১০. দণ্ডৰগ্গো

১. ছব্বগ্গিযভিক্খুৰত্থু

সব্বে তসন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.

একস্মিঞ্হি সমযে সত্তরসৰগ্গিযেহি সেনাসনে পটিজগ্গিতে ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ ‘‘নিক্খমথ, মযং মহল্লকতরা, অম্হাকং এতং পাপুণাতী’’তি ৰত্ৰা তেহি ‘‘ন মযং দস্সাম, অম্হেহি পঠমং পটিজগ্গিত’’ন্তি ৰুত্তে তে ভিক্খূ পহরিংসু. সত্তরসৰগ্গিযা মরণভযতজ্জিতা মহাৰিরৰং ৰিরৰিংসু. সত্থা তেসং সদ্দং সুত্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইদং নামা’’তি আরোচিতে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইতো পট্ঠায ভিক্খুনা নাম এৰং কত্তব্বং, যো করোতি, সো ইমং নাম আপত্তিং আপজ্জতী’’তি পহারদানসিক্খাপদং (পাচি. ৪৪৯ আদযো) পঞ্ঞাপেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম ‘যথা অহং, তথেৰ অঞ্ঞেপি দণ্ডস্স তসন্তি, মচ্চুনো ভাযন্তী’তি ঞত্ৰা পরো ন পহরিতব্বো, ন ঘাতেতব্বো’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

১২৯. ‘‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো;

অত্তানং উপমং কত্ৰা, ন হনেয্য ন ঘাতযে’’তি.

তত্থ সব্বে তসন্তীতি সব্বেপি সত্তা অত্তনি দণ্ডে পতন্তে তস্স দণ্ডস্স তসন্তি. মচ্চুনোতি মরণস্সাপি ভাযন্তিযেৰ. ইমিস্সা চ দেসনায ব্যঞ্জনং নিরৰসেসং, অত্থো পন সাৰসেসো. যথা হি রঞ্ঞা ‘‘সব্বে সন্নিপতন্তূ’’তি ভেরিযা চরাপিতাযপি রাজমহামত্তে ঠপেত্ৰা সেসা সন্নিপতন্তি, এৰমিধ ‘‘সব্বে তসন্তী’’তি ৰুত্তেপি হত্থাজানেয্যো অস্সাজানেয্যো উসভাজানেয্যো খীণাসৰোতি ইমে চত্তারো ঠপেত্ৰা অৰসেসাৰ তসন্তীতি ৰেদিতব্বা. ইমেসু হি খীণাসৰো সক্কাযদিট্ঠিযা পহীনত্তা মরণকসত্তং অপস্সন্তো ন ভাযতি, ইতরে তযো সক্কাযদিট্ঠিযা বলৰত্তা অত্তনো পটিপক্খভূতং সত্তং অপস্সন্তা ন ভাযন্তীতি. ন হনেয্য ন ঘাতযেতি যথা অহং, এৰং অঞ্ঞেপি সত্তাতি নেৰ পরং পহরেয্য ন পহরাপেয্যাতি অত্থো.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

ছব্বগ্গিযভিক্খুৰত্থু পঠমং.

২. ছব্বগ্গিযভিক্খুৰত্থু

সব্বে তসন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.

তেযেৰ একস্মিঞ্হি সমযে তেনেৰ কারণেন পুরিমসিক্খাপদে সত্তরসৰগ্গিযে পহরিংসু. তেনেৰ কারণেন তেসং তলসত্তিকং উগ্গিরিংসু. ইধাপি সত্থা তেসং সদ্দং সুত্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইদং নামা’’তি আরোচিতে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইতো পট্ঠায ভিক্খুনা নাম এৰং কত্তব্বং, যো করোতি, সো ইমং নাম আপত্তিং আপজ্জতী’’তি তলসত্তিকসিক্খাপদং (পাচি. ৪৫৪ আদযো) পঞ্ঞাপেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম ‘যথা অহং, তথেৰ অঞ্ঞেপি দণ্ডস্স তসন্তি, যথা চ ময্হং, তথেৰ নেসং জীৰিতং পিয’ন্তি ঞত্ৰা পরো ন পহরিতব্বো ন ঘাটেতব্বো’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

১৩০. ‘‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বেসং জীৰিতং পিযং;

অত্তানং উপমং কত্ৰা, ন হনেয্য ন ঘাতযে’’তি.

তত্থ সব্বেসং জীৰিতং পিযন্তি খীণাসৰং ঠপেত্ৰা সেসসত্তানং জীৰিতং পিযং মধুরং, খীণাসৰো পন জীৰিতে ৰা মরণে ৰা উপেক্খকোৰ হোতি. সেসং পুরিমসদিসমেৰাতি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

ছব্বগ্গিযভিক্খুৰত্থু দুতিযং.

৩. সব্বহুলকুমারকৰত্থু

সুখকামানি ভূতানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সম্বহুলে কুমারকে আরব্ভ কথেসি.

একস্মিঞ্হি সমযে সত্থা সাৰত্থিযং পিণ্ডায পৰিসন্তো অন্তরামগ্গে সম্বহুলে কুমারকে একং ঘরসপ্পজাতিকং অহিং দণ্ডকেন পহরন্তে দিস্ৰা ‘‘কুমারকা কিং করোথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অহিং, ভন্তে, দণ্ডকেন পহরামা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং কারণা’’তি পুন পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ডংসনভযেন, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘তুম্হে ‘অত্তনো সুখং করিস্সামা’তি ইমং পহরন্তা নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে সুখলাভিনো ন ভৰিস্সথ. অত্তনো সুখং পত্থেন্তেন হি পরং পহরিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –

১৩১. ‘‘সুখকামানি ভূতানি, যো দণ্ডেন ৰিহিংসতি;

অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো ন লভতে সুখং.

১৩২. ‘‘সুখকামানি ভূতানি, যো দণ্ডেন ন হিংসতি;

অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো লভতে সুখ’’ন্তি.

তত্থ যো দণ্ডেনাতি যো পুগ্গলো দণ্ডেন ৰা লেড্ডুআদীহি ৰা ৰিহেঠেতি. পেচ্চ সো ন লভতে সুখন্তি সো পুগ্গলো পরলোকে মনুস্সসুখং ৰা দিব্বসুখং ৰা পরমত্থভূতং ৰা নিব্বানসুখং ন লভতি. দুতিযগাথায পেচ্চ সো লভতেতি সো পুগ্গলো পরলোকে ৰুত্তপ্পকারং তিৰিধম্পি সুখং লভতীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে পঞ্চসতাপি তে কুমারকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসূতি.

সম্বহুলকুমারকৰত্থু ততিযং.

৪. কোণ্ডধানত্থেরৰত্থু

মাৰোচ ফরুসং কঞ্চীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোণ্ডধানত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

তস্স কির পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায একং ইত্থিরূপং থেরেন সদ্ধিংযেৰ ৰিচরতি. তং থেরো ন পস্সতি, মহাজনো পন পস্সতি. অন্তোগামং পিণ্ডায চরতোপিস্স মনুস্সা একং ভিক্খং দত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অযং তুম্হাকং হোতু, অযং পন তুম্হাকং সহাযিকাযা’’তি ৰত্ৰা দুতিযম্পি দদন্তি.

কিং তস্স পুব্বকম্মন্তি? কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কির দ্ৰে সহাযকা ভিক্খূ একমাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তসদিসা অতিৰিয সমগ্গা অহেসুং. দীঘাযুকবুদ্ধকালে চ অনুসংৰচ্ছরং ৰা অনুছমাসং ৰা ভিক্খূ উপোসথত্থায সন্নিপতন্তি. তস্মা তেপি ‘‘উপোসথগ্গং গমিস্সামা’’তি ৰসনট্ঠানা নিক্খমিংসু. তে একা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তদেৰতা দিস্ৰা ‘‘ইমে ভিক্খূ অতিৰিয সমগ্গা, সক্কা নু খো ইমে ভিন্দিতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা অত্তনো বালতায চিন্তিতসমনন্তরমেৰ আগন্ত্ৰা তেসু একেন, ‘‘আৰুসো, মুহুত্তং আগমেহি, সরীরকিচ্চেনম্হি অত্থিকো’’তি ৰুত্তে সা দেৰতা একং মনুস্সিত্থিৰণ্ণং মাপেত্ৰা থেরস্স গচ্ছন্তরং পৰিসিত্ৰা নিক্খমনকালে একেন হত্থেন কেসকলাপং, একেন নিৰাসনং সণ্ঠাপযমানা তস্স পিট্ঠিতো নিক্খমি. সো তং ন পস্সতি, তমাগমযমানো পন পুরতো ঠিতভিক্খু নিৰত্তিত্ৰা ওলোকযমানো তং তথা কত্ৰা নিক্খমন্তং পস্সি. সা তেন দিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা অন্তরধাযি. ইতরো তং ভিক্খুং অত্তনো সন্তিকং আগতকালে আহ – ‘‘আৰুসো, সীলং তে ভিন্ন’’ন্তি. ‘‘নত্থাৰুসো, ময্হং এৰরূপ’’ন্তি. ইদানেৰ তে মযা পচ্ছতো নিক্খমমানা তরুণইত্থী ইদং নাম করোন্তী দিট্ঠা, ত্ৰং ‘‘নত্থি ময্হং এৰরূপ’’ন্তি কিং ৰদেসীতি. সো অসনিযা মত্থকে অৰত্থটো ৰিয মা মং, আৰুসো, নাসেহি, নত্থি ময্হং এৰরূপন্তি. ইতরো ‘‘মযা সামং অক্খীহি দিট্ঠং, কিং তৰ সদ্দহিস্সামী’’তি দণ্ডকো ৰিয ভিজ্জিত্ৰা পক্কামি, উপোসথগ্গেপি ‘‘নাহং ইমিনা সদ্ধিং উপোসথং করিস্সামী’’তি নিসীদি. ইতরো ‘‘ময্হং, ভন্তে, সীলে অণুমত্তম্পি কাল়ং নত্থী’’তি ভিক্খূনং কথেসি. সোপি ‘‘মযা সামং দিট্ঠ’’ন্তি আহ. দেৰতা তং তেন সদ্ধিং উপোসথং কাতুং অনিচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘ভারিযং মযা কম্মং কত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘ভন্তে, ময্হং অয্যস্স সীলভেদো নত্থি, মযা পন ৰীমংসনৰসেনেতং কতং, করোথ তেন সদ্ধিং উপোসথ’’ন্তি আহ. সো তস্সা আকাসে ঠত্ৰা কথেন্তিযা সদ্দহিত্ৰা উপোসথং অকাসি, ন পন থেরে পুব্বে ৰিয মুদুচিত্তো অহোসি. এত্তকং দেৰতায পুব্বকম্মং.

আযুপরিযোসানে পন তে থেরা যথাসুখং দেৰলোকে নিব্বত্তিংসু. দেৰতা অপীচিম্হি নিব্বত্তিত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং তত্থ পচ্চিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰুদ্ধিমন্ৰায সাসনে পব্বজিত্ৰা উপসম্পদং লভি. তস্স পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায তং ইত্থিরূপং তথেৰ পঞ্ঞাযি. তেনেৰস্স কোণ্ডধানত্থেরোতি নামং করিংসু. তং তথাৰিচরন্তং দিস্ৰা ভিক্খূ অনাথপিণ্ডিকং আহংসু – ‘‘মহাসেট্ঠি, ইমং দুস্সীলং তৰ ৰিহারা নীহর. ইমঞ্হি নিস্সায সেসভিক্খূনং অযসো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি. কিং পন, ভন্তে, সত্থা ৰিহারে নত্থীতি? অত্থি উপাসকাতি. তেন হি, ভন্তে, সত্থাৰ জানিস্সতীতি. ভিক্খূ গন্ত্ৰা ৰিসাখাযপি তথেৰ কথেসুং. সাপি নেসং তথেৰ পটিৰচনং অদাসি.

