৬. পণ্ডিতৰগ্গো
১. রাধত্থেরৰত্থু
নিধীনংৰ পৰত্তারন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো আযস্মন্তং রাধত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
সো কির গিহিকালে সাৰত্থিযং দুগ্গতব্রাহ্মণো অহোসি. সো ‘‘ভিক্খূনং সন্তিকে জীৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা অপ্পহরিতকং করোন্তো পরিৰেণং সম্মজ্জন্তো মুখধোৰনাদীনি দদন্তো অন্তোৰিহারেযেৰ ৰসি. ভিক্খূপি নং সঙ্গণ্হিংসু, পব্বাজেতুং পন ন ইচ্ছন্তি. সো পব্বজ্জং অলভমানো কিসো অহোসি. অথেকদিৰসং সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো তং ব্রাহ্মণং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো’’তি উপধারেন্তো ‘‘অরহা ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা সাযন্হসমযে ৰিহারচারিকং চরন্তো ৰিয ব্রাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ব্রাহ্মণ, কিং করোন্তো ৰিচরসী’’তি আহ. ‘‘ভিক্খূনং ৰত্তপটিৰত্তং করোন্তো, ভন্তে’’তি. ‘‘লভসি নেসং সন্তিকা সঙ্গহ’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, আহারমত্তং লভামি, ন পন মং পব্বাজেন্তী’’তি. সত্থা এতস্মিং নিদানে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা তমত্থং পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, অত্থি কোচি ইমস্স ব্রাহ্মণস্স অধিকারং সরতী’’তি পুচ্ছি. সারিপুত্তত্থেরো ‘‘অহং, ভন্তে, সরামি, অযং মে রাজগহে পিণ্ডায চরন্তস্স অত্তনো অভিহটং কটচ্ছুভিক্খং দাপেসি, ইমমস্সাহং অধিকারং সরামী’’তি আহ. সো সত্থারা ‘‘কিং পন তে, সারিপুত্ত, এৰং কতূপকারং দুক্খতো মোচেতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তে, ‘‘সাধু, ভন্তে, পব্বাজেস্সামী’’তি তং ব্রাহ্মণং পব্বাজেসি. তস্স ভত্তগ্গে আসনপরিযন্তে আসনং পাপুণাতি, যাগুভত্তাদীহিপি কিলমতি. থেরো তং আদায চারিকং পক্কামি, অভিক্খণঞ্চ নং ‘‘ইদং তে কত্তব্বং, ইদং তে ন কত্তব্ব’’ন্তি ওৰদি অনুসাসি. সো সুৰচো অহোসি পদক্খিণগ্গাহী. তস্মা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো কতিপাহেনেৰ অরহত্তং পাপুণি.
থেরো তং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসীদি. অথ নং সত্থা পটিসন্থারং কত্ৰা আহ – ‘‘সুৰচো নু খো, সারিপুত্ত, তে অন্তেৰাসিকো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, অতিৰিয সুৰচো, কিস্মিঞ্চি দোসে ৰুচ্চমানে ন কুদ্ধপুব্বো’’তি. ‘‘সারিপুত্ত, এৰরূপে সদ্ধিৰিহারিকে লভন্তো কিত্তকে গণ্হেয্যাসী’’তি? ‘‘ভন্তে, বহুকেপি গণ্হেয্যমেৰা’’তি. অথেকদিৰসং ধম্মসভায কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘সারিপুত্তত্থেরো কির কতঞ্ঞূ কতৰেদী, কটচ্ছুভিক্খামত্তং উপকারং সরিত্ৰা দুগ্গতব্রাহ্মণং পব্বাজেসি. থেরোপি ওৰাদক্খমো ওৰাদক্খমমেৰ লভী’’তি. সত্থা তেসং কথং সুত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি সারিপুত্তো কতঞ্ঞূ কতৰেদীযেৰা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং পকাসেতুং –
‘‘অলীনচিত্তং নিস্সায, পহট্ঠা মহতী চমূ;
কোসলং সেনাসন্তুট্ঠং, জীৰগ্গাহং অগাহযি.
‘‘এৰং নিস্সযসম্পন্নো, ভিক্খু আরদ্ধৰীরিযো;
ভাৰযং কুসলং ধম্মং, যোগক্খেমস্স পত্তিযা;
পাপুণে অনুপুব্বেন, সব্বসংযোজনক্খয’’ন্তি. (জা. ১.২.১১-১২) –
ইমং দুকনিপাতে অলীনচিত্তজাতকং ৰিত্থারেত্ৰা কথেসি. তদা কির ৰড্ঢকীহি পাদস্স অরোগকরণভাৰেন কহং অত্তনো উপকারং ঞত্ৰা সব্বসেতস্স হত্থিপোতকস্স দাযকো একচারিকো হত্থী সারিপুত্তত্থেরো অহোসীতি এৰং থেরং আরব্ভ জাতকং কথেত্ৰা রাধত্থেরং আরব্ভ, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম রাধেন ৰিয সুৰচেন ভৰিতব্বং, দোসং দস্সেত্ৰা ওৰদিযমানেনপি ন কুজ্ঝিতব্বং, ওৰাদদাযকো পন নিধিআচিক্খণকো ৰিয দট্ঠব্বো’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৭৬. ‘‘নিধীনংৰ পৰত্তারং, যং পস্সে ৰজ্জদস্সিনং;
নিগ্গয্হৰাদিং মেধাৰিং, তাদিসং পণ্ডিতং ভজে;
তাদিসং ভজমানস্স, সেয্যো হোতি ন পাপিযো’’তি.
তত্থ নিধীনন্তি তত্থ তত্থ নিদহিত্ৰা ঠপিতানং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিপূরানং নিধিকুম্ভীনং. পৰত্তারন্তি কিচ্ছজীৰিকে দুগ্গতমনুস্সে অনুকম্পং কত্ৰা ‘‘এহি, সুখেন জীৰনূপাযং দস্সেস্সামী’’তি নিধিট্ঠানং নেত্ৰা হত্থং পসারেত্ৰা ‘‘ইমং গহেত্ৰা সুখেন জীৰা’’তি আচিক্খিতারং ৰিয. ৰজ্জদস্সিনন্তি দ্ৰে ৰজ্জদস্সিনো ‘‘ইমিনা নং অসারুপ্পেন ৰা খলিতেন ৰা সঙ্ঘমজ্ঝে নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি রন্ধগৰেসকো চ, অঞ্ঞাতং ঞাপনত্থায ঞাতং অনুগ্গহণত্থায সীলাদীনমস্স ৰুদ্ধিকামতায তং তং ৰজ্জং ওলোকনেন উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতো চ. অযং ইধ অধিপ্পেতো. যথা হি দুগ্গতমনুস্সো ‘‘ইমং গণ্হাহী’’তি তজ্জেত্ৰাপি পোথেত্ৰাপি নিধিং দস্সেন্তে কোপং ন করোতি, পমুদিতো এৰ হোতি, এৰমেৰ এৰরূপে পুগ্গলে অসারুপ্পং ৰা খলিতং ৰা দিস্ৰা আচিক্খন্তে কোপো ন কাতব্বো, তুট্ঠেনেৰ ভৰিতব্বং, ‘‘ভন্তে, মহন্তং ৰো কম্মং কতং, ময্হং আচরিযুপজ্ঝাযট্ঠানে ঠত্ৰা ওৰদন্তেহি পুনপি মং ৰদেয্যাথা’’তি পৰারেতব্বমেৰ. নিগ্গয্হৰাদিন্তি একচ্চো হি সদ্ধিৰিহারিকাদীনং অসারুপ্পং ৰা খলিতং ৰা দিস্ৰা ‘‘অযং মে মুখোদকদানাদীহি সক্কচ্চং উপট্ঠহতি, সচে নং ৰক্খামি, ন মং উপট্ঠহিস্সতি, এৰং মে পরিহানি ভৰিস্সতী’’তি ৰত্থুং অৰিসহন্তো ন নিগ্গয্হৰাদী নাম হোতি. সো ইমস্মিং সাসনে কচৰরং আকিরতি. যো পন তথারূপং ৰজ্জং দিস্ৰা ৰজ্জানুরূপং তজ্জেন্তো পণামেন্তো দণ্ডকম্মং করোন্তো ৰিহারা তং নীহরন্তো সিক্খাপেতি, অযং নিগ্গয্হৰাদী নাম সেয্যথাপি সম্মাসম্বুদ্ধো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাহং, আনন্দ, ৰক্খামি, পৰয্হ পৰয্হ, আনন্দ, ৰক্খামি, যো সারো সো ঠস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.১৯৬). মেধাৰিন্তি ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতং. তাদিসন্তি এৰরূপং পণ্ডিতং ভজেয্য পযিরুপাসেয্য. তাদিসঞ্হি আচরিযং ভজমানস্স অন্তেৰাসিকস্স সেয্যো হোতি, ন পাপিযো ৰড্ঢিযেৰ হোতি, নো পরিহানীতি.
দেসনাপরিযোসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
রাধত্থেরৰত্থু পঠমং.
২. অস্সজিপুনব্বসুকৰত্থু
ওৰদেয্যানুসাসেয্যাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অস্সজিপুনব্বসুকভিক্খূ আরব্ভ কথেসি. দেসনা পন কীটাগিরিস্মিং সমুট্ঠিতা.
তে কির দ্ৰে ভিক্খূ কিঞ্চাপি অগ্গসাৰকানং সদ্ধিৰিহারিকা, অলজ্জিনো পন অহেসুং পাপভিক্খূ. তে পাপকেহি অত্তনো পরিৰারেহি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং কীটাগিরিস্মিং ৰিহরন্তা ‘‘মালাৰচ্ছং রোপেন্তিপি রোপাপেন্তিপী’’তিআদিকং (পারা. ৪৩১; চূল়ৰ. ২১) নানপ্পকারং অনাচারং করোন্তা কুলদূসককম্মং কত্ৰা ততো উপ্পন্নেহি পচ্চযেহি জীৰিকং কপ্পেন্তা তং আৰাসং পেসলানং ভিক্খূনং অনাৰাসং অকংসু. সত্থা তং পৰত্তিং সুত্ৰা তেসং পব্বাজনীযকম্মকরণত্থায সপরিৰারে দ্ৰে অগ্গসাৰকে আমন্তেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, সারিপুত্তা, তেসু যে তুম্হাকং ৰচনং ন করোন্তি, তেসং পব্বাজনীযকম্মং করোথ, যে পন করোন্তি, তে ওৰদথ অনুসাসথ. ওৰদন্তো হি অনুসাসন্তো অপণ্ডিতানংযেৰ অপ্পিযো হোতি অমনাপো, পণ্ডিতানং পন পিযো হোতি মনাপো’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৭৭. ‘‘ওৰদেয্যানুসাসেয্য, অসব্ভা চ নিৰারযে;
সতঞ্হি সো পিযো হোতি, অসতং হোতি অপ্পিযো’’তি.
তত্থ ওৰদেয্যাতি উপ্পন্নে ৰত্থুস্মিং ৰদন্তো ওৰদতি নাম, অনুপ্পন্নে ৰত্থুস্মিং ‘‘অযসোপি তে সিযা’’তিআদিৰসেন অনাগতং দস্সেন্তো অনুসাসতি নাম. সম্মুখা ৰদন্তো ওৰদতি নাম, পরম্মুখা দূতং ৰা সাসনং ৰা পেসেন্তো অনুসাসতি নাম. সকিং ৰদন্তো ওৰদতি নাম, পুনপ্পুনং ৰদন্তো অনুসাসতি নাম. ওৰদন্তো এৰ ৰা অনুসাসতি নামাতি এৰং ওৰদেয্য অনুসাসেয্য. অসব্ভা চাতি অকুসলধম্মা চ নিৰারেয্য, কুসলধম্মে পতিট্ঠাপেয্যাতি অত্থো. সতঞ্হি সো পিযো হোতীতি সো এৰরূপো পুগ্গলো বুদ্ধাদীনং সপ্পুরিসানং পিযো হোতি. যে পন অদিট্ঠধম্মা অৰিতিণ্ণপরলোকা আমিসচক্খুকা জীৰিকত্থায পব্বজিতা, তেসং অসতং সো ওৰাদকো অনুসাসকো, ‘‘‘ন ত্ৰং অম্হাকং উপজ্ঝাযো, ন আচরিযো, কস্মা অম্হে ওৰদসী’তি এৰং মুখসত্তীহি ৰিজ্ঝন্তানং অপ্পিযো হোতী’’তি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি. সারিপুত্তমোগ্গল্লানাপি তত্থ গন্ত্ৰা তে ভিক্খূ ওৰদিংসু অনুসাসিংসু. তেসু একচ্চে ওৰাদং সম্পটিচ্ছিত্ৰা সম্মা ৰত্তিংসু, একচ্চে ৰিব্ভমিংসু, একচ্চে পব্বাজনীযকম্মং পাপুণিংসূতি.
অস্সজিপুনব্বসুকৰত্থু দুতিযং.
৩. ছন্নত্থেরৰত্থু
ন ভজে পাপকে মিত্তেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ছন্নত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
সো কির আযস্মা ‘‘অহং অম্হাকং অয্যপুত্তেন সদ্ধিং মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো তদা অঞ্ঞং একম্পি ন পস্সামি, ইদানি পন ‘অহং সারিপুত্তো নাম, অহং মোগ্গল্লানো নাম, মযং অগ্গসাৰকম্হা’তি ৰত্ৰা ইমে ৰিচরন্তী’’তি দ্ৰে অগ্গসাৰকে অক্কোসতি. সত্থা ভিক্খূনং সন্তিকা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ছন্নত্থেরং পক্কোসাপেত্ৰা ওৰদতি. সো তঙ্খণেযেৰ তুণ্হী হুত্ৰা পুন গন্ত্ৰা থেরে অক্কোসতিযেৰ. এৰং যাৰততিযং অক্কোসন্তং পক্কোসাপেত্ৰা সত্থা ওৰদিত্ৰা ‘‘ছন্ন, দ্ৰে অগ্গসাৰকা নাম তুয্হং কল্যাণমিত্তা উত্তমপুরিসা, এৰরূপে কল্যাণমিত্তে সেৰস্সু ভজস্সূ’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৭৮. ‘‘ন ভজে পাপকে মিত্তে, ন ভজে পুরিসাধমে;
ভজেথ মিত্তে কল্যাণে, ভজেথ পুরিসুত্তমে’’তি.
