৭. কাণমাতুৰত্থু
যথাপি রহদোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কাণমাতরং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু ৰিনযে (পাচি. ২৩০) আগতমেৰ.
তদা পন কাণমাতরা অতুচ্ছহত্থং ধীতরং পতিকুলং পেসেতুং পক্কেসু পূৰেসু চতুক্খত্তুং চতুন্নং ভিক্খূনং দিন্নকালে সত্থারা তস্মিং ৰত্থুস্মিং সিক্খাপদে পঞ্ঞত্তে কাণায সামিকেন অঞ্ঞায পজাপতিযা আনীতায কাণা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘ইমেহি মে ঘরাৰাসো নাসিতো’’তি দিট্ঠদিট্ঠে ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি. ভিক্খূ তং ৰীথিং পটিপজ্জিতুং ন ৰিসহিংসু. সত্থা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা তত্থ অগমাসি. কাণমাতা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা যাগুখজ্জকং অদাসি. সত্থা কতপাতরাসো ‘‘কহং কাণা’’তি পুচ্ছি. ‘‘এসা, ভন্তে, তুম্হে দিস্ৰা মঙ্কুভূতা রোদন্তী ঠিতা’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘এসা, ভন্তে, ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি, তস্মা তুম্হে দিস্ৰা মঙ্কুভূতা রোদমানা ঠিতা’’তি. অথ নং সত্থা পক্কোসাপেত্ৰা – ‘‘কাণে, কস্মা মং দিস্ৰা মঙ্কুভূতা নিলীযিত্ৰা রোদসী’’তি. অথস্সা মাতা তায কতকিরিযং আরোচেসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কিং পন কাণমাতে মম সাৰকা তযা দিন্নকং গণ্হিংসু, অদিন্নক’’ন্তি? ‘‘দিন্নকং, ভন্তে’’তি. ‘‘সচে মম সাৰকা পিণ্ডায চরন্তা তৰ গেহদ্ৰারং পত্তা তযা দিন্নকং গণ্হিংসু, কো তেসং দোসো’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, অয্যানং দোসো’’. ‘‘এতিস্সাযেৰ দোসো’’তি. সত্থা কাণং আহ – ‘‘কাণে, ময্হং কির সাৰকা পিণ্ডায চরমানা গেহদ্ৰারং আগতা, অথ নেসং তৰ মাতরা পূৰা দিন্না, কো নামেত্থ মম সাৰকানং দোসো’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, অয্যানং দোসো, ময্হমেৰ দোসো’’তি সত্থারং ৰন্দিত্ৰা খমাপেসি.
অথস্সা সত্থা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সা সোতাপত্তিফলং পাপুণি. সত্থা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং গচ্ছন্তো রাজঙ্গণেন পাযাসি. রাজা দিস্ৰা ‘‘সত্থা ৰিয ভণে’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম, দেৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘গচ্ছথ, মম আগন্ত্ৰা ৰন্দনভাৰং আরোচেথা’’তি পেসেত্ৰা রাজঙ্গণে ঠিতং সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কহং, ভন্তে, গতাত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘কাণমাতায গেহং, মহারাজা’’তি. ‘‘কিং কারণা, ভন্তে’’তি? ‘‘কাণা কির ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি, তংকারণা গতোম্হী’’তি. ‘‘কিং পন ৰো, ভন্তে, তস্সা অনক্কোসনভাৰো কতো’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, ভিক্খূনঞ্চ অনক্কোসিকা কতা, লোকুত্তরকুটুম্বসামিনী চা’’তি. ‘‘হোতু, ভন্তে, তুম্হেহি সা লোকুত্তরকুটুম্বসামিনী কতা, অহং পন নং