ভিক্খূপি তেহি অসম্পটিচ্ছিতৰচনা রঞ্ঞো আরোচেসুং – ‘‘মহারাজ, কোণ্ডধানত্থেরো একং ইত্থিং গহেত্ৰা ৰিচরন্তো সব্বেসং অযসং উপ্পাদেসি, তং তুম্হাকং ৰিজিতা নীহরথা’’তি. ‘‘কহং পন সো, ভন্তে’’তি? ‘‘ৰিহারে, মহারাজা’’তি. ‘‘কতরস্মিং সেনাসনে ৰিহরতী’’তি? ‘‘অসুকস্মিং নামা’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছথ, অহং তং গণ্হিস্সামী’’তি সো সাযন্হসমযে ৰিহারং গন্ত্ৰা তং সেনাসনং পুরিসেহি পরিক্খিপাপেত্ৰা থেরস্স ৰসনট্ঠানাভিমুখো অগমাসি. থেরো মহাসদ্দং সুত্ৰা ৰিহারা নিক্খমিত্ৰা পমুখে অট্ঠাসি. তম্পিস্স ইত্থিরূপং পিট্ঠিপস্সে ঠিতং রাজা অদ্দস. থেরো রঞ্ঞো আগমনং ঞত্ৰা ৰিহারং অভিরুহিত্ৰা নিসীদি. রাজা থেরং ন ৰন্দি, তম্পি ইত্থিং নাদ্দস. সো দ্ৰারন্তরেপি হেট্ঠামঞ্চেপি ওলোকেন্তো অদিস্ৰাৰ থেরং আহ – ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং ঠানে একং ইত্থিং অদ্দসং, কহং সা’’তি? ‘‘ন পস্সামি, মহারাজা’’তি. ‘‘ইদানি মযা তুম্হাকং পিট্ঠিপস্সে ঠিতা দিট্ঠা’’তি ৰুত্তেপি ‘‘অহং ন পস্সামি’’চ্চেৰাহ. রাজা ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইতো তাৰ নিক্খমথা’’তি আহ. থেরে নিক্খমিত্ৰা পমুখে ঠিতে পুন সা থেরস্স পিট্ঠিপস্সে অট্ঠাসি. রাজা তং দিস্ৰা পুন উপরিতলং অভিরুহি, তস্স আগতভাৰং ঞত্ৰা থেরো নিসীদি. পুন রাজা তং সব্বট্ঠানেসু ওলোকেন্তোপি অদিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, কহং সা ইত্থী’’তি পুন থেরং পুচ্ছি. নাহং পস্সামি মহারাজাতি. ‘‘কিং কথেথ, ভন্তে, মযা ইদানেৰ তুম্হাকং পিট্ঠিপস্সে ঠিতা দিট্ঠা’’তি আহ. আম, মহারাজ, মহাজনোপি ‘‘মে পচ্ছতো পচ্ছতো ইত্থী ৰিচরতী’’তি ৰদতি, অহং পন ন পস্সামীতি. রাজা ‘‘পটিরূপকেন ভৰিতব্ব’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা পুন থেরং, ‘‘ভন্তে, ইতো তাৰ ওতরথা’’তি ৰত্ৰা থেরে ওতরিত্ৰা পমুখে ঠিতে পুন তং তস্স পিট্ঠিপস্সে ঠিতং দিস্ৰা উপরিতলং অভিরুহি. পুন নাদ্দস. সো পুন থেরং পুচ্ছিত্ৰা তেন ‘‘ন পস্সামি’’চ্চেৰ ৰুত্তে ‘‘পটিরূপকমেৰেত’’ন্তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা থেরং আহ – ‘‘ভন্তে, এৰরূপে সংকিলেসে তুম্হাকং পিট্ঠিতো ৰিচরন্তে অঞ্ঞো কোচি তুম্হাকং ভিক্খং ন দস্সতি, নিবদ্ধং মম গেহং পৰিসথ, অহমেৰ চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিস্সামী’’তি থেরং নিমন্তেত্ৰা পক্কামি.

ভিক্খূ ‘‘পস্সথাৰুসো, রঞ্ঞো পাপকিরিযং, ‘এতং ৰিহারতো নীহরা’তি ৰুত্তে আগন্ত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি নিমন্তেত্ৰা গতো’’তি উজ্ঝাযিংসু. তম্পি থেরং আহংসু – ‘‘অম্ভো, দুস্সীল, ইদানিসি রাজকোণ্ডো জাতো’’তি. সোপি পুব্বে ভিক্খূ কিঞ্চি ৰত্তুং অসক্কোন্তো ‘‘তুম্হে দুস্সীলা, তুম্হে কোণ্ডা, তুম্হে ইত্থিং গহেত্ৰা ৰিচরথা’’তি আহ. তে গন্ত্ৰা সত্থু আরোচেসুং – ‘‘ভন্তে, কোণ্ডধানত্থেরো অম্হেহি ৰুত্তো অম্হে ‘দুস্সীলা’তিআদীনি ৰত্ৰা অক্কোসতী’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ভিক্খু, এৰং ৰদেসী’’তি? ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘মযা সদ্ধিং কথিতকারণা’’তি. ‘‘তুম্হে, ভিক্খৰে, ইমিনা সদ্ধিং কস্মা কথেথা’’তি. ‘‘ইমস্স পচ্ছতো ইত্থিং ৰিচরন্তিং দিস্ৰা, ভন্তে’’তি. ‘‘ইমে কির তযা সদ্ধিং ইত্থিং ৰিচরন্তিং দিস্ৰা ৰদন্তি, ত্ৰং কস্মা কথেসি, এতে তাৰ দিস্ৰা কথেন্তি. ত্ৰং অদিস্ৰাৰ ইমেহি সদ্ধিং কস্মা কথেসি, ননু পুব্বে তৰেৰ পাপিকং দিট্ঠিং নিস্সায ইদং জাতং, ইদানি কস্মা পুন পাপিকং দিট্ঠিং গণ্হাসী’’তি. ভিক্খূ ‘‘কিং পন, ভন্তে, ইমিনা পুব্বে কত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. অথ নেসং সত্থা তস্স পুব্বকম্মং কথেত্ৰা ‘‘ভিক্খু ইদং পাপকম্মং নিস্সায ত্ৰং ইমং ৰিপ্পকারং পত্তো, ইদানি তে পুন তথারূপং পাপিকং দিট্ঠিং গহেতুং ন যুত্তং, মা পুন ভিক্খূহি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেহি, নিস্সদ্দো মুখৰট্টিযং ছিন্নকংসথালসদিসো হোহি, এৰং করোন্তো নিব্বানপ্পত্তো নাম ভৰিস্সতী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –

১৩৩. ‘‘মাৰোচ ফরুসং কঞ্চি, ৰুত্তা পটিৰদেয্যু তং;

দুক্খা হি সারম্ভকথা, পটিদণ্ডা ফুসেয্যু তং.

১৩৪. ‘‘সচে নেরেসি অত্তানং, কংসো উপহতো যথা;

এস পত্তোসি নিব্বানং, সারম্ভো তে ন ৰিজ্জতী’’তি.

তত্থ মাৰোচ ফরুসং কঞ্চীতি কঞ্চি একপুগ্গলম্পি ফরুসং মা অৰচ. ৰুত্তাতি তযা পরে ‘‘দুস্সীলা’’তি ৰুত্তা, তম্পি তথেৰ পটিৰদেয্যুং. সারম্ভকথাতি এসা করণুত্তরা যুগগ্গাহকথা নাম দুক্খা. পটিদণ্ডাতি কাযদণ্ডাদীহি পরং পহরন্তস্স তাদিসা পটিদণ্ডা চ তৰ মত্থকে পতেয্যুং. সচে নেরেসীতি সচে অত্তানং নিচ্চলং কাতুং সক্খিস্সসি. কংসো উপহতো যথাতি মুখৰট্টিযং ছিন্দিত্ৰা তলমত্তং কত্ৰা ঠপিতকংসথালং ৰিয. তঞ্হি হত্থপাদেহি ৰা দণ্ডকেন ৰা পহটম্পি সদ্দং ন করোতি, এস পত্তোসীতি সচে এৰরূপো ভৰিতুং সক্খিস্সসি, ইমং পটিপদং পূরযমানো ইদানি অপ্পত্তোপি এসো নিব্বানপ্পত্তো নাম. সারম্ভো তে ন ৰিজ্জতীতি এৰং সন্তে চ পন ‘‘ত্ৰং দুস্সীলো, তুম্হে দুস্সীলা’’তিএৰমাদিকো উত্তরকরণৰাচালক্খণো সারম্ভোপি তে ন ৰিজ্জতি, ন ভৰিস্সতিযেৰাতি অত্থো.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু, কোণ্ডধানত্থেরোপি সত্থারা দিন্নওৰাদে ঠত্ৰা অরহত্তং পাপুণি, ন চিরস্সেৰ আকাসে উপ্পতিত্ৰা পঠমং সলাকং গণ্হীতি.

কোণ্ডধানত্থেরৰত্থু চতুত্থং.

৫. উপোসথিকইত্থীনং ৰত্থু

যথা দণ্ডেনাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা পুব্বারামে ৰিহরন্তো ৰিসাখাদীনং উপাসিকানং উপোসথকম্মং আরব্ভ কথেসি.

সাৰত্থিযং কির একস্মিং মহাউপোসথদিৰসে পঞ্চসতমত্তা ইত্থিযো উপোসথিকা হুত্ৰা ৰিহারং অগমিংসু. ৰিসাখা তাসু মহল্লকিত্থিযো উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি, ‘‘অম্মা, কিমত্থং উপোসথিকা জাতত্থা’’তি. তাহি ‘‘দিব্বসম্পত্তিং পত্থেত্ৰা’’তি ৰুত্তে মজ্ঝিমিত্থিযো পুচ্ছি, তাহি ‘‘সপত্তিৰাসা মুচ্চনত্থাযা’’তি ৰুত্তে তরুণিত্থিযো পুচ্ছি, তাহি ‘‘পঠমগব্ভে পুত্তপটিলাভত্থাযা’’তি ৰুত্তে কুমারিকাযো পুচ্ছি, তাহি ‘‘তরুণভাৰেযেৰ পতিকুলগমনত্থাযা’’তি ৰুত্তে তং সব্বম্পি তাসং কথং সুত্ৰা তা আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা পটিপাটিযা আরোচেসি. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘ৰিসাখে ইমেসং সত্তানং জাতিআদযো নাম দণ্ডহত্থকগোপালকসদিসা, জাতি জরায সন্তিকং, জরা ব্যাধিনো সন্তিকং, ব্যাধি মরণস্স সন্তিকং পেসেত্ৰা মরণং কুঠারিযা ছিন্দন্তা ৰিয জীৰিতং ছিন্দতি, এৰং সন্তেপি ৰিৰট্টং পত্থেন্তা নাম নত্থি, ৰট্টমেৰ পন পত্থেন্তী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

১৩৫. ‘‘যথা দণ্ডেন গোপালো, গাৰো পাজেতি গোচরং;

এৰং জরা চ মচ্চু চ, আযুং পাজেন্তি পাণিন’’ন্তি.

তত্থ পাজেতীতি ছেকো গোপালো কেদারন্তরং পৰিসন্তিযো গাৰো দণ্ডেন নিৰারেত্ৰা তেনেৰ পোথেন্তো সুলভতিণোদকং গোচরং নেতি. আযুং পাজেন্তীতি জীৰিতিন্দ্রিযং ছিন্দন্তি খেপেন্তি. গোপালকো ৰিয হি জরা চ মচ্চু চ, গোগণো ৰিয জীৰিতিন্দ্রিযং, গোচরভূমি ৰিয মরণং. তত্থ জাতি তাৰ সত্তানং জীৰিতিন্দ্রিযং জরায সন্তিকং পেসেসি, জরা ব্যাধিনো সন্তিকং, ব্যাধি মরণস্স সন্তিকং. তমেৰ মরণং কুঠারিযা ছেদং ৰিয ছিন্দিত্ৰা গচ্ছতীতি ইদমেত্থ ওপম্মসম্পটিপাদনং.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

উপোসথিকইত্থীনং ৰত্থু পঞ্চমং.

৬. অজগরপেতৰত্থু

অথ পাপানি কম্মানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো অজগরপেতং আরব্ভ কথেসি.

একস্মিঞ্হি সমযে মহামোগ্গল্লানত্থেরো লক্খণত্থেরেন সদ্ধিং গিজ্ঝকূটতো ওতরন্তো দিব্বেন চক্খুনা পঞ্চৰীসতিযোজনিকং অজগরপেতং নাম অদ্দস. তস্স সীসতো অগ্গিজালা উট্ঠহিত্ৰা পরিযন্তং গচ্ছন্তি, পরিযন্ততো উট্ঠহিত্ৰা সীসং গচ্ছন্তি, উভযতো উট্ঠহিত্ৰা মজ্ঝে ওতরন্তি. থেরো তং দিস্ৰা সিতং পাত্ৰাকাসি. লক্খণত্থেরেন সিতকারণং পুট্ঠো ‘‘অকালো, আৰুসো, ইমস্স পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণায, সত্থু সন্তিকে মং পুচ্ছেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা রাজগহে পিণ্ডায চরিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গতকালে লক্খণত্থেরেন পুট্ঠো আহ – ‘‘তত্রাহং, আৰুসো, একং পেতং অদ্দসং, তস্স এৰরূপো নাম অত্তভাৰো, অহং তং দিস্ৰা ‘ন ৰত মে এৰরূপো অত্তভাৰো দিট্ঠপুব্বো’তি সিতং পাত্ৰাকাসি’’ন্তি. সত্থা ‘‘চক্খুভূতা ৰত, ভিক্খৰে, সাৰকা ৰিহরন্তী’’তিআদীনি (পারা. ২২৮; সং. নি. ২.২০২) ৰদন্তো থেরস্স কথং পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘মযাপি এসো, ভিক্খৰে, পেতো বোধিমণ্ডেযেৰ দিট্ঠো, ‘যে চ পন মে ৰচনং ন সদ্দহেয্যুং, তেসং তং অহিতায অস্সা’তি ন কথেসিং, ইদানি মোগ্গল্লানং সক্খিং লভিত্ৰা কথেমী’’তি ৰত্ৰা ভিক্খূহি তস্স পুব্বকম্মং পুট্ঠো ব্যাকাসি –