তস্সত্থো – কাযদুচ্চরিতাদিঅকুসলকম্মাভিরতা পাপমিত্তা নাম. সন্ধিচ্ছেদনাদিকে ৰা একৰীসতিঅনেসনাদিভেদে ৰা অট্ঠানে নিযোজকা পুরিসাধমা নাম. উভোপি ৰা এতে পাপমিত্তা চেৰ পুরিসাধমা চ, তে ন ভজেয্য ন পযিরুপাসেয্য, ৰিপরীতা পন কল্যাণমিত্তা চেৰ সপ্পুরিসা চ, তে ভজেথ পযিরুপাসেথাতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
ছন্নত্থেরো পন তং ওৰাদং সুত্ৰাপি পুরিমনযেনেৰ ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি. পুনপি সত্থু আরোচেসুং. সত্থা, ‘‘ভিক্খৰে, মযি ধরন্তে ছন্নং সিক্খাপেতুং ন সক্খিস্সথ, মযি পন পরিনিব্বুতে সক্খিস্সথা’’তি ৰত্ৰা পরিনিব্বানকালে আযস্মতা আনন্দেন, ‘‘ভন্তে, কথং ছন্নত্থেরে অম্হেহি পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘আনন্দ, ছন্নস্স ভিক্খুনো ব্রহ্মদণ্ডো দাতব্বো’’তি আণাপেসি. সো সত্থরি পরিনিব্বুতে আনন্দত্থেরেন আরোচিতং ব্রহ্মদণ্ডং সুত্ৰা দুক্খী দুম্মনো তিক্খত্তুং মুচ্ছিতো পতিত্ৰা ‘‘মা মং, ভন্তে, নাসযিত্থা’’তি যাচিত্ৰা সম্মা ৰত্তং পূরেন্তো ন চিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণীতি.
ছন্নত্থেরৰত্থু ততিযং.
৪. মহাকপ্পিনত্থেরৰত্থু
ধম্মপীতি সুখং সেতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো মহাকপ্পিনত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
তত্রাযং অনুপুব্বী কথা – অতীতে কির আযস্মা মহাকপ্পিনো পদুমুত্তরবুদ্ধস্স পাদমূলে কতাভিনীহারো সংসারে সংসরন্তো বারাণসিতো অৰিদূরে একস্মিং পেসকারগামে জেট্ঠকপেসকারো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তদা সহস্সমত্তা পচ্চেকবুদ্ধা অট্ঠ মাসে হিমৰন্তে ৰসিত্ৰা ৰস্সিকে চত্তারো মাসে জনপদে ৰসন্তি. তে একৰারং বারাণসিযা অৰিদূরে ওতরিত্ৰা ‘‘সেনাসনকরণত্থায হত্থকম্মং যাচথা’’তি রঞ্ঞো সন্তিকং অট্ঠ পচ্চেকবুদ্ধে পহিণিংসু. তদা পন রঞ্ঞো ৰপ্পমঙ্গলকালো হোতি. সো ‘‘পচ্চেকবুদ্ধা কির আগতা’’তি সুত্ৰা তস্মিং খণে নিক্খমিত্ৰা আগতকারণং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অজ্জ, ভন্তে, ওকাসো নত্থি, স্ৰে অম্হাকং ৰপ্পমঙ্গলং, ততিযদিৰসে করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধে অনিমন্তেত্ৰাৰ পাৰিসি. পচ্চেকবুদ্ধা ‘‘অঞ্ঞত্থ গমিস্সামা’’তি পক্কমিংসু. তস্মিং খণে জেট্ঠপেসকারস্স ভরিযা কেনচিদেৰ করণীযেন বারাণসিং গচ্ছন্তী তে পচ্চেকবুদ্ধে দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, অৰেলায, অয্যা, আগতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা আদিতো পট্ঠায কথেসুং. তং পৰত্তিং সুত্ৰা সদ্ধাসম্পন্না ঞাণসম্পন্না ইত্থী ‘‘স্ৰে, ভন্তে, অম্হাকং ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেসি. ‘‘বহুকা মযং ভগিনী’’তি. ‘‘কিত্তকা, ভন্তে’’তি? ‘‘সহস্সমত্তা’’তি. ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং গামে সহস্সপেসকারা ৰসিম্হ. একেকো একেকস্স ভিক্খং দস্সতি, ভিক্খং অধিৰাসেথ, অহমেৰ ৰো ৰসনট্ঠানম্পি কারেস্সামী’’তি আহ. পচ্চেকবুদ্ধা অধিৰাসযিংসু.
সা গামং পৰিসিত্ৰা উগ্ঘোসেসি – ‘‘অহং সহস্সমত্তে পচ্চেকবুদ্ধে দিস্ৰা নিমন্তযিং, অয্যানং নিসীদনট্ঠানং সংৰিদহথ, যাগুভত্তাদীনি সম্পাদেথা’’তি. গামমজ্ঝে মণ্ডপং কারেত্ৰা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা পুনদিৰসে পচ্চেকবুদ্ধে নিসীদাপেত্ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পরিৰিসিত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে তস্মিং গামে সব্বা ইত্থিযো আদায তাহি সদ্ধিং পচ্চেকবুদ্ধে ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তেমাসং ৰসনত্থায পটিঞ্ঞং দেথা’’তি তেসং পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা পুন গামে উগ্ঘোসেসি – ‘‘অম্মতাতা, একেককুলতো একেকো পুরিসো ফরসুৰাসিআদীনি গহেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা দব্বসম্ভারে আহরিত্ৰা অয্যানং ৰসনট্ঠানং করোতূ’’তি. গামৰাসিনো তস্সাযেৰ ৰচনং সুত্ৰা একেকো একেকং কত্ৰা সদ্ধিং রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেহি পণ্ণসালসহস্সং কারেত্ৰা অত্তনো অত্তনো পণ্ণসালাযং ৰস্সূপগতে পচ্চেকবুদ্ধে ‘‘অহং সক্কচ্চং উপট্ঠহিস্সামি, অহং সক্কচ্চং উপট্ঠহিস্সামী’’তি উপট্ঠহিংসু. ৰস্সংৰুট্ঠকালে ‘‘অত্তনো অত্তনো পণ্ণসালায ৰস্সংৰুট্ঠানং পচ্চেকবুদ্ধানং চীৰরসাটকে সজ্জেথা’’তি সমাদপেত্ৰা একেকস্স সহস্সসহস্সমূলং চীৰরং দাপেসি. পচ্চেকবুদ্ধা ৰুট্ঠৰস্সা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কমিংসু.
