১১. জরাৰগ্গো
১. ৰিসাখায সহাযিকানং ৰত্থু
কো নু হাসো কিমানন্দোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ৰিসাখায সহাযিকাযো আরব্ভ কথেসি.
সাৰত্থিযং কির পঞ্চসতা কুলপুত্তা ‘‘এৰং ইমা অপ্পমাদৰিহারিনিযো ভৰিস্সন্তী’’তি অত্তনো অত্তনো ভরিযাযো ৰিসাখং মহাউপাসিকং সম্পটিচ্ছাপেসুং. তা উয্যানং ৰা ৰিহারং ৰা গচ্ছন্তিযো তায সদ্ধিংযেৰ গচ্ছন্তি. তা একস্মিং কালে ‘‘সত্তাহং সুরাছণো ভৰিস্সতী’’তি ছণে সঙ্ঘুট্ঠে অত্তনো অত্তনো সামিকানং সুরং পটিযাদেসুং. তে সত্তাহং সুরাছণং কীল়িত্ৰা অট্ঠমে দিৰসে কম্মন্তভেরিযা নিক্খন্তায কম্মন্তে অগমংসু. তাপি ইত্থিযো ‘‘মযং সামিকানং সম্মুখা সুরং পাতুং ন লভিম্হা, অৰসেসা সুরা চ অত্থি, ইদং যথা তে ন জানন্তি, তথা পিৰিস্সামা’’তি ৰিসাখায সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ইচ্ছাম, অয্যে, উয্যানং দট্ঠু’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘সাধু, অম্মা, তেন হি কত্তব্বকিচ্চানি কত্ৰা নিক্খমথা’’তি ৰুত্তে তায সদ্ধিং গন্ত্ৰা পটিচ্ছন্নাকারেন সুরং নীহরাপেত্ৰা উয্যানে পিৰিত্ৰা মত্তা ৰিচরিংসু. ৰিসাখাপি ‘‘অযুত্তং ইমাহি কতং, ইদানি মং ‘সমণস্স গোতমস্স সাৰিকা ৰিসাখা সুরং পিৰিত্ৰা ৰিচরতী’তি তিত্থিযাপি গরহিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৰা তা ইত্থিযো আহ – ‘‘অম্মা অযুত্তং ৰো কতং, মমপি অযসো উপ্পাদিতো, সামিকাপি ৰো কুজ্ঝিস্সন্তি, ইদানি কিং করিস্সথা’’তি. গিলানালযং দস্সযিস্সাম, অয্যেতি. তেন হি পঞ্ঞাযিস্সথ সকেন কম্মেনাতি. তা গেহং গন্ত্ৰা গিলানালযং করিংসু. অথ তাসং সামিকা ‘‘ইত্থন্নামা চ ইত্থন্নামা চ কহ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘গিলানা’’তি সুত্ৰা ‘‘অদ্ধা এতাহি অৰসেসসুরা পীতা ভৰিস্সন্তী’’তি সল্লক্খেত্ৰা তা পোথেত্ৰা অনযব্যসনং পাপেসুং. তা অপরস্মিম্পি ছণৰারে তথেৰ সুরং পিৰিতুকামা ৰিসাখং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘অয্যে, উয্যানং নো নেহী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পুব্বেপি মে তুম্হেহি অযসো উপ্পাদিতো, গচ্ছথ, ন ৰো অহং নেস্সামী’’তি তায পটিক্খিত্তা ‘‘ইদানি এৰং ন করিস্সামা’’তি সম্মন্তযিত্ৰা পুন তং উপসঙ্কমিত্ৰা আহংসু, ‘‘অয্যে, বুদ্ধপূজং কাতুকামাম্হা, ৰিহারং নো নেহী’’তি. ইদানি অম্মা যুজ্জতি, গচ্ছথ, পরিৰচ্ছং করোথাতি. তা চঙ্কোটকেহি গন্ধমালাদীনি গাহাপেত্ৰা সুরাপুণ্ণে মুট্ঠিৰারকে হত্থেহি ওলম্বেত্ৰা মহাপটে পারুপিত্ৰা ৰিসাখং উপসঙ্কমিত্ৰা তায সদ্ধিং ৰিহারং পৰিসমানা একমন্তং গন্ত্ৰা মুট্ঠিৰারকেহেৰ সুরং পিৰিত্ৰা ৰারকে ছড্ডেত্ৰা ধম্মসভাযং সত্থু পুরতো নিসীদিংসু.
ৰিসাখা ‘‘ইমাসং, ভন্তে, ধম্মং কথেথা’’তি আহ. তাপি মদৰেগেন কম্পমানসরীরা ‘‘ইচ্চাম, গাযামা’’তি চিত্তং উপ্পাদেসুং. অথেকা মারকাযিকা দেৰতা ‘‘ইমাসং সরীরে অধিমুচ্চিত্ৰা সমণস্স গোতমস্স পুরতো ৰিপ্পকারং দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তাসং সরীরে অধিমুচ্চি. তাসু একচ্চা সত্থু পুরতো পাণিং পহরিত্ৰা হসিতুং, একচ্চা নচ্চিতুং আরভিংসু. সত্থা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি আৰজ্জেন্তো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘ন ইদানি মারকাযিকানং ওতারং লভিতুং দস্সামি. ন হি মযা এত্তকং কালং পারমিযো পূরেন্তেন মারকাযিকানং ওতারলাভত্থায পূরিতা’’তি তা সংৰেজেতুং ভমুকলোমতো রস্মিযো ৰিস্সজ্জেসি, তাৰদেৰ অন্ধকারতিমিসা অহোসি. তা ভীতা অহেসুং মরণভযতজ্জিতা. তেন তাসং কুচ্ছিযং সুরা জীরি. সত্থা নিসিন্নপল্লঙ্কে অন্তরহিতো সিনেরুমুদ্ধনি ঠত্ৰা উণ্ণালোমতো রস্মিং ৰিস্সজ্জেসি, তঙ্খণংযেৰ চন্দসহস্সুগ্গমনং ৰিয অহোসি. অথ সত্থা তা ইত্থিযো আমন্তেত্ৰা ‘‘তুম্হেহি মম সন্তিকং আগচ্ছমানাহি পমত্তাহি আগন্তুং ন ৰট্টতি. তুম্হাকঞ্হি পমাদেনেৰ মারকাযিকা দেৰতা ওতারং লভিত্ৰা তুম্হে হসাদীনং অকরণট্ঠানে হসাদীনি কারাপেসি, ইদানি তুম্হেহি রাগাদীনং অগ্গীনং নিব্বাপনত্থায উস্সাহং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৪৬. ‘‘কো নু হাসো কিমানন্দো, নিচ্চং পজ্জলিতে সতি;
অন্ধকারেন ওনদ্ধা, পদীপং ন গৰেসথা’’তি.
তত্থ আনন্দোতি তুট্ঠি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমস্মিং লোকসন্নিৰাসে রাগাদীহি একাদসহি অগ্গীহি নিচ্চং পজ্জলিতে সতি কো নু তুম্হাকং হাসো ৰা তুট্ঠি ৰা? ননু এস অকত্তব্বরূপোযেৰ. অট্ঠৰত্থুকেন হি অৰিজ্জান্ধকারেন ওনদ্ধা তুম্হে তস্সেৰ অন্ধকারস্স ৰিধমনত্থায কিং কারণা ঞাণপ্পদীপং ন গৰেসথ ন করোথাতি.
দেসনাৰসানে পঞ্চসতাপি তা ইত্থিযো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু.
সত্থা তাসং অচলসদ্ধায পতিট্ঠিতভাৰং ঞত্ৰা সিনেরুমত্থকা ওতরিত্ৰা বুদ্ধাসনে নিসীদি. অথ নং ৰিসাখা আহ – ‘‘ভন্তে, সুরা নামেসা পাপিকা. এৰরূপা হি নাম ইমা ইত্থিযো তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স পুরতো নিসীদিত্ৰা ইরিযাপথমত্তম্পি সণ্ঠাপেতুং অসক্কোন্তিযো উট্ঠায পাণিং পহরিত্ৰা হসনগীতনচ্চাদীনি আরভিংসূ’’তি. সত্থা ‘‘আম, ৰিসাখে, পাপিকা এৰ এসা সুরা নাম. এতঞ্হি নিস্সায অনেকে সত্তা অনযব্যসনং পত্তা’’তি ৰত্ৰা ‘‘কদা পনেসা, ভন্তে, উপ্পন্না’’তি ৰুত্তে তস্সা উপ্পত্তিং ৰিত্থারেন কথেতুং অতীতং আহরিত্ৰা কুম্ভজাতকং (জা. ১.১৬.৩৩ আদযো) কথেসীতি.