কস্সপবুদ্ধকালে কির সুমঙ্গলসেট্ঠি নাম সুৰণ্ণিট্ঠকাহি ভূমিং সন্থরিত্ৰা ৰীসতিউসভট্ঠানে তত্তকেনেৰ ধনেন ৰিহারং কারেত্ৰা তাৰত্তকেনেৰ ৰিহারমহং কারেসি. সো একদিৰসং পাতোৰ সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তো নগরদ্ৰারে একিস্সা সালায কাসাৰং সসীসং পারুপিত্ৰা কললমক্খিতেহি পাদেহি নিপন্নং একং চোরং দিস্ৰা ‘‘অযং কললমক্খিতপাদো রত্তিং ৰিচরিত্ৰা দিৰা নিপন্নমনুস্সো ভৰিস্সতী’’তি আহ. চোরো মুখং ৰিৰরিত্ৰা সেট্ঠিং দিস্ৰা ‘‘হোতু, জানিস্সামি তে কত্তব্ব’’ন্তি আঘাতং বন্ধিত্ৰা সত্তক্খত্তুং খেত্তং ঝাপেসি, সত্তক্খত্তুং ৰজে গুন্নং পাদে ছিন্দি, সত্তক্খত্তুং গেহং ঝাপেসি, সো এত্তকেনাপি কোপং নিব্বাপেতুং অসক্কোন্তো তস্স চূল়ূপট্ঠাকেন সদ্ধিং মিত্তসন্থৰং কত্ৰা ‘‘কিং তে সেট্ঠিনো পিয’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘গন্ধকুটিতো অঞ্ঞং তস্স পিযতরং নত্থী’’তি সুত্ৰা ‘‘হোতু, গন্ধকুটিং ঝাপেত্ৰা কোপং নিব্বাপেস্সামী’’তি সত্থরি পিণ্ডায পৰিট্ঠে পানীযপরিভোজনীযঘটে ভিন্দিত্ৰা গন্ধকুটিযং অগ্গিং অদাসি. সেট্ঠি ‘‘গন্ধকুটি কির ঝাযতী’’তি সুত্ৰা আগচ্ছন্তো ঝামকালে আগন্ত্ৰা গন্ধকুটিং ঝামং ওলোকেন্তো ৰালগ্গমত্তম্পি দোমনস্সং অকত্ৰা ৰামবাহুং সমঞ্জিত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন মহাঅপ্ফোটনং অপ্ফোটেসি. অথ নং সমীপে ঠিতা পুচ্ছিংসু – ‘‘কস্মা, সামি, এত্তকং ধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা কতগন্ধকুটিযা ঝামকালে অপ্ফোটেসী’’তি? সো আহ – ‘‘এত্তকং মে, তাতা, অগ্গিআদীহি অসাধারণে বুদ্ধস্স সাসনে ধনং নিদহিতুং লদ্ধং, ‘পুনপি এত্তকং ধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা সত্থু গন্ধকুটিং কাতুং লভিস্সামী’তি তুট্ঠমানসো অপ্ফোটেসি’’ন্তি. সো পুন তত্তকং ধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা গন্ধকুটিং কারেত্ৰা ৰীসতিসহস্সভিক্খুপরিৰারস্স সত্থুনো দানং অদাসি. তং দিস্ৰা চোরো চিন্তেসি – ‘‘অহং ইমং অমারেত্ৰা মঙ্কুকাতুং ন সক্খিস্সামি, হোতু, মারেস্সামি ন’’ন্তি নিৰাসনন্তরে ছুরিকং বন্ধিত্ৰা সত্তাহং ৰিহারে ৰিচরন্তোপি ওকাসং ন লভি. মহাসেট্ঠিপি সত্ত দিৰসানি বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, মম একেন পুরিসেন সত্তক্খত্তুং খেত্তং ঝাপিতং, সত্তক্খত্তুং ৰজে গুন্নং পাদা ছিন্না, সত্তক্খত্তুং গেহং ঝাপিতং, ইদানি গন্ধকুটিপি তেনেৰ ঝাপিতা ভৰিস্সতি, অহং ইমস্মিং দানে পঠমং পত্তিং তস্স দম্মী’’তি.

তং সুত্ৰা চোরো ‘‘ভারিযং ৰত মে কম্মং কতং, এৰং অপরাধকারকে মযি ইমস্স কোপমত্তম্পি নত্থি, ইমস্মিম্পি দানে ময্হমেৰ পঠমং পত্তিং দেতি, অহং ইমস্মিং দুব্ভামি, এৰরূপং মে পুরিসং অখমাপেন্তস্স দেৰদণ্ডোপি মে মত্থকে পতেয্যা’’তি গন্ত্ৰা সেট্ঠিস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা ‘‘খমাহি মে, সামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘সামি, এৰং অযুত্তকং কম্মং মযা কতং, তস্স মে খমাহী’’তি আহ. অথ নং সেট্ঠি ‘‘তযা মে ইদঞ্চিদঞ্চ কত’’ন্তি সব্বং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম, মযা কত’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘ত্ৰং মযা ন দিট্ঠপুব্বো, কস্মা মে কুজ্ঝিত্ৰা এৰমকাসী’’তি পুচ্ছি. সো একদিৰসং নগরা নিক্খন্তেন তেন ৰুত্তৰচনং সারেত্ৰা ‘‘ইমিনা মে কারণেন কোপো উপ্পাদিতো’’তি আহ. সেট্ঠি অত্তনা ৰুত্তং সরিত্ৰা ‘‘আম, তাত, ৰুত্তং মযা, তং মে খমাহী’’তি চোরং খমাপেত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি, তাত, খমামি তে, গচ্ছ, তাতা’’তি আহ. সচে মে, সামি, খমসি, সপুত্তদারং মং গেহে দাসং করোহীতি. তাত, ত্ৰং মযা এত্তকে কথিতে এৰরূপং ছেদনং অকাসি, গেহে ৰসন্তেন পন সদ্ধিং ন সক্কা কিঞ্চি কথেতুং, ন মে তযা গেহে ৰসন্তেন কিচ্চং অত্থি, খমামি তে, গচ্ছ, তাতাতি. চোরো তং কম্মং কত্ৰা আযুপরিযোসানে অৰীচিম্হি নিব্বত্তো দীঘরত্তং তত্থ পচ্চিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন ইদানি গিজ্ঝকূটে পব্বতে পচ্চতীতি.

এৰং সত্থা তস্স পুব্বকম্মং কথেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, বালা নাম পাপানি কম্মানি করোন্তা ন বুজ্ঝন্তি, পচ্ছা পন অত্তনা কতকম্মেহি ডয্হমানা অত্তনাৰ অত্তনো দাৰগ্গিসদিসাৰ হোন্তী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

১৩৬. ‘‘অথ পাপানি কম্মানি, করং বালো ন বুজ্ঝতি;

সেহি কম্মেহি দুম্মেধো, অগ্গিডড্ঢোৰ তপ্পতী’’তি.

তত্থ অথ পাপানীতি ন কেৰলং বালো কোধৰসেন পাপানি করোতি, করোন্তোপি পন ন বুজ্ঝতীতি অত্থো. পাপং করোন্তো চ ‘‘পাপং করোমী’’তি অবুজ্ঝনকো নাম নত্থি. ‘‘ইমস্স কম্মস্স এৰরূপো নাম ৰিপাকো’’তি অজাননতায ‘‘ন বুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং. সেহীতি সো তেহি অত্তনো সন্তকেহি কম্মেহি দুম্মেধো নিপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো নিরযে নিব্বত্তিত্ৰা অগ্গিডড্ঢোৰ তপ্পতীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

অজগরপেতৰত্থু ছট্ঠং.

৭. মহামোগ্গল্লানত্থেরৰত্থু

যো দণ্ডেনাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো মহামোগ্গল্লানত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

একস্মিঞ্হি সমযে তিত্থিযা সন্নিপতিত্ৰা মন্তেসুং – ‘‘জানাথাৰুসো, ‘কেন কারণেন সমণস্স গোতমস্স লাভসক্কারো মহা হুত্ৰা নিব্বত্তো’তি. মযং ন জানাম, তুম্হে পন জানাথাতি. আম, জানাম, মহামোগ্গল্লানং নাম একং নিস্সায উপ্পন্নো. সো হি দেৰলোকং গন্ত্ৰা দেৰতাহি কতকম্মং পুচ্ছিত্ৰা আগন্ত্ৰা মনুস্সানং কথেতি ‘ইদং নাম কত্ৰা এৰরূপং সম্পত্তিং লভন্তী’তি. নিরযে নিব্বত্তানম্পি কম্মং পুচ্ছিত্ৰা আগন্ত্ৰা মনুস্সানং কথেতি ‘ইদং নাম কত্ৰা এৰরূপং দুক্খং অনুভৰন্তী’তি. মনুস্সা তস্স কথং সুত্ৰা মহন্তং লাভসক্কারং অভিহরন্তি, সচে তং মারেতুং সক্খিস্সাম, সো লাভসক্কারো অম্হাকং নিব্বত্তিস্সতী’’তি. তে ‘‘অত্থেকো উপাযো’’তি সব্বে একচ্ছন্দা হুত্ৰা ‘‘যংকিঞ্চি কত্ৰা তং মারাপেস্সামা’’তি অত্তনো উপট্ঠাকে সমাদপেত্ৰা কহাপণসহস্সং লভিত্ৰা পুরিসঘাতকম্মং কত্ৰা চরন্তে চোরে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেরো নাম কাল়সিলাযং ৰসতি, তত্থ গন্ত্ৰা তং মারেথা’’তি তেসং কহাপণে অদংসু. চোরা ধনলোভেন সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘থেরং মারেস্সামা’’তি গন্ত্ৰা তস্স ৰসনট্ঠানং পরিৰারেসুং. থেরো তেহি পরিক্খিত্তভাৰং ঞত্ৰা কুঞ্চিকচ্ছিদ্দেন নিক্খমিত্ৰা পক্কামি. তে চোরা তং দিৰসং থেরং অদিস্ৰা পুনেকদিৰসং গন্ত্ৰা পরিক্খিপিংসু. থেরো ঞত্ৰা কণ্ণিকামণ্ডলং ভিন্দিত্ৰা আকাসং পক্খন্দি. এৰং তে পঠমমাসেপি মজ্ঝিমমাসেপি থেরং গহেতুং নাসক্খিংসু. পচ্ছিমমাসে পন সম্পত্তে থেরো অত্তনা কতকম্মস্স আকড্ঢনভাৰং ঞত্ৰা ন অপগচ্ছি. চোরা গন্ত্ৰা থেরং গহেত্ৰা তণ্ডুলকণমত্তানিস্স অট্ঠীনি করোন্তা ভিন্দিংসু. অথ নং ‘‘মতো’’তি সঞ্ঞায একস্মিং গুম্বপিট্ঠে খিপিত্ৰা পক্কমিংসু.

থেরো ‘‘সত্থারং পস্সিত্ৰাৰ পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি অত্তভাৰং ঝানৰেঠনেন ৰেঠেত্ৰা থিরং কত্ৰা আকাসেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি আহ. ‘‘পরিনিব্বাযিস্সসি, মোগ্গল্লানা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কত্থ গন্ত্ৰা’’তি? ‘‘কাল়সিলাপদেসং, ভন্তে’’তি. তেন হি, মোগ্গল্লান, ময্হং ধম্মং কথেত্ৰা যাহি. তাদিসস্স হি মে সাৰকস্স ইদানি দস্সনং নত্থীতি. সো ‘‘এৰং করিস্সামি, ভন্তে’’তি সত্থারং ৰন্দিত্ৰা আকাসং উপ্পতিত্ৰা পরিনিব্বানদিৰসে সারিপুত্তত্থেরো ৰিয নানপ্পকারা ইদ্ধিযো কত্ৰা ধম্মং কথেত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা কাল়সিলাটৰিং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযি. ‘‘থেরং কির চোরা মারেসু’’ন্তি অযম্পি কথা সকলজম্বুদীপে পত্থরি. রাজা অজাতসত্তু চোরে পরিযেসনত্থায চরপুরিসে পযোজেসি. তেসুপি চোরেসু সুরাপানে সুরং পিৰন্তেসু একো একস্স পিট্ঠিং পহরিত্ৰা পাতেসি. সো তং সন্তেজ্জেত্ৰা ‘‘অম্ভো দুব্বিনীত, ত্ৰং কস্মা মে পিট্ঠিং পাতেসী’’তি আহ. কিং পন হরে দুট্ঠচোর, তযা মহামোগ্গল্লানত্থেরো পঠমং পহটোতি? কিং পন মযা পহটভাৰং ত্ৰং ন জানাসীতি? ইতি নেসং ‘‘মযা পহটো, মযা পহটো’’তি ৰদন্তানং ৰচনং সুত্ৰা তে চরপুরিসা তে সব্বে চোরে গহেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা চোরে পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘তুম্হেহি থেরো মারিতো’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘কেন তুম্হে উয্যোজিতা’’তি? ‘‘নগ্গসমণকেহি, দেৰা’’তি. রাজা পঞ্চসতে নগ্গসমণকে গাহাপেত্ৰা পঞ্চসতেহি চোরেহি সদ্ধিং রাজঙ্গণে নাভিপ্পমাণেসু আৰাটেসু নিখণাপেত্ৰা পলালেহি পটিচ্ছাদাপেত্ৰা অগ্গিং দাপেসি. অথ নেসং ঝামভাৰং ঞত্ৰা অযনঙ্গলেহি কসাপেত্ৰা সব্বে খণ্ডাখণ্ডিকং কারাপেসি.

ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেরো অত্তনো অননুরূপমেৰ মরণং পত্তো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, মোগ্গল্লানো ইমস্সেৰ অত্তভাৰস্স অননুরূপং মরণং পত্তো, পুব্বে পন তেন কতস্স কম্মস্স অনুরূপমেৰ মরণং পত্তো’’তি ৰত্ৰা ‘‘কিং পনস্স, ভন্তে, পুব্বকম্ম’’ন্তি পুট্ঠো ৰিত্থারেত্ৰা কথেসি –

অতীতে কির বারাণসিৰাসী একো কুলপুত্তো সযমেৰ কোট্টনপচনাদীনি কম্মানি করোন্তো মাতাপিতরো পটিজগ্গি. অথস্স মাতাপিতরো নং, ‘‘তাত, ত্ৰং এককোৰ গেহে চ অরঞ্ঞে চ কম্মং করোন্তো কিলমসি, একং তে কুমারিকং আনেস্সামা’’তি ৰত্ৰা, ‘‘অম্মতাতা, ন ময্হং এৰরূপাযত্থো, অহং যাৰ তুম্হে জীৰথ, তাৰ ৰো সহত্থা উপট্ঠহিস্সামী’’তি তেন পটিক্খিত্তা পুনপ্পুনং তং যাচিত্ৰা কুমারিকং আনযিংসু. সা কতিপাহমেৰ তে উপট্ঠহিত্ৰা পচ্ছা তেসং দস্সনম্পি অনিচ্ছন্তী ‘‘ন সক্কা তৰ মাতাপিতূহি সদ্ধিং একট্ঠানে ৰসিতু’’ন্তি উজ্ঝাযিত্ৰা তস্মিং অত্তনো কথং অগ্গণ্হন্তে তস্স বহিগতকালে মকচিৰাকখণ্ডানি চ যাগুফেণঞ্চ গহেত্ৰা তত্থ তত্থ আকিরিত্ৰা তেনাগন্ত্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুট্ঠা আহ – ‘‘ইমেসং অন্ধমহল্লকানং এতং কম্মং, সব্বং গেহং কিলিট্ঠং করোন্তা ৰিচরন্তি, ন সক্কা এতেহি সদ্ধিং একট্ঠানে ৰসিতু’’ন্তি. এৰং তায নং পুনপ্পুনং কথযমানায এৰরূপোপি পূরিতপারমী সত্তো মাতাপিতূহি সদ্ধিং ভিজ্জি. সো ‘‘হোতু, জানিস্সামি নেসং কত্তব্ব’’ন্তি তে ভোজেত্ৰা, ‘‘অম্মতাতা, অসুকট্ঠানে নাম তুম্হাকং ঞাতকা আগমনং পচ্চাসীসন্তি, তত্থ গমিস্সামা’’তি তে যানকং আরোপেত্ৰা আদায গচ্ছন্তো অটৰিমজ্ঝং পত্তকালে, ‘‘তাত, রস্মিযো গণ্হাথ, গাৰো পতোদসঞ্ঞায গমিস্সন্তি, ইমস্মিং ঠানে চোরা ৰসন্তি, অহং ওতরামী’’তি পিতু হত্থে রস্মিযো দত্ৰা ওতরিত্ৰা গচ্ছন্তো সদ্দং পরিৰত্তেত্ৰা চোরানং উট্ঠিতসদ্দমকাসি. মাতাপিতরো সদ্দং সুত্ৰা ‘‘চোরা উট্ঠিতা’’তি সঞ্ঞায, ‘‘তাত, মযং মহল্লকা, ত্ৰং অত্তানমেৰ রক্খাহী’’তি আহংসু. সো মাতাপিতরো তথাৰিরৰন্তেপি চোরসদ্দং করোন্তো কোট্টেত্ৰা মারেত্ৰা অটৰিযং খিপিত্ৰা পচ্চাগমি.

সত্থা ইদং তস্স পুব্বকম্মং কথেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, মোগ্গল্লানো এত্তকং কম্মং কত্ৰা অনেকৰস্সসতসহস্সানি নিরযে পচ্চিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন অত্তভাৰসতে এৰমেৰ কোট্টেত্ৰা সংচুণ্ণিতো মরণং পত্তো. এৰং মোগ্গল্লানেন অত্তনো কম্মানুরূপমেৰ মরণং লদ্ধং, পঞ্চহি চোরসতেহি সদ্ধিং লভিংসু. অপ্পদুট্ঠেসু হি পদুস্সন্তো দসহি কারণেহি অনযব্যসনং পাপুণাতিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –

১৩৭. ‘‘যো দণ্ডেন অদণ্ডেসু, অপ্পদুট্ঠেসু দুস্সতি;

দসন্নমঞ্ঞতরং ঠানং, খিপ্পমেৰ নিগচ্ছতি.

১৩৮. ‘‘ৰেদনং ফরুসং জানিং, সরীরস্স ৰ ভেদনং;

গরুকং ৰাপি আবাধং, চিত্তক্খেপং ৰ পাপুণে.

১৩৯. ‘‘রাজতো ৰা উপসগ্গং, অব্ভক্খানং ৰ দারুণং;

পরিক্খযং ৰ ঞাতীনং, ভোগানং ৰ পভঙ্গুরং.

১৪০. ‘‘অথ ৰাস্স অগারানি, অগ্গি ডহতি পাৰকো;

কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিরযং সোপপজ্জতী’’তি.

তত্থ অদণ্ডেসূতি কাযদণ্ডাদিরহিতেসু খীণাসৰেসু. অপ্পদুট্ঠেসূতি পরেসু ৰা অত্তনি ৰা নিরপরাধেসু. দসন্নমঞ্ঞতরং ঠানন্তি দসসু দুক্খকারণেসু অঞ্ঞতরং কারণং. ৰেদনন্তি সীসরোগাদিভেদং ফরুসং ৰেদনং. জানিন্তি কিচ্ছাধিগতস্স ধনস্স জানিং. ভেদনন্তি হত্থচ্ছেদাদিকং সরীরভেদনং. গরুকন্তি পক্খহতএকচক্খুকপীঠসপ্পিকুণীভাৰকুট্ঠরোগাদিভেদং গরুকাবাধং ৰা. চিত্তক্খেপন্তি উম্মাদং. উপসগ্গন্তি যসৰিলোপসেনাপতিট্ঠানাদিঅচ্ছিন্দনাদিকং রাজতো উপসগ্গং ৰা. অব্ভক্খানন্তি অদিট্ঠঅসুতঅচিন্তিতপুব্বং ‘‘ইদং সন্ধিচ্ছেদাদিকম্মং, ইদং ৰা রাজাপরাধিতকম্মং তযা কত’’ন্তি এৰরূপং দারুণং অব্ভক্খানং ৰা. পরিক্খযং ৰ ঞাতীনন্তি অত্তনো অৰস্সযো ভৰিতুং সমত্থানং ঞাতীনং পরিক্খযং ৰা. পভঙ্গুরন্তি পভঙ্গুভাৰং পূতিভাৰং. যং হিস্স গেহে ধঞ্ঞং, তং পূতিভাৰং আপজ্জতি, সুৰণ্ণং অঙ্গারভাৰং, মুত্তা কপ্পাসট্ঠিভাৰং, কহাপণং কপালখণ্ডাদিভাৰং, দ্ৰিপদচতুপ্পদা কাণকুণাদিভাৰন্তি অত্থো. অগ্গি ডহতীতি একসংৰচ্ছরে দ্ৰত্তিক্খত্তুং অঞ্ঞস্মিং ডাহকে অৰিজ্জমানেপি অসনিঅগ্গি ৰা পতিত্ৰা ডহতি, অত্তনোৰ ধম্মতায উট্ঠিতো পাৰকো ৰা ডহতিযেৰ. নিরযন্তি দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমেসং দসন্নং ঠানানং অঞ্ঞতরং পত্ৰাপি একংসেন সম্পরাযে পত্তব্বং দস্সেতুং ‘‘নিরযং সোপপজ্জতী’’তি ৰুত্তং.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

মহামোগ্গল্লানত্থেরৰত্থু সত্তমং.

৮. বহুভণ্ডিকভিক্খুৰত্থু

ন নগ্গচরিযাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো বহুভণ্ডিকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.

সাৰত্থিৰাসী কিরেকো কুটুম্বিকো ভরিযায কালকতায পব্বজি. সো পব্বজন্তো অত্তনো পরিৰেণঞ্চ অগ্গিসালঞ্চ ভণ্ডগব্ভঞ্চ কারেত্ৰা সব্বম্পি ভণ্ডগব্ভং সপ্পিমধুতেলাদীহি পূরেত্ৰা পব্বজি, পব্বজিত্ৰা চ পন অত্তনো দাসে পক্কোসাপেত্ৰা যথারুচিকং আহারং পচাপেত্ৰা ভুঞ্জতি. বহুভণ্ডো চ বহুপরিক্খারো চ অহোসি. রত্তিং অঞ্ঞং নিৰাসনপারুপনং হোতি, দিৰা অঞ্ঞং নিৰাসনপারুপনং হোতি, দিৰা অঞ্ঞং ৰিহারপচ্চন্তে ৰসতি. তস্সেকদিৰসং চীৰরপচ্চত্থরণানি সুক্খাপেন্তস্স সেনাসনচারিকং আহিণ্ডন্তা ভিক্খূ পস্সিত্ৰা ‘‘কস্সিমানি, আৰুসো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ময্হ’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘আৰুসো, ভগৰতা তিচীৰরানি অনুঞ্ঞাতানি, ত্ৰঞ্চ পন এৰং অপ্পিচ্ছস্স বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা এৰং বহুপরিক্খারো জাতো’’তি তং সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু অতিবহুভণ্ডো’’তি আরোচেসুং. সত্থা ‘‘সচ্চং কির তং ভিক্খূ’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে আহ – ‘‘কস্মা পন ত্ৰং, ভিক্খু, মযা অপ্পিচ্ছতায ধম্মে দেসিতে এৰং বহুভণ্ডো জাতো’’তি. সো তাৰত্তকেনেৰ কুপিতো ‘‘ইমিনা দানি নীহারেন চরিস্সামী’’তি পারুপনং ছড্ডেত্ৰা পরিসমজ্ঝে একচীৰরো অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা উপত্থম্ভযমানো ননু ত্ৰং ভিক্খু পুব্বে হিরোত্তপ্পগৰেসকো দকরক্খসকালেপি হিরোত্তপ্পং গৰেসমানো দ্ৰাদস ৰস্সানি ৰিহাসি, কস্মা ইদানি এৰং গরুকে বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৰা চতুপরিসমজ্ঝে পারুপনং ছড্ডেত্ৰা হিরোত্তপ্পং পহায ঠিতোসীতি. সো সত্থু ৰচনং সুত্ৰা হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা তং চীৰরং পারুপিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. ভিক্খূ তস্স অত্থস্স আৰিভাৰত্থং ভগৰন্তং যাচিংসু. ভগৰা অতীতং আহরিত্ৰা কথেসি –

অতীতে কির বারাণসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং বোধিসত্তো পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স নামগ্গহণদিৰসে মহিংসকুমারোতি নামং করিংসু. তস্স কনিট্ঠভাতা চন্দকুমারো নাম অহোসি. তেসং মাতরি কালকতায রাজা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সাপি পুত্তং ৰিজাযি, সূরিযকুমারোতিস্স নামং করিংসু. তং দিস্ৰা রাজা তুট্ঠো ‘‘পুত্তস্স তে ৰরং দম্মী’’তি আহ. সাপি খো, ‘‘দেৰ, ইচ্ছিতকালে গণ্হিস্সামী’’তি ৰত্ৰা পুত্তস্স ৰযপ্পত্তকালে রাজানং আহ – ‘‘দেৰেন ময্হং পুত্তস্স জাতকালে ৰরো দিন্নো, ইদানি মে পুত্তস্স রজ্জং দেহী’’তি. রাজা ‘‘মম দ্ৰে পুত্তা অগ্গিক্খন্ধা ৰিয জলন্তা ৰিচরন্তি, ন সক্কা তস্স রজ্জং দাতু’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৰাপি তং পুনপ্পুনং যাচমানমেৰ দিস্ৰা ‘‘অযং মে পুত্তানং অনত্থম্পি করেয্যা’’তি পুত্তে পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাতা, অহং সূরিযকুমারস্স জাতকালে ৰরং অদাসিং, ইদানিস্স মাতা রজ্জং যাচতি, অহং তস্স ন দাতুকামো, তস্স মাতা তুম্হাকং অনত্থম্পি করেয্য, গচ্ছথ তুম্হে, অরঞ্ঞে ৰসিত্ৰা মমচ্চযেনাগন্ত্ৰা রজ্জং গণ্হথা’’তি উয্যোজেসি. তে পিতরং ৰন্দিত্ৰা পাসাদা ওতরন্তে রাজঙ্গণে কীল়মানো সূরিযকুমারো দিস্ৰা তং কারণং ঞত্ৰা তেহি সদ্ধিং নিক্খমি. তেসং হিমৰন্তং পৰিট্ঠকালে বোধিসত্তো মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদিত্ৰা সূরিযকুমারং আহ – ‘‘তাত, এতং সরং গন্ত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ অম্হাকম্পি পদুমিনিপণ্ণেহি উদকং আহরা’’তি. সো পন সরো ৰেস্সৰণ্ণস্স সন্তিকা একেন দকরক্খসেন লদ্ধো হোতি. ৰেস্সৰণ্ণো চ তং আহ – ‘‘ঠপেত্ৰা দেৰধম্মজাননকে যে চ অঞ্ঞে ইমং সরং ওতরন্তি, তে খাদিতুং লভসী’’তি. ততো পট্ঠায সো তং সরং ওতিণ্ণোতিণ্ণে দেৰধম্মে পুচ্ছিত্ৰা অজানন্তে খাদতি, সূরিযকুমারোপি তং সরং অৰীমংসিত্ৰাৰ ওতরি, তেন চ ‘‘দেৰধম্মে জানাসী’’তি পুচ্ছিতো ‘‘দেৰধম্মা নাম চন্দিমসূরিযা’’তি আহ. অথ নং ‘‘ত্ৰং দেৰধম্মে ন জানাসী’’তি উদকং পৰেসেত্ৰা অত্তনো ভৰনে ঠপেসি. বোধিসত্তোপি তং চিরাযন্তং দিস্ৰা চন্দকুমারং পেসেসি. সোপি তেন ‘‘দেৰধম্মে জানাসী’’তি পুচ্ছিতো ‘‘দেৰধম্মা নাম চতস্সো দিসা’’তি আহ. দকরক্খসো তম্পি উদকং পৰেসেত্ৰা তত্থেৰ ঠপেসি.