গামৰাসিনোপি ইদং পুঞ্ঞকম্মং কত্ৰা ইতো চুতা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা গণদেৰপুত্তা নাম অহেসুং. তে তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বারাণসিযং কুটুম্বিকগেহেসু নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠকপেসকারো জেট্ঠককুটুম্বিকস্স পুত্তো অহোসি. ভরিযাপিস্স জেট্ঠককুটুম্বিকস্সেৰ ধীতা অহোসি. তা সব্বাপি ৰযপ্পত্তা পরকুলং গচ্ছন্তিযো তেসং তেসংযেৰ গেহানি অগমিংসু. অথেকদিৰসং ৰিহারে ধম্মস্সৰনং সঙ্ঘুট্ঠং. ‘‘সত্থা ধম্মং দেসেস্সতী’’তি সুত্ৰা সব্বেপি তে কুটুম্বিকা ‘‘ধম্মং সোস্সামা’’তি ভরিযাহি সদ্ধিং ৰিহারং অগমিংসু. তেসং ৰিহারমজ্ঝং পৰিট্ঠক্খণে ৰস্সং উট্ঠহি. যেসং কুলূপকা ৰা ঞাতিসামণেরাদযো ৰা অত্থি, তে তেসং পরিৰেণানি পৰিসিংসু. তে পন তথারূপানং নত্থিতায কত্থচি, পৰিসিতুং অৰিসহন্তা ৰিহারমজ্ঝেযেৰ অট্ঠংসু. অথ নে জেট্ঠককুটুম্বিকো আহ – ‘‘পস্সথ অম্হাকং ৰিপ্পকারং, কুলপুত্তেহি নাম এত্তকেন লজ্জিতুং যুত্ত’’ন্তি. ‘‘অয্য, কিং পন করোমা’’তি? ‘‘মযং ৰিস্সাসিকট্ঠানস্স অভাৰেন ইমং ৰিপ্পকারং পত্তা, সব্বে ধনং সংহরিত্ৰা পরিৰেণং করোমা’’তি. ‘‘সাধু, অয্যা’’তি জেট্ঠকো সহস্সং অদাসি, সেসা পঞ্চ পঞ্চ সতানি. ইত্থিযো অড্ঢতেয্যানি অড্ঢতেয্যানি সতানি. তে তং ধনং সংহরিত্ৰা সহস্সকূটাগারপরিৰারং সত্থু ৰসনত্থায মহাপরিৰেণং নাম আরভিংসু. নৰকম্মস্স মহন্ততায ধনে অপ্পহোন্তে পুব্বে দিন্নধনতো পুন উপড্ঢূপড্ঢং অদংসু. নিট্ঠিতে পরিৰেণে ৰিহারমহং করোন্তা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা ৰীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং চীৰরানি সজ্জিংসু.
জেট্ঠককুটুম্বিকস্স পন ভরিযা সব্বেহি সমানং অকত্ৰা অত্তনো পঞ্ঞায ঠিতা ‘‘অতিরেকতরং কত্ৰা সত্থারং পূজেস্সামী’’তি অনোজপুপ্ফৰণ্ণেন সহস্সমূলেন সাটকেন সদ্ধিং অনোজপুপ্ফচঙ্কোটকং গহেত্ৰা অনুমোদনকালে সত্থারং অনোজপুপ্ফেহি পূজেত্ৰা তং সাটকং সত্থু পাদমূলে ঠপেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অনোজপুপ্ফৰণ্ণংযেৰ মে সরীরং হোতু, অনোজা এৰ চ মে নামং হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি. সত্থা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদনং অকাসি. তে সব্বেপি যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে দেৰলোকা চৰিত্ৰা জেট্ঠককুটুম্বিকো কুক্কুটৰতীনগরে রাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো মহাকপ্পিনরাজা নাম অহোসি, সেসা অমচ্চকুলে নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠককুটুম্বিকস্স ভরিযা মদ্দরট্ঠে সাগলনগরে রাজকুলে নিব্বত্তি, অনোজপুপ্ফৰণ্ণমেৰস্সা সরীরং অহোসি, অনোজাত্ৰেৰস্সা নামং করিংসু. সা ৰযপ্পত্তা মহাকপ্পিনরঞ্ঞো গেহং গন্ত্ৰা অনোজাদেৰী নাম অহোসি. সেসিত্থিযোপি অমচ্চকুলেসু নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তা তেসংযেৰ অমচ্চপুত্তানং গেহানি অগমংসু. তে সব্বে রঞ্ঞো সম্পত্তিসদিসং সম্পত্তিং অনুভৰিংসু. যদা রাজা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো হত্থিং অভিরুহিত্ৰা ৰিচরি, তদা তেপি তথেৰ ৰিচরন্তি. তস্মিং অস্সেন ৰা রথেন ৰা ৰিচরন্তে তেপি তথেৰ ৰিচরন্তি? এৰং তে একতো হুত্ৰা কতানং পুঞ্ঞানং আনুভাৰেন একতোৰ সম্পত্তিং অনুভৰিংসু. রঞ্ঞো পন বলো, বলৰাহনো, পুপ্ফো, পুপ্ফৰাহনো, সুপত্তোতি পঞ্চ অস্সা হোন্তি. রাজা তেসু সুপত্তং অস্সং সযং আরোহতি, ইতরে চত্তারো অস্সারোহানং সাসনাহরণত্থায অদাসি. রাজা তে পাতোৰ ভোজেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ দ্ৰে ৰা তীণি ৰা যোজনানি আহিণ্ডিত্ৰা বুদ্ধস্স ৰা ধম্মস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা উপ্পন্নভাৰং ঞত্ৰা ময্হং সুখসাসনং আহরথা’’তি পেসেসি. তে চতূহি দ্ৰারেহি নিক্খমিত্ৰা তীণি যোজনানি আহিণ্ডিত্ৰা সাসনং অলভিত্ৰা পচ্চাগচ্ছন্তি.
অথেকদিৰসং রাজা সুপত্তং অস্সং আরুয্হ অমচ্চসহস্সপরিৰুতো উয্যানং গচ্ছন্তো কিলন্তরূপে পঞ্চসতৰাণিজকে নগরং পৰিসন্তে দিস্ৰা ‘‘ইমে অদ্ধানকিলন্তা, অদ্ধা ইমেসং সন্তিকা একং ভদ্দকং সাসনং সোস্সামী’’তি তে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘কুতো আগচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, দেৰ, ইতো ৰীসতিযোজনসতমত্থকে সাৰত্থি নাম নগরং, ততো আগচ্ছামা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৰো পদেসে কিঞ্চি সাসনং উপ্পন্ন’’ন্তি. ‘‘দেৰ, অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, সম্মাসম্বুদ্ধো পন উপ্পন্নো’’তি. রাজা তাৰদেৰ পঞ্চৰণ্ণায পীতিযা ফুট্ঠসরীরো কিঞ্চি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তো মুহুত্তং ৰীতিনামেত্ৰা, ‘‘তাতা, কিং ৰদেথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধো, দেৰ, উপ্পন্নো’’তি. রাজা দুতিযম্পি ততিযম্পি তথেৰ ৰীতিনামেত্ৰা চতুত্থে ৰারে ‘‘কিং ৰদেথ, তাতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘বুদ্ধো, দেৰ, উপ্পন্নো’’তি ৰুত্তে, ‘‘তাতা, ৰো সতসহস্সং দদামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অঞ্ঞম্পি কিঞ্চি সাসনং অত্থী’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, দেৰ, ধম্মো উপ্পন্নো’’তি. রাজা তম্পি সুত্ৰা পুরিমনযেনেৰ তযো ৰারে ৰীতিনামেত্ৰা চতুত্থে ৰারে ‘‘ধম্মো উপ্পন্নো’’তি ৰুত্তে ‘‘ইধাপি ৰো সতসহস্সং দম্মী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অপরম্পি সাসনং অত্থি, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, দেৰ, সঙ্ঘরতনং উপ্পন্ন’’ন্তি. রাজা তম্পি সুত্ৰা তযো ৰারে ৰীতিনামেত্ৰা চতুত্থে ৰারে ‘‘সঙ্ঘো’’তি পদে ৰুত্তে ‘‘ইধাপি ৰো সতসহস্সং দম্মী’’তি ৰত্ৰা অমচ্চসহস্সং ওলোকেত্ৰা, ‘‘তাতা, কিং করিস্সথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৰ, তুম্হে কিং করিস্সথা’’তি? ‘‘অহং, তাতা, ‘বুদ্ধো উপ্পন্নো, ধম্মো উপ্পন্নো, সঙ্ঘো উপ্পন্নো’তি সুত্ৰা ন পুন নিৰত্তিস্সামি, সত্থারং উদ্দিস্স গন্ত্ৰা তস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘মযম্পি, দেৰ, তুম্হেহি সদ্ধিং পব্বজিস্সামা’’তি. রাজা সুৰণ্ণপট্টে অক্খরানি লিখাপেত্ৰা ৰাণিজকে আহ – ‘‘অনোজা নাম দেৰী তুম্হাকং তীণি সতসহস্সানি দস্সতি, এৰঞ্চ পন নং ৰদেয্যাথ ‘রঞ্ঞো কির তে ইস্সরিযং ৰিস্সট্ঠং, যথাসুখং সম্পত্তিং পরিভুঞ্জাহী’তি, সচে পন ৰো ‘রাজা কহ’ন্তি পুচ্ছতি, ‘সত্থারং উদ্দিস্স পব্বজিস্সামীতি ৰত্ৰা গতো’তি আরোচেয্যাথা’’তি. অমচ্চাপি অত্তনো অত্তনো ভরিযানং তথেৰ সাসনং পহিণিংসু. রাজা ৰাণিজকে উয্যোজেত্ৰা অস্সং অভিরুয্হ অমচ্চসহস্সপরিৰুতো তং খণংযেৰ নিক্খমি.
