত্থো, তমেৰ মে দেথা’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, তুম্হাকমেৰ এসো, গণ্হথ ন’’ন্তি? সো নেৰ ইচ্ছি. অথস্স অত্তনা কতকিচ্চং সব্বং আরোচেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকমেৰেস, গণ্হথ ন’’ন্তি অদাসি. সো তং আদায ৰিহারং গন্ত্ৰা চীৰরকম্মং পট্ঠপেসি.
অথস্স ভগিনী চীৰরকারানং অত্থায যাগুভত্তাদীনি সম্পাদেসি. চীৰরস্স নিট্ঠিতদিৰসে পন অতিরেকসক্কারং কারেসি. সো চীৰরং ওলোকেত্ৰা তস্মিং উপ্পন্নসিনেহো ‘‘স্ৰে দানি নং পারুপিস্সামী’’তি সংহরিত্ৰা চীৰরৰংসে ঠপেত্ৰা তং রত্তিং ভুত্তাহারং জিরাপেতুং অসক্কোন্তো কালং কত্ৰা তস্মিংযেৰ চীৰরে ঊকা হুত্ৰা নিব্বত্তি. ভগিনীপিস্স কালকিরিযং সুত্ৰা ভিক্খূনং পাদেসু পৰত্তমানা রোদি. ভিক্খূ তস্স সরীরকিচ্চং কত্ৰা গিলানুপট্ঠাকস্স অভাৰেন সঙ্ঘস্সেৰ তং পাপুণাতি. ‘‘ভাজেস্সাম ন’’ন্তি তং চীৰরং নীহরাপেসুং. সা ঊকা ‘‘ইমে মম সন্তকং ৰিলুম্পন্তী’’তি ৰিরৰন্তী ইতো চিতো চ সন্ধাৰি. সত্থা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ দিব্বায সোতধাতুযা তং সদ্দং সুত্ৰা, ‘‘আনন্দ, তিস্সস্স চীৰরং অভাজেত্ৰা সত্তাহং নিক্খিপিতুং ৰদেহী’’তি আহ. থেরো তথা কারেসি. সাপি সত্তমে দিৰসে কালং কত্ৰা তুসিতৰিমানে নিব্বত্তি. সত্থা ‘‘অট্ঠমে দিৰসে তিস্সস্স চীৰরং ভাজেত্ৰা গণ্হথা’’তি আণাপেসি. ভিক্খূ তথা করিংসু.
ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘কস্মা নু খো সত্থা তিস্সস্স চীৰরং সত্ত দিৰসে ঠপাপেত্ৰা অট্ঠমে দিৰসে গণ্হিতুং অনুজানী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, তিস্সো অত্তনো চীৰরে ঊকা হুত্ৰা নিব্বত্তো, তুম্হেহি তস্মিং ভাজিযমানে ‘ইমে মম সন্তকং ৰিলুম্পন্তী’তি ৰিরৰন্তী ইতো চিতো চ ধাৰি. সা তুম্হেহি চীৰরে গয্হমানে তুম্হেসু মনং পদুস্সিত্ৰা নিরযে নিব্বত্তেয্য, তেন চাহং চীৰরং নিক্খিপাপেসিং. ইদানি পন সা তুসিতৰিমানে নিব্বত্তা, তেন ৰো মযা চীৰরগহণং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি ৰত্ৰা পুন তেহি ‘‘ভারিযা ৰত অযং, ভন্তে, তণ্হা নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘আম, ভিক্খৰে, ইমেসং সত্তানং তণ্হা নাম ভারিযা. যথা অযতো মলং উট্ঠহিত্ৰা অযমেৰ খাদতি ৰিনাসেতি অপরিভোগং করোতি, এৰমেৰাযং তণ্হা ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তরে উপ্পজ্জিত্ৰা তে সত্তে নিরযাদীসু নিব্বত্তাপেতি, ৰিনাসং পাপেতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
২৪০. ‘‘অযসাৰ মলং সমুট্ঠিতং,
ততুট্ঠায তমেৰ খাদতি;
এৰং অতিধোনচারিনং,
সানি কম্মানি নযন্তি দুগ্গতি’’ন্তি.
তত্থ অযসাৰাতি অযতো সমুট্ঠিতং. ততুট্ঠাযাতি ততো উট্ঠায. অতিধোনচারিনন্তি ধোনা ৰুচ্চতি চত্তারো পচ্চযে ‘‘ইদমত্থং এতে’’তি পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জনপঞ্ঞা, তং অতিক্কমিত্ৰা চরন্তো অতিধোনচারী নাম. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অযতো মলং সমুট্ঠায ততো সমুট্ঠিতং তমেৰ খাদতি, এৰমেৰং চতুপচ্চযে অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তং অতিধোনচারিনং সানি কম্মানি অত্তনি ঠিতত্তা অত্তনো সন্তকানেৰ তানি কম্মানি দুগ্গতিং নযন্তীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
তিস্সত্থেরৰত্থু ততিযং.
৪. লালুদাযিত্থেরৰত্থু
অসজ্ঝাযমলাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো লালুদাযিত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
সাৰত্থিযং কির পঞ্চকোটিমত্তা অরিযসাৰকা ৰসন্তি, দ্ৰে কোটিমত্তা পুথুজ্জনা ৰসন্তি. তেসু অরিযসাৰকা পুরেভত্তং দানং দত্ৰা পচ্ছাভত্তং সপ্পিতেলমধুফাণিতৰত্থাদীনি গহেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মকথং সুণন্তি. ধম্মং সুত্ৰা গমনকালে চ সারিপুত্তমোগ্গল্লানানং গুণকথং কথেন্তি. উদাযিত্থেরো তেসং কথং সুত্ৰা ‘‘এতেসং তাৰ ধম্মং সুত্ৰা তুম্হে এৰং কথেথ, মম ধম্মকথং সুত্ৰা কিং নু খো ন কথেস্সথা’’তি ৰদতি. মনুস্সা তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘অযং একো ধম্মকথিকো ভৰিস্সতি, ইমস্সপি অম্হেহি ধম্মকথং সোতুং ৰট্টতী’’তি তে একদিৰসং থেরং যাচিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অজ্জ অম্হাকং ধম্মস্সৰনদিৰসো’’তি সঙ্ঘস্স দানং দত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হে অম্হাকং দিৰা ধম্মকথং কথেয্যাথা’’তি আহংসু. সোপি তেসং অধিৰাসেসি.
তেহি ধম্মস্সৰনৰেলায আগন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, নো ধম্মং কথেথা’’তি ৰুত্তে লালুদাযিত্থেরো আসনে নিসীদিত্ৰা চিত্তবীজনিং গহেত্ৰা চালেন্তো একম্পি ধম্মপদং অদিস্ৰা ‘‘অহং সরভঞ্ঞং ভণিস্সামি, অঞ্ঞো ধম্মকথং কথেতূ’’তি ৰত্ৰা ওতরি. তে অঞ্ঞেন ধম্মকথং কথাপেত্ৰা সরভাণত্থায পুন তং আসনং আরোপযিংসু. সো পুনপি কিঞ্চি অদিস্ৰা ‘‘অহং রত্তিং কথেস্সামি, অঞ্ঞো সরভঞ্ঞং ভণতূ’’তি ৰত্ৰা আসনা ওতরি. তে অঞ্ঞেন সরভঞ্ঞং ভণাপেত্ৰা পুন রত্তিং থেরং আনযিংসু. সো রত্তিম্পি কিঞ্চি অদিস্ৰা ‘‘অহং পচ্চূসকালে কথেস্সামি, রত্তিং অঞ্ঞো কথেতূ’’তি ৰত্ৰা ওতরি. তে অঞ্ঞেন রত্তিং কথাপেত্ৰা পুন পচ্চূসে তং আনযিংসু. সো পুনপি কিঞ্চি নাদ্দস. মহাজনো লেড্ডুদণ্ডাদীনি গহেত্ৰা, ‘‘অন্ধবাল, ত্ৰং সারিপুত্তমোগ্গল্লানানং ৰণ্ণে কথিযমানে এৰঞ্চেৰঞ্চ ৰদেসি, ইদানি কস্মা ন কথেসী’’তি সন্তজ্জেত্ৰা পলাযন্তং অনুবন্ধি. সো পলাযন্তো একিস্সা ৰচ্চকুটিযা পতি.