বোধিসত্তো তস্মিম্পি চিরাযন্তে ‘‘অন্তরাযেন ভৰিতব্ব’’ন্তি সযং গন্ত্ৰা দ্ৰিন্নম্পি ওতরণপদংযেৰ দিস্ৰা ‘‘অযং সরো রক্খসপরিগ্গহিতো’’তি ঞত্ৰা খগ্গং সন্নয্হিত্ৰা ধনুং গহেত্ৰা অট্ঠাসি. রক্খসো তং অনোতরন্তং দিস্ৰা ৰনকম্মিকপুরিসৰেসেনাগন্ত্ৰা আহ – ‘‘ভো পুরিস, ত্ৰং মগ্গকিলন্তো, কস্মা ইমং সরং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ ভিসমুলালং খাদিত্ৰা পুপ্ফানি পিলন্ধিত্ৰা ন গচ্ছসী’’তি. বোধিসত্তো তং দিস্ৰাৰ ‘‘এস সো যক্খো’’তি ঞত্ৰা ‘‘তযা মে ভাতরো গহিতা’’তি আহ. আম, মযা গহিতাতি. কিং কারণাতি? অহং ইমং সরং ওতিণ্ণোতিণ্ণে লভামীতি. কিং পন সব্বেৰ লভসীতি? দেৰধম্মজাননকে ঠপেত্ৰা অৰসেসে লভামীতি. অত্থি পন তে দেৰধম্মেহি অত্থোতি? আম, অত্থীতি. অহং কথেস্সামীতি. তেন হি কথেহীতি. ন সক্কা কিলিট্ঠেন গত্তেন কথেতুন্তি. যক্খো বোধিসত্তং ন্হাপেত্ৰা পানীযং পাযেত্ৰা অলঙ্করিত্ৰা অলঙ্কতমণ্ডপমজ্ঝে পল্লঙ্কং আরোপেত্ৰা সযমস্স পাদমূলে নিসীদি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘সক্কচ্চং সুণাহী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘হিরিওত্তপ্পসম্পন্না, সুক্কধম্মসমাহিতা;

সন্তো সপ্পুরিসা লোকে, দেৰধম্মাতি ৰুচ্চরে’’তি. (জা. ১.১.৬);

যক্খো ইমং ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নো বোধিসত্তং আহ – ‘‘পণ্ডিত, অহং তে পসন্নো, একং ভাতরং দম্মি, কতরং আনেমী’’তি? ‘‘কনিট্ঠং আনেহী’’তি. পণ্ডিত, ত্ৰং কেৰলং দেৰধম্মে জানাসিযেৰ, ন পন তেসু ৰত্তসীতি. কিং কারণাতি? যস্মা জেট্ঠং ঠপেত্ৰা কনিট্ঠং আহরাপেন্তো জেট্ঠাপচাযিককম্মং ন করোসীতি, দেৰধম্মে চাহং যক্খ জানামি, তেসু চ ৰত্তামি. মযঞ্হি এতং নিস্সায ইমং অরঞ্ঞং পৰিট্ঠা. এতস্স হি অত্থায অম্হাকং পিতরং এতস্স মাতা রজ্জং যাচি, অম্হাকং পন পিতা তং ৰরং অদত্ৰা অম্হাকং অনুরক্খণত্থায অরঞ্ঞে ৰাসং অনুজানি, সো কুমারো অনিৰত্তিত্ৰা অম্হেহি সদ্ধিং আগতো. ‘‘তং অরঞ্ঞে একো যক্খো খাদী’’তি ৰুত্তেপি ন কোচি সদ্দহিস্সতি. তেনাহং গরহভযভীতো তমেৰাহরাপেমীতি. যক্খো বোধিসত্তস্স পসীদিত্ৰা ‘‘সাধু পণ্ডিত, ত্ৰমেৰ দেৰধম্মে জানাসি, দেৰধম্মেসু চ ৰত্তসী’’তি দ্ৰে ভাতরো আনেত্ৰা অদাসি. অথ নং বোধিসত্তো যক্খভাৰে আদীনৰং কথেত্ৰা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. সো তেন সুসংৰিহিতারক্খো তস্মিং অরঞ্ঞে ৰসিত্ৰা পিতরি কালকতে যক্খং আদায বারাণসিং গন্ত্ৰা রজ্জং গহেত্ৰা চন্দকুমারস্স উপরজ্জং, সূরিযকুমারস্স সেনাপতিট্ঠানং দত্ৰা যক্খস্স রমণীযে ঠানে আযতনং কারাপেত্ৰা যথা সো লাভগ্গপ্পত্তো হোতি, তথা অকাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা রক্খসো বহুভণ্ডিকভিক্খু অহোসি, সূরিযকুমারো আনন্দো, চন্দকুমারো সারিপুত্তো, মহিংসকুমারো পন অহমেৰা’’তি. এৰং সত্থা জাতকং কথেত্ৰা ‘‘এৰং ত্ৰং, ভিক্খু, পুব্বে দেৰধম্মে গৰেসমানো হিরিওত্তপ্পসম্পন্নো ৰিচরিত্ৰা ইদানি চতুপরিসমজ্ঝে ইমিনা নীহারেন ঠত্ৰা মম পুরতো ‘অপ্পিচ্ছোম্হী’তি ৰদন্তো অযুত্তং অকাসি. ন হি সাটকপটিক্খেপাদিমত্তেন সমণো নাম হোতী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

১৪১. ‘‘ন নগ্গচরিযা ন জটা ন পঙ্কা, নানাসকা থণ্ডিলসাযিকা ৰা;

রজোজল্লং উক্কুটিকপ্পধানং, সোধেন্তি মচ্চং অৰিতিণ্ণকঙ্খ’’ন্তি.

তত্থ নানাসকাতি ন অনসকা, ভত্তপটিক্খেপকাতি অত্থো. থণ্ডিলসাযিকাতি ভূমিসযনা. রজোজল্লন্তি কদ্দমলেপনাকারেন সরীরে সন্নিহিতরজো. উক্কুটিকপ্পধানন্তি উক্কুটিকভাৰেন আরদ্ধৰীরিযং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো হি মচ্চো ‘‘এৰং অহং লোকনিস্সরণসঙ্খাতং সুদ্ধিং পাপুণিস্সামী’’তি ইমেসু নগ্গচরিযাদীসু যং কিঞ্চি সমাদায ৰত্তেয্য, সো কেৰলং মিচ্ছাদস্সনঞ্চেৰ ৰড্ঢেয্য, কিলমথস্স চ ভাগী অস্স. ন হি এতানি সুসমাদিন্নানিপি অট্ঠৰত্থুকায কঙ্খায অৰিতিণ্ণভাৰেন অৰিতিণ্ণকঙ্খং মচ্চং সোধেন্তীতি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

বহুভণ্ডিকভিক্খুৰত্থু অট্ঠমং.

৯. সন্ততিমহামত্তৰত্থু

অলঙ্কতো চেপীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সন্ততিমহামত্তং আরব্ভ কথেসি.

সো হি একস্মিং কালে রঞ্ঞো পসেনদিকোসলস্স পচ্চন্তং কুপিতং ৰূপসমেত্ৰা আগতো. অথস্স রাজা তুট্ঠো সত্ত দিৰসানি রজ্জং দত্ৰা একং নচ্চগীতকুসলং ইত্থিং অদাসি. সো সত্ত দিৰসানি সুরামদমত্তো হুত্ৰা সত্তমে দিৰসে সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো হত্থিক্খন্ধৰরগতো ন্হানতিত্থং গচ্ছন্তো সত্থারং পিণ্ডায পৰিসন্তং দ্ৰারন্তরে দিস্ৰা হত্থিক্খন্ধৰরগতোৰ সীসং চালেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পক্কামি. সত্থা সিতং কত্ৰা ‘‘কো নু খো, ভন্তে, সিতপাতুকরণে হেতূ’’তি আনন্দত্থেরেন পুট্ঠো সিতকারণং আচিক্খন্তো আহ – ‘‘পস্সানন্দ, সন্ততিমহামত্তং, অজ্জ সব্বাভরণপটিমণ্ডিতোৰ মম সন্তিকং আগন্ত্ৰা চতুপ্পদিকগাথাৰসানে অরহত্তং পত্ৰা সত্ততালমত্তে আকাসে নিসীদিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি. মহাজনো থেরেন সদ্ধিং কথেন্তস্স সত্থু ৰচনং অস্সোসি. তত্থ মিচ্ছাদিট্ঠিকা চিন্তযিংসু – ‘‘পস্সথ সমণস্স গোতমস্স কিরিযং, মুখপ্পত্তমেৰ ভাসতি, অজ্জ কির এস এৰং সুরামদমত্তো যথালঙ্কতোৰ এতস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতি, অজ্জেৰ তং মুসাৰাদেন নিগ্গণ্হিস্সামা’’তি. সম্মাদিট্ঠিকা চিন্তেসুং – ‘‘অহো বুদ্ধানং মহানুভাৰতা, অজ্জ বুদ্ধলীল়ঞ্চেৰ সন্ততিমহামত্তলীল়ঞ্চ দট্ঠুং লভিস্সামা’’তি.

সন্ততিমহামত্তোপি ন্হানতিত্থে দিৰসভাগং উদককীল়ং কীল়িত্ৰা উয্যানং গন্ত্ৰা আপানভূমিযং নিসীদি. সাপি ইত্থী রঙ্গমজ্ঝং ওতরিত্ৰা নচ্চগীতং দস্সেতুং আরভি. তস্সা সরীরলীল়ায দস্সনত্থং সত্তাহং অপ্পাহারতায তং দিৰসং নচ্চগীতং দস্সযমানায অন্তোকুচ্ছিযং সত্থকৰাতা সমুট্ঠায হদযমংসং কন্তিত্ৰা অগমংসু. সা তঙ্খণঞ্ঞেৰ মুখেন চেৰ অক্খীহি চ ৰিৰটেহি কালমকাসি. সন্ততিমহামত্তো ‘‘উপধারেথ ন’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘নিরুদ্ধা, সামী’’তি চ ৰুত্তমত্তেযেৰ বলৰসোকেন অভিভূতো তঙ্খণঞ্ঞেৰস্স সত্তাহং পীতসুরা তত্তকপালে উদকবিন্দু ৰিয পরিক্খযং অগমাসি. সো ‘‘ন মে ইমং সোকং অঞ্ঞে নিব্বাপেতুং সক্খিস্সন্তি অঞ্ঞত্র তথাগতেনা’’তি বলকাযপরিৰুতো সাযন্হসমযে সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘ভন্তে, ‘এৰরূপো মে সোকো উপ্পন্নো, তং মে তুম্হে নিব্বাপেতুং সক্খিস্সথা’তি আগতোম্হি, পটিসরণং মে হোথা’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘সোকং নিব্বাপেতুং সমত্থস্সেৰ সন্তিকং আগতোসি. ইমিস্সা হি ইত্থিযা ইমিনাৰ আকারেন মতকালে তৰ রোদন্তস্স পগ্ঘরিতঅস্সূনি চতুন্নং মহাসমুদ্দানং উদকতো অতিরেকতরানী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘যং পুব্বে তং ৰিসোসেহি, পচ্ছা তে মাহু কিঞ্চনং;

মজ্ঝে চে নো গহেস্সসি, উপসন্তো চরিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৯৫৫, ১১০৫; চূল়নি. জতুকণ্ণিমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৬৮);

গাথাপরিযোসানে সন্ততিমহামত্তো অরহত্তং পত্ৰা অত্তনো আযুসঙ্খারং ওলোকেন্তো তস্স অপ্পৰত্তনভাৰং ঞত্ৰা সত্থারং আহ – ‘‘ভন্তে, পরিনিব্বানং মে অনুজানাথা’’তি. সত্থা তেন কতকম্মং জানন্তোপি ‘‘মুসাৰাদেন নিগ্গণ্হনত্থং সন্নিপতিতা মিচ্ছাদিট্ঠিকা ওকাসং ন লভিস্সন্তি, ‘বুদ্ধলীল়ঞ্চেৰ সন্ততিমহামত্তলীল়ঞ্চ পস্সিস্সামা’তি সন্নিপতিতা সম্মাদিট্ঠিকা ইমিনা কতকম্মং সুত্ৰা পুঞ্ঞেসু আদরং করিস্সন্তী’’তি সল্লক্খেত্ৰা ‘‘তেন হি তযা কতকম্মং ময্হং কথেহি, কথেন্তো চ ভূমিযং ঠিতো অকথেত্ৰা সত্ততালমত্তে আকাসে ঠিতো কথেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একতালপ্পমাণং উগ্গম্ম ওরোহিত্ৰা পুন সত্থারং ৰন্দিত্ৰা উগ্গচ্ছন্তো পটিপাটিযা সত্ততালপ্পমাণে আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৰা ‘‘সুণাথ মে, ভন্তে, পুব্বকম্ম’’ন্তি ৰত্ৰা আহ –