ৰিসাখায সহাযিকানং ৰত্থু পঠমং.
২. সিরিমাৰত্থু
পস্স চিত্তকতন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো সিরিমং আরব্ভ কথেসি.
সা কির রাজগহে অভিরূপা গণিকা. একস্মিং পন অন্তোৰস্সে সুমনসেট্ঠিপুত্তস্স ভরিযায পুণ্ণকসেট্ঠিস্স ধীতায উত্তরায নাম উপাসিকায অপরজ্ঝিত্ৰা তং পসাদেতুকামা তস্সা গেহে ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং কতভত্তকিচ্চং সত্থারং খমাপেত্ৰা তং দিৰসং দসবলস্স ভত্তানুমোদনং সুত্ৰা –
‘‘অক্কোধেন জিনে কোধং, অসাধুং সাধুনা জিনে;
জিনে কদরিযং দানেন, সচ্চেনালিকৰাদিন’’ন্তি. (জা. ১.২.২; ধ. প. ২২৩) –
গাথাপরিযোসানে সোতাপত্তিফলং পাপুণি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারকথা পন কোধৰগ্গে অনুমোদনগাথাৰণ্ণনাযমেৰ আৰিভৰিস্সতি. এৰং সোতাপত্তিফলং পত্তা পন সিরিমা দসবলং নিমন্তেত্ৰা পুনদিৰসে মহাদানং দত্ৰা সঙ্ঘস্স অট্ঠকভত্তং নিবদ্ধং দাপেসি. আদিতো পট্ঠায নিবদ্ধং অট্ঠ ভিক্খূ গেহং গচ্ছন্তি. ‘‘সপ্পিং গণ্হথ, খীরং গণ্হথা’’তিআদীনি ৰত্ৰা তেসং পত্তে পূরেতি. একেন লদ্ধং তিণ্ণম্পি চতুন্নম্পি পহোতি. দেৰসিকং সোল়সকহাপণপরিব্বযেন পিণ্ডপাতো দীযতি. অথেকদিৰসং একো ভিক্খু তস্সা গেহে অট্ঠকভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তিযোজনমত্থকে একং ৰিহারং অগমাসি. অথ নং সাযং থেরুপট্ঠানে নিসিন্নং পুচ্ছিংসু – ‘‘আৰুসো, কহং ভিক্খং গহেত্ৰা আগতোসী’’তি. সিরিমায অট্ঠকভত্তং মে ভুত্তন্তি. মনাপং কত্ৰা দেতি, আৰুসোতি. ‘‘ন সক্কা তস্সা ভত্তং ৰণ্ণেতুং, অতিৰিয পণীতং কত্ৰা দেতি, একেন লদ্ধং তিণ্ণম্পি চতুন্নম্পি পহোতি, তস্সা পন দেয্যধম্মতোপি দস্সনমেৰ উত্তরিতরং. সা হি ইত্থী এৰরূপা চ এৰরূপা চা’’তি তস্সা গুণে ৰণ্ণেসি.
অথেকো ভিক্খু তস্সা গুণকথং সুত্ৰা অদস্সনেনেৰ সিনেহং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘মযা গন্ত্ৰা তং দট্ঠুং ৰট্টতী’’তি অত্তনো ৰস্সগ্গং কথেত্ৰা তং ভিক্খুং ঠিতিকং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘স্ৰে, আৰুসো, তস্মিং গেহে ত্ৰং সঙ্ঘত্থেরো হুত্ৰা অট্ঠকভত্তং লভিস্সসী’’তি সুত্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ পত্তচীৰরং আদায পক্কন্তোপি পাতোৰ অরুণে উগ্গতে সলাকগ্গং পৰিসিত্ৰা ঠিতো সঙ্ঘত্থেরো হুত্ৰা তস্সা গেহে অট্ঠকভত্তং লভি. যো পন ভিক্খু হিয্যো ভুঞ্জিত্ৰা পক্কামি, তস্স গতৰেলাযমেৰ অস্সা সরীরে রোগো উপ্পজ্জি. তস্মা সা আভরণানি ওমুঞ্চিত্ৰা নিপজ্জি. অথস্সা দাসিযো অট্ঠকভত্তং লভিত্ৰা আগতে ভিক্খূ দিস্ৰা আরোচেসুং. সা সহত্থা পত্তে গহেত্ৰা নিসীদাপেতুং ৰা পরিৰিসিতুং ৰা অসক্কোন্তী দাসিযো আণাপেসি – ‘‘অম্মা পত্তে গহেত্ৰা, অয্যে, নিসীদাপেত্ৰা যাগুং পাযেত্ৰা খজ্জকং দত্ৰা ভত্তৰেলায পত্তে পূরেত্ৰা দেথা’’তি. তা ‘‘সাধু, অয্যে’’তি ভিক্খূ পৰেসেত্ৰা যাগুং পাযেত্ৰা খজ্জকং দত্ৰা ভত্তৰেলায ভত্তস্স পত্তে পূরেত্ৰা তস্সা আরোচযিংসু. সা ‘‘মং পরিগ্গহেত্ৰা নেথ, অয্যে, ৰন্দিস্সামী’’তি ৰত্ৰা তাহি পরিগ্গহেত্ৰা ভিক্খূনং সন্তিকং নীতা ৰেধমানেন সরীরেন ভিক্খূ ৰন্দি. সো ভিক্খু তং ওলোকেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘গিলানায তাৰ এৰরূপা অযং এতিস্সা রূপসোভা, অরোগকালে পন সব্বাভরণপটিমণ্ডিতায ইমিস্সা কীদিসী রূপসম্পত্তী’’তি. অথস্স অনেকৰস্সকোটিসন্নিচিতো কিলেসো সমুদাচরি, সো অঞ্ঞাণী হুত্ৰা ভত্তং ভুঞ্জিতুং অসক্কোন্তো পত্তমাদায ৰিহারং গন্ত্ৰা পত্তং পিধায একমন্তে ঠপেত্ৰা চীৰরং পত্থরিত্ৰা নিপজ্জি.
অথ নং একো সহাযকো ভিক্খু যাচন্তোপি ভোজেতুং নাসক্খি. সো ছিন্নভত্তো অহোসি. তং দিৰসমেৰ সাযন্হসমযে সিরিমা কালমকাসি. রাজা সত্থু সাসনং পেসেসি – ‘‘ভন্তে, জীৰকস্স কনিট্ঠভগিনী, সিরিমা, কালমকাসী’’তি. সত্থা তং সুত্ৰা রঞ্ঞো সাসনং পহিণি ‘‘সিরিমায ঝাপনকিচ্চং নত্থি, আমকসুসানে তং যথা কাকসুনখাদযো ন খাদন্তি, তথা নিপজ্জাপেত্ৰা রক্খাপেথা’’তি. রাজাপি তথা অকাসি. পটিপাটিযা তযো দিৰসা অতিক্কন্তা, চতুত্থে দিৰসে সরীরং উদ্ধুমাযি, নৰহি ৰণমুখেহি পুল়ৰা পগ্ঘরিংসু, সকলসরীরং ভিন্নং সালিভত্তচাটি ৰিয অহোসি. রাজা নগরে ভেরিং চরাপেসি – ‘‘ঠপেত্ৰা গেহরক্খকে দারকে সিরিমায দস্সনত্থং অনাগচ্ছন্তানং অট্ঠ কহাপণানি দণ্ডো’’তি. সত্থু সন্তি কঞ্চ পেসেসি – ‘‘বুদ্ধপ্পমুখো কির ভিক্খুসঙ্ঘো সিরিমায দস্সনত্থং আগচ্ছতূ’’তি. সত্থা ভিক্খূনং আরোচেসি – ‘‘সিরিমায দস্সনত্থং গমিস্সামা’’তি. সোপি দহরভিক্খু চত্তারো দিৰসে কস্সচি ৰচনং অগ্গহেত্ৰা ছিন্নভত্তোৰ নিপজ্জি. পত্তে ভত্তং পূতিকং জাতং, পত্তে মলং উট্ঠহি. অথ নং সো সহাযকো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘আৰুসো, সত্থা সিরিমায দস্সনত্থং গচ্ছতী’’তি আহ. সো তথা ছাতজ্ঝত্তোপি ‘‘সিরিমা’’তি ৰুত্তপদেযেৰ সহসা উট্ঠহিত্ৰা ‘‘কিং ভণসী’’তি আহ. ‘‘সত্থা সিরিমং দট্ঠুং গচ্ছতি, ত্ৰম্পি গমিস্সসী’’তি ৰুত্তে, ‘‘আম, গমিস্সামী’’তি ভত্তং ছড্ডেত্ৰা পত্তং ধোৰিত্ৰা থৰিকায পক্খিপিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অগমাসি. সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো একপস্সে অট্ঠাসি, ভিক্খুনিসঙ্ঘোপি রাজপরিসাপি উপাসকপরিসাপি উপাসিকাপরিসাপি একেকপস্সে অট্ঠংসু.