সত্থাপি তং দিৰসং পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো মহাকপ্পিনরাজানং সপরিৰারং দিস্ৰা ‘‘অযং মহাকপ্পিনো ৰাণিজকানং সন্তিকা তিণ্ণং রতনানং উপ্পন্নভাৰং সুত্ৰা তেসং ৰচনং তীহি সতসহস্সেহি পূজেত্ৰা রজ্জং পহায অমচ্চসহস্সেহি পরিৰুতো মং উদ্দিস্স পব্বজিতুকামো স্ৰে নিক্খমিস্সতি. সো সপরিৰারো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিস্সতি, পচ্চুগ্গমনমস্স করিস্সামী’’তি পুনদিৰসে চক্কৰত্তী ৰিয খুদ্দকগামভোজকং পচ্চুগ্গচ্ছন্তো সযমেৰ পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰীসযোজনসতং মগ্গং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা চন্দভাগায নদিযা তীরে নিগ্রোধরুক্খমূলে ছব্বণ্ণরস্মিযো ৰিস্সজ্জেন্তো নিসীদি. ‘‘রাজাপি আগচ্ছন্তো একং নদিং পত্ৰা ‘‘কা নামেসা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অপরচ্ছা নাম, দেৰা’’তি. ‘‘কিমস্সা পরিমাণং, তাতা’’তি? ‘‘গম্ভীরতো গাৰুতং, পুথুলতো দ্ৰে গাৰুতানি, দেৰা’’তি. ‘‘অত্থি পনেত্থ নাৰা ৰা উল়ুম্পো ৰা’’তি? ‘‘নত্থি, দেৰা’’তি. ‘‘নাৰাদীনি ওলোকেন্তে অম্হে জাতি জরং উপনেতি, জরা মরণং. অহং নিব্বেমতিকো হুত্ৰা তীণি রতনানি উদ্দিস্স নিক্খন্তো, তেসং মে আনুভাৰেন ইমং উদকং উদকং ৰিয মা অহোসী’’তি তিণ্ণং রতনানং গুণং আৰজ্জেত্ৰা ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি বুদ্ধানুস্সতিং অনুস্সরন্তো সপরিৰারো অস্সসহস্সেন উদকপিট্ঠিং পক্খন্দি. সিন্ধৰা পিট্ঠিপাসাণে ৰিয পক্খন্দিংসু. খুরানং অগ্গা নেৰ তেমিংসু.
সো তং উত্তরিত্ৰা পুরতো গচ্ছন্তো অপরম্পি নদিং দিস্ৰা ‘‘অযং কা নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘নীলৰাহিনী নাম, দেৰা’’তি. ‘‘কিমস্সা পরিমাণ’’ন্তি? ‘‘গম্ভীরতোপি পুথুলতোপি অড্ঢযোজনং, দেৰা’’তি. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. তং পন নদিং দিস্ৰা ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তি ধম্মানুস্সতিং অনুস্সরন্তো পক্খন্দি. তম্পি অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তো অপরম্পি নদিং দিস্ৰা ‘‘অযং কা নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘চন্দভাগা নাম, দেৰা’’তি. ‘‘কিমস্সা পরিমাণ’’ন্তি? ‘‘গম্ভীরতোপি পুথুলতোপি যোজনং, দেৰা’’তি. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. ইমং পন নদিং দিস্ৰা ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তি সঙ্ঘানুস্সতিং অনুস্সরন্তো পক্খন্দি. তং পন নদিং অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তো সত্থু সরীরতো নিক্খন্তা ছব্বণ্ণরস্মিযো অদ্দস. নিগ্রোধরুক্খস্স সাখাৰিটপপলাসানি সোৰণ্ণমযানি ৰিয অহেসুং. রাজা চিন্তেসি – ‘‘অযং পন ওভাসো নেৰ চন্দস্স, ন সূরিযস্স, ন দেৰমারব্রহ্মনাগসুপণ্ণাদীনং অঞ্ঞতরস্স, অদ্ধা অহং সত্থারং উদ্দিস্স আগচ্ছন্তো মহাগোতমবুদ্ধেন দিট্ঠো ভৰিস্সামী’’তি. সো তাৰদেৰ অস্সপিট্ঠিতো ওতরিত্ৰা ওনতসরীরো রস্মিঅনুসারেন সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা মনোসিলারসে নিমুজ্জন্তো ৰিয বুদ্ধরস্মীনং অন্তো পৰিসিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি সদ্ধিং অমচ্চসহস্সেন, সত্থা তস্স অনুপুব্বিং কথং কথেসি. দেসনাৰসানে রাজা সপরিৰারো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. অথ সব্বেৰ উট্ঠহিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিংসু. সত্থা ‘‘আগমিস্সতি নু খো ইমেসং কুলপুত্তানং ইদ্ধিমযপত্তচীৰর’’ন্তি উপধারেন্তো ‘‘ইমে কুলপুত্তা পচ্চেকবুদ্ধসহস্সস্স চীৰরসহস্সং অদংসু, কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে ৰীসতিযা ভিক্খুসহস্সানম্পি ৰীসতিচীৰরসহস্সানিপি অদংসু. অনচ্ছরিযং ইমেসং ইদ্ধিমযপত্তচীৰরাগমন’’ন্তি ঞত্ৰা দক্খিণহত্থং পসারেত্ৰা ‘‘এথ, ভিক্খৰো, চরথ ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি আহ. তে তাৰদেৰ অট্ঠপরিক্খারধরা ৰস্সসট্ঠিকত্থেরা ৰিয হুত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পচ্চোরোহিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিসীদিংসু.