মহাজনো কথং সমুট্ঠাপেসি – ‘‘অজ্জ লালুদাযী সারিপুত্তমোগ্গল্লানানং গুণকথায পৰত্তমানায উস্সূযন্তো অত্তনো ধম্মকথিকভাৰং পকাসেত্ৰা মনুস্সেহি সক্কারং কত্ৰা ‘ধম্মং সুণোমা’তি ৰুত্তে চতুক্খত্তুং আসনে নিসীদিত্ৰা কথেতব্বযুত্তকং কিঞ্চি অপস্সন্তো ‘ত্ৰং অম্হাকং অয্যেহি সারিপুত্তমোগ্গল্লানত্থেরেহি সদ্ধিং যুগগ্গাহং গণ্হাসী’তি লেড্ডুদণ্ডাদীনি গহেত্ৰা সন্তজ্জেত্ৰা পলাপিযমানো ৰচ্চকুটিযা পতিতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি এসো গূথকূপে নিমুগ্গোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরিত্ৰা –
‘‘চতুপ্পদো অহং সম্ম, ত্ৰম্পি সম্ম চতুপ্পদো;
এহি সম্ম নিৰত্তস্সু, কিং নু ভীতো পলাযসি.
‘‘অসুচিপূতিলোমোসি, দুগ্গন্ধো ৰাসি সূকর;
সচে যুজ্ঝিতুকামোসি, জযং সম্ম দদামি তে’’তি. (জা. ১.২.৫-৬) –
ইমং জাতকং ৰিত্থারেত্ৰা কথেসি. তদা সীহো সারিপুত্তো অহোসি, সূকরো লালুদাযীতি. সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, লালুদাযিনা অপ্পমত্তকোৰ ধম্মো উগ্গহিতো, সজ্ঝাযং পন নেৰ অকাসি, কিঞ্চি পরিযত্তিং উগ্গহেত্ৰা তস্সা অসজ্ঝাযকরণং মলমেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
২৪১. ‘‘অসজ্ঝাযমলা মন্তা, অনুট্ঠানমলা ঘরা;
মলং ৰণ্ণস্স কোসজ্জং, পমাদো রক্খতো মল’’ন্তি.
তত্থ অসজ্ঝাযমলাতি যাকাচি পরিযত্তি ৰা সিপ্পং ৰা যস্মা অসজ্ঝাযন্তস্স অননুযুঞ্জন্তস্স ৰিনস্সতি ৰা নিরন্তরং ৰা ন উপট্ঠাতি, তস্মা ‘‘অসজ্ঝাযমলা মন্তা’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন ঘরাৰাসং ৰসন্তস্স উট্ঠাযুট্ঠায জিণ্ণপটিসঙ্খরণাদীনি অকরোন্তস্স ঘরং নাম ৰিনস্সতি, তস্মা ‘‘অনুট্ঠানমলা ঘরা’’তি ৰুত্তং. যস্মা গিহিস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰা কোসজ্জৰসেন সরীরপটিজগ্গনং ৰা পরিক্খারপটিজগ্গনং ৰা অকরোন্তস্স কাযো দুব্বণ্ণো হোতি, তস্মা ‘‘মলং ৰণ্ণস্স কোসজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা গাৰো রক্খন্তস্স পমাদৰসেন নিদ্দাযন্তস্স ৰা কীল়ন্তস্স ৰা তা গাৰো অতিত্থপক্খন্দনাদিনা ৰা ৰাল়মিগচোরাদিউপদ্দৰেন ৰা পরেসং সালিখেত্তাদীনি ওতরিত্ৰা খাদনৰসেন ৰিনাসং আপজ্জন্তি, সযম্পি দণ্ডং ৰা পরিভাসং ৰা পাপুণাতি, পব্বজিতং ৰা পন ছ দ্ৰারানি অরক্খন্তং পমাদৰসেন কিলেসা ওতরিত্ৰা সাসনা চাৰেন্তি, তস্মা ‘‘পমাদো রক্খতো মল’’ন্তি ৰুত্তং. সো হিস্স ৰিনাসাৰহনেন মলট্ঠানিযত্তা মলন্তি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
লালুদাযিত্থেরৰত্থু চতুত্থং.
৫. অঞ্ঞতরকুলপুত্তৰত্থু
মলিত্থিযা দুচ্চরিতন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং কুলপুত্তং আরব্ভ কথেসি.
তস্স কির সমানজাতিকং কুলকুমারিকং আনেসুং. সা আনীতদিৰসতো পট্ঠায অতিচারিনী অহোসি. সো কুলপুত্তো তস্সা অতিচারেন লজ্জিতো কস্সচি সম্মুখীভাৰং উপগন্তুং অসক্কোন্তো বুদ্ধুপট্ঠানাদীনি পচ্ছিন্দিত্ৰা কতিপাহচ্চযেন সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ‘‘কিং, উপাসক, ন দিস্সসী’’তি ৰুত্তে তমত্থং আরোচেসি. অথ নং সত্থা, ‘‘উপাসক, পুব্বেপি মযা ‘ইত্থিযো নাম নদীআদিসদিসা, তাসু পণ্ডিতেন কোধো ন কাতব্বো’তি ৰুত্তং, ত্ৰং পন ভৰপটিচ্ছন্নত্তা ন সল্লক্খেসী’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো –
‘‘যথা নদী চ পন্থো চ, পানাগারং সভা পপা;
এৰং লোকিত্থিযো নাম, ৰেলা তাসং ন ৰিজ্জতী’’তি. (জা. ১.১.৬৫; ১.১২.৯) –
জাতকং ৰিত্থারেত্ৰা, ‘‘উপাসক, ইত্থিযা হি অতিচারিনিভাৰো মলং, দানং দেন্তস্স মচ্ছেরং মলং, ইধলোকপরলোকেসু সত্তানং অকুসলকম্মং ৰিনাসনত্থেন মলং, অৰিজ্জা পন সব্বমলানং উত্তমমল’’ন্তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
২৪২. ‘‘মলিত্থিযা দুচ্চরিতং, মচ্ছেরং দদতো মলং;
মলা ৰে পাপকা ধম্মা, অস্মিং লোকে পরম্হি চ.
২৪৩. ‘‘ততো মলা মলতরং, অৰিজ্জা পরমং মলং;
এতং মলং পহন্ত্ৰান, নিম্মলা হোথ ভিক্খৰো’’তি.
তত্থ দুচ্চরিতন্তি অতিচারো. অতিচারিনিঞ্হি ইত্থিং সামিকোপি গেহা নীহরতি, মাতাপিতূনং সন্তিকং গতম্পি ‘‘ত্ৰং কুলস্স অগারৰভূতা, অক্খীহিপি ন দট্ঠব্বা’’তি তং নীহরন্তি. সা অনাথা ৰিচরন্তী মহাদুক্খং পাপুণাতি. তেনস্সা দুচ্চরিতং ‘‘মল’’ন্তি ৰুত্তং. দদতোতি দাযকস্স. যস্স হি খেত্তকসনকালে ‘‘ইমস্মিং খেত্তে সম্পন্নে সলাকভত্তাদীনি দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নিপ্ফন্নে সস্সেপি মচ্ছেরং উপ্পজ্জিত্ৰা চাগচিত্তং নিৰারেতি, সো মচ্ছেরৰসেন চাগচিত্তে অৰিরূহন্তে মনুস্সসম্পত্তিং দিব্বসম্পত্তিং নিব্বানসম্পত্তিন্তি তিস্সো সম্পত্তিযো ন লভতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘মচ্ছেরং দদতো মল’’ন্তি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. পাপকা ধম্মাতি অকুসলধম্মা পন ইধলোকে চ পরলোকে চ মলমেৰ.
ততোতি হেট্ঠা ৰুত্তমলতো. মলতরন্তি অতিরেকমলং ৰো কথেমীতি অত্থো. অৰিজ্জাতি অট্ঠৰত্থুকং অঞ্ঞাণমেৰ পরমং মলং. পহন্ত্ৰানাতি এতং মলং জহিত্ৰা, ভিক্খৰে, তুম্হে নিম্মলা হোথাতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
অঞ্ঞতরকুলপুত্তৰত্থু পঞ্চমং.