সত্থা রাজানং পুচ্ছি – ‘‘কা এসা, মহারাজো’’তি. ভন্তে, জীৰকস্স ভগিনী, সিরিমা, নামাতি. সিরিমা, এসাতি. আম, ভন্তেতি. তেন হি নগরে ভেরিং চরাপেহি ‘‘সহস্সং দত্ৰা সিরিমং গণ্হন্তূ’’তি. রাজা তথা কারেসি. একোপি ‘হ’ন্তি ৰা ‘হু’ন্তি ৰা ৰদন্তো নাম নাহোসি. রাজা সত্থু আরোচেসি – ‘‘ন গণ্হন্তি, ভন্তে’’তি. তেন হি, মহারাজ, অগ্ঘং ওহারেহীতি. রাজা ‘‘পঞ্চসতানি দত্ৰা গণ্হন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা কঞ্চি গণ্হনকং অদিস্ৰা ‘‘অড্ঢতেয্যানি সতানি, দ্ৰে সতানি, সতং, পণ্ণাসং, পঞ্চৰীসতি কহাপণে, দস কহাপণে, পঞ্চ কহাপণে, একং কহাপণং অড্ঢং, পাদং, মাসকং, কাকণিকং দত্ৰা সিরিমং গণ্হন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেসি. কোচি তং ন ইচ্ছি. ‘‘মুধাপি গণ্হন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেসি. ‘হ’ন্তি ৰা ‘হু’ন্তি ৰা ৰদন্তো নাম নাহোসি. রাজা ‘‘মুধাপি, ভন্তে, গণ্হন্তো নাম নত্থী’’তি আহ. সত্থা ‘‘পস্সথ, ভিক্খৰে, মহাজনস্স পিযং মাতুগামং, ইমস্মিংযেৰ নগরে সহস্সং দত্ৰা পুব্বে একদিৰসং লভিংসু, ইদানি মুধা গণ্হন্তোপি নত্থি, এৰরূপং নাম রূপং খযৰযপ্পত্তং, পস্সথ, ভিক্খৰে, আতুরং অত্তভাৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৪৭. ‘‘পস্স চিত্তকতং বিম্বং, অরুকাযং সমুস্সিতং;
আতুরং বহুসঙ্কপ্পং, যস্স নত্থি ধুৰং ঠিতী’’তি.
তত্থ চিত্তকতন্তি কতচিত্তং, ৰত্থাভরণমালালত্তকাদীহি ৰিচিত্তন্তি অত্থো. বিম্বন্তি দীঘাদিযুত্তট্ঠানেসু দীঘাদীহি অঙ্গপচ্চঙ্গেহি সণ্ঠিতং অত্তভাৰং. অরুকাযন্তি নৰন্নং ৰণমুখানং ৰসেন অরুভূতং কাযং. সমুস্সিতন্তি তীহি অট্ঠিসতেহি সমুস্সিতং. আতুরন্তি সব্বকালং ইরিযাপথাদীহি পরিহরিতব্বতায নিচ্চগিলানং. বহুসঙ্কপ্পন্তি মহাজনেন বহুধা সঙ্কপ্পিতং. যস্স নত্থি ধুৰং ঠিতীতি যস্স ধুৰভাৰো ৰা ঠিতিভাৰো ৰা নত্থি, একন্তেন ভেদনৰিকিরণৰিদ্ধংসনধম্মমেৰেতং, ইমং পস্সথাতি অত্থো.
দেসনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, সোপি ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহীতি.
সিরিমাৰত্থু দুতিযং.
৩. উত্তরাথেরীৰত্থু
পরিজিণ্ণমিদন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উত্তরাথেরিং নাম ভিক্খুনিং আরব্ভ কথেসি.
থেরী কির ৰীসৰস্সসতিকা জাতিযা পিণ্ডায চরিত্ৰা লদ্ধপিণ্ডপাতা অন্তরৰীথিযং একং ভিক্খুং দিস্ৰা পিণ্ডপাতেন আপুচ্ছিত্ৰা তস্স অপটিক্খিপিত্ৰা গণ্হন্তস্স সব্বং দত্ৰা নিরাহারা অহোসি. এৰং দুতিযেপি ততিযেপি দিৰসে তস্সেৰ ভিক্খুনো তস্মিংযেৰ ঠানে ভত্তং দত্ৰা নিরাহারা অহোসি, চতুত্থে দিৰসে পন পিণ্ডায চরন্তী একস্মিং সম্বাধট্ঠানে সত্থারং দিস্ৰা পটিক্কমন্তী ওলম্বন্তং অত্তনো চীৰরকণ্ণং অক্কমিত্ৰা সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তী পরিৰত্তিত্ৰা পতি. সত্থা তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভগিনি, পরিজিণ্ণো তে অত্তভাৰো ন চিরস্সেৰ ভিজ্জিস্সতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৪৮. ‘‘পরিজিণ্ণমিদং রূপং, রোগনীল়ং পভঙ্গুরং;
ভিজ্জতি পূতিসন্দেহো, মরণন্তঞ্হি জীৰিত’’ন্তি.
তস্সত্থো – ভগিনি ইদং তৰ সরীরসঙ্খাতং রূপং মহল্লকভাৰেন পরিজিণ্ণং, তঞ্চ খো সব্বরোগানং নিৰাসট্ঠানট্ঠেন রোগনীল়ং, যথা খো পন তরুণোপি সিঙ্গালো ‘‘জরসিঙ্গালো’’তি ৰুচ্চতি, তরুণাপি গল়োচীলতা ‘‘পূতিলতা’’তি ৰুচ্চতি, এৰং তদহুজাতং সুৰণ্ণৰণ্ণম্পি সমানং নিচ্চং পগ্ঘরণট্ঠেন পূতিতায পভঙ্গুরং, সো এস পূতিকো সমানো তৰ দেহো ভিজ্জতি, ন চিরস্সেৰ ভিজ্জিস্সতীতি ৰেদিতব্বো. কিং কারণা? মরণন্তঞ্হি জীৰিতং যস্মা সব্বসত্তানং জীৰিতং মরণপরিযোসানমেৰাতি ৰুত্তং হোতি.
দেসনাৰসানে সা থেরী সোতাপত্তিফলং পত্তা, মহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
উত্তরাথেরীৰত্থু ততিযং.
৪. সম্বহুলঅধিমানিকভিক্খুৰত্থু
যানিমানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সম্বহুলে অধিমানিকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.
পঞ্চসতা কির ভিক্খূ সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ঘটেন্তা ৰাযমন্তা ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘কিলেসানং অসমুদাচারেন পব্বজিতকিচ্চং নো নিপ্ফন্নং, অত্তনা পটিলদ্ধগুণং সত্থু আরোচেস্সামা’’তি আগমিংসু. সত্থা তেসং বহিদ্ৰারকোট্ঠকং পত্তকালেযেৰ আনন্দত্থেরং আহ – ‘‘আনন্দ, এতেসং ভিক্খূনং পৰিসিত্ৰা মযা দিট্ঠেন কম্মং নত্থি, আমকসুসানং গন্ত্ৰা ততো আগন্ত্ৰা মং পস্সন্তূ’’তি. থেরো গন্ত্ৰা তেসং তমত্থং আরোচেসি. তে ‘‘কিং অম্হাকং আমকসুসানেনা’’তি অৰত্ৰাৰ ‘‘দীঘদস্সিনা বুদ্ধেন কারণং দিট্ঠং ভৰিস্সতী’’তি আমকসুসানং গন্ত্ৰা তত্থ কুণপানি পস্সন্তা একাহদ্ৰীহপতিতেসু কুণপেসু আঘাতং পটিলভিত্ৰা তং খণং পতিতেসু অল্লসরীরেসু রাগং উপ্পাদযিংসু, তস্মিং খণে অত্তনো সকিলেসভাৰং জানিংসু. সত্থা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ ওভাসং ফরিত্ৰা তেসং ভিক্খূনং সম্মুখে কথেন্তো ৰিয ‘‘নপ্পতিরূপং নু খো, ভিক্খৰে, তুম্হাকং এৰরূপং অট্ঠিসঙ্ঘাতং দিস্ৰা রাগরতিং উপ্পাদেতু’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৪৯. ‘‘যানিমানি অপত্থানি, অলাবূনেৰ সারদে;
কাপোতকানি অট্ঠীনি, তানি দিস্ৰান কা রতী’’তি.