তেপি ৰাণিজকা রাজকুলং গন্ত্ৰা রঞ্ঞা পহিতভাৰং আরোচাপেত্ৰা দেৰিযা ‘‘আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তে পৰিসিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নে দেৰী পুচ্ছি – ‘‘তাতা, কিং কারণা আগতাত্থা’’তি? ‘‘মযং রঞ্ঞা তুম্হাকং সন্তিকং পহিতা, তীণি কির নো সতসহস্সানি দেথা’’তি. ‘‘তাতা, অতিবহুং ভণথ, কিং তুম্হেহি রঞ্ঞো কতং, কিস্মিং ৰো রাজা পসন্নো এত্তকং ধনং দাপেসী’’তি? ‘‘দেৰি, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কতং, রঞ্ঞো পন একং সাসনং আরোচযিম্হা’’তি? ‘‘সক্কা পন, তাতা, ময্হং আরোচেতু’’ন্তি. ‘‘সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, তাতা, ৰদেথা’’তি. ‘‘দেৰি বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো’’তি. সাপি ‘‘তং সুত্ৰা পুরিমনযেনেৰ পীতিযা ফুট্ঠসরীরা তিক্খত্তুং কিঞ্চি অসল্লক্খেত্ৰা চতুত্থে ৰারে ‘বুদ্ধো’তি পদং সুত্ৰা, তাতা, ইমস্মিং পদে রঞ্ঞা কিং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘সতসহস্সং, দেৰী’’তি. ‘‘তাতা, অননুচ্ছৰিকং রঞ্ঞা কতং এৰরূপং সাসনং সুত্ৰা তুম্হাকং সতসহস্সং দদমানেন. অহঞ্হি ৰো মম দুগ্গতপণ্ণাকারে তীণি সতসহস্সানি দম্মি, অপরম্পি তুম্হেহি রঞ্ঞো কিং আরোচিত’’ন্তি? তে ইদঞ্চিদঞ্চাতি ইতরানিপি দ্ৰে সাসনানি আরোচযিংসু. দেৰী পুরিমনযেনেৰ পীতিযা ফুট্ঠসরীরা তিক্খত্তুং কিঞ্চি অসল্লক্খেত্ৰা চতুত্থে ৰারে তথেৰ সুত্ৰা তীণি তীণি সতসহস্সানি দাপেসি, এৰং তে সব্বানিপি দ্ৰাদস সতসহস্সানি লভিংসু.
অথ নে দেৰী পুচ্ছি – ‘‘রাজা কহং, তাতা’’তি? দেৰি, ‘‘সত্থারং উদ্দিস্স ‘পব্বজিস্সামী’তি গতো’’তি. ‘‘ময্হং তেন কিং সাসনং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘সব্বং কির তেন তুম্হাকং ইস্সরিযং ৰিস্সট্ঠং, তুম্হে কির যথারুচিযা সম্পত্তিং অনুভৰথা’’তি. ‘‘অমচ্চা পন কহং, তাতা’’তি? তেপি ‘‘‘রঞ্ঞা সদ্ধিংযেৰ পব্বজিস্সামা’তি গতা, দেৰী’’তি. সা তেসং ভরিযাযো পক্কোসাপেত্ৰা, অম্মা, তুম্হাকং সামিকা ‘‘রঞ্ঞা সদ্ধিং পব্বজিস্সামা’’তি গতা, ‘‘তুম্হে কিং করিস্সথা’’তি? ‘‘কিং পন তেহি অম্হাকং সাসনং পহিতং, দেৰী’’তি? ‘‘তেহি কির অত্তনো সম্পত্তি তুম্হাকং ৰিস্সট্ঠা, তুম্হে কির তং সম্পত্তিং যথারুচি পরিভুঞ্জথা’’তি. ‘‘তুম্হে পন, দেৰি, কিং করিস্সথা’’তি? ‘‘অম্মা, সো তাৰ রাজা সাসনং সুত্ৰা মগ্গে ঠিতকোৰ তীহি সতসহস্সেহি তীণি রতনানি পূজেত্ৰা খেল়পিণ্ডং ৰিয সম্পত্তিং পহায ‘পব্বজিস্সামী’তি নিক্খন্তো, মযা পন তিণ্ণং রতনানং সাসনং সুত্ৰা তীণি রতনানি নৰহি সতসহস্সেহি পূজিতানি, ন খো পনেসা সম্পত্তি নাম রঞ্ঞোযেৰ দুক্খা, ময্হম্পি দুক্খাযেৰ. কো রঞ্ঞা ছড্ডিতখেল়পিণ্ডং জাণুকেহি পতিট্ঠহিত্ৰা মুখেন গণ্হিস্সতি, ন ময্হং সম্পত্তিযা অত্থো, অহম্পি সত্থারং উদ্দিস্স গন্ত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘দেৰি, মযম্পি তুম্হেহেৰ সদ্ধিং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘সচে সক্কোথ, সাধু, অম্মা’’তি? ‘‘সক্কোম, দেৰী’’তি. ‘‘সাধু, অম্মা, তেন হি এথা’’তি রথসহস্সং যোজাপেত্ৰা রথং আরুয্হ তাহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা অন্তরামগ্গে পঠমং নদিং দিস্ৰা যথা রঞ্ঞা পুট্ঠং, তথেৰ পুচ্ছিত্ৰা সব্বপৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘রঞ্ঞো গতমগ্গং ওলোকেথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সিন্ধৰানং পদৰলঞ্জং ন পস্সাম, দেৰী’’তি ৰুত্তে ‘‘রাজা তীণি রতনানি উদ্দিস্স নিক্খন্তো সচ্চকিরিযং কত্ৰা গতো ভৰিস্সতি. অহম্পি তীণি রতনানি উদ্দিস্স নিক্খন্তা, তেসমেৰ অনুভাৰেন ইদং উদকং ৰিয মা অহোসী’’তি তিণ্ণং রতনানং গুণং অনুস্সরিত্ৰা রথসহস্সং পেসেসি. উদকং পিট্ঠিপাসাণসদিসং অহোসি. চক্কানং অগ্গগ্গনেমিৰট্টিযো নেৰ তেমিংসু. এতেনেৰ উপাযেন ইতরা দ্ৰে নদিযো উত্তরি.
অথ সত্থা তস্সাগমনভাৰং ঞত্ৰা যথা অত্তনো সন্তিকে নিসিন্না ভিক্খূ ন পঞ্ঞাযন্তি, এৰমকাসি. সাপি গচ্ছন্তী গচ্ছন্তী সত্থু সরীরতো নিক্খন্তা ছব্বণ্ণরস্মিযো দিস্ৰা তথেৰ চিন্তেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, মহাকপ্পিনো তুম্হাকং উদ্দিস্স নিক্খন্তো আগতেত্থ মঞ্ঞে, কহং সো, অম্হাকম্পি নং দস্সেথা’’তি? ‘‘নিসীদথ তাৰ, ইধেৰ নং পস্সিস্সথা’’তি. তা সব্বাপি তুট্ঠচিত্তা ‘‘ইধেৰ কির নিসিন্না সামিকে পস্সিস্সামা’’তি নিসীদিংসু. সত্থা তাসং অনুপুব্বিং কথং কথেসি, অনোজাদেৰী দেসনাৰসানে সপরিৰারা সোতাপত্তিফলং পাপুণি. মহাকপ্পিনত্থেরো তাসং ৰড্ঢিতধম্মদেসনং সুণন্তো সপরিৰারো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তস্মিং খণে সত্থা তাসং তে ভিক্খূ অরহত্তপ্পত্তে দস্সেসি. তাসং কির আগতক্খণেযেৰ অত্তনো সামিকে কাসাৰধরে মুণ্ডকসীসে দিস্ৰা চিত্তং একগ্গং ন ভৰেয্য, তেন মগ্গফলানি পত্তুং ন সক্কুণেয্যুং. তস্মা অচলসদ্ধায পতিট্ঠিতকালে তাসং তে ভিক্খূ অরহত্তপ্পত্তেযেৰ দস্সেসি.