লোকিযকুটুম্বসামিনিং করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা রাজা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পটিনিৰত্তো পটিচ্ছন্নমহাযোগ্গং পহিণিত্ৰা কাণং পক্কোসাপেত্ৰা সব্বাভরণেহি অলঙ্করিত্ৰা জেট্ঠধীতুট্ঠানে ঠপেত্ৰা ‘‘মম ধীতরং পোসেতুং সমত্থা গণ্হন্তূ’’তি আহ. অথেকো সব্বত্থকমহামত্তো ‘‘অহং দেৰস্স ধীতরং পোসেস্সামী’’তি তং অত্তনো গেহং নেত্ৰা সব্বং ইস্সরিযং পটিচ্ছাপেত্ৰা ‘‘যথারুচি পুঞ্ঞানি করোহী’’তি আহ. ততো পট্ঠায কাণা চতূসু দ্ৰারেসু পুরিসে ঠপেত্ৰা অত্তনা উপট্ঠাতব্বে ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চ পরিযেসমানাপি ন লভতি. কাণায গেহদ্ৰারে পটিযাদেত্ৰা ঠপিতং খাদনীযভোজনীযং মহোঘো ৰিয পৰত্ততি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘পুব্বে, আৰুসো, চত্তারো মহল্লকত্থেরা কাণায ৰিপ্পটিসারং করিংসু, সা এৰং ৰিপ্পটিসারিনী হুত্ৰাপি সত্থারং আগম্ম সদ্ধাসম্পদং লভি. সত্থারা পুন তস্সা গেহদ্ৰারং ভিক্খূনং উপসঙ্কমনারহং কতং. ইদানি উপট্ঠাতব্বে ভিক্খূ ৰা ভিক্খুনিযো ৰা পরিযেসমানাপি ন লভতি, অহো বুদ্ধা নাম অচ্ছরিযগুণা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ তেহি মহল্লকভিক্খূহি কাণায ৰিপ্পটিসারো কতো, পুব্বেপি করিংসুযেৰ. ন চ ইদানেৰ মযা কাণা মম ৰচনকারিকা কতা, পুব্বেপি কতাযেৰা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং সোতুকামেহি ভিক্খূহি যাচিতো –
‘‘যত্থেকো লভতে বব্বু, দুতিযো তত্থ জাযতি;
ততিযো চ চতুত্থো চ, ইদং তে বব্বুকা বিল’’ন্তি. (জা. ১.১.১৩৭) –
ইদং বব্বুজাতকং ৰিত্থারেন কথেত্ৰা ‘‘তদা চত্তারো মহল্লকভিক্খূ চত্তারো বিল়ারা অহেসুং, মূসিকা কাণা, মণিকারো অহমেৰা’’তি জাতকং সমোধানেত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, অতীতেপি কাণা দুম্মনা আৰিলচিত্তা ৰিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৰা মম ৰচনেন পসন্নউদকরহদো ৰিয ৰিপ্পসন্নচিত্তা অহোসী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৮২. ‘‘যথাপি রহদো গম্ভীরো, ৰিপ্পসন্নো অনাৰিলো;
এৰং ধম্মানি সুত্ৰান, ৰিপ্পসীদন্তি পণ্ডিতা’’তি.
তত্থ রহদোতি যো চতুরঙ্গিনিযাপি সেনায ওগাহন্তিযা নখুভতি এৰরূপো উদকণ্ণৰো, সব্বাকারেন পন চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো নীলমহাসমুদ্দো রহদো নাম. তস্স হি হেট্ঠা চত্তালীসযোজনসহস্সমত্তে ঠানে উদকং মচ্ছেহি চলতি, উপরি তাৰত্তকেযেৰ ঠানে উদকং ৰাতেন চলতি, মজ্ঝে চতুযোজনসহস্সমত্তে ঠানে উদকং নিচ্চলং তিট্ঠতি. অযং গম্ভীরো রহদো নাম. এৰং ধম্মানীতি দেসনাধম্মানি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা নাম রহদো অনাকুলতায ৰিপ্পসন্নো, অচলতায অনাৰিলো, এৰং মম দেসনাধম্মং সুত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গাদিৰসেন নিরুপক্কিলেসচিত্ততং আপজ্জন্তা ৰিপ্পসীদন্তি পণ্ডিতা, অরহত্তপ্পত্তা পন একন্তৰিপ্পসন্নাৰ হোন্তীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
কাণমাতুৰত্থু সত্তমং.