তত্থ অপত্থানীতি ছড্ডিতানি. সারদেতি সরদকালে ৰাতাতপপহতানি তত্থ তত্থ ৰিপ্পকিণ্ণঅলাবূনি ৰিয. কাপোতকানীতি কপোতকৰণ্ণানি. তানি দিস্ৰানাতি তানি এৰরূপানি অট্ঠীনি দিস্ৰা তুম্হাকং কা রতি, ননু অপ্পমত্তকম্পি কামরতিং কাতুং ন ৰট্টতিযেৰাতি অত্থো.
দেসনাৰসানে তে ভিক্খূ যথাঠিতাৰ অরহত্তং পত্ৰা ভগৰন্তং অভিত্থৰমানা আগন্ত্ৰা ৰন্দিংসূতি.
সম্বহুলঅধিমানিকভিক্খুৰত্থু চতুত্থং.
৫. জনপদকল্যাণী রূপনন্দাথেরীৰত্থু
অট্ঠীনং নগরং কতন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো জনপদকল্যাণিং রূপনন্দাথেরিং আরব্ভ কথেসি.
সা কির একদিৰসং চিন্তেসি – ‘‘ময্হং জেট্ঠভাতিকো রজ্জসিরিং পহায পব্বজিত্ৰা লোকে অগ্গপুগ্গলো বুদ্ধো জাতো, পুত্তোপিস্স রাহুলকুমারো পব্বজিতো, ভত্তাপি মে পব্বজিতো, মাতাপি মে পব্বজিতা, অহম্পি এত্তকে ঞাতিজনে পব্বজিতে গেহে কিং করিস্সামি, পব্বজিস্সামা’’তি. সা ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৰা পব্বজি ঞাতিসিনেহেনেৰ, নো সদ্ধায, অভিরূপতায পন রূপনন্দাতি পঞ্ঞাযি. ‘‘সত্থা কির ‘রূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি ৰদেতী’’তি সুত্ৰা সা এৰং দস্সনীযে পাসাদিকে মমপি রূপে দোসং কথেয্যাতি সত্থু সম্মুখীভাৰং ন গচ্ছতি. সাৰত্থিৰাসিনো পাতোৰ দানং দত্ৰা সমাদিন্নুপোসথা সুদ্ধুত্তরাসঙ্গা গন্ধমালাদিহত্থা সাযন্হসমযে জেতৰনে সন্নিপতিত্ৰা ধম্মং সুণন্তি. ভিক্খুনিসঙ্ঘোপি সত্থু ধম্মদেসনায উপ্পন্নচ্ছন্দো ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মং সুণাতি. ধম্মং সুত্ৰা নগরং পৰিসন্তো সত্থু গুণকথং কথেন্তোৰ পৰিসতি.
চতুপ্পমাণিকে হি লোকসন্নিৰাসে অপ্পকাৰ তে সত্তা, যেসং তথাগতং পস্সন্তানং পসাদো ন উপ্পজ্জতি. রূপপ্পমাণিকাপি হি তথাগতস্স লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতং সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং দিস্ৰা পসীদন্তি, ঘোসপ্পমাণিকাপি অনেকানি জাতিসতানি নিস্সায পৰত্তং সত্থু গুণঘোসঞ্চেৰ অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং ধম্মদেসনাঘোসঞ্চ সুত্ৰা পসীদন্তি, লূখপ্পমাণিকাপিস্স চীৰরাদিলূখতং পটিচ্চ পসীদন্তি, ধম্মপ্পমাণিকাপি ‘‘এৰরূপং দসবলস্স সীলং, এৰরূপো সমাধি, এৰরূপা পঞ্ঞা, ভগৰা সীলাদীহি গুণেহি অসমো অপ্পটিপুগ্গলো’’তি পসীদন্তি. তেসং তথাগতস্স গুণং কথেন্তানং মুখং নপ্পহোতি. রূপনন্দা ভিক্খুনীনঞ্চেৰ উপাসিকানঞ্চ সন্তিকা তথাগতস্স গুণকথং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অতিৰিয মে ভাতিকস্স ৰণ্ণং কথেন্তিযেৰ. একদিৰসম্পি মে রূপে দোসং কথেন্তো কিত্তকং কথেস্সতি. যংনূনাহং ভিক্খুনীহি সদ্ধিং গন্ত্ৰা অত্তানং অদস্সেত্ৰাৰ তথাগতং পস্সিত্ৰা ধম্মমস্স সুণিত্ৰা আগচ্ছেয্য’’ন্তি. সা ‘‘অহম্পি অজ্জ ধম্মস্সৰনং গমিস্সামী’’তি ভিক্খুনীনং আরোচেসি.
ভিক্খুনিযো ‘‘চিরস্সং ৰত রূপনন্দায সত্থু উপট্ঠানং গন্তুকামতা উপ্পন্না, অজ্জ সত্থা ইমং নিস্সায ৰিচিত্রধম্মদেসনং নানানযং দেসেস্সতী’’তি তুট্ঠমানসা তং আদায নিক্খমিংসু. সা নিক্খন্তকালতো পট্ঠায ‘‘অহং অত্তানং নেৰ দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেসি. সত্থা ‘‘অজ্জ রূপনন্দা ময্হং উপট্ঠানং আগমিস্সতি, কীদিসী নু খো তস্সা ধম্মদেসনা সপ্পাযা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘রূপগরুকা এসা অত্তভাৰে বলৰসিনেহা, কণ্টকেন কণ্টকুদ্ধরণং ৰিয রূপেনেৰস্সা রূপমদনিম্মদনং সপ্পায’’ন্তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা তস্সা ৰিহারং পৰিসনসমযে একং পন অভিরূপং ইত্থিং সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং রত্তৰত্থনিৰত্থং সব্বাভরণপটিমণ্ডিতং বীজনিং গহেত্ৰা অত্তনো সন্তিকে ঠত্ৰা বীজযমানং ইদ্ধিবলেন অভিনিম্মিনি. তং খো পন ইত্থিং সত্থা চেৰ পস্সতি রূপনন্দা চ. সা ভিক্খুনীহি সদ্ধিং ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ভিক্খুনীনং পিট্ঠিপস্সে ঠত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ভিক্খুনীনং অন্তরে নিসিন্না পাদন্ততো পট্ঠায সত্থারং ওলোকেন্তী লক্খণৰিচিত্তং অনুব্যঞ্জনসমুজ্জলং ব্যামপ্পভাপরিক্খিত্তং সত্থু সরীরং দিস্ৰা পুণ্ণচন্দসস্সিরিকং মুখং ওলোকেন্তী সমীপে ঠিতং ইত্থিরূপং অদ্দস. সা তং ওলোকেত্ৰা অত্তভাৰং ওলোকেন্তী সুৰণ্ণরাজহংসিযা পুরতো কাকীসদিসং অত্তানং অৰমঞ্ঞি. ইদ্ধিমযরূপং দিট্ঠকালতো পট্ঠাযেৰ হি তস্সা অক্খীনি ভমিংসু. সা ‘‘অহো ইমিস্সা কেসা সোভনা, অহো নলাটং সোভন’’ন্তি সব্বেসং সারীরপ্পদেসানং রূপসিরিযা সমাকড্ঢিতচিত্তা তস্মিং রূপে বলৰসিনেহা অহোসি.