তাপি তে দিস্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং তাৰ পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতা পব্বজ্জং যাচিংসু. এৰং কির ৰুত্তে ‘‘সত্থা উপ্পলৰণ্ণায আগমনং চিন্তেসী’’তি একচ্চে ৰদন্তি. সত্থা পন তা উপাসিকাযো আহ – ‘‘সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ভিক্খুনীউপস্সযে পব্বজেথা’’তি. তা অনুপুব্বেন জনপদচারিকং চরমানা অন্তরামগ্গে মহাজনেন অভিহটসক্কারসম্মানা পদসাৰ ৰীসযোজনসতিকং গন্ত্ৰা ভিক্খুনীউপস্সযে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসু. সত্থাপি ভিক্খুসহস্সং আদায আকাসেনেৰ জেতৰনং অগমাসি. তত্র সুদং আযস্মা মহাকপ্পিনো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানাদীসু ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি উদানং উদানেন্তো ৰিচরতি. ভিক্খূ ভগৰতো আরোচেসুং – ‘‘ভন্তে, মহাকপ্পিনো ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি উদানং উদানেন্তো ৰিচরতি, অত্তনো কামসুখং রজ্জসুখং আরব্ভ কথেসি মঞ্ঞে’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, কপ্পিন, কামসুখং রজ্জসুখং আরব্ভ উদানং উদানেসী’’তি. ‘‘ভগৰা মে, ভন্তে, তং আরব্ভ উদানভাৰং ৰা অনুদানভাৰং ৰা জানাতী’’তি? সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, মম পুত্তো কামসুখং রজ্জসুখং আরব্ভ উদানং উদানেতি, পুত্তস্স পন মে ধম্মপীতি নাম ধম্মরতি নাম উপ্পজ্জতি, সো অমতমহানিব্বানং আরব্ভ এৰ উদানং উদানেসী’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৭৯. ‘‘ধম্মপীতি সুখং সেতি, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
অরিযপ্পৰেদিতে ধম্মে, সদা রমতি পণ্ডিতো’’তি.
তত্থ ধম্মপীতীতি ধম্মপাযকো, ধম্মং পিৰন্তোতি অত্থো. ধম্মো চ নামেস ন সক্কা ভাজনেন যাগুআদীনি ৰিয পাতুং? নৰৰিধং পন লোকুত্তরধম্মং নামকাযেন ফুসন্তো আরম্মণতো সচ্ছিকরোন্তো পরিঞ্ঞাভিসমযাদীহি দুক্খাদীনি অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তো ধম্মং পিৰতি নাম. সুখং সেতীতি দেসনামত্তমেৰেতং, চতূহিপি ইরিযাপথেহি সুখং ৰিহরতীতি অত্থো. ৰিপ্পসন্নেনাতি অনাৰিলেন নিরুপক্কিলেসেন. অরিযপ্পৰেদিতেতি বুদ্ধাদীহি অরিযেহি পৰেদিতে সতিপট্ঠানাদিভেদে বোধিপক্খিযধম্মে. সদা রমতীতি এৰরূপো ধম্মপীতি ৰিপ্পসন্নেন চেতসা ৰিহরন্তো পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো সদা রমতি অভিরমতীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুন্তি.
মহাকপ্পিনত্থেরৰত্থু চতুত্থং.
৫. পণ্ডিতসামণেরৰত্থু
উদকঞ্হি নযন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পণ্ডিতসামণেরং আরব্ভ কথেসি.
অতীতে কির কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধো ৰীসতিখীণাসৰসহস্সপরিৰারো বারাণসিং অগমাসি. মনুস্সা অত্তনো বলং সল্লক্খেত্ৰা অট্ঠপি দসপি একতো হুত্ৰা অগন্তুকদানাদীনি অদংসু. অথেকদিৰসং সত্থা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে এৰং অনুমোদনমকাসি –
‘‘উপাসকা ইধ একচ্চো ‘অত্তনো সন্তকমেৰ দাতুং ৰট্টতি, কিং পরেন সমাদপিতেনা’তি অত্তনাৰ দানং দেতি, পরং ন সমাদপেতি. সো নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে ভোগসম্পদং লভতি, নো পরিৰারসম্পদং. একচ্চো পরং সমাদপেতি, অত্তনা ন দেতি. সো নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে পরিৰারসম্পদং লভতি, নো ভোগসম্পদং একচ্চো অত্তনাপি ন দেতি, পরম্পি ন সমাদপেতি. সো নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে নেৰ ভোগসম্পদং লভতি, ন পরিৰারসম্পদং, ৰিঘাসাদোৰ হুত্ৰা জীৰতি. একচ্চো অত্তনা চ দেতি, পরঞ্চ সমাদপেতি. সো নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে ভোগসম্পদম্পি লভতি পরিৰারসম্পদম্পী’’তি.
তং সুত্ৰা সমীপে ঠিতো একো পণ্ডিতপুরিসো চিন্তেসি – ‘‘অহং দানি তথা করিস্সামি, যথা মে দ্ৰেপি সম্পত্তিযো ভৰিস্সন্তী’’তি. সো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, স্ৰাতনায ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি. ‘‘কিত্তকেহি তে ভিক্খূহি অত্থো’’তি? ‘‘কিত্তকো পন ৰো, ভন্তে, পরিৰারো’’তি? ‘‘ৰীসতি ভিক্খুসহস্সানী’’তি. ‘‘ভন্তে, সব্বেহি সদ্ধিং স্ৰাতনায ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি. সত্থা অধিৰাসেসি. সো গামং পৰিসিত্ৰা, ‘‘অম্মতাতা, স্ৰাতনায মযা বুদ্ধপ্পমুখো ভিক্খুসঙ্ঘো নিমন্তিতো, তুম্হে যত্তকানং ভিক্খূনং দাতুং সক্খিস্সথ, তত্তকানং দানং দেথা’’তি আরোচেত্ৰা ৰিচরন্তো অত্তনো অত্তনো বলং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘মযং দসন্নং দস্সাম, মযং ৰীসতিযা, মযং সতস্স, মযং পঞ্চসতান’’ন্তি ৰুত্তে সব্বেসং ৰচনং আদিতো পট্ঠায পণ্ণে আরোপেসি.