৬. চূল়সারিৰত্থু
সুজীৰন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো চূল়সারিং নাম সারিপুত্তত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকং আরব্ভ কথেসি.
সো কির একদিৰসে ৰেজ্জকম্মং কত্ৰা পণীতভোজনং লভিত্ৰা আদায নিক্খমন্তো অন্তরামগ্গে থেরং দিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইদং মযা ৰেজ্জকম্মং কত্ৰা লদ্ধং, তুম্হে অঞ্ঞত্থ এৰরূপং ভোজনং ন লভিস্সথ, ইমং ভুঞ্জথ, অহং তে ৰেজ্জকম্মং কত্ৰা নিচ্চকালং এৰরূপং আহারং আহরিস্সামী’’তি আহ. থেরো তস্স ৰচনং সুত্ৰা তুণ্হীভূতোৰ পক্কামি. ভিক্খূ ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থু তমত্থং আরোচেসুং. সত্থা, ‘‘ভিক্খৰে, অহিরিকো নাম পগব্ভো কাকসদিসো হুত্ৰা একৰীসতিৰিধায অনেসনায ঠত্ৰা সুখং জীৰতি, হিরিওত্তপ্পসম্পন্নো পন দুক্খং জীৰতী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
২৪৪. ‘‘সুজীৰং অহিরিকেন, কাকসূরেন ধংসিনা;
পক্খন্দিনা পগব্ভেন, সংকিলিট্ঠেন জীৰিতং.
২৪৫. ‘‘হিরীমতা চ দুজ্জীৰং, নিচ্চং সুচিগৰেসিনা;
অলীনেনাপ্পগব্ভেন, সুদ্ধাজীৰেন পস্সতা’’তি.
তত্থ অহিরিকেনাতি ছিন্নহিরোত্তপ্পকেন. এৰরূপেন হি অমাতরমেৰ ‘‘মাতা মে’’তি অপিতাদযো এৰ চ ‘‘পিতা মে’’তিআদিনা নযেন ৰত্ৰা একৰীসতিৰিধায অনেসনায পতিট্ঠায সুখেন জীৰতুং সক্কা. কাকসূরেনাতি সূরকাকসদিসেন. যথা হি সূরকাকো কুলঘরেসু যাগুআদীনি গণ্হিতুকামো ভিত্তিআদীসু নিসীদিত্ৰা অত্তনো ওলোকনভাৰং ঞত্ৰা অনোলোকেন্তো ৰিয অঞ্ঞৰিহিতকো ৰিয নিদ্দাযন্তো ৰিয চ হুত্ৰা মনুস্সানং পমাদং সল্লক্খেত্ৰা অনুপতিত্ৰা ‘‘সূসূ’’তি ৰদন্তেসুযেৰ ভাজনতো মুখপূরং গহেত্ৰা পলাযতি, এৰমেৰং অহিরিকপুগ্গলোপি ভিক্খূহি সদ্ধিং গামং পৰিসিত্ৰা যাগুভত্তট্ঠানাদীনি ৰৰত্থপেতি. তত্থ ভিক্খূ পিণ্ডায চরিত্ৰা যাপনমত্তং আদায আসনসালং গন্ত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তা যাগুং পিৰিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তি সজ্ঝাযন্তি আসনসালং সম্মজ্জন্তি. অযং পন অকত্ৰা গামাভিমুখোৰ হোতি.
সো হি ভিক্খূহি ‘‘পস্সথিম’’ন্তি ওলোকিযমানোপি অনোলোকেন্তো ৰিয অঞ্ঞৰিহিতো ৰিয নিদ্দাযন্তো ৰিয গণ্ঠিকং পটিমুঞ্চন্তো ৰিয চীৰরং সংৰিদহন্তো ৰিয হুত্ৰা ‘‘অসুকং নাম মে কম্মং অত্থী’’তি ৰদন্তো উট্ঠাযাসনা গামং পৰিসিত্ৰা পাতোৰ ৰৰত্থপিতগেহেসু অঞ্ঞতরং গেহং উপসঙ্কমিত্ৰা ঘরমানুসকেসু থোকং কৰাটং পিধায দ্ৰারে নিসীদিত্ৰা কন্দন্তেসুপি একেন হত্থেন কৰাটং পণামেত্ৰা অন্তো পৰিসতি. অথ নং দিস্ৰা অকামকাপি আসনে নিসীদাপেত্ৰা যাগুআদীসু যং অত্থি, তং দেন্তি. সো যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা অৰসেসং পত্তেনাদায পক্কমতি. অযং কাকসূরো নাম. এৰরূপেন অহিরিকেন সুজীৰন্তি অত্থো.
ধংসিনাতি ‘‘অসুকত্থেরো নাম অপ্পিচ্ছো’’তিআদীনি ৰদন্তেসু – ‘‘কিং পন মযং ন অপ্পিচ্ছা’’তিআদিৰচনেন পরেসং গুণধংসনতায ধংসিনা. তথারূপস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘অযম্পি অপ্পিচ্ছতাদিগুণে যুত্তো’’তি মঞ্ঞমানা মনুস্সা দাতব্বং মঞ্ঞন্তি. সো পন ততো পট্ঠায ৰিঞ্ঞূপুরিসানং চিত্তং আরাধেতুং অসক্কোন্তো তম্হাপি লাভা পরিহাযতি. এৰং ধংসিপুগ্গলো অত্তনোপি পরস্সপি লাভং নাসেতিযেৰ.
পক্খন্দিনাতি পক্খন্দচারিনা. পরেসং কিচ্চানিপি অত্তনো কিচ্চানি ৰিয দস্সেন্তো পাতোৰ ভিক্খূসু চেতিযঙ্গণাদীসু ৰত্তং কত্ৰা কম্মট্ঠানমনসিকারেন থোকং নিসীদিত্ৰা উট্ঠায গামং পৰিসন্তেসু মুখং ধোৰিত্ৰা পণ্ডুকাসাৰপারুপনঅক্খিঅঞ্জনসীসমক্খনাদীহি অত্তভাৰং মণ্ডেত্ৰা সম্মজ্জন্তো ৰিয দ্ৰে তযো সম্মজ্জনিপহারে দত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকাভিমুখো হোতি. মনুস্সা পাতোৰ ‘‘চেতিযং ৰন্দিস্সাম, মালাপূজং করিস্সামা’’তি আগতা তং দিস্ৰা ‘‘অযং ৰিহারো ইমং দহরং নিস্সায পটিজগ্গনং লভতি, ইমং মা পমজ্জিত্থা’’তি ৰত্ৰা তস্স দাতব্বং মঞ্ঞন্তি. এৰরূপেন পক্খন্দিনাপি সুজীৰং. পগব্ভেনাতি কাযপাগব্ভিযাদীহি সমন্নাগতেন. সংকিলিট্ঠেন জীৰিতন্তি এৰং জীৰিকং কপ্পেত্ৰা জীৰন্তেন হি পুগ্গলেন সংকিলিট্ঠেন হুত্ৰা জীৰিতং নাম হোতি, তং দুজ্জীৰিতং পাপমেৰাতি অত্থো.
হিরীমতা চাতি হিরোত্তপ্পসম্পন্নেন পুগ্গলেন দুজ্জীৰং. সো হি অমাতাদযোৰ ‘‘মাতা মে’’তিআদীনি অৰত্ৰা অধম্মিকে পচ্চযে গূথং ৰিয জিগুচ্ছন্তো ধম্মেন সমেন পরিযেসন্তো সপদানং পিণ্ডায চরিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তো লূখং জীৰিকং জীৰতীতি অত্থো. সুচিগৰেসিনাতি সুচীনি কাযকম্মাদীনি গৰেসন্তেন. অলীনেনাতি জীৰিতৰুত্তিমনল্লীনেন. সুদ্ধাজীৰেন পস্সতাতি এৰরূপো হি পুগ্গলো সুদ্ধাজীৰো নাম হোতি. তেন এৰং সুদ্ধাজীৰেন তমেৰ সুদ্ধাজীৰং সারতো পস্সতা লূখজীৰিতৰসেন দুজ্জীৰং হোতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
চূল়সারিৰত্থু ছট্ঠং.