সত্থা তস্সা তত্থ অভিরতিং ঞত্ৰা ধম্মং দেসেন্তোৰ তং রূপং সোল়সৰস্সুদ্দেসিকভাৰং অতিক্কমিত্ৰা ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকং কত্ৰা দস্সেসি. রূপনন্দা ওলোকেত্ৰা ‘‘ন ৰতিদং রূপং পুরিমসদিস’’ন্তি থোকং ৰিরত্তচিত্তা অহোসি. সত্থা অনুক্কমেনেৰ তস্সা ইত্থিযা সকিং ৰিজাতৰণ্ণং মজ্ঝিমিত্থিৰণ্ণং জরাজিণ্ণমহল্লিকিত্থিৰণ্ণঞ্চ দস্সেসি. সাপি অনুপুব্বেনেৰ ‘‘ইদম্পি অন্তরহিতং, ইদম্পি অন্তরহিত’’ন্তি জরাজিণ্ণকালে তং ৰিরজ্জমানা খণ্ডদন্তিং পলিতসিরং ওভগ্গং গোপানসিৰঙ্কং দণ্ডপরাযণং পৰেধমানং দিস্ৰা অতিৰিয ৰিরজ্জি. অথ সত্থা তং ব্যাধিনা অভিভূতং কত্ৰা দস্সেসি. সা তঙ্খণঞ্ঞেৰ দণ্ডঞ্চ তালৰণ্টঞ্চ ছড্ডেত্ৰা মহাৰিরৰং ৰিরৰমানা ভূমিযং পতিত্ৰা সকে মুত্তকরীসে নিমুগ্গা অপরাপরং পরিৰত্তি. রূপনন্দা তম্পি দিস্ৰা অতিৰিয ৰিরজ্জি. সত্থাপি তস্সা ইত্থিযা মরণং দস্সেসি. সা তঙ্খণংযেৰ উদ্ধুমাতকভাৰং আপজ্জি, নৰহি ৰণমুখেহি পুব্বৰট্টিযো চেৰ পুল়ৰা চ পগ্ঘরিংসু, কাকাদযো সন্নিপতিত্ৰা ৰিলুম্পিংসু. রূপনন্দাপি তং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং ইত্থী ইমস্মিংযেৰ ঠানে জরং পত্তা, ব্যাধিং পত্তা, মরণং পত্তা, ইমস্সাপি মে অত্তভাৰস্স এৰমেৰ জরাব্যাধিমরণানি আগমিস্সন্তী’’তি অত্তভাৰং অনিচ্চতো পস্সি. অনিচ্চতো দিট্ঠত্তা এৰ পন দুক্খতো অনত্ততো দিট্ঠোযেৰ হোতি. অথস্সা তযো ভৰা আদিত্তা গেহা ৰিয গীৰায বদ্ধকুণপং ৰিয চ উপট্ঠহিংসু, কম্মট্ঠানাভিমুখং চিত্তং পক্খন্দি. সত্থা তায অনিচ্চতো দিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা ‘‘সক্খিস্সতি নু খো সযমেৰ অত্তনো পতিট্ঠং কাতু’’ন্তি ওলোকেন্তো ‘‘ন সক্খিস্সতি, বহিদ্ধা পচ্চযং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা তস্সা সপ্পাযৰসেন ধম্মং দেসেন্তো আহ –
‘‘আতুরং অসুচিং পূতিং, পস্স নন্দে সমুস্সযং;
উগ্ঘরন্তং পগ্ঘরন্তং, বালানং অভিপত্থিতং.
‘‘যথা ইদং তথা এতং, যথা এতং তথা ইদং;
ধাতুতো সুঞ্ঞতো পস্স, মা লোকং পুনরাগমি;
ভৰে ছন্দং ৰিরাজেত্ৰা, উপসন্তো চরিস্সতী’’তি. –
ইত্থং সুদং ভগৰা নন্দং ভিক্খুনিং আরব্ভ ইমা গাথাযো অভাসিত্থাতি. নন্দা দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা সোতাপত্তিফলং পাপুণি. অথস্সা উপরি তিণ্ণং মগ্গফলানং ৰিপস্সনাপরিৰাসত্থায সুঞ্ঞতাকম্মট্ঠানং কথেতুং, ‘‘নন্দে, মা ‘ইমস্মিং সরীরে সারো অত্থী’তি সঞ্ঞং করি. অপ্পমত্তকোপি হি এত্থ সারো নত্থি, তীণি অট্ঠিসতানি উস্সাপেত্ৰা কতং অট্ঠিনগরমেত’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৫০. ‘‘অট্ঠীনং নগরং কতং, মংসলোহিতলেপনং;
যত্থ জরা চ মচ্চু চ, মানো মক্খো চ ওহিতো’’তি.
তস্সত্থো – যথেৰ হি পুব্বণ্ণাপরণ্ণাদীনং ওদহনত্থায কট্ঠানি উস্সাপেত্ৰা ৰল্লীহি বন্ধিত্ৰা মত্তিকায ৰিলিম্পেত্ৰা নগরসঙ্খাতং বহিদ্ধা গেহং করোন্তি, এৰমিদং অজ্ঝত্তিকম্পি তীণি অট্ঠিসতানি উস্সাপেত্ৰা ন্হারুৰিনদ্ধং মংসলোহিতলেপনং তচপটিচ্ছন্নং জীরণলক্খণায জরায মরণলক্খণস্স মচ্চুনো আরোহসম্পদাদীনি পটিচ্চ মঞ্ঞনলক্খণস্স মানস্স সুকতকারণৰিনাসনলক্খণস্স মক্খস্স চ ওদহনত্থায নগরং কতং. এৰরূপো এৰ হি এত্থ কাযিকচেতসিকো আবাধো ওহিতো, ইতো উদ্ধং কিঞ্চি গয্হূপগং নত্থীতি.
দেসনাৰসানে সা থেরী অরহত্তং পাপুণি, মহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
জনপদকল্যাণী রূপনন্দাথেরীৰত্থু পঞ্চমং.
৬. মল্লিকাদেৰীৰত্থু
জীরন্তি ৰেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো মল্লিকং দেৰিং আরব্ভ কথেসি.
সা কির একদিৰসং ন্হানকোট্ঠকং পৰিট্ঠা মুখং ধোৰিত্ৰা ওনতসরীরা জঙ্ঘং ধোৰিতুং আরভি. তায চ সদ্ধিংযেৰ পৰিট্ঠো একো ৰল্লভসুনখো অত্থি. সো তং তথা ওনতং দিস্ৰা অসদ্ধম্মসন্থৰং কাতুং আরভি. সা ফস্সং সাদিযন্তী অট্ঠাসি. রাজাপি উপরিপাসাদে ৰাতপানেন ওলোকেন্তো তং দিস্ৰা ততো আগতকালে ‘‘নস্স, ৰসলি, কস্মা এৰরূপমকাসী’’তি আহ. কিং মযা কতং, দেৰাতি. সুনখেন সদ্ধিং সন্থৰোতি. নত্থেতং, দেৰাতি. মযা সামং দিট্ঠং, নাহং তৰ সদ্দহিস্সামি, নস্স, ৰসলীতি. ‘‘মহারাজ, যো কোচি ইমং কোট্ঠকং পৰিট্ঠো ইমিনা ৰাতপানেন ওলোকেন্তস্স একোৰ দ্ৰিধা পঞ্ঞাযতী’’তি অভূতং কথেসি. দেৰ, সচে মে সদ্দহসি, এতং কোট্ঠকং পৰিস, অহং তং ইমিনা ৰাতপানেন ওলোকেস্সামীতি. রাজা মূল়্হধাতুকো তস্সা ৰচনং সদ্দহিত্ৰা কোট্ঠকং পাৰিসি. সাপি খো দেৰী ৰাতপানে ঠত্ৰা ওলোকেন্তী ‘‘অন্ধবাল, মহারাজ, কিং নামেতং, অজিকায সদ্ধিং সন্থৰং করোসী’’তি আহ. ‘‘নাহং, ভদ্দে, এৰরূপং করোমী’’তি চ ৰুত্তেপি ‘‘মযা সামং দিট্ঠং, নাহং তৰ সদ্দহিস্সামী’’তি আহ.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘অদ্ধা ইমং কোট্ঠকং পৰিট্ঠো একোৰ দ্ৰিধা পঞ্ঞাযতী’’তি সদ্দহি. মল্লিকা চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা অন্ধবালতায মযা ৰঞ্চিতো, পাপং মে কতং, অযঞ্চ মে অভূতেন অব্ভাচিক্খিতো, ইদং মে কম্মং সত্থাপি জানিস্সতি, দ্ৰে অগ্গসাৰকাপি অসীতি মহাসাৰকাপি জানিস্সন্তি, অহো ৰত মে ভারিযং কম্মং কত’’ন্তি. অযং কির রঞ্ঞো অসদিসদানে সহাযিকা অহোসি. তত্থ চ একদিৰসং কতপরিচ্চাগো ধনস্স চুদ্দসকোটিঅগ্ঘনকো অহোসি. তথাগতস্স সেতচ্ছত্তং নিসীদনপল্লঙ্কো আধারকো পাদপীঠন্তি ইমানি পন চত্তারি অনগ্ঘানেৰ অহেসুং. সা মরণকালে এৰরূপং মহাপরিচ্চাগং নানুস্সরিত্ৰা তদেৰ পাপকম্মং অনুস্সরন্তী কালং কত্ৰা অৰীচিম্হি নিব্বত্তি. রঞ্ঞো পন সা অতিৰিয পিযা অহোসি. সো বলৰসোকাভিভূতো তস্সা সরীরকিচ্চং কারেত্ৰা ‘‘নিব্বত্তট্ঠানমস্সা পুচ্ছিস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকং অগমাসি. সত্থা যথা সো আগতকারণং ন সরতি, তথা অকাসি. সো সত্থু সন্তিকে সারণীযধম্মকথং সুত্ৰা গেহং পৰিট্ঠকালে সরিত্ৰা ‘‘অহং ভণে মল্লিকায নিব্বত্তট্ঠানং পুচ্ছিস্সামীতি সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা পমুট্ঠো, স্ৰে পুন পুচ্ছিস্সামী’’তি পুনদিৰসেপি অগমাসি. সত্থাপি পটিপাটিযা সত্ত দিৰসানি যথা সো ন সরতি, তথা অকাসি. সাপি সত্তাহমেৰ নিরযে পচ্চিত্ৰা অট্ঠমে দিৰসে ততো চুতা তুসিতভৰনে নিব্বত্তি. কস্মা পনস্স সত্থা অসরণভাৰং অকাসীতি? সা কির তস্স অতিৰিয পিযা অহোসি মনাপা, তস্মা তস্সা নিরযে নিব্বত্তভাৰং সুত্ৰা ‘‘সচে এৰরূপা সদ্ধাসম্পন্না নিরযে নিব্বত্তা, দানং দত্ৰা কিং করিস্সামী’’তি মিচ্ছাদিট্ঠিং গহেত্ৰা পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং গেহে পৰত্তং নিচ্চভত্তং হরাপেত্ৰা নিরযে নিব্বত্তেয্য, তেনস্স সত্থা সত্তাহং অসরণভাৰং কত্ৰা অট্ঠমে দিৰসে পিণ্ডায চরন্তো সযমেৰ রাজকুলদ্ৰারং অগমাসি.