তেন চ সমযেন তস্মিং নগরে অতিদুগ্গতভাৰেনেৰ ‘‘মহাদুগ্গতো’’তি পঞ্ঞাতো একো পুরিসো অত্থি. সো তম্পি সম্মুখাগতং দিস্ৰা, সম্ম মহাদুগ্গত, মযা স্ৰাতনায বুদ্ধপ্পমুখো ভিক্খুসঙ্ঘো নিমন্তিতো, স্ৰে নগরৰাসিনো দানং দস্সন্তি, ‘‘ত্ৰং কতি ভিক্খূ ভোজেস্সসী’’তি? ‘‘সামি, ময্হং কিং ভিক্খূহি, ভিক্খূহি নাম সধনানং অত্থো, ময্হং পন স্ৰে যাগুঅত্থায তণ্ডুলনাল়িমত্তম্পি নত্থি, অহং ভতিং কত্ৰা জীৰামি, কিং মে ভিক্খূহী’’তি? সমাদপকেন নাম ব্যত্তেন ভৰিতব্বং. তস্মা সো তেন ‘‘নত্থী’’তি ৰুত্তেপি তুণ্হীভূতো অহুত্ৰা এৰমাহ – ‘‘সম্ম মহাদুগ্গত, ইমস্মিং নগরে সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সুখুমৰত্থং নিৰাসেত্ৰা নানাভরণপটিমণ্ডিতা সিরিসযনে সযমানা বহূ জনা সম্পত্তিং অনুভৰন্তি, ত্ৰং পন দিৰসং ভতিং কত্ৰা কুচ্ছিপূরণমত্তম্পি ন লভসি, এৰং সন্তেপি ‘অহং পুব্বে পুঞ্ঞং অকতত্তা কিঞ্চি ন লভামী’তি ন জানাসী’’তি? ‘‘জানামি, সামী’’তি. ‘‘অথ কস্মা ইদানি পুঞ্ঞং ন করোসি, ত্ৰং যুৰা বলসম্পন্নো, কিং তযা ভতিং কত্ৰাপি যথাবলং দানং দাতুং ন ৰট্টতী’’তি? সো তস্মিং কথেন্তেযেৰ সংৰেগপ্পত্তো হুত্ৰা ‘‘ময্হম্পি একং ভিক্খুং পণ্ণে আরোপেহি, কিঞ্চিদেৰ ভতিং কত্ৰা একস্স ভিক্খং দস্সামী’’তি আহ. ইতরো ‘‘কিং একেন ভিক্খুনা পণ্ণে আরোপিতেনা’’তি ন আরোপেসি? মহাদুগ্গতোপি গেহং গন্ত্ৰা ভরিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, নগরৰাসিনো স্ৰে সঙ্ঘভত্তং করিস্সন্তি, অহম্পি সমাদপকেন ‘একস্স ভিক্খং দেহী’তি ৰুত্তো, মযম্পি স্ৰে একস্স ভিক্খং দস্সামা’’তি. অথস্স ভরিযা ‘‘মযং দলিদ্দা, কস্মা তযা সম্পটিচ্ছিত’’ন্তি অৰত্ৰাৰ, ‘‘সামি, ভদ্দকং তে কতং, মযং পুব্বেপি কিঞ্চি অদত্ৰা ইদানি দুগ্গতা জাতা, মযং উভোপি ভতিং কত্ৰা একস্স ভিক্খং দস্সাম, সামী’’তি ৰত্ৰা উভোপি গেহা নিক্খমিত্ৰা ভতিট্ঠানং অগমংসু.
মহাসেট্ঠি তং দিস্ৰা ‘‘কিং, সম্ম মহাদুগ্গত, ভতিং করিস্সসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, অয্যা’’তি. ‘‘কিং করিস্সসী’’তি? ‘‘যং তুম্হে কারেস্সথ, তং করিস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি মযং স্ৰে দ্ৰে তীণি ভিক্খুসতানি ভোজেস্সাম, এহি, দারূনি ফালেহী’’তি ৰাসিফরসুং নীহরিত্ৰা দাপেসি. মহাদুগ্গতো দল়্হং কচ্ছং বন্ধিত্ৰা মহুস্সাহপ্পত্তো ৰাসিং পহায ফরসুং গণ্হন্তো, ফরসুং পহায ৰাসিং গণ্হন্তো দারূনি ফালেতি. অথ নং সেট্ঠি আহ – ‘‘সম্ম, ত্ৰং অজ্জ অতিৰিয উস্সাহপ্পত্তো কম্মং করোসি, কিং নু খো কারণ’’ন্তি? ‘‘সামি, অহং স্ৰে একং ভিক্খুং ভোজেস্সামী’’তি. তং সুত্ৰা সেট্ঠি পসন্নমানসো চিন্তেসি – ‘‘অহো ইমিনা দুক্করং কতং, ‘অহং দুগ্গতো’তি তুণ্হীভাৰং অনাপজ্জিত্ৰা ‘ভতিং কত্ৰা একং ভিক্খুং ভোজেস্সামী’তি ৰদতী’’তি. সেট্ঠিভরিযাপি তস্স ভরিযং দিস্ৰা, ‘‘অম্ম, কিং কম্মং করিস্সসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যং তুম্হে কারেস্সথ, তং করোমী’’তি ৰুত্তে উদুক্খলসালং পৰেসেত্ৰা সুপ্পমুসলাদীনি দাপেসি. সা নচ্চন্তী ৰিয তুট্ঠপহট্ঠা ৰীহিং কোট্টেতি চেৰ ওফুণাতি চ. অথ নং সেট্ঠিভরিযা পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, ত্ৰং অতিৰিয তুট্ঠপহট্ঠা কম্মং করোসি, কিং নু খো কারণ’’ন্তি? ‘‘অয্যে, ইমং ভতিং কত্ৰা মযম্পি একং ভিক্খুং ভোজেস্সামা’’তি. তং সুত্ৰা সেট্ঠিভরিযাপি তস্সং ‘‘অহো ৰতাযং দুক্করকারিকা’’তি পসীদি. সেট্ঠি মহাদুগ্গতস্স দারূনং ফালিতকালে ‘‘অযং তে ভতী’’তি সালীনং চতস্সো নাল়িযো দাপেত্ৰা ‘‘অযং তে তুট্ঠিদাযো’’তি অপরাপি চতস্সো নাল়িযো দাপেসি.
সো গেহং গন্ত্ৰা ভরিযং আহ – ‘‘মযা ভতিং কত্ৰা সালি লদ্ধো, অযং নিৰাপো ভৰিস্সতি, তযা লদ্ধায ভতিযা দধিতেলকটুকভণ্ডানি গণ্হাহী’’তি. সেট্ঠিভরিযাপি পুন তস্সা একং সপ্পিকরোটিকঞ্চেৰ দধিভাজনঞ্চ কটুকভণ্ডঞ্চ সুদ্ধতণ্ডুল়িনাল়িঞ্চ দাপেসি. ইতি চ উভিন্নম্পি নৰ তণ্ডুলনাল়িযো অহেসুং. তে ‘‘দেয্যধম্মো নো লদ্ধো’’তি তুট্ঠহট্ঠা পাতোৰ উট্ঠহিংসু. ভরিযা মহাদুগ্গতং আহ – ‘‘গচ্ছ, সামি, পণ্ণং পরিযেসিত্ৰা আহরা’’তি. সো অন্তরাপণে পণ্ণং অদিস্ৰা নদীতীরং গন্ত্ৰা ‘‘অজ্জ অয্যানং ভোজনং দাতুং লভিস্সামী’’তি পহট্ঠমানসো গাযন্তো পণ্ণং উচ্চিনতি. মহাজালং খিপিত্ৰা ঠিতো কেৰট্টো ‘‘মহাদুগ্গতস্স সদ্দেন ভৰিতব্ব’’ন্তি তং পক্কোসিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘অতিৰিয তুট্ঠচিত্তো গাযসি, কিং নু খো কারণ’’ন্তি? ‘‘পণ্ণং উচ্চিনামি, সম্মা’’তি. ‘‘কিং করিস্সসী’’তি? ‘‘একং ভিক্খুং ভোজেস্সামী’’তি. ‘‘অহো সুখিতো, ভিক্খু, সো তৰ কিং পণ্ণং খাদিস্সতী’’তি? ‘‘কিং করোমি, সম্ম, