২. বাহিযদারুচীরিযত্থেরৰত্থু
সহস্সমপি চে গাথাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দারুচীরিযত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি কালে বহূ মনুস্সা নাৰায মহাসমুদ্দং পক্খন্দিত্ৰা অন্তোমহাসমুদ্দে ভিন্নায নাৰায মচ্ছকচ্ছপভক্খা অহেসুং. একোৰেত্থ একং ফলকং গহেত্ৰা ৰাযমন্তো সুপ্পারকপট্টনতীরং ওক্কমি, তস্স নিৰাসনপারুপনং নত্থি. সো অঞ্ঞং কিঞ্চি অপস্সন্তো সুক্খকট্ঠদণ্ডকে ৰাকেহি পলিৰেঠেত্ৰা নিৰাসনপারুপনং কত্ৰা দেৰকুলতো কপালং গহেত্ৰা সুপ্পারকপট্টনং অগমাসি, মনুস্সা তং দিস্ৰা যাগুভত্তাদীনি দত্ৰা ‘‘অযং একো অরহা’’তি সম্ভাৰেসুং. সো ৰত্থেসু উপনীতেসু ‘‘সচাহং নিৰাসেস্সামি ৰা পারুপিস্সামি ৰা, লাভসক্কারো মে পরিহাযিস্সতী’’তি তানি ৰত্থানি পটিক্খিপিত্ৰা দারুচীরানেৰ পরিদহি. অথস্স বহূহি ‘‘অরহা অরহা’’তি ৰুচ্চমানস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘যে খো কেচি লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না, অহং তেসং অঞ্ঞতরো’’তি. অথস্স পুরাণসালোহিতা দেৰতা এৰং চিন্তেসি.
পুরাণসালোহিতাতি পুব্বে একতো কতসমণধম্মা. পুব্বে কির কস্সপদসবলস্স সাসনে ওসক্কমানে সামণেরাদীনং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা সত্ত ভিক্খূ সংৰেগপ্পত্তা ‘‘যাৰ সাসনস্স অন্তরধানং ন হোতি, তাৰ অত্তনো পতিট্ঠং করিস্সামা’’তি সুৰণ্ণচেতিযং ৰন্দিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিট্ঠা একং পব্বতং দিস্ৰা ‘‘জীৰিতে সালযা নিৰত্তন্তু. নিরালযা ইমং পব্বতং অভিরুহন্তূ’’তি ৰত্ৰা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা সব্বেপি তং অভিরুয্হ নিস্সেণিং পাতেত্ৰা সমণধম্মং করিংসু. তেসু সঙ্ঘত্থেরো একরত্তাতিক্কমেনেৰ অরহত্তং পাপুণি. সো অনোতত্তদহে নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা উত্তরকুরুতো পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা তে ভিক্খূ আহ – ‘‘আৰুসো, ইমং দন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা মুখং ধোৰিত্ৰা ইমং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জথা’’তি. কিং পন, ভন্তে, অম্হেহি এৰং কতিকা কতা ‘‘যো পঠমং অরহত্তং পাপুণাতি, তেনাভতং পিণ্ডপাতং অৰসেসা পরিভুঞ্জিস্সন্তী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’তি. ‘‘তেন হি সচে মযম্পি তুম্হে ৰিয ৰিসেসং নিব্বত্তেস্সাম, সযং আহরিত্ৰা পরিভুঞ্জিস্সামা’’তি ন ইচ্ছিংসু. দুতিযদিৰসে দুতিযত্থেরো অনাগামিফলং পাপুণি. সোপি তথেৰ পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা ইতরে নিমন্তেসি. তে এৰমাহংসু – ‘‘কিং পন, ভন্তে, অম্হেহি এৰং কতিকা কতা ‘মহাথেরেন আভতং পিণ্ডপাতং অভুঞ্জিত্ৰা অনুথেরেন আভতং ভুঞ্জিস্সামা’’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’তি. ‘‘এৰং সন্তে তুম্হে ৰিয মযম্পি ৰিসেসং নিব্বত্তেত্ৰা অত্তনো পুরিসকারেন ভুঞ্জিতুং সক্কোন্তা ভুঞ্জিস্সামা’’তি ন ইচ্ছিংসু. তেসু অরহত্তং পত্তো ভিক্খু পরিনিব্বাযি, অনাগামী ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি. ইতরে পঞ্চ থেরা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা সুস্সিত্ৰা সত্তমে দিৰসে কালং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ততো চৰিত্ৰা তত্থ তত্থ কুলঘরেসু নিব্বত্তিংসু. তেসু একো পুক্কুসাতি রাজা (ম. নি. ৩.৩৪২) অহোসি, একো কুমারকস্সপো (ম. নি. ১.২৪৯), একো দারুচীরিযো (উদা. ১০), একো দব্বো মল্লপুত্তো (পারা. ৩৮০; উদা. ৭৯) একো সভিযো পরিব্বাজকোতি (সু. নি. সভিযসুত্তং). তত্থ যো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো ভিক্খু তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘পুরাণসালোহিতা দেৰতা’’তি.