৭. পঞ্চউপাসকৰত্থু
যো পাণন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চ উপাসকে আরব্ভ কথেসি.
তেসু হি একো পাণাতিপাতাৰেরমণিসিক্খাপদমেৰ রক্খতি, ইতরে ইতরানি. তে একদিৰসং ‘‘অহং দুক্করং করোমি, দুক্করং রক্খামী’’তি ৰিৰাদাপন্না সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা তমত্থং আরোচেসুং. সত্থা তেসং কথং সুত্ৰা একসীলম্পি কনিট্ঠকং অকত্ৰা ‘‘সব্বানেৰ দুরক্খানী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
২৪৬. ‘‘যো পাণমতিপাতেতি, মুসাৰাদঞ্চ ভাসতি;
লোকে অদিন্নমাদিযতি, পরদারঞ্চ গচ্ছতি.
২৪৭. ‘‘সুরামেরযপানঞ্চ, যো নরো অনুযুঞ্জতি;
ইধেৰ মেসো লোকস্মিং, মূলং খণতি অত্তনো.
২৪৮. ‘‘এৰং ভো পুরিস জানাহি, পাপধম্মা অসঞ্ঞতা;
মা তং লোভো অধম্মো চ, চিরং দুক্খায রন্ধযু’’ন্তি.
তত্থ যো পাণমতিপাতেতীতি যো সাহত্থিকাদীসু ছসু পযোগেসু একপযোগেনাপি পরস্স জীৰিতিন্দ্রিযং উপচ্ছিন্দতি. মুসাৰাদন্তি পরেসং অত্থভঞ্জনকং মুসাৰাদঞ্চ ভাসতি. লোকে অদিন্নমাদিযতীতি ইমস্মিং সত্তলোকে থেয্যাৰহারাদীসু একেনপি অৰহারেন পরপরিগ্গহিতং আদিযতি. পরদারঞ্চ গচ্ছতীতি পরস্স রক্খিতগোপিতেসু ভণ্ডেসু অপরজ্ঝন্তো উপ্পথচারং চরতি. সুরামেরযপানন্তি যস্স কস্সচি সুরায চেৰ মেরযস্স চ পানং. অনুযুঞ্জতীতি সেৰতি বহুলীকরোতি. মূলং খণতীতি তিট্ঠতু পরলোকো, সো পন পুগ্গলো ইধ লোকস্মিংযেৰ যেন খেত্তৰত্থুআদিনা মূলেন পতিট্ঠপেয্য, তম্পি অট্ঠপেত্ৰা ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰা সুরং পিৰন্তো অত্তনো মূলং খণতি, অনাথো কপণো হুত্ৰা ৰিচরতি. এৰং, ভোতি পঞ্চদুস্সীল্যকম্মকারকং পুগ্গলং আলপতি. পাপধম্মাতি লামকধম্মা. অসঞ্ঞতাতি কাযসঞ্ঞতাদিরহিতা. অচেতসাতিপি পাঠো, অচিত্তকাতি অত্থো. লোভো অধম্মো চাতি লোভো চেৰ দোসো চ. উভযম্পি হেতং অকুসলমেৰ. চিরং দুক্খায রন্ধযুন্তি চিরকালং নিরযদুক্খাদীনং অত্থায তং এতে ধম্মা মা রন্ধেন্তু মা মত্থেন্তূতি অত্থো.
দেসনাৰসানে তে পঞ্চ উপাসকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চউপাসকৰত্থু সত্তমং.
৮. তিস্সদহরৰত্থু
দদাতি ৰেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো তিস্সদহরং নাম আরব্ভ কথেসি.
সো কির অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো ৰিসাখায উপাসিকাযাতি পঞ্চন্নং অরিযসাৰককোটীনং দানং নিন্দন্তো ৰিচরি, অসদিসদানম্পি নিন্দিযেৰ. তেসং তেসং দানগ্গে সীতলং লভিত্ৰা ‘‘সীতল’’ন্তি নিন্দি, উণ্হং লভিত্ৰা ‘‘উণ্হ’’ন্তি নিন্দি. অপ্পং দেন্তেপি ‘‘কিং ইমে অপ্পমত্তকং দেন্তী’’তি নিন্দি, বহুং দেন্তেপি ‘‘ইমেসং গেহে ঠপনট্ঠানং মঞ্ঞে নত্থি, ননু নাম ভিক্খূনং যাপনমত্তং দাতব্বং, এত্তকং যাগুভত্তং নিরত্থকমেৰ ৰিস্সজ্জতী’’তি নিন্দি. অত্তনো পন ঞাতকে আরব্ভ ‘‘অহো অম্হাকং ঞাতকানং গেহং চতূহি দিসাহি আগতাগতানং ভিক্খূনং ওপানভূত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা পসংসং পৰত্তেসি. সো পনেকস্স দোৰারিকস্স পুত্তো জনপদং ৰিচরন্তেহি ৰড্ঢকীহি সদ্ধিং ৰিচরন্তো সাৰত্থিং পত্ৰা পব্বজিতো. অথ নং ভিক্খূ এৰং মনুস্সানং দানাদীনি নিন্দন্তং দিস্ৰা ‘‘পরিগ্গণ্হিস্সাম ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘আৰুসো, তৰ ঞাতকা কহং ৰসন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অসুকগামে নামা’’তি সুত্ৰাৰ কতিপযে দহরে পেসেসুং. তে তত্থ গন্ত্ৰা গামৰাসিকেহি আসনসালায নিসীদাপেত্ৰা কতসক্কারা পুচ্ছিংসু – ‘‘ইমম্হা গামা নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতো তিস্সো নাম দহরো অত্থি. তস্স কতমে ঞাতকা’’তি? মনুস্সা ‘‘ইধ কুলগেহতো নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতদারকো নত্থি, কিং নু খো ইমে ৰদন্তী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, একো দোৰারিকপুত্তো ৰড্ঢকীহি সদ্ধিং ৰিচরিত্ৰা পব্বজিতোতি সুণোম, তং সন্ধায ৰদেথ মঞ্ঞে’’তি আহংসু. দহরভিক্খূ তিস্সস্স তত্থ ইস্সরঞাতকানং অভাৰং ঞত্ৰা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ‘‘অকারণমেৰ, ভন্তে, তিস্সো ৰিলপন্তো ৰিচরতী’’তি তং পৰত্তিং ভিক্খূনং আরোচেসুং. ভিক্খূপি তং তথাগতস্স আরোচেসুং.
সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ ৰিকত্থেন্তো ৰিচরতি, পুব্বেপি ৰিকত্থকোৰ অহোসী’’তি ৰত্ৰা ভিক্খূহি যাচিতো অতীতং আহরিত্ৰা –
‘‘বহুম্পি সো ৰিকত্থেয্য, অঞ্ঞং জনপদং গতো;
অন্ৰাগন্ত্ৰান দূসেয্য, ভুঞ্জ ভোগে কটাহকা’’তি. (জা. ১.১.১২৫) –
ইমং কটাহজাতকং ৰিত্থারেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, যো হি পুগ্গলো পরেহি অপ্পকে ৰা বহুকে ৰা লূখে ৰা পণীতে ৰা দিন্নে অঞ্ঞেসং ৰা দত্ৰা অত্তনো অদিন্নে মঙ্কু হোতি, তস্স ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা মগ্গফলাদীনি ৰা ন উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
২৪৯. ‘‘দদাতি ৰে যথাসদ্ধং, যথাপসাদনং জনো;
তত্থ যো চ মঙ্কু হোতি, পরেসং পানভোজনে;
ন সো দিৰা ৰা রত্তিং ৰা, সমাধিমধিগচ্ছতি.
২৫০. ‘‘যস্স চেতং সমুচ্ছিন্নং, মূলঘচ্চং সমূহতং;
স ৰে দিৰা ৰা রত্তিং ৰা, সমাধিমধিগচ্ছতী’’তি.