ইতো একনৰুতিকপ্পে ৰিপস্সীসম্মাসম্বুদ্ধকালে অহং বন্ধুমতিনগরে একস্মিং কুলে নিব্বত্তিত্ৰা চিন্তেসিং – ‘‘কিং নু খো পরেসং ছেদং ৰা পীল়ং ৰা অকরণকম্ম’’ন্তি উপধারেন্তো ধম্মঘোসককম্মং দিস্ৰা ততো পট্ঠায তং কম্মং করোন্তো মহাজনং সমাদপেত্ৰা ‘‘পুঞ্ঞানি করোথ, উপোসথদিৰসেসু উপোসথং সমাদিযথ, দানং দেথ, ধম্মং সুণাথ, বুদ্ধরতনাদীহি সদিসং অঞ্ঞং নাম নত্থি, তিণ্ণং রতনানং সক্কারং করোথা’’তি উগ্ঘোসেন্তো ৰিচরামি. তস্স ময্হং সদ্দং সুত্ৰা বুদ্ধপিতা বন্ধুমতিমহারাজা মং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাত, কিং করোন্তো ৰিচরসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘দেৰ, তিণ্ণং রতনানং গুণং পকাসেত্ৰা মহাজনং পুঞ্ঞকম্মেসু সমাদপেন্তো ৰিচরামী’’তি ৰুত্তে, ‘‘কত্থ নিসিন্নো ৰিচরসী’’তি মং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘পদসাৰ, দেৰা’’তি মযা ৰুত্তে, ‘‘তাত, ন ত্ৰং এৰং ৰিচরিতুং অরহসি, ইমং পুপ্ফদামং পিলন্ধিত্ৰা অস্সপিট্ঠে নিসিন্নোৰ ৰিচরা’’তি ময্হং মুত্তাদামসদিসং পুপ্ফদামং দত্ৰা দন্তং অস্সং অদাসি. অথ মং রঞ্ঞা দিন্নপরিহারেন তথেৰ উগ্ঘোসেত্ৰা ৰিচরন্তং পুন রাজা পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাত, কিং করোন্তো ৰিচরসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তদেৰ, দেৰা’’তি ৰুত্তে, ‘‘তাত, অস্সোপি তে নানুচ্ছৰিকো, ইধ নিসীদিত্ৰা ৰিচরা’’তি চতুসিন্ধৰযুত্তরথং অদাসি. ততিযৰারেপি মে রাজা সদ্দং সুত্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাত, কিং করোন্তো ৰিচরসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তদেৰ, দেৰা’’তি ৰুত্তে, ‘‘তাত, রথোপি তে নানুচ্ছৰিকো’’তি ময্হং মহন্তং ভোগক্খন্ধং মহাপসাধনঞ্চ দত্ৰা একঞ্চ হত্থিং অদাসি. স্ৰাহং সব্বাভরণপটিমণ্ডিতো হত্থিক্খন্ধে নিসিন্নো অসীতি ৰস্সসহস্সানি ধম্মঘোসককম্মং অকাসিং, তস্স মে এত্তকং কালং কাযতো চন্দনগন্ধো ৰাযতি, মুখতো উপ্পলগন্ধো ৰাযতি. ইদং মযা কতকম্মন্তি.

এৰং সো অত্তনো পুব্বকম্মং কথেত্ৰা আকাসে নিসিন্নোৰ তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযি. সরীরে অগ্গিজালা উট্ঠহিত্ৰা মংসলোহিতং ঝাপেসি, সুমনপুপ্ফানি ৰিয ধাতুযো অৰসিস্সিংসু. সত্থা সুদ্ধৰত্থং পসারেসি, ধাতুযো তত্থ পতিংসু. তা পত্তে পক্খিপিত্ৰা চতুমহাপথে থূপং কারেসি ‘‘মহাজনো ৰন্দিত্ৰা পুঞ্ঞভাগী ভৰিস্সতী’’তি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং, ‘‘আৰুসো, সন্ততিমহামত্তো গাথাৰসানে অরহত্তং পত্ৰা অলঙ্কতপটিযত্তোযেৰ আকাসে নিসীদিত্ৰা পরিনিব্বুতো, কিং নু খো এতং ‘সমণো’তি ৰত্তুং ৰট্টতি উদাহু ব্রাহ্মণো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, মম পুত্তং ‘সমণো’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি, ‘ব্রাহ্মণো’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

১৪২. অলঙ্কতো চেপি সমং চরেয্য,

সন্তো দন্তো নিযতো ব্রহ্মচারী;

সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং,

সো ব্রাহ্মণো সো সমণো স ভিক্খূ’’তি.

তত্থ অলঙ্কতোতি ৰত্থাভরণেহি পটিমণ্ডিতো. তস্সত্থো – ৰত্থালঙ্কারাদীহি অলঙ্কতো চেপি পুগ্গলো কাযাদীহি সমং চরেয্য, রাগাদিৰূপসমেন সন্তো ইন্দ্রিযদমনেন দন্তো চতুমগ্গনিযমেন নিযতো সেট্ঠচরিযায ব্রহ্মচারী কাযদণ্ডাদীনং ওরোপিততায সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং. সো এৰরূপো বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণোতিপি সমিতপাপত্তা সমণোতিপি ভিন্নকিলেসত্তা ভিক্খূতিপি ৰত্তব্বোযেৰাতি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

সন্ততিমহামত্তৰত্থু নৰমং.

১০. পিলোতিকতিস্সত্থেরৰত্থু

হিরীনিসেধোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পিলোতিকত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

একস্মিঞ্হি সমযে আনন্দত্থেরো একং পিলোতিকখণ্ডনিৰত্থং কপালং আদায ভিক্খায চরন্তং দারকং দিস্ৰা ‘‘কিং তে এৰং ৰিচরিত্ৰা জীৰনতো পব্বজ্জা ন উত্তরিতরা’’তি ৰত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কো মং পব্বাজেস্সতী’’তি ৰুত্তে ‘‘অহং পব্বাজেস্সামী’’তি তং আদায গন্ত্ৰা সহত্থা ন্হাপেত্ৰা কম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেসি. তঞ্চ পন নিৰত্থপিলোতিকখণ্ডং পসারেত্ৰা ওলোকেন্তো পরিস্সাৰনকরণমত্তম্পি গয্হূপগং কঞ্চি পদেসং অদিস্ৰা কপালেন সদ্ধিং একিস্সা রুক্খসাখায ঠপেসি. সো পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো বুদ্ধানং উপ্পন্নলাভসক্কারং পরিভুঞ্জমানো মহগ্ঘানি চীৰরানি অচ্ছাদেত্ৰা ৰিচরন্তো থূলসরীরো হুত্ৰা উক্কণ্ঠিত্ৰা ‘‘কিং মে জনস্স সদ্ধাদেয্যং নিৰাসেত্ৰা ৰিচরণেন, অত্তনো পিলোতিকমেৰ নিৰাসেস্সামী’’তি তং ঠানং গন্ত্ৰা পিলোতিকং গহেত্ৰা ‘‘অহিরিক নিল্লজ্জ এৰরূপানং ৰত্থানং অচ্ছাদনট্ঠানং পহায ইমং পিলোতিকখণ্ডং নিৰাসেত্ৰা কপালহত্থো ভিক্খায চরিতুং গচ্ছসী’’তি তং আরম্মণং কত্ৰা অত্তনাৰ অত্তানং ওৰদি, ওৰদন্তস্সেৰ পনস্স চিত্তং সন্নিসীদি. সো তং পিলোতিকং তত্থেৰ পটিসামেত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ৰিহারমেৰ গতো. সো কতিপাহচ্চযেন পুনপি উক্কণ্ঠিত্ৰা তথেৰ ৰত্ৰা নিৰত্তি, পুনপি তথেৰাতি. তং এৰং অপরাপরং ৰিচরন্তং দিস্ৰা ভিক্খূ ‘‘কহং, আৰুসো, গচ্ছসী’’তি পুচ্ছন্তি. সো ‘‘আচরিযস্স সন্তিকং গচ্ছামাৰুসো’’তি ৰত্ৰা এতেনেৰ নীহারেন অত্তনো পিলোতিকখণ্ডমেৰ আরম্মণং কত্ৰা অত্তানং নিসেধেত্ৰা কতিপাহেনেৰ অরহত্তং পাপুণি. ভিক্খূ আহংসু – ‘‘কিং, আৰুসো, ন দানি আচরিযস্স সন্তিকং গচ্ছসি, ননু অযং তে ৰিচরণমগ্গো’’তি. আৰুসো, আচরিযেন সদ্ধিং সংসগ্গে সতি গতোম্হি, ইদানি পন মে ছিন্নো সংসগ্গো, তেনস্স সন্তিকং ন গচ্ছামীতি. ভিক্খূ তথাগতস্স আরোচেসুং – ‘‘ভন্তে, পিলোতিকত্থেরো অঞ্ঞং ব্যাকরোতী’’তি. কিমাহ, ভিক্খৰেতি? ইদং নাম, ভন্তেতি. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘আম, ভিক্খৰে, মম পুত্তো সংসগ্গে সতি আচরিযস্স সন্তিকং গতো, ইদানি পনস্স সংসগ্গো ছিন্নো, অত্তনাৰ অত্তানং নিসেধেত্ৰা অরহত্তং পত্তো’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –

১৪৩. ‘‘হিরীনিসেধো পুরিসো, কোচি লোকস্মিং ৰিজ্জতি;

যো নিদ্দং অপবোধেতি, অস্সো ভদ্রো কসামিৰ.

১৪৪. ‘‘অস্সো যথা ভদ্রো কসানিৰিট্ঠো,

আতাপিনো সংৰেগিনো ভৰাথ;

সদ্ধায সীলেন চ ৰীরিযেন চ,

সমাধিনা ধম্মৰিনিচ্ছযেন চ;

সম্পন্নৰিজ্জাচরণা পতিস্সতা,

জহিস্সথ দুক্খমিদং অনপ্পক’’ন্তি.

তত্থ অন্তো উপ্পন্নং অকুসলৰিতক্কং হিরিযা নিসেধেতীতি হিরীনিসেধো. কোচি লোকস্মিন্তি এৰরূপো পুগ্গলো দুল্লভো, কোচিদেৰ লোকস্মিং ৰিজ্জতি. যো নিদ্দন্তি অপ্পমত্তো সমণধম্মং করোন্তো অত্তনো উপ্পন্নং নিদ্দং অপহরন্তো বুজ্ঝতীতি অপবোধেতি. কসামিৰাতি যথা ভদ্রো অস্সো অত্তনি পতমানং কসং অপহরতি, অত্তনি পতিতুং ন দেতি. যো এৰং নিদ্দং অপবোধেতি, সো দুল্লভোতি অত্থো.

দুতিযগাথায অযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘ভিক্খৰে, যথা ভদ্রো অস্সো পমাদমাগম্ম কসায নিৰিট্ঠো, অহম্পি নাম কসায পহটো’’তি অপরভাগে আতপ্পং করোতি, এৰং তুম্হেপি আতাপিনো সংৰেগিনো ভৰথ, এৰংভূতা লোকিযলোকুত্তরায দুৰিধায সদ্ধায চ চতুপারিসুদ্ধিসীলেন চ কাযিকচেতসিকৰীরিযেন চ অট্ঠসমাপত্তিসমাধিনা চ কারণাকারণজাননলক্খণেন ধম্মৰিনিচ্ছযেন চ সমন্নাগতা হুত্ৰা তিস্সন্নং ৰা অট্ঠন্নং ৰা ৰিজ্জানং, পঞ্চদসন্নঞ্চ চরণানং সম্পত্তিযা সম্পন্নৰিজ্জাচরণা. উপট্ঠিতসতিতায পতিস্সতা হুত্ৰা ইদং অনপ্পকং ৰট্টদুক্খং পজহিস্সথাতি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

পিলোতিকতিস্সত্থেরৰত্থু দসমং.

১১. সুখসামণেরৰত্থু

উদকঞ্হি নযন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সুখসামণেরং আরব্ভ কথেসি.

অতীতস্মিঞ্হি বারাণসিসেট্ঠিনো গন্ধকুমারো নাম পুত্তো অহোসি. রাজা তস্স পিতরি কালকতে তং পক্কোসাপেত্ৰা সমস্সাসেত্ৰা মহন্তেন সক্কারেন তস্সেৰ সেট্ঠিট্ঠানং অদাসি. সো ততো পট্ঠায গন্ধসেট্ঠীতি পঞ্ঞাযি. অথস্স ভণ্ডাগারিকো ধনগব্ভদ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা, ‘‘সামি, ইদং তে এত্তকং পিতু ধনং, এত্তকং পিতামহাদীন’’ন্তি নীহরিত্ৰা দস্সেসি. সো তং ধনরাসিং ওলোকেত্ৰা আহ – ‘‘কিং পন তে ইমং ধনং গহেত্ৰা ন গমিংসূ’’তি. ‘‘সামি, ধনং গহেত্ৰা গতা নাম নত্থি. অত্তনা কতং কুসলাকুসলমেৰ হি আদায সত্তা গচ্ছন্তী’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘তে বালতায ধনং সণ্ঠাপেত্ৰা পহায গতা, অহং পনেতং গহেত্ৰাৰ গমিস্সামী’’তি. এৰং পন চিন্তেন্তো ‘‘দানং ৰা দস্সামি, পূজং ৰা করিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা ‘‘ইদং সব্বং খাদিত্ৰাৰ গমিস্সামী’’তি চিন্তেসি. সো সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ফলিকমযং ন্হানকোট্ঠকং কারেসি, সতসহস্সং দত্ৰা ফলিকমযমেৰ ন্হানফলকং, সতসহস্সং দত্ৰা নিসীদনপল্লঙ্কং, সতসহস্সং দত্ৰা ভোজনপাতিং, সতসহস্সমেৰ দত্ৰা ভোজনট্ঠানে মণ্ডপং কারাপেসি, সতসহস্সং দত্ৰা ভোজনপাতিযা আসিত্তকূপধানং কারেসি, সতসহস্সেনেৰ গেহে সীহপঞ্জরং সণ্ঠাপেসি, অত্তনো পাতরাসত্থায সহস্সং অদাসি, সাযমাসত্থাযপি সহস্সমেৰ. পুণ্ণমদিৰসে পন ভোজনত্থায সতসহস্সং দাপেসি, তং ভত্তং ভুঞ্জনদিৰসে সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নগরং অলঙ্করিত্ৰা ভেরিং চরাপেসি – ‘‘গন্ধসেট্ঠিস্স কির ভত্তভুঞ্জনাকারং ওলোকেন্তূ’’তি.