রাজা ‘‘সত্থা আগতো’’তি সুত্ৰা নিক্খমিত্ৰা পত্তং আদায পাসাদং অভিরুহিতুং আরভি. সত্থা পন রথসালায নিসীদিতুং আকারং দস্সেসি. রাজা সত্থারং তত্থেৰ নিসীদাপেত্ৰা যাগুখজ্জকেন পটিমানেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নোৰ অহং, ভন্তে, মল্লিকায দেৰিযা নিব্বত্তট্ঠানং পুচ্ছিস্সামীতি গন্ত্ৰা পমুট্ঠো, কত্থ নু খো সা, ভন্তে, নিব্বত্তাতি. তুসিতভৰনে, মহারাজাতি, ভন্তে, তায তুসিতভৰনে অনিব্বত্তন্তিযা কো অঞ্ঞো নিব্বত্তিস্সতি, ভন্তে, নত্থি তায সদিসা ইত্থী. তস্সা হি নিসিন্নট্ঠানাদীসু ‘‘স্ৰে তথাগতস্স ইদং দস্সামি, ইদং করিস্সামী’’তি দানসংৰিধানং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং কিচ্চমেৰ নত্থি, ভন্তে, তস্সা পরলোকং গতকালতো পট্ঠায সরীরং মে ন ৰহতীতি. অথ নং সত্থা ‘‘মা চিন্তযি, মহারাজ, সব্বেসং ধুৰধম্মো অয’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘অযং, মহারাজ, রথো কস্সা’’তি পুচ্ছি. তং সুত্ৰা রাজা সিরস্মিং অঞ্জলিং পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘পিতামহস্স মে, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘অযং কস্সা’’তি? ‘‘পিতু মে, ভন্তে’’তি. ‘‘অযং পন রথো কস্সা’’তি? ‘‘মম, ভন্তে’’তি. এৰং ৰুত্তে সত্থা, ‘‘মহারাজ, তৰ পিতামহস্স রথো তেনেৰাকারেন তৰ পিতু রথং ন পাপুণি, তৰ পিতু রথো তৰ রথং ন পাপুণি, এৰরূপস্স নাম কট্ঠকলিঙ্গরস্সাপি জরা আগচ্ছতি, কিমঙ্গং পন অত্তভাৰস্স. মহারাজ, সপ্পুরিসধম্মস্সেৰ হি জরা নত্থি, সত্তা পন অজীরকা নাম নত্থী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৫১. ‘‘জীরন্তি ৰে রাজরথা সুচিত্তা,
অথো সরীরম্পি জরং উপেতি;
সতঞ্চ ধম্মো ন জরং উপেতি,
সন্তো হৰে সব্ভি পৰেদযন্তী’’তি.
তত্থ ৰেতি নিপাতো. সুচিত্তাতি সত্তহি রতনেহি অপরেহি চ রথালঙ্কারেহি সুট্ঠু চিত্তিতা রাজূনং রথাপি জীরন্তি. সরীরম্পীতি ন কেৰলং রথা এৰ, ইদং সুপ্পটিজগ্গিতং সরীরম্পি খণ্ডিচ্চাদীনি পাপুণন্তং জরং উপেতি. সতঞ্চাতি বুদ্ধাদীনং পন সন্তানং নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো চ কিঞ্চি উপঘাতং ন উপেতীতি ন জরং উপেতি নাম. পৰেদযন্তীতি এৰং সন্তো বুদ্ধাদযো সব্ভি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং কথেন্তীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
মল্লিকাদেৰীৰত্থু ছট্ঠং.
৭. লাল়ুদাযিত্থেরৰত্থু
অপ্পস্সুতাযন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো লাল়ুদাযিত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
সো কির মঙ্গলং করোন্তানং গেহং গন্ত্ৰা ‘‘তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তী’’তিআদিনা (খু. পা. ৭.১; পে. ৰ. ১৪) নযেন অৰমঙ্গলং কথেতি, অৰমঙ্গলং করোন্তানং গেহং গন্ত্ৰা তিরোকুট্টাদীসু কথেতব্বেসু ‘‘দানঞ্চ ধম্মচরিযা চা’’তিআদিনা (খু. পা. ৫.৭; সু. নি. ২৬৬) নযেন মঙ্গলগাথা ৰা ‘‘যং কিঞ্চি ৰিত্তং ইধ ৰা হুরং ৰা’’তি রতনসুত্তং (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) ৰা কথেতি. এৰং তেসু তেসু ঠানেসু ‘‘অঞ্ঞং কথেস্সামী’’তি অঞ্ঞং কথেন্তোপি ‘‘অঞ্ঞং কথেমী’’তি ন জানাতি. ভিক্খূ তস্স কথং সুত্ৰা সত্থু আরোচেসুং – ‘‘কিং, ভন্তে, লাল়ুদাযিস্স মঙ্গলামঙ্গলট্ঠানেসু গমনেন, অঞ্ঞস্মিং কথেতব্বে অঞ্ঞমেৰ কথেতী’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰেস এৰং কথেতি, পুব্বেপি অঞ্ঞস্মিং কথেতব্বে অঞ্ঞমেৰ কথেসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি –
অতীতে কির বারাণসিযং অগ্গিদত্তস্স নাম ব্রাহ্মণস্স পুত্তো সোমদত্তকুমারো নাম রাজানং উপট্ঠহি. সো রঞ্ঞা পিযো অহোসি মনাপো. ব্রাহ্মণো পন কসিকম্মং নিস্সায জীৰতি. তস্স দ্ৰেযেৰ গোণা অহেসুং. তেসু একো মতো. ব্রাহ্মণো পুত্তং আহ – ‘‘তাত, সোমদত্ত, রাজানং মে যাচিত্ৰা একং গোণং আহরা’’তি. সোমদত্তো ‘‘সচাহং রাজানং যাচিস্সামি, লহুভাৰো মে পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘তুম্হেযেৰ, তাত, রাজানং যাচথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তেন হি, তাত, মং গহেত্ৰা যাহী’’তি ৰুত্তো চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্রাহ্মণো দন্ধপঞ্ঞো অভিক্কমাদিৰচনমত্তম্পি ন জানাতি, অঞ্ঞস্মিং ৰত্তব্বে অঞ্ঞমেৰ ৰদতি, সিক্খাপেত্ৰা পন নং নেস্সামী’’তি. সো তং আদায বীরণত্থম্ভকং নাম সুসানং গন্ত্ৰা তিণকলাপে বন্ধিত্ৰা ‘‘অযং রাজা, অযং উপরাজা, অযং সেনাপতী’’তি নামানি কত্ৰা পটিপাটিযা পিতু দস্সেত্ৰা ‘‘তুম্হেহি রাজকুলং গন্ত্ৰা এৰং অভিক্কমিতব্বং, এৰং পটিক্কমিতব্বং, এৰং নাম রাজা ৰত্তব্বো, এৰং নাম উপরাজা, রাজানং পন উপসঙ্কমিত্ৰা ‘জযতু ভৰং, মহারাজা’তি ৰত্ৰা এৰং ঠত্ৰা ইমং গাথং ৰত্ৰা গোণং যাচেয্যাথা’’তি গাথং উগ্গণ্হাপেসি –
‘‘দ্ৰে মে গোণা মহারাজ, যেহি খেত্তং কসামসে;
তেসু একো মতো দেৰ, দুতিযং দেহি খত্তিযা’’তি.