তত্থ দদাতি ৰে যথাসদ্ধন্তি লূখপণীতাদীসু যংকিঞ্চি দেন্তো জনো যথাসদ্ধং অত্তনো সদ্ধানুরূপমেৰ দেতি. যথাপসাদনন্তি থেরনৰাদীসু চস্স যস্মিং যস্মিং পসাদো উপ্পজ্জতি, তস্স দেন্তো যথাপসাদনং অত্তনো পসাদানুরূপমেৰ দেতি. তত্থাতি তস্মিং পরস্স দানে ‘‘মযা অপ্পং ৰা লদ্ধং, লূখং ৰা লদ্ধ’’ন্তি মঙ্কুভাৰং আপজ্জতি. সমাধিন্তি সো পুগ্গলো দিৰা ৰা রত্তিং ৰা উপচারপ্পনাৰসেন ৰা মগ্গফলৰসেন ৰা সমাধিং নাধিগচ্ছতি. যস্স চেতন্তি যস্স পুগ্গলস্স এতং একেসু ঠানেসু মঙ্কুভাৰসঙ্খাতং অকুসলং সমুচ্ছিন্নং মূলঘচ্চং কত্ৰা অরহত্তমগ্গঞাণেন সমূহতং, সো ৰুত্তপ্পকারং সমাধিং অধিগচ্ছতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
তিস্সদহরৰত্থু অট্ঠমং.
৯. পঞ্চউপাসকৰত্থু
নত্থি রাগসমো অগ্গীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চ উপাসকে আরব্ভ কথেসি.
তে কির ধম্মং সোতুকামা ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. বুদ্ধানঞ্চ ‘‘অযং খত্তিযো, অযং ব্রাহ্মণো, অযং অড্ঢো, অযং দুগ্গতো, ইমস্স উল়ারং কত্ৰা ধম্মং দেসেস্সামি, ইমস্স নো’’তি চিত্তং ন উপ্পজ্জতি. যংকিঞ্চি আরব্ভ ধম্মং দেসেন্তো ধম্মগারৰং পুরক্খত্ৰা আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয দেসেতি. এৰং দেসেন্তস্স পন তথাগতস্স সন্তিকে নিসিন্নানং তেসং একো নিসিন্নকোৰ নিদ্দাযি, একো অঙ্গুলিযা ভূমিং লিখন্তো নিসীদি, একো একং রুক্খং চালেন্তো নিসীদি, একো আকাসং উল্লোকেন্তো নিসীদি, একো পন সক্কচ্চং ধম্মং অস্সোসি.
আনন্দত্থেরো সত্থারং বীজযমানো তেসং আকারং ওলোকেন্তো সত্থারং আহ – ‘‘ভন্তে, তুম্হে ইমেসং মহামেঘগজ্জিতং গজ্জন্তা ৰিয ধম্মং দেসেথ, এতে পন তুম্হেসুপি ধম্মং কথেন্তেসু ইদঞ্চিদঞ্চ করোন্তা নিসিন্না’’তি. ‘‘আনন্দ, ত্ৰং এতে ন জানাসী’’তি? ‘‘আম, ন জানামি, ভন্তে’’তি. এতেসু হি যো এস নিদ্দাযন্তো নিসিন্নো, এস পঞ্চ জাতিসতানি সপ্পযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ভোগেসু সীসং ঠপেত্ৰা নিদ্দাযি, ইদানিপিস্স নিদ্দায তিত্তি নত্থি, নাস্স কণ্ণং মম সদ্দো পৰিসতীতি. কিং পন, ভন্তে, পটিপাটিযা কথেথ, উদাহু অন্তরন্তরাতি. আনন্দ, এতস্স হি কালেন মনুস্সত্তং, কালেন দেৰত্তং, কালেন নাগত্তন্তি এৰং অন্তরন্তরা উপ্পজ্জন্তস্স উপপত্তিযো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনাপি ন সক্কা পরিচ্ছিন্দিতুং. পটিপাটিযা পনেস পঞ্চ জাতিসতানি নাগযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা নিদ্দাযন্তোপি নিদ্দায অতিত্তোযেৰ. অঙ্গুলিযা ভূমিং লিখন্তো নিসিন্নপুরিসোপি পঞ্চ জাতিসতানি গণ্ডুপ্পাদযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ভূমিং খণি, ইদানিপি ভূমিং খণন্তোৰ মম সদ্দং ন সুণাতি. এস রুক্খং চালেন্তো নিসিন্নপুরিসোপি পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি মক্কটযোনিযং নিব্বত্তি, ইদানিপি পুব্বাচিণ্ণৰসেন রুক্খং চালেতিযেৰ, নাস্স কণ্ণং মম সদ্দো পৰিসতি. এস আকাসং উল্লোকেত্ৰা নিসিন্নপুরিসোপি পঞ্চ জাতিসতানি নক্খত্তপাঠকো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ইদানি পুব্বাচিণ্ণৰসেন অজ্জাপি আকাসমেৰ উল্লোকেতি, নাস্স কণ্ণং মম সদ্দো পৰিসতি. এস সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তো নিসিন্নপুরিসো পন পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ মন্তজ্ঝাযকব্রাহ্মণো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ইদানিপি মন্তং সংসন্দন্তো ৰিয সক্কচ্চং সুণাতীতি.
‘‘ভন্তে, তুম্হাকং ধম্মদেসনা ছৰিআদীনি ছিন্দিত্ৰা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ তিট্ঠতি, কস্মা ইমে তুম্হেসুপি ধম্মং দেসেন্তেসু সক্কচ্চং ন সুণন্তী’’তি? ‘‘আনন্দ, মম ধম্মো সুস্সৰনীযোতি সঞ্ঞং করোসি মঞ্ঞে’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, দুস্সৰনীযো’’তি? ‘‘আম, আনন্দা’’তি. ‘‘কস্মা, ভন্তে’’তি? ‘‘আনন্দ, বুদ্ধোতি ৰা ধম্মোতি ৰা সঙ্ঘোতি ৰা পদং ইমেহি সত্তেহি অনেকেসুপি কপ্পকোটিসতসহস্সেসু অসুতপুব্বং. যস্মা ইমং ধম্মং সোতুং ন সক্কোন্তা অনমতগ্গে সংসারে ইমে সত্তা অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথংযেৰ সুণন্তা আগতা, তস্মা সুরাপানকেল়িমণ্ডলাদীসু গাযন্তা নচ্চন্তা ৰিচরন্তি, ধম্মং সোতুং ন সক্কোন্তী’’তি. ‘‘কিং নিস্সায পনেতে ন সক্কোন্তি, ভন্তে’’তি?
অথস্স সত্থা, ‘‘আনন্দ, রাগং নিস্সায দোসং নিস্সায মোহং নিস্সায তণ্হং নিস্সায ন সক্কোন্তি. রাগগ্গিসদিসো অগ্গি নাম নত্থি, সো ছারিকম্পি অসেসেত্ৰা সত্তে দহতি. কিঞ্চাপি সত্তসূরিযপাতুভাৰং নিস্সায উপ্পন্নো কপ্পৰিনাসকো অগ্গিপি কিঞ্চি অনৰসেসেত্ৰাৰ লোকং দহতি, সো পন অগ্গি কদাচিযেৰ দহতি. রাগগ্গিনো অদহনকালো নাম নত্থি, তস্মা রাগসমো ৰা অগ্গি দোসসমো ৰা গহো মোহসমং ৰা জালং তণ্হাসমা ৰা নদী নাম নত্থী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
২৫১. ‘‘নত্থি রাগসমো অগ্গি, নত্থি দোসসমো গহো;
নত্থি মোহসমং জালং, নত্থি তণ্হাসমা নদী’’তি.
তত্থ রাগসমোতি ধূমাদীসু কিঞ্চি অদস্সেত্ৰা অন্তোযেৰ উট্ঠায ঝাপনৰসেন রাগেন সমো অগ্গি নাম নত্থি. দোসসমোতি যক্খগহঅজগরগহকুম্ভিলগহাদযো একস্মিংযেৰ অত্তভাৰে গণ্হিতুং সক্কোন্তি, দোসগহো পন সব্বত্থ একন্তমেৰ গণ্হাতীতি দোসেন সমো গহো নাম নত্থি. মোহসমন্তি ওনন্ধনপরিযোনন্ধনট্ঠেন পন মোহসমং জালং নাম নত্থি. তণ্হাসমাতি গঙ্গাদীনং নদীনং পুণ্ণকালোপি ঊনকালোপি সুক্খকালোপি পঞ্ঞাযতি, তণ্হায পন পুণ্ণকালো ৰা সুক্খকালো ৰা নত্থি, নিচ্চং ঊনাৰ পঞ্ঞাযতীতি দুপ্পূরণট্ঠেন তণ্হায সমা নদী নাম নত্থীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তো উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চউপাসকৰত্থু নৰমং.