মহাজনো মঞ্চাতিমঞ্চে বন্ধিত্ৰা সন্নিপতি. সোপি সতসহস্সগ্ঘনকে ন্হানকোট্ঠকে সতসহস্সগ্ঘনকে ফলকে নিসীদিত্ৰা সোল়সহি গন্ধোদকঘটেহি ন্হত্ৰা তং সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা তস্মিং পল্লঙ্কে নিসীদি. অথস্স তস্মিং আসিত্তকূপধানে তং পাতিং ঠপেত্ৰা সতসহস্সগ্ঘনকং ভোজনং ৰড্ঢেসুং. সো নাটকপরিৰুতো এৰরূপায সম্পত্তিযা তং ভোজনং ভুঞ্জতি. অপরেন সমযেন একো গামিকমনুস্সো অত্তনো পরিব্বযাহরণত্থং দারুআদীনি যানকে পক্খিপিত্ৰা নগরং গন্ত্ৰা সহাযকস্স গেহে নিৰাসং গণ্হি. তদা পন পুণ্ণমদিৰসো হোতি. ‘‘গন্ধসেট্ঠিনো ভুঞ্জনলীল়ং ওলোকেন্তূ’’তি নগরে ভেরিং চরাপেসি. অথ নং সহাযকো আহ – ‘‘সম্ম, গন্ধসেট্ঠিনো তে ভুঞ্জনলীল়ং দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি. ‘‘ন দিট্ঠপুব্বং, সম্মা’’তি. ‘‘তেন হি এহি, গচ্ছাম, অযং নগরে ভেরী চরতি, এতস্স মহাসম্পত্তিং পস্সামা’’তি নগরৰাসী জনপদৰাসিং গহেত্ৰা অগমাসি. মহাজনোপি মঞ্চাতিমঞ্চে অভিরুহিত্ৰা পস্সতি. গামৰাসী ভত্তগন্ধং ঘাযিত্ৰাৰ নগরৰাসিং আহ – ‘‘ময্হং এতায পাতিযা ভত্তপিণ্ডে পিপাসা জাতা’’তি. সম্ম, মা এতং পত্থযি, ন সক্কা লদ্ধুন্তি. সম্ম, অলভন্তো ন জীৰিস্সামীতি. সো তং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো পরিসপরিযন্তে ঠত্ৰা ‘‘পণমামি তে, সামী’’তি তিক্খত্তুং মহাসদ্দং নিচ্ছারেত্ৰা ‘‘কো এসো’’তি ৰুত্তে অহং, সামীতি. ‘‘কিমেত’’ন্তি. ‘‘অযং একো গামৰাসী তুম্হাকং পাতিযং ভত্তপিণ্ডে পিপাসং উপাদেসি, একং ভত্তপিণ্ডং দাপেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা লদ্ধু’’ন্তি. ‘‘কিং, সম্ম, সুতং তে’’তি? ‘‘সুতং মে, অপিচ লভন্তো জীৰিস্সামি, অলভন্তস্স মে মরণং ভৰিস্সতী’’তি. সো পুনপি ৰিরৰি – ‘‘অযং কির, সামি, অলভন্তো মরিস্সতি, জীৰিতমস্স দেথা’’তি. অম্ভো ভত্তপিণ্ডো নাম সতম্পি অগ্ঘতি, সতদ্ৰযম্পি অগ্ঘতি. যো যো যাচতি, তস্স তস্স দদমানো অহং কিং ভুঞ্জিস্সামীতি? সামি, অযং অলভন্তো মরিস্সতি, জীৰিতমস্স দেথাতি. ন সক্কাৰ মুধা লদ্ধুং, যদি পন অলভন্তো ন জীৰতি, তীণি সংৰচ্ছরানি মম গেহে ভতিং করোতু, এৰমস্স ভত্তপাতিং দাপেস্সামীতি. গামৰাসী তং সুত্ৰা ‘‘এৰং হোতু, সম্মা’’তি সহাযকং ৰত্ৰা পুত্তদারং পহায ‘‘ভত্তপাতিঅত্থায তীণি সংৰচ্ছরানি ভতিং করিস্সামী’’তি সেট্ঠিস্স গেহং পাৰিসি. সো ভতিং করোন্তো সব্বকিচ্চানি সক্কচ্চং অকাসি. গেহে ৰা অরঞ্ঞে ৰা রত্তিং ৰা দিৰা ৰা সব্বানি কত্তব্বকম্মানি কতানেৰ পঞ্ঞাযিংসু. ‘‘ভত্তভতিকো’’তি চ ৰুত্তে সকলনগরেপি পঞ্ঞাযি. অথস্স দিৰসে পরিপুণ্ণে ভত্তৰেয্যাৰটিকো ‘‘ভত্তভতিকস্স, সামি, দিৰসো পুণ্ণো, দুক্করং তেন কতং তীণি সংৰচ্ছরানি ভতিং করোন্তেন, একম্পি কম্মং ন কোপিতপুব্ব’’ন্তি আহ.

অথস্স সেট্ঠি অত্তনো সাযপাতরাসত্থায দ্ৰে সহস্সানি, তস্স পাতরাসত্থায সহস্সন্তি তীণি সহস্সানি দাপেত্ৰা আহ – ‘‘অজ্জ ময্হং কত্তব্বং পরিহারং তস্সেৰ করোথা’’তি. ৰত্ৰা চ পন ঠপেত্ৰা একং চিন্তামণিং নাম পিযভরিযং অৰসেসজনম্পি ‘‘অজ্জ তমেৰ পরিৰারেথা’’তি ৰত্ৰা সব্বসম্পত্তিং তস্স নিয্যাদেসি. সো সেট্ঠিনো ন্হানোদকেন তস্সেৰ কোট্ঠকে তস্মিং ফলকে নিসিন্নো ন্হত্ৰা তস্সেৰ নিৰাসনসাটকে নিৰাসেত্ৰা তস্সেৰ পল্লঙ্কে নিসীদি. সেট্ঠিপি নগরে ভেরিং চরাপেসি – ‘‘ভত্তভতিকো গন্ধসেট্ঠিস্স গেহে তীণি সংৰচ্ছরানি ভতিং কত্ৰা পাতিং লভি, তস্স ভুঞ্জনসম্পত্তিং ওলোকেন্তূ’’তি. মহাজনো মঞ্চাতিমঞ্চে অভিরুহিত্ৰা পস্সতি, গামৰাসিস্স ওলোকিতোলোকিতট্ঠানং কম্পনাকারপ্পত্তং অহোসি. নাটকা পরিৰারেত্ৰা অট্ঠসুং, তস্স পুরতো ভত্তপাতিং ৰড্ঢেত্ৰা ঠপযিংসু. অথস্স হত্থধোৰনৰেলায গন্ধমাদনে একো পচ্চেকবুদ্ধো সত্তমে দিৰসে সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ‘‘কত্থ নু খো অজ্জ ভিক্খাচারত্থায গচ্ছামী’’তি উপধারেন্তো ভত্তভতিকং অদ্দস. অথ সো ‘‘অযং তীণি সংৰচ্ছরানি ভতিং কত্ৰা ভত্তপাতিং লভি, অত্থি নু খো এতস্স সদ্ধা, নত্থী’’তি উপধারেন্তো ‘‘অত্থী’’তি ঞত্ৰা ‘‘সদ্ধাপি একচ্চে সঙ্গহং কাতুং ন সক্কোন্তি, সক্খিস্সতি নু খো মে সঙ্গহং কাতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘সক্খিস্সতি চেৰ মম চ সঙ্গহকরণং নিস্সায মহাসম্পত্তিং লভিস্সতী’’তি ঞত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তমাদায ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পরিসন্তরেন গন্ত্ৰা তস্স পুরতো ঠিতমেৰ অত্তানং দস্সেসি.

সো পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং পুব্বে অদিন্নভাৰেন একিস্সা ভত্তপাতিযা অত্থায তীণি সংৰচ্ছরানি পরগেহে ভতিং অকাসিং, ইদানি মে ইদং ভত্তং একং রত্তিন্দিৰং রক্খেয্য, সচে পন নং অয্যস্স দস্সামি, অনেকানিপি কপ্পকোটিসহস্সানি রক্খিস্সতি, অয্যস্সেৰ নং দস্সামী’’তি. সো তীণি সংৰচ্ছরানি ভতিং কত্ৰা লদ্ধভত্তপাতিতো একপিণ্ডম্পি মুখে অট্ঠপেত্ৰা তণ্হং ৰিনোদেত্ৰা সযমেৰ পাতিং উক্খিপিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা পাতিং অঞ্ঞস্স হত্থে দত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা পাতিং ৰামহত্থেন গহেত্ৰা দক্খিণহত্থেন তস্স পত্তে ভত্তং আকিরি. পচ্চেকবুদ্ধো ভত্তস্স উপড্ঢসেসকালে পত্তং হত্থেন পিদহি. অথ নং সো আহ – ‘‘ভন্তে, একোৰ পটিৰিসো ন সক্কা দ্ৰিধা কাতুং, মা মং ইধলোকেন সঙ্গণ্হথ, পরলোকেন সঙ্গহমেৰ করোথ, সাৰসেসং অকত্ৰা নিরৰসেসমেৰ দস্সামী’’তি. অত্তনো হি থোকম্পি অনৰসেসেত্ৰা দিন্নং নিরৰসেসদানং নাম, তং মহপ্ফলং হোতি. সো তথা করোন্তো সব্বং দত্ৰা পুন ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, একং ভত্তপাতিং নিস্সায তীণি সংৰচ্ছরানি মে পরগেহে ভতিং করোন্তেন দুক্খং অনুভূতং, ইদানি মে নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে সুখমেৰ হোতু, তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্সেৰ ভাগী অস্স’’ন্তি. পচ্চেকবুদ্ধো ‘‘এৰং হোতু, চিন্তামণি ৰিয তে সব্বকামদদো মনোসঙ্কপ্পা পুণ্ণচন্দো ৰিয পূরেন্তূ’’তি অনুমোদনং করোন্তো –

‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, সব্বমেৰ সমিজ্ঝতু;

সব্বে পূরেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নরসো যথা.

‘‘ইচ্ছিতং পত্থিকং তুয্হং, খিপ্পমেৰ সমিজ্ঝতু;

সব্বে পূরেন্তু সঙ্কপ্পা, মণি জোতিরসো যথা’’তি. –

ৰত্ৰা ‘‘অযং মহাজনো যাৰ গন্ধমাদনপব্বতগমনা মং পস্সন্তো তিট্ঠতূ’’তি অধিট্ঠায আকাসেন গন্ধমাদনং অগমাসি.

মহাজনোপি নং পস্সন্তোৰ অট্ঠাসি. সো তত্থ গন্ত্ৰা তং পিণ্ডপাতং পঞ্চসতানং পচ্চেকবুদ্ধানং ৰিভজিত্ৰা অদাসি. সব্বে অত্তনো পহোনকং গণ্হিংসু. ‘‘অপ্পো পিণ্ডপাতো কথং পহোসী’’তি ন চিন্তেতব্বং. চত্তারি হি অচিন্তেয্যানি (অ. নি. ৪.৭৭) ৰুত্তানি, তত্রাযং পচ্চেকবুদ্ধৰিসযোতি. মহাজনো পচ্চেকবুদ্ধানং পিণ্ডপাতং ৰিভজিত্ৰা দিয্যমানং দিস্ৰা সাধুকারসহস্সানি পৰত্তেসি, অসনিসতনিপাকসদ্দো ৰিয অহোসি. তং সুত্ৰা গন্ধসেট্ঠি চিন্তেসি – ‘‘ভত্তভতিকো মযা দিন্নসম্পত্তিং ধারেতুং নাসক্খি মঞ্ঞে, তেনাযং মহাজনো পরিহাসং করোন্তো সন্নিপতিতো নদতী’’তি. সো তপ্পৰত্তিজাননত্থং মনুস্সে পেসেসি. তে আগন্ত্ৰা ‘‘সম্পত্তিধারকা নাম, সামি, এৰং হোন্তূ’’তি ৰত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসুং. সেট্ঠি তং সুত্ৰাৰ পঞ্চৰণ্ণায পীতিযা ফুট্ঠসরীরো হুত্ৰা ‘‘অহো দুক্করং তেন কতং, অহং এত্তকং কালং এৰরূপায সম্পত্তিযা ঠিতো কিঞ্চি দাতুং নাসক্খি’’ন্তি তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির তযা ইদং নাম কত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম, সামী’’তি ৰুত্তে, ‘‘হন্দ, সহস্সং গহেত্ৰা তৰ দানে ময্হম্পি পত্তিং দেহী’’তি আহ. সো তথা অকাসি. সেট্ঠিপিস্স সব্বং অত্তনো সন্তকং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা অদাসি.

চতস্সো হি সম্পদা নাম – ৰত্থুসম্পদা, পচ্চযসম্পদা, চেতনাসম্পদা, গুণাতিরেকসম্পদাতি. তত্থ নিরোধসমাপত্তিরহো অরহা ৰা অনাগামী ৰা দক্খিণেয্যো ৰত্থুসম্পদা নাম. পচ্চযানং ধম্মেন সমেন উপ্পত্তি পচ্চযসম্পদা নাম. দানতো পুব্বে দানকালে পচ্ছা ভাগেতি তীসু কালেসু চেতনায সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তভাৰো চেতনাসম্পদা নাম. দক্খিণেয্যস্স সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতভাৰো গুণাতিরেকসম্পদা নামাতি. ইমস্স চ খীণাসৰো পচ্চেকবুদ্ধো দক্খিণেয্যা, ভতিং কত্ৰা লদ্ধভাৰেন পচ্চযো ধম্মতো উপ্পন্নো, তীসু কালেসু পরিসুদ্ধা চেতনা, সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতমত্তো পচ্চেকবুদ্ধো গুণাতিরেকোতি চতস্সোপি সম্পদা নিপ্ফন্না. এতাসং আনুভাৰেন দিট্ঠেৰ ধম্মে মহাসম্পত্তিং পাপুণন্তি. তস্মা সো সেট্ঠিনো সন্তিকা সম্পত্তিং লভি. অপরভাগে চ রাজাপি ইমিনা কতকম্মং সুত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা সহস্সং দত্ৰা পত্তিং গহেত্ৰা তুট্ঠমানসো মহন্তং ভোগক্খন্ধং দত্ৰা সেট্ঠিট্ঠানং অদাসি. ভত্তভতিকসেট্ঠীতিস্স নামং অকাসি. সো গন্ধসেট্ঠিনা সদ্ধিং সহাযো হুত্ৰা একতো খাদন্তো পিৰন্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতো দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং সারিপুত্তত্থেরস্সূপট্ঠাককুলে পটিসন্ধিং গণ্হি. অথস্স মাতা লদ্ধগব্ভপরিহারা কতিপাহচ্চযেন ‘‘অহো ৰতাহং পঞ্চসতেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সারিপুত্তত্থেরস্স সতরসভোজনং দত্ৰা কাসাযৰত্থনিৰত্থা সুৰণ্ণসরকং আদায আসনপরিযন্তে নিসিন্না তেসং ভিক্খূনং উচ্ছিট্ঠাৰসেসকং পরিভুঞ্জেয্য’’ন্তি দোহল়িনী হুত্ৰা তথেৰ কত্ৰা দোহল়ং পটিৰিনোদেসি. সা সেসমঙ্গলেসুপি তথারূপমেৰ দানং দত্ৰা পুত্তং ৰিজাযিত্ৰা নামগ্গহণদিৰসে ‘‘পুত্তস্স মে, ভন্তে, সিক্খাপদানি দেথা’’তি থেরং আহ. থেরো ‘‘কিমস্স নাম’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ভন্তে, পুত্তস্স মে পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায ইমস্মিং গেহে কস্সচি দুক্খং নাম ন ভূতপুব্বং, তেনেৰস্স সুখকুমারোতি নামং ভৰিস্সতী’’তি ৰুত্তে তদেৰস্স নামং গহেত্ৰা সিক্খাপদানি অদাসি.

তদা এৰঞ্চস্স মাতু ‘‘নাহং মম পুত্তস্স অজ্ঝাসযং ভিন্দিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জি. সা তস্স কণ্ণৰিজ্ঝনমঙ্গলাদীসুপি তথেৰ দানং অদাসি. কুমারোপি সত্তৰস্সিককালে ‘‘ইচ্ছামহং, অম্ম, থেরস্স সন্তিকে পব্বজিতু’’ন্তি আহ. সা ‘‘সাধু, তাত, নাহং তৰ অজ্ঝাসযং ভিন্দিস্সামী’’তি থেরং নিমন্তেত্ৰা ভোজেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, পুত্তো মে পব্বজিতুং ইচ্ছতি, ইমাহং সাযন্হসমযে ৰিহারং আনেস্সামী’’তি থেরং উয্যোজেত্ৰা ঞাতকে সন্নিপাতেত্ৰা ‘‘পুত্তস্স মে গিহিকালে কত্তব্বং কিচ্চং অজ্জেৰ করিস্সামা’’তি ৰত্ৰা পুত্তং অলঙ্করিত্ৰা মহন্তেন সিরিসোভগ্গেন ৰিহারং নেত্ৰা থেরস্স নিয্যাদেসি. থেরোপি তং, ‘‘তাত, পব্বজ্জা নাম দুক্করা, সক্খিস্সসি অভিরমিতু’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘করিস্সামি ৰো, ভন্তে, ওৰাদ’’ন্তি ৰুত্তে কম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেসি. মাতাপিতরোপিস্স পব্বজ্জায সক্কারং করোন্তা অন্তোৰিহারেযেৰ সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সতরসভোজনং দত্ৰা সাযং অত্তনো গেহং অগমংসু. অট্ঠমে দিৰসে সারিপুত্তত্থেরো ভিক্খুসঙ্ঘে গামং পৰিট্ঠে ৰিহারে কত্তব্বকিচ্চং কত্ৰা সামণেরং পত্তচীৰরং গাহাপেত্ৰা গামং পিণ্ডায পাৰিসি. সামণেরো অন্তরামগ্গে মাতিকাদীনি দিস্ৰা পণ্ডিতসামণেরো ৰিয পুচ্ছি. থেরোপি তস্স তথেৰ ব্যাকাসি. সামণেরো তানি কারণানি সুত্ৰা ‘‘সচে তুম্হে অত্তনো পত্তচীৰরং গণ্হেয্যাথ, অহং নিৰত্তেয্য’’ন্তি ৰত্ৰা থেরেন তস্স অজ্ঝাসযং অভিন্দিত্ৰা, ‘‘সামণের, দেহি মম পত্তচীৰর’’ন্তি পত্তচীৰরে গহিতে থেরং ৰন্দিত্ৰা নিৰত্তমানো, ‘‘ভন্তে, ময্হং আহারং আহরমানো সতরসভোজনং আহরেয্যাথা’’তি আহ. কুতো তং লভিস্সামীতি? অত্তনো পুঞ্ঞেন অলভন্তো মম পুঞ্ঞেন লভিস্সথ, ভন্তেতি. অথস্স থেরো কুঞ্চিকং দত্ৰা গামং পিণ্ডায পাৰিসি. সোপি ৰিহারং আগন্ত্ৰা থেরস্স গব্ভং ৰিৰরিত্ৰা পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায অত্তনো কাযে ঞাণং ওতারেত্ৰা নিসীদি.

তস্স গুণতেজেন সক্কস্স আসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি ওলোকেন্তো সামণেরং দিস্ৰা ‘‘সুখসামণেরো অত্তনো উপজ্ঝাযস্স পত্তচীৰরং দত্ৰা ‘সমণধম্মং করিস্সামী’তি নিৰত্তো, মযা তত্থ গন্তুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা চত্তারো মহারাজে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, তাতা, ৰিহারস্সূপৰনে দুস্সদ্দকে সকুণে পলাপেথা’’তি উয্যোজেসি. তে তথা কত্ৰা সামন্তা আরক্খং গণ্হিংসু. চন্দিমসূরিযে ‘‘অত্তনো ৰিমানানি গহেত্ৰা তিট্ঠথা’’তি আণাপেসি. তেপি তথা করিংসু. সযম্পি আৰিঞ্ছনট্ঠানে আরক্খং গণ্হি. ৰিহারো সন্নিসিন্নো নিরৰো অহোসি. সামণেরো একগ্গচিত্তেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা তীণি মগ্গফলানি পাপুণি. থেরো ‘‘সামণেরেন ‘সতরসভোজনং আহরেয্যাথা’তি ৰুত্তং, কস্স নু খো ঘরে সক্কা লদ্ধু’’ন্তি ওলোকেন্তো একং অজ্ঝাসযসম্পন্নং উপট্ঠাকতুলং দিস্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, সাধু ৰো কতং অজ্জ ইধাগচ্ছন্তেহী’’তি তেহি তুট্ঠমানসেহি পত্তং গহেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা যাগুখজ্জকং দত্ৰা যাৰ ভত্তকালং ধম্মকথং যাচিতো তেসং সারণীযধম্মকথং কথেত্ৰা কালং সল্লক্খেত্ৰা দেসনং নিট্ঠাপেসি. অথস্স সতরসভোজনং দত্ৰা তং আদায গন্তুকামং থেরং দিস্ৰা ‘‘ভুঞ্জথ, ভন্তে, অপরম্পি তে দস্সামা’’তি থেরং ভোজেত্ৰা পুন পত্তপূরং অদংসু. থেরো তং আদায ‘‘সামণেরো মে ছাতো’’তি তুরিততুরিতো ৰিহারং পাযাসি. তং দিৰসং সত্থা পাতোৰ নিক্খমিত্ৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ আৰজ্জেসি – ‘‘অজ্জ সুখসামণেরো উপজ্ঝাযস্স পত্তচীৰরং দত্ৰা ‘সমণধম্মং করিস্সামী’তি নিৰত্তো, নিপ্ফন্নং নু খো তস্স কিচ্চ’’ন্তি. সো তিণ্ণংযেৰ মগ্গফলানং পত্তভাৰং দিস্ৰা উত্তরিপি উপধারেন্তো ‘‘সক্খিস্সতাযং অজ্জ অরহত্তং পাপুণিতুং, সারিপুত্তো পন ‘সামণেরো মে ছাতো’তি ৰেগেন ভত্তং আদায নিক্খমতি, সচে ইমস্মিং অরহত্তং অপ্পত্তে ভত্তং আহরিস্সতি, ইমস্স অন্তরাযো ভৰিস্সতি, মযা গন্ত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকে আরক্খং গণ্হিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকে ঠত্ৰা আরক্খং গণ্হি.

থেরোপি ভত্তং আহরি. অথ নং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ চত্তারো পঞ্হে পুচ্ছি. পঞ্হৰিস্সজ্জনাৰসানে সামণেরো অরহত্তং পাপুণি. সত্থা থেরং আমন্তেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, সারিপুত্ত, সামণেরস্স তে ভত্তং দেহী’’তি আহ. থেরো গন্ত্ৰা দ্ৰারং আকোটেসি. সামণেরোপি নিক্খমিত্ৰা উপজ্ঝাযস্স ৰত্তং কত্ৰা ‘‘ভত্তকিচ্চং করোহী’’তি ৰুত্তে থেরস্স ভত্তেন অনত্থিকভাৰং ঞত্ৰা সত্তৰস্সিককুমারো তঙ্খণঞ্ঞেৰ অরহত্তং পত্তো নীচাসনট্ঠানং পচ্চৰেক্খন্তো ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পত্তং ধোৰি. তস্মিং কালে চত্তারো মহারাজানো আরক্খং ৰিস্সজ্জেসুং. চন্দিমসূরিযাপি ৰিমানানি মুঞ্চিংসু. সক্কোপি আৰিঞ্ছনট্ঠানে আরক্খং ৰিস্সজ্জেসি. সূরিযো নভমজ্ঝং অতিক্কন্তোযেৰ পঞ্ঞাযি. ভিক্খূ ‘‘সাযন্হো পঞ্ঞাযতি, সামণেরেন চ ইদানেৰ ভত্তকিচ্চং কতং, কিং নু খো অজ্জ পুব্বণ্হো বলৰা জাতো, সাযন্হো মন্দো’’তি ৰদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অজ্জ পুব্বণ্হো বলৰা জাতো, সাযন্হো মন্দো, সামণেরেন চ ইদানেৰ ভত্তকিচ্চং কতং, অথ চ পন সূরিযো নভমজ্ঝং অতিক্কন্তোযেৰ পঞ্ঞাযতী’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, এৰমেৰং হোতি পুঞ্ঞৰন্তানং সমণধম্মকরণকালে. অজ্জ হি চত্তারো মহারাজানো সামন্তা আরক্খং গণ্হিংসু, চন্দিমসূরিযা ৰিমানানি গহেত্ৰা অট্ঠংসু, সক্কো আৰিঞ্ছনকে আরক্খং গণ্হি, অহম্পি দ্ৰারকোট্ঠকে আরক্খং গণ্হিং, অজ্জ সুখসামণেরো মাতিকায উদকং হরন্তে, উসুকারে উসুং উজুং করোন্তে, তচ্ছকে চক্কাদীনি করোন্তে দিস্ৰা অত্তানং দমেত্ৰা অরহত্তং পত্তো’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

১৪৫. ‘‘উদকঞ্হি নযন্তি নেত্তিকা, উসুকারা নমযন্তি তেজনং;

দারুং নমযন্তি তচ্ছকা, অত্তানং দমযন্তি সুব্বতা’’তি.

তত্থ সুব্বতাতি সুৰদা, সুখেন ওৰদিতব্বা অনুসাসিতব্বাতি অত্থো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

সুখসামণেরৰত্থু একাদসমং.

দণ্ডৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দসমো ৰগ্গো.