সো হি সংৰচ্ছরমত্তেন তং গাথং পগুণং কত্ৰা পগুণভাৰং পুত্তস্স আরোচেত্ৰা ‘‘তেন হি, তাত, কঞ্চিদেৰ পণ্ণাকারং আদায আগচ্ছথ, অহং পুরিমতরং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকে ঠস্সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু, তাতা’’তি পণ্ণাকারং গহেত্ৰা সোমদত্তস্স রঞ্ঞো সন্তিকে ঠিতকালে উস্সাহপ্পত্তো রাজকুলং গন্ত্ৰা রঞ্ঞা তুট্ঠচিত্তেন কতপটিসম্মোদনো, ‘‘তাত, চিরস্সং ৰত আগতত্থ, ইদমাসনং নিসীদিত্ৰা ৰদথ, যেনত্থো’’তি ৰুত্তে ইমং গাথমাহ –
‘‘দ্ৰে মে গোণা মহারাজ, যেহি খেত্তং কসামসে;
তেসু একো মতো দেৰ, দুতিযং গণ্হ খত্তিযা’’তি.
রঞ্ঞা ‘‘কিং ৰদেসি, তাত, পুন ৰদেহী’’তি ৰুত্তেপি তমেৰ গাথং আহ. রাজা তেন ৰিরজ্ঝিত্ৰা কথিতভাৰং ঞত্ৰা সিতং কত্ৰা, ‘‘সোমদত্ত, তুম্হাকং গেহে বহূ মঞ্ঞে গোণা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তুম্হেহি দিন্না বহূ ভৰিস্সন্তি, দেৰা’’তি ৰুত্তে বোধিসত্তস্স তুস্সিত্ৰা ব্রাহ্মণস্স সোল়স গোণে অলঙ্কারভণ্ডকং নিৰাসগামঞ্চস্স ব্রহ্মদেয্যং দত্ৰা মহন্তেন যসেন ব্রাহ্মণং উয্যোজেসীতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, ব্রাহ্মণো লাল়ুদাযী, সোমদত্তো পন অহমেৰা’’তি জাতকং সমোধানেত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস অত্তনো অপ্পস্সুততায অঞ্ঞস্মিং ৰত্তব্বে অঞ্ঞমেৰ ৰদতি. অপ্পস্সুতপুরিসো হি বলিবদ্দসদিসো নাম হোতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৫২. ‘‘অপ্পস্সুতাযং পুরিসো, বলিবদ্দোৰ জীরতি;
মংসানি তস্স ৰড্ঢন্তি, পঞ্ঞা তস্স ন ৰড্ঢতী’’তি.
তত্থ অপ্পস্সুতাযন্তি একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা পণ্ণাসকানং. অথ ৰা পন ৰগ্গানং সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা সুত্তন্তানং ৰাপি অভাৰেন অপ্পস্সুতো অযং. কম্মট্ঠানং পন উগ্গহেত্ৰা অনুযুঞ্জন্তো বহুস্সুতোৰ. বলিবদ্দোৰ জীরতীতি যথা হি বলিবদ্দো জীরমানো ৰড্ঢমানো নেৰ মাতু, ন পিতু, ন সেসঞাতকানং অত্থায ৰড্ঢতি, অথ খো নিরত্থকমেৰ জীরতি, এৰমেৰং অযম্পি ন উপজ্ঝাযৰত্তং করোতি, ন আচরিযৰত্তং, ন আগন্তুকৰত্তাদীনি, ন ভাৰনারামতং অনুযুঞ্জতি, নিরত্থকমেৰ জীরতি, মংসানি তস্স ৰড্ঢন্তীতি যথা বলিবদ্দস্স ‘‘যুগনঙ্গলাদীনি ৰহিতুং অসমত্থো এসো’’তি অরঞ্ঞে ৰিস্সট্ঠস্স তত্থেৰ ৰিচরন্তস্স খাদন্তস্স পিৰন্তস্স মংসানি ৰড্ঢন্তি, এৰমেৰ ইমস্সাপি উপজ্ঝাযাদীহি ৰিস্সট্ঠস্স সঙ্ঘং নিস্সায চত্তারো পচ্চযে লভিত্ৰা উদ্ধৰিরেচনাদীনি কত্ৰা কাযং পোসেন্তস্স মংসানি ৰড্ঢন্তি, থূলসরীরো হুত্ৰা ৰিচরতি. পঞ্ঞা তস্সাতি লোকিযলোকুত্তরা পনস্স পঞ্ঞা একঙ্গুলমত্তাপি ন ৰড্ঢতি, অরঞ্ঞে পন গচ্ছলতাদীনি ৰিয ছ দ্ৰারানি নিস্সায তণ্হা চেৰ নৰৰিধমানো চ ৰড্ঢতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে মহাজনো সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণীতি.
লাল়ুদাযিত্থেরৰত্থু সত্তমং.
৮. উদানৰত্থু
অনেকজাতিসংসারন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বোধিরুক্খমূলে নিসিন্নো উদানৰসেন উদানেত্ৰা অপরভাগে আনন্দত্থেরেন পুট্ঠো কথেসি.
সো হি বোধিরুক্খমূলে নিসিন্নো সূরিযে অনত্থঙ্গতেযেৰ মারবলং ৰিদ্ধংসেত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসপটিচ্ছাদকং তমং পদালেত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামে সত্তেসু কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ পচ্চযাকারে ঞাণং ওতারেত্ৰা তং অনুলোমপটিলোমৰসেন সম্মসন্তো অরুণুগ্গমনৰেলায সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অনেকেহি বুদ্ধসতসহস্সেহি অৰিজহিতং উদানং উদানেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
১৫৩. ‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;
গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.
১৫৪. ‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;
ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি.
তত্থ গহকারং গৰেসন্তোতি অহং ইমস্স অত্তভাৰসঙ্খাতস্স গেহস্স কারকং তণ্হাৰড্ঢকিং গৰেসন্তো যেন ঞাণেন সক্কা তং দট্ঠুং, তস্স বোধিঞাণস্সত্থায দীপঙ্করপাদমূলে কতাভিনীহারো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসারং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খাতং ইমং সংসারৰট্টং অনিব্বিসং তং ঞাণং অৰিন্দন্তো অলভন্তোযেৰ সন্ধাৰিস্সং সংসরিং, অপরাপরং অনুৰিচরিন্তি অত্থো. দুক্খা জাতি পুনপ্পুনন্তি ইদং গহকারকগৰেসনস্স কারণৰচনং. যস্মা জরাব্যাধিমরণমিস্সিতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৰত্ততি. তস্মা তং গৰেসন্তো সন্ধাৰিস্সন্তি অত্থো. দিট্ঠোসীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তেন মযা ইদানি দিট্ঠোসি. পুন গেহন্তি পুন ইমস্মিং সংসারৰট্টে অত্তভাৰসঙ্খাতং মম গেহং ন কাহসি. সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গাতি তৰ সব্বা অৰসেসা কিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. গহকূটং ৰিসঙ্খতন্তি ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৰগেহস্স অৰিজ্জাসঙ্খাতং কণ্ণিকমণ্ডলম্পি মযা ৰিদ্ধংসিতং. ৰিসঙ্খারগতং চিত্তন্তি ইদানি মম চিত্তং ৰিসঙ্খারং নিব্বানং আরম্মণকরণৰসেন গতং অনুপৰিট্ঠং. তণ্হানং খযমজ্ঝগাতি তণ্হানং খযসঙ্খাতং অরহত্তং অধিগতোস্মীতি.
উদানৰত্থু অট্ঠমং.
৯. মহাধনসেট্ঠিপুত্তৰত্থু
অচরিত্ৰাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ইসিপতনে মিগদাযে ৰিহরন্তো মহাধনসেট্ঠিপুত্তং আরব্ভ কথেসি.