১০. মেণ্ডকসেট্ঠিৰত্থু
সুদস্সং ৰজ্জন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ভদ্দিযনগরং নিস্সায জাতিযাৰনে ৰিহরন্তো মেণ্ডকসেট্ঠিং আরব্ভ কথেসি.
সত্থা কির অঙ্গুত্তরাপেসু চারিকং চরন্তো মেণ্ডকসেট্ঠিনো চ, ভরিযায চস্স চন্দপদুমায, পুত্তস্স চ ধনঞ্চযসেট্ঠিনো, সুণিসায চ সুমনদেৰিযা, নত্তায চস্স ৰিসাখায, দাসস্স চ পুণ্ণস্সাতি ইমেসং সোতাপত্তিফলূপনিস্সযং দিস্ৰা ভদ্দিযনগরং গন্ত্ৰা জাতিযাৰনে ৰিহাসি. মেণ্ডকসেট্ঠি সত্থু আগমনং অস্সোসি. কস্মা পনেস মেণ্ডকসেট্ঠি নাম জাতোতি? তস্স কির পচ্ছিমগেহে অট্ঠকরীসমত্তে ঠানে হত্থিঅস্সউসভপমাণা সুৰণ্ণমেণ্ডকা পথৰিং ভিন্দিত্ৰা পিট্ঠিযা পিট্ঠিং পহরমানা উট্ঠহিংসু. তেসং মুখেসু পঞ্চৰণ্ণানং সুত্তানং গেণ্ডুকা পক্খিত্তা হোন্তি. সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীহি ৰা ৰত্থচ্ছাদনহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীহি ৰা অত্থে সতি তেসং মুখতো গেণ্ডুকে অপনেন্তি, একস্সাপি মেণ্ডকস্স মুখতো জম্বুদীপৰাসীনং পহোনকং সপ্পিতেলমধুফাণিতৰত্থচ্ছাদনহিরঞ্ঞসুৰণ্ণং নিক্খমতি. ততো পট্ঠায মেণ্ডকসেট্ঠীতি পঞ্ঞাযি.
কিং পনস্স পুব্বকম্মন্তি? ৰিপস্সীবুদ্ধকালে কির এস অৰরোজস্স নাম কুটুম্বিকস্স ভাগিনেয্যো মাতুলেন সমাননামো অৰরোজো নাম অহোসি. অথস্স মাতুলো সত্থু গন্ধকুটিং কাতুং আরভি. সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘মাতুল, উভোপি সহেৰ করোমা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অহং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং অসাধারণং কত্ৰা এককোৰ করিস্সামী’’তি তেন পন পটিক্খিত্তকালে ‘‘ইমস্মিং ঠানে গন্ধকুটিযা কতায ইমস্মিং নাম ঠানে কুঞ্জরসালং নাম লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা অরঞ্ঞতো দব্বসম্ভারে আহরাপেত্ৰা একং থম্ভং সুৰণ্ণখচিতং, একং রজতখচিতং, একং মণিখচিতং, একং সত্তরতনখচিতন্তি এৰং তুলাসঙ্ঘাতদ্ৰারকৰাটৰাতপানগোপানসীছদনিট্ঠকা সব্বাপি সুৰণ্ণাদিখচিতাৰ কারেত্ৰা গন্ধকুটিযা সম্মুখট্ঠানে তথাগতস্স সত্তরতনমযং কুঞ্জরসালং কারেসি. তস্সা উপরি ঘনরত্তসুৰণ্ণমযা কম্বলা পৰাল়মযা সিখরথূপিকাযো অহেসুং. কুঞ্জরসালায মজ্ঝে ঠানে রতনমণ্ডপং কারেত্ৰা ধম্মাসনং পতিট্ঠাপেসি. তস্স ঘনরত্তসুৰণ্ণমযা পাদা অহেসুং, তথা চতস্সো অটনিযো. চত্তারো পন সুৰণ্ণমেণ্ডকে কারাপেত্ৰা আসনস্স চতুন্নং পাদানং হেট্ঠা ঠপেসি, দ্ৰে মেণ্ডকে কারাপেত্ৰা পাদপীঠকায হেট্ঠা ঠপেসি, ছ সুৰণ্ণমেণ্ডকে কারাপেত্ৰা মণ্ডপং পরিক্খিপেন্তো ঠপেসি. ধম্মাসনং পঠমং সুত্তমযেহি রজ্জুকেহি ৰাযাপেত্ৰা মজ্ঝে সুৰণ্ণসুত্তমযেহি উপরি মুত্তমযেহি সুত্তেহি ৰাযাপেসি. তস্স চন্দনমযো অপস্সযো অহোসি. এৰং কুঞ্জরসালং নিট্ঠাপেত্ৰা সালামহং করোন্তো অট্ঠসট্ঠীহি ভিক্খুসতসহস্সেহি সদ্ধিং সত্থারং নিমন্তেত্ৰা চত্তারো মাসে দানং দত্ৰা ওসানদিৰসে তিচীৰরং অদাসি. তত্থ সঙ্ঘনৰকস্স সতসহস্সগ্ঘনিকং পাপুণি.
এৰং ৰিপস্সীবুদ্ধকালে পুঞ্ঞকম্মং কত্ৰা ততো চুতো দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরন্তো ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে বারাণসিযং মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৰা বারাণসিসেট্ঠি নাম অহোসি. সো একদিৰসং রাজূপট্ঠানং গচ্ছন্তো পুরোহিতং দিস্ৰা ‘‘কিং, আচরিয, নক্খত্তমুহুত্তং, উপধারেথা’’তি আহ. আম, উপধারেমি, কিং অঞ্ঞং অম্হাকং কম্মন্তি. তেন হি কীদিসং জনপদচারিত্তন্তি? একং ভযং ভৰিস্সতীতি. কিং ভযং নামাতি? ছাতকভযং সেট্ঠীতি. কদা ভৰিস্সতীতি? ইতো তিণ্ণং সংৰচ্ছরানং অচ্চযেনাতি. তং সুত্ৰা সেট্ঠি বহুং কসিকম্মং কারেত্ৰা গেহে ৰিজ্জমানধনেনাপি ধঞ্ঞমেৰ গহেত্ৰা অড্ঢতেরসানি কোট্ঠসতানি কারেত্ৰা সব্বকোট্ঠকে ৰীহীহি পরিপূরেসি. কোট্ঠেসু অপ্পহোন্তেসু চাটিআদীনি পূরেত্ৰা অৰসেসং ভূমিযং আৰাটে কত্ৰা নিখণি. নিধানাৰসেসং মত্তিকায সদ্ধিং মদ্দিত্ৰা ভিত্তিযো লিম্পাপেসি.