তস্স হি ব্রহ্মুনো এতদহোসি – ‘‘অযং মযা সদ্ধিং নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা পব্বতং অভিরুহিত্ৰা সমণধম্মং অকাসি, ইদানি ইমং লদ্ধিং গহেত্ৰা ৰিচরন্তো ৰিনস্সেয্য, সংৰেজেস্সামি ন’’ন্তি. অথ নং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘নেৰ খো ত্ৰং, বাহিয, অরহা, নপি অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো, সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৰং অরহা ৰা অস্স অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো’’তি. বাহিযো আকাসে ঠত্ৰা কথেন্তং মহাব্রহ্মানং ওলোকেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহো ভারিযং কম্মং কতং, অহং ‘অরহন্তোম্হী’তি চিন্তেসিং, অযঞ্চ মং ‘ন ত্ৰং অরহা, নপি অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নোসী’তি ৰদতি, অত্থি নু খো লোকে অঞ্ঞো অরহা’’তি. অথ নং পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো এতরহি দেৰতে লোকে অরহা ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো’’তি. অথস্স দেৰতা আচিক্খি – ‘‘অত্থি, বাহিয, উত্তরেসু জনপদেসু সাৰত্থি নাম নগরং, তত্থ সো ভগৰা এতরহি ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো. সো হি, বাহিয, ভগৰা অরহা চেৰ অরহত্তত্থায চ ধম্মং দেসেতী’’তি.
বাহিযো রত্তিভাগে দেৰতায কথং সুত্ৰা সংৰিগ্গমানসো তং খণংযেৰ সুপ্পারকা নিক্খমিত্ৰা একরত্তিৰাসেন সাৰত্থিং অগমাসি, সব্বং ৰীসযোজনসতিকং মগ্গং একরত্তিৰাসেনেৰ অগমাসি. গচ্ছন্তো চ পন দেৰতানুভাৰেন গতো. ‘‘বুদ্ধানুভাৰেনা’’তিপি ৰদন্তিযেৰ. তস্মিং পন খণে সত্থা সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিট্ঠো হোতি. সো ভুত্তপাতরাসে কাযআলসিযৰিমোচনত্থং অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তে সম্বহুলে ভিক্খূ ‘‘কহং এতরহি সত্থা’’তি পুচ্ছি. ভিক্খূ ‘‘ভগৰা সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিট্ঠো’’তি ৰত্ৰা তং পুচ্ছিংসু – ‘‘ত্ৰং পন কুতো আগতোসী’’তি? ‘‘সুপ্পারকা আগতোম্হী’’তি. ‘‘কদা নিক্খন্তোসী’’তি? ‘‘হিয্যো সাযং নিক্খন্তোম্হী’’তি. ‘‘দূরতোসি আগতো, নিসীদ, তৰ পাদে ধোৰিত্ৰা তেলেন মক্খেত্ৰা থোকং ৰিস্সমাহি, আগতকালে সত্থারং দক্খিস্সসী’’তি. ‘‘অহং, ভন্তে, সত্থু ৰা অত্তনো ৰা জীৰিতন্তরাযং ন জানামি, একরত্তেনেৰম্হি কত্থচি অট্ঠত্ৰা অনিসীদিত্ৰা ৰীসযোজনসতিকং মগ্গং আগতো, সত্থারং পস্সিত্ৰাৰ ৰিস্সমিস্সামী’’তি. সো এৰং ৰত্ৰা তরমানরূপো সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা ভগৰন্তং অনোপমায বুদ্ধসিরিযা পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা ‘‘চিরস্সং ৰত মে গোতমো সম্মাসম্বুদ্ধো দিট্ঠো’’তি দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওনতসরীরো গন্ত্ৰা অন্তরৰীথিযমেৰ পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা গোপ্ফকেসু দল়্হং গহেত্ৰা এৰমাহ – ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘অকালো খো তাৰ, বাহিয, অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা পিণ্ডাযা’’তি পটিক্খিপি.