সো কির বারাণসিযং অসীতিকোটিৰিভৰে কুলে নিব্বত্তি. অথস্স মাতাপিতরো চিন্তেসুং – ‘‘অম্হাকং কুলে মহাভোগক্খন্ধো, পুত্তস্স নো হত্থে ঠপেত্ৰা যথাসুখং পরিভোগং করিস্সাম, অঞ্ঞেন কম্মেন কিচ্চং নত্থী’’তি. তং নচ্চগীতৰাদিতমত্তমেৰ সিক্খাপেসুং. তস্মিংযেৰ নগরে অঞ্ঞস্মিং অসীতিকোটিৰিভৰে কুলে একা ধীতাপি নিব্বত্তি. তস্সাপি মাতাপিতরো তথেৰ চিন্তেত্ৰা তং নচ্চগীতৰাদিতমত্তমেৰ সিক্খাপেসুং. তেসং ৰযপ্পত্তানং আৰাহৰিৰাহো অহোসি. অথ নেসং অপরভাগে মাতাপিতরো কালমকংসু. দ্ৰেঅসীতিকোটিধনং একস্মিংযেৰ গেহে অহোসি. সেট্ঠিপুত্তো দিৰসস্স তিক্খত্তুং রঞ্ঞো উপট্ঠানং গচ্ছতি. অথ তস্মিং নগরে ধুত্তা চিন্তেসুং – ‘‘সচাযং সেট্ঠিপুত্তো সুরাসোণ্ডো ভৰিস্সতি, অম্হাকং ফাসুকং ভৰিস্সতি, উগ্গণ্হাপেম নং সুরাসোণ্ডভাৰ’’ন্তি. তে সুরং আদায খজ্জকমংসে চেৰ লোণসক্খরা চ দুস্সন্তে বন্ধিত্ৰা মূলকন্দে গহেত্ৰা তস্স রাজকুলতো আগচ্ছন্তস্স মগ্গং ওলোকযমানা নিসীদিত্ৰা তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা সুরং পিৰিত্ৰা লোণসক্খরং মুখে খিপিত্ৰা মূলকন্দং ডংসিত্ৰা ‘‘ৰস্সসতং জীৰ সামি, সেট্ঠিপুত্ত, তং নিস্সায মযং খাদনপিৰনসমত্থা ভৰেয্যামা’’তি আহংসু. সো তেসং ৰচনং সুত্ৰা পচ্ছতো আগচ্ছন্তং চূল়ূপট্ঠাকং পুচ্ছি – ‘‘কিং এতে পিৰন্তী’’তি. একং পানকং, সামীতি. মনাপজাতিকং এতন্তি. সামি, ইমস্মিং জীৰলোকে ইমিনা সদিসং পাতব্বযুত্তকং নাম নত্থীতি. সো ‘‘এৰং সন্তে মযাপি পাতুং ৰট্টতী’’তি থোকং থোকং আহরাপেত্ৰা পিৰতি. অথস্স নচিরস্সেৰ তে ধুত্তা পিৰনভাৰং ঞত্ৰা তং পরিৰারযিংসু. গচ্ছন্তে কালে পরিৰারো মহা অহোসি. সো সতেনপি সতদ্ৰযেনপি সুরং আহরাপেত্ৰা পিৰন্তো ইমিনা অনুক্কমেনেৰ নিসিন্নট্ঠানাদীসু কহাপণরাসিং ঠপেত্ৰা সুরং পিৰন্তো ‘‘ইমিনা মালা আহরথ, ইমিনা গন্ধে, অযং জনো জুতে ছেকো, অযং নচ্চে, অযং গীতে, অযং ৰাদিতে. ইমস্স সহস্সং দেথ, ইমস্স দ্ৰে সহস্সানী’’তি এৰং ৰিকিরন্তো নচিরস্সেৰ অত্তনো সন্তকং অসীতিকোটিধনং খেপেত্ৰা ‘‘খীণং তে, সামি, ধন’’ন্তি ৰুত্তে কিং ভরিযায মে সন্তকং নত্থীতি. অত্থি, সামীতি. তেন হি তং আহরথাতি. তম্পি তথেৰ খেপেত্ৰা অনুপুব্বেন খেত্তআরামুয্যানযোগ্গাদিকম্পি অন্তমসো ভাজনভণ্ডকম্পি অত্থরণপাৰুরণনিসীদনম্পি সব্বং অত্তনো সন্তকং ৰিক্কিণিত্ৰা খাদি. অথ নং মহল্লককালে যেহিস্স কুলসন্তকং গেহং ৰিক্কিণিত্ৰা গহিতং, তে তং গেহা নীহরিংসু. সো ভরিযং আদায পরজনস্স গেহভিত্তিং নিস্সায ৰসন্তো কপালখণ্ডং আদায ভিক্খায চরিত্ৰা জনস্স উচ্ছিট্ঠকং ভুঞ্জিতুং আরভি.
অথ নং একদিৰসং আসনসালায দ্ৰারে ঠত্ৰা দহরসামণেরেহি দিয্যমানং উচ্ছিট্ঠকভোজনং পটিগ্গণ্হন্তং দিস্ৰা সত্থা সিতং পাত্ৰাকাসি. অথ নং আনন্দত্থেরো সিতকারণং পুচ্ছি. সত্থা সিতকারণং কথেন্তো ‘‘পস্সানন্দ, ইমং মহাধনসেট্ঠিপুত্তং ইমস্মিং নগরে দ্ৰেঅসীতিকোটিধনং খেপেত্ৰা ভরিযং আদায ভিক্খায চরন্তং. সচে হি অযং পঠমৰযে ভোগে অখেপেত্ৰা কম্মন্তে পযোজযিস্স, ইমস্মিংযেৰ নগরে অগ্গসেট্ঠি অভৰিস্স. সচে পন নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্স, অরহত্তং পাপুণিস্স, ভরিযাপিস্স অনাগামিফলে পতিট্ঠহিস্স. সচে মজ্ঝিমৰযে ভোগে অখেপেত্ৰা কম্মন্তে পযোজযিস্স, দুতিযসেট্ঠি অভৰিস্স, নিক্খমিত্ৰা পব্বজন্তো অনাগামী অভৰিস্স. ভরিযাপিস্স সকদাগামিফলে পতিট্ঠহিস্স. সচে পচ্ছিমৰযে ভোগে অখেপেত্ৰা কম্মন্তে পযোজযিস্স, ততিযসেট্ঠি অভৰিস্স, নিক্খমিত্ৰা পব্বজন্তোপি সকদাগামী অভৰিস্স, ভরিযাপিস্স সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিস্স. ইদানি পনেস গিহিভোগতোপি পরিহীনো সামঞ্ঞতোপি. পরিহাযিত্ৰা চ পন সুক্খপল্ললে কোঞ্চসকুণো ৰিয জাতো’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
১৫৫. ‘‘অচরিত্ৰা ব্রহ্মচরিযং, অলদ্ধা যোব্বনে ধনং;
জিণ্ণকোঞ্চাৰ ঝাযন্তি, খীণমচ্ছেৰ পল্ললে.
১৫৬. ‘‘অচরিত্ৰা ব্রহ্মচরিযং, অলদ্ধা যোব্বনে ধনং;
সেন্তি চাপাতিখীণাৰ, পুরাণানি অনুত্থুন’’ন্তি.
তত্থ অচরিত্ৰাতি ব্রহ্মচরিযৰাসং অৰসিত্ৰা. যোব্বনেতি অনুপ্পন্নে ৰা ভোগে উপ্পাদেতুং উপ্পন্নে ৰা ভোগে রক্খিতুং সমত্থকালে ধনম্পি অলভিত্ৰা. খীণমচ্ছেতি তে এৰরূপা বালা উদকস্স অভাৰা খীণমচ্ছে পল্ললে পরিক্খীণপত্তা জিণ্ণকোঞ্চা ৰিয অৰঝাযন্তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – পল্ললে উদকস্স অভাৰো ৰিয হি ইমেসং ৰসনট্ঠানস্স অভাৰো, মচ্ছানং খীণভাৰো ৰিয ইমেসং ভোগানং অভাৰো, খীণপত্তানং কোঞ্চানং উপ্পতিত্ৰা গমনাভাৰো ৰিয ইমেসং ইদানি জলথলপথাদীহি ভোগে সণ্ঠাপেতুং অসমত্থভাৰো. তস্মা তে খীণপত্তা কোঞ্চা ৰিয এত্থেৰ বজ্ঝিত্ৰা অৰঝাযন্তীতি. চাপাতিখীণাৰাতি চাপতো অতিখীণা, চাপা ৰিনিমুত্তাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা চাপা ৰিনিমুত্তা সরা যথাৰেগং গন্ত্ৰা পতিতা, তং গহেত্ৰা উক্খিপন্তে অসতি তত্থেৰ উপচিকানং ভত্তং হোন্তি, এৰং ইমেপি তযো ৰযে অতিক্কন্তা ইদানি অত্তানং উদ্ধরিতুং অসমত্থতায মরণং উপগমিস্সন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সেন্তি চাপাতিখীণাৰা’’তি. পুরাণানি অনুত্থুনন্তি ‘‘ইতি অম্হেহি খাদিতং ইতি পীত’’ন্তি পুব্বে কতানি খাদিতপিৰিতনচ্চগীতৰাদিতাদীনি অনুত্থুনন্তা সোচন্তা অনুসোচন্তা সেন্তীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
মহাধনসেট্ঠিপুত্তৰত্থু নৰমং.
জরাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
একাদসমো ৰগ্গো.