সো অপরেন সমযেন ছাতকভযে সম্পত্তে যথানিক্খিত্তং ধঞ্ঞং পরিভুঞ্জন্তো কোট্ঠেসু চ চাটিআদীসু চ নিক্খিত্তধঞ্ঞে পরিক্খীণে পরিজনে পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘গচ্ছথ, তাতা, পব্বতপাদং পৰিসিত্ৰা জীৰন্তা সুভিক্খকালে মম সন্তিকং আগন্তুকামা আগচ্ছথ, অনাগন্তুকামা তত্থ তত্থেৰ জীৰথা’’তি. তে রোদমানা অস্সুমুখা হুত্ৰা সেট্ঠিং ৰন্দিত্ৰা খমাপেত্ৰা সত্তাহং নিসীদিত্ৰা তথা অকংসু. তস্স পন সন্তিকে ৰেয্যাৰচ্চকরো একোৰ পুণ্ণো নাম দাসো ওহীযি, তেন সদ্ধিং সেট্ঠিজাযা সেট্ঠিপুত্তো সেট্ঠিসুণিসাতি পঞ্চেৰ জনা অহেসুং. তে ভূমিযং আৰাটেসু নিহিতধঞ্ঞেপি পরিক্খীণে ভিত্তিমত্তিকং পাতেত্ৰা তেমেত্ৰা ততো লদ্ধধঞ্ঞেন যাপযিংসু. অথস্স জাযা ছাতকে অৰত্থরন্তে মত্তিকায খীযমানায ভিত্তিপাদেসু অৰসিট্ঠমত্তিকং পাতেত্ৰা তেমেত্ৰা অড্ঢাল়্হকমত্তং ৰীহিং লভিত্ৰা কোট্টেত্ৰা একং তণ্ডুলনাল়িং গহেত্ৰা ‘‘ছাতককালে চোরা বহূ হোন্তী’’তি চোরভযেন একস্মিং কুটে পক্খিপিত্ৰা পিদহিত্ৰা ভূমিযং নিখণিত্ৰা ঠপেসি. অথ নং সেট্ঠি রাজূপট্ঠানতো আগন্ত্ৰা আহ – ‘‘ভদ্দে, ছাতোম্হি, অত্থি কিঞ্চী’’তি. সা ৰিজ্জমানং ‘‘নত্থী’’তি অৰত্ৰা ‘‘একা তণ্ডুলনাল়ি অত্থী’’তি আহ. ‘‘কহং সা’’তি? ‘‘চোরভযেন মে নিখণিত্ৰা ঠপিতা’’তি. ‘‘তেন হি নং উদ্ধরিত্ৰা কিঞ্চি পচাহী’’তি. ‘‘সচে যাগুং পচিস্সামি, দ্ৰে ৰারে লভিস্সতি. সচে ভত্তং পচিস্সামি, একৰারমেৰ লভিস্সতি, কিং পচামি, সামী’’তি আহ. ‘‘অম্হাকং অঞ্ঞো পচ্চযো নত্থি, ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা মরিস্সাম, ভত্তমেৰ পচাহী’’তি. সা ভত্তং পচিত্ৰা পঞ্চ কোট্ঠাসে কত্ৰা সেট্ঠিনো কোট্ঠাসং ৰড্ঢেত্ৰা পুরতো ঠপেসি.
তস্মিং খণে গন্ধমাদনপব্বতে পচ্চেকবুদ্ধো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠাতি. অন্তোসমাপত্তিযং কির সমাপত্তিবলেন জিঘচ্ছা ন বাধতি. সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতানং পন বলৰতী হুত্ৰা উদরপটলং ডয্হন্তী ৰিয উপ্পজ্জতি. তস্মা তে লভনট্ঠানং ওলোকেত্ৰা গচ্ছন্তি. তং দিৰসঞ্চ তেসং দানং দত্ৰা সেনাপতিট্ঠানাদীসু অঞ্ঞতরসম্পত্তিং লভন্তি. তস্মা সোপি দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তো ‘‘সকলজম্বুদীপে ছাতকভযং উপ্পন্নং, সেট্ঠিগেহে চ পঞ্চন্নং জনানং নাল়িকোদনোৰ পক্কো, সদ্ধা নু খো এতে, সক্খিস্সন্তি ৰা মম সঙ্গহং কাতু’’ন্তি তেসং সদ্ধভাৰঞ্চ সঙ্গহং কাতুং সমত্থভাৰঞ্চ দিস্ৰা পত্তচীৰরমাদায মহাসেট্ঠিস্স পুরতো দ্ৰারে ঠিতমেৰ অত্তানং দস্সেসি. সো তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো ‘‘পুব্বেপি মযা দানস্স অদিন্নত্তা এৰরূপং ছাতকং দিট্ঠং, ইদং খো পন ভত্তং মং একদিৰসমেৰ রক্খেয্য. অয্যস্স পন দিন্নং অনেকাসু কপ্পকোটীসু মম হিতসুখাৰহং ভৰিস্সতী’’তি তং ভত্তপাতিং অপনেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা গেহং পৰেসেত্ৰা আসনে নিসিন্নস্স পাদে ধোৰিত্ৰা সুৰণ্ণপাদপীঠে ঠপেত্ৰা ভত্তপাতিমাদায পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তে ওকিরি. উপড্ঢাৰসেসে ভত্তে পচ্চেকবুদ্ধো হত্থেন পত্তং পিদহি. অথ নং, ‘‘ভন্তে, একায তণ্ডুলনাল়িযা পঞ্চন্নং জনানং পক্কওদনস্স অযং একো কোট্ঠাসো, ইমং দ্ৰিধা কাতুং ন সক্কা. মা ময্হং ইধলোকে সঙ্গহং করোথ, অহং নিরৰসেসং দাতুকামোম্হী’’তি ৰত্ৰা সব্বং ভত্তমদাসি. দত্ৰা চ পন পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘মা, ভন্তে, পুন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে এৰরূপং ছাতকভযং অদ্দসং, ইতো পট্ঠায সকলজম্বুদীপৰাসীনং বীজভত্তং দাতুং সমত্থো ভৰেয্যং, সহত্থেন কম্মং কত্ৰা জীৰিকং ন কপ্পেয্যং, অড্ঢতেরস কোট্ঠসতানি সোধাপেত্ৰা সীসং ন্হাযিত্ৰা তেসং দ্ৰারে নিসীদিত্ৰা উদ্ধং ওলোকিতক্খণেযেৰ মে রত্তসালিধারা পতিত্ৰা সব্বকোট্ঠে পূরেয্যুং. নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে চ অযমেৰ ভরিযা, অযমেৰ পুত্তো, অযমেৰ সুণিসা, অযমেৰ দাসো হোতূ’’তি.
ভরিযাপিস্স ‘‘মম সামিকে জিঘচ্ছায পীল়িযমানে ন সক্কা মযা ভুঞ্জিতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ভন্তে, ইদানি নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে এৰরূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, ভত্তথালিকং পুরতো কত্ৰা সকলজম্বুদীপৰাসীনং ভত্তং দেন্তিযাপি চ মে যাৰ ন উট্ঠহিস্সামি, তাৰ গহিতগহিতট্ঠানং পূরিতমেৰ হোতু. অযমেৰ সামিকো, অযমেৰ পুত্তো, অযমেৰ সুণিসা, অযমেৰ দাসো হোতূ’’তি. পুত্তোপিস্স অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ভন্তে, ইতো পট্ঠায এৰরূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, একঞ্চ মে সহস্সথৰিকং গহেত্ৰা সকলজম্বুদীপৰাসীনং কহাপণং দেন্তস্সাপি অযং সহস্সথৰিকা পরিপুণ্ণাৰ হোতু, ইমেযেৰ মাতাপিতরো হোন্তু, অযং ভরিযা, অযং দাসো হোতূ’’তি.
সুণিসাপিস্স অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ইতো পট্ঠায এৰরূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, একঞ্চ মে ধঞ্ঞপিটকং পুরতো ঠপেত্ৰা সকলজম্বুদীপৰাসীনং বীজভত্তং দেন্তিযাপি খীণভাৰো মা পঞ্ঞাযিত্থ, নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে ইমেযেৰ সসুরা হোন্তু, অযমেৰ সামিকো, অযমেৰ দাসো হোতূ’’তি. দাসোপি অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ইতো পট্ঠায এৰরূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, সব্বে ইমে সামিকা হোন্তু, কসন্তস্স চ মে ইতো তিস্সো, এত্তো তিস্সো, মজ্ঝে একাতি দারুঅম্বণমত্তা সত্ত সত্ত সীতাযো গচ্ছন্তূ’’তি. সো তং দিৰসং সেনাপতিট্ঠানং পত্থেত্ৰা লদ্ধুং সমত্থোপি সামিকেসু সিনেহেন ‘‘ইমেযেৰ মে সামিকা হোন্তূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি. পচ্চেকবুদ্ধো সব্বেসম্পি ৰচনাৰসানে ‘‘এৰং হোতূ’’তি ৰত্ৰা –
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৰ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূরেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নরসো যথা.