তং সুত্ৰা বাহিযো, ভন্তে, সংসারে সংসরন্তেন কবল়ীকারাহারো ন অলদ্ধপুব্বো, তুম্হাকং ৰা ময্হং ৰা জীৰিতন্তরাযং ন জানামি, দেসেতু মে ধম্মন্তি. সত্থা দুতিযম্পি পটিক্খিপিযেৰ. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘ইমস্স মং দিট্ঠকালতো পট্ঠায সকলসরীরং পীতিযা নিরন্তরং অজ্ঝোত্থটং হোতি, বলৰপীতিৰেগো ধম্মং সুত্ৰাপি ন সক্খিস্সতি পটিৰিজ্ঝিতুং, মজ্ঝত্তুপেক্খায তাৰ তিট্ঠতু, একরত্তেনেৰ ৰীসযোজনসতিকং মগ্গং আগতত্তা দরথোপিস্স বলৰা, সোপি তাৰ পটিপ্পস্সম্ভতূ’’তি. তস্মা দ্ৰিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৰা ততিযং যাচিতো অন্তরৰীথিযং ঠিতোৰ ‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৰং সিক্খিতব্বং ‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’’তিআদিনা (উদা. ১০) নযেন ধম্মং দেসেসি. সো সত্থু ধম্মং সুণন্তোযেৰ সব্বাসৰে খেপেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তাৰদেৰ চ পন ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচি, ‘‘পরিপুণ্ণং তে পত্তচীৰর’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘ন পরিপুণ্ণ’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘তেন হি পত্তচীৰরং পরিযেসাহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.
‘‘সো কির ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি সমণধম্মং করোন্তো ‘ভিক্খুনা নাম অত্তনা পচ্চযে লভিত্ৰা অঞ্ঞং অনোলোকেত্ৰা সযমেৰ পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’তি একভিক্খুস্সাপি পত্তেন ৰা চীৰরেন ৰা সঙ্গহং ন অকাসি, তেনস্স ইদ্ধিমযপত্তচীৰরং ন উপজ্জিস্সতী’’তি ঞত্ৰা এহিভিক্খুভাৰেন পব্বজ্জং ন অদাসি. তম্পি পত্তচীৰরং পরিযেসমানমেৰ একা যক্খিনী ধেনুরূপেন আগন্ত্ৰা উরম্হি পহরিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেসি. সত্থা পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং নিক্খন্তো বাহিযস্স সরীরং সঙ্কারট্ঠানে পতিতং দিস্ৰা ভিক্খূ আণাপেসি, ‘‘ভিক্খৰে, একস্মিং গেহদ্ৰারে ঠত্ৰা মঞ্চকং আহরাপেত্ৰা ইমং সরীরং নগরতো নীহরিত্ৰা ঝাপেত্ৰা থূপং করোথা’’তি. ভিক্খূ তথা করিংসু, কত্ৰা চ পন ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনা কতকিচ্চং আরোচেত্ৰা তস্স অভিসম্পরাযং পুচ্ছিংসু. অথ নেসং ভগৰা তস্স পরিনিব্বুতভাৰং আচিক্খিত্ৰা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং খিপ্পাভিঞ্ঞানং যদিদং বাহিযো দারুচীরিযো’’তি (অ. নি. ১.২১৬) এতদগ্গে ঠপেসি. অথ নং ভিক্খূ পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, তুম্হে ‘বাহিযো অরহত্তং পত্তো’তি ৰদেথ, কদা সো অরহত্তং পত্তো’’তি? ‘‘মম ধম্মং সুতকালে, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘কদা পনস্স, ভন্তে, তুম্হেহি ধম্মো কথিতো’’তি? ‘‘পিণ্ডায চরন্তেন অন্তরৰীথিযং ঠত্ৰা’’তি. ‘‘অপ্পমত্তকো হি, ভন্তে, তুম্হেহি অন্তরৰীথিযং ঠত্ৰা কথিতধম্মো কথং সো তাৰত্তকেন ৰিসেসং নিব্বত্তেসী’’তি, অথ নে সত্থা ‘‘কিং, ভিক্খৰে, মম ধম্মং ‘অপ্পং ৰা বহুং ৰা’তি মা পমাণং গণ্হথ. অনেকানিপি হি গাথাসহস্সানি অনত্থনিস্সিতানি ন সেয্যো, অত্থনিস্সিতং পন একম্পি গাথাপদং সেয্যো’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
১০১. ‘‘সহস্সমপি চে গাথা, অনত্থপদসংহিতা;
একং গাথাপদং সেয্যো, যং সুত্ৰা উপসম্মতী’’তি.
তত্থ একং গাথাপদং সেয্যোতি ‘‘অপ্পমাদো অমতপদং…পে… যথা মযা’’তি (ধ. প. ২১) এৰরূপা একা গাথাপি সেয্যোতি অত্থো. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
বাহিযদারুচীরিযত্থেরৰত্থু দুতিযং.