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৰ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূরেন্তু সঙ্কপ্পা, মণি জোতিরসো যথা’’তি. –
পচ্চেকবুদ্ধগাথাহি অনুমোদনং কত্ৰা ‘‘মযা ইমেসং চিত্তং পসাদেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘যাৰ গন্ধমাদনপব্বতা ইমে মং পস্সন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা পক্কামি. তেপি ওলোকেত্ৰাৰ অট্ঠংসু. সো গন্ত্ৰা তং ভত্তং পঞ্চহি পচ্চেকবুদ্ধসতেহি সদ্ধিং সংৰিভজি. তং তস্সানুভাৰেন সব্বেসম্পি পহোতি. তে ওলোকেন্তাযেৰ অট্ঠংসু.
অতিক্কন্তে পন মজ্ঝন্হিকে সেট্ঠিভরিযা উক্খলিং ধোৰিত্ৰা পিদহিত্ৰা ঠপেসি. সেট্ঠিপি জিঘচ্ছায পীল়িতো নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দং ওক্কমি. সো সাযন্হে পবুজ্ঝিত্ৰা ভরিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, অতিৰিয ছাতোম্হি, অত্থি নু খো উক্খলিযা তলে ঝামকসিত্থানী’’তি. সা ধোৰিত্ৰা উক্খলিযা ঠপিতভাৰং জানন্তীপি ‘‘নত্থী’’তি অৰত্ৰা ‘‘উক্খলিং ৰিৰরিত্ৰা আচিক্খিস্সামী’’তি উট্ঠায উক্খলিমূলং গন্ত্ৰা উক্খলিং ৰিৰরি, তাৰদেৰ সুমনমকুলসদিসৰণ্ণস্স ভত্তস্স পূরা উক্খলি পিধানং উক্খিপিত্ৰা অট্ঠাসি. সা তং দিস্ৰাৰ পীতিযা ফুট্ঠসরীরা সেট্ঠিং আহ – ‘‘উট্ঠেহি, সামি, অহং উক্খলিং ধোৰিত্ৰা পিদহিং, সা পন সুমনমকুলসদিসৰণ্ণস্স ভত্তস্স পূরা, পুঞ্ঞানি নাম কত্তব্বরূপানি, দানং নাম কত্তব্বযুত্তকং. উট্ঠেহি, সামি, ভুঞ্জস্সূ’’তি. সা দ্ৰিন্নং পিতাপুত্তানং ভত্তং অদাসি. তেসু সুত্ৰা উট্ঠিতেসু সুণিসায সদ্ধিং নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা পুণ্ণস্স ভত্তং অদাসি. গহিতগহিতট্ঠানং ন খীযতি, কটচ্ছুনা সকিং গহিতট্ঠানমেৰ পঞ্ঞাযতি. তংদিৰসমেৰ কোট্ঠাদযো পুব্বে পূরিতনিযামেনেৰ পুন পূরযিংসু. ‘‘সেট্ঠিস্স গেহে ভত্তং উপ্পন্নং, বীজভত্তেহি অত্থিকা আগন্ত্ৰা গণ্হন্তূ’’তি নগরে ঘোসনং কারেসি. মনুস্সা তস্স গেহতো বীজভত্তং গণ্হিংসু. সকলজম্বুদীপৰাসিনো তং নিস্সায জীৰিতং লভিংসুযেৰ.
সো ততো চুতো দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভদ্দিযনগরে সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তি. ভরিযাপিস্স মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তা তস্সেৰ গেহং অগমাসি. তস্স তং পুব্বকম্মং নিস্সায পচ্ছাগেহে পুব্বে ৰুত্তপ্পকারা মেণ্ডকা উট্ঠহিংসু. পুত্তোপি নেসং পুত্তোৰ, সুণিসা সুণিসাৰ, দাসো দাসোৰ অহোসি. অথেকদিৰসং সেট্ঠি অত্তনো পুঞ্ঞং ৰীমংসিতুকামো অড্ঢতেরসানি কোট্ঠসতানি সোধাপেত্ৰা সীসং ন্হাতো দ্ৰারে নিসীদিত্ৰা উদ্ধং ওলোকেসি. সব্বানিপি ৰুত্তপ্পকারানং রত্তসালীনং পূরযিংসু. সো সেসানম্পি পুঞ্ঞানি ৰীমংসিতুকামো ভরিযঞ্চ পুত্তাদযো চ ‘‘তুম্হাকম্পি পুঞ্ঞানি ৰীমংসিস্সথা’’তি আহ.
অথস্স ভরিযা সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ তণ্ডুলে মিনাপেত্ৰা তেহি ভত্তং পচাপেত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৰা সুৰণ্ণকটচ্ছুং আদায ‘‘ভত্তেন অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৰা আগতাগতানং উপনীতভাজনানি পূরেত্ৰা অদাসি. সকলদিৰসম্পি দেন্তিযা কটচ্ছুনা গহিতট্ঠানমেৰ পঞ্ঞাযতি. তস্সা পন পুরিমবুদ্ধানম্পি ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰামহত্থেন উক্খলিং দক্খিণহত্থেন কটচ্ছুং গহেত্ৰা এৰমেৰ পত্তে পূরেত্ৰা ভত্তস্স দিন্নত্তা ৰামহত্থতলং পূরেত্ৰা পদুমলক্খণং নিব্বত্তি, দক্খিণহত্থতলং পূরেত্ৰা চন্দলক্খণং নিব্বত্তি. যস্মা পন ৰামহত্থতো ধম্মকরণং আদায ভিক্খুসঙ্ঘস্স উদকং পরিস্সাৰেত্ৰা দদমানা অপরাপরং ৰিচরি, তেনস্সা দক্খিণপাদতলং পূরেত্ৰা চন্দলক্খণং নিব্বত্তি, ৰামপাদতলং পূরেত্ৰা পদুমলক্খণং নিব্বত্তি. তস্সা ইমিনা কারণেন চন্দপদুমাতি নামং করিংসু.
পুত্তোপিস্স সীসং ন্হাতো সহস্সথৰিকং আদায ‘‘কহাপণেহি অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰত্ৰা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূরেত্ৰা অদাসি. থৰিকায কহাপণসহস্সং অহোসিযেৰ. সুণিসাপিস্স সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা ৰীহিপিটকং আদায আকাসঙ্গণে নিসিন্না ‘‘বীজভত্তেহি অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰত্ৰা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূরেত্ৰা অদাসি. পিটকং যথাপূরিতমেৰ অহোসি. দাসোপিস্স সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা সুৰণ্ণযুগেসু সুৰণ্ণযোত্তেহি গোণে যোজেত্ৰা সুৰণ্ণপতোদযট্ঠিং আদায দ্ৰিন্নং গোণানং গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকানি দত্ৰা ৰিসাণেসু সুৰণ্ণকোসকে পটিমুঞ্চিত্ৰা খেত্তং গন্ত্ৰা পাজেসি. ইতো তিস্সো, এত্তো তিস্সো, মজ্ঝে একাতি সত্ত সীতা ভিজ্জিত্ৰা অগমংসু. জম্বুদীপৰাসিনো ভত্তবীজহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীসু যথারুচিতং সেট্ঠিগেহতোযেৰ গণ্হিংসু. ইমে পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা.
এৰং মহানুভাৰো সেট্ঠি ‘‘সত্থা কির আগতো’’তি সুত্ৰা ‘‘সত্থু পচ্চুগ্গমনং করিস্সামী’’তি নিক্খমন্তো অন্তরামগ্গে তিত্থিযে দিস্ৰা তেহি ‘‘কস্মা তং, গহপতি, কিরিযৰাদো সমানো অকিরিযৰাদস্স সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গচ্ছসী’’তি নিৰারিযমানোপি তেসং ৰচনং অনাদিযিত্ৰা গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. অথস্স সত্থা অনুপুব্বিং কথং কথেসি. সো দেসনাৰসানে সোতাপত্তিফলং পত্ৰা সত্থু তিত্থিযেহি অৰণ্ণং ৰত্ৰা অত্তনো নিৰারিতভাৰং আরোচেসি. অথ নং সত্থা, ‘‘গহপতি, ইমে সত্তা নাম মহন্তম্পি অত্তনো দোসং ন পস্সন্তি, অৰিজ্জমানম্পি পরেসং দোসং ৰিজ্জমানং কত্ৰা তত্থ তত্থ ভুসং ৰিয ওপুনন্তী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
২৫২. ‘‘সুদস্সং ৰজ্জমঞ্ঞেসং, অত্তনো পন দুদ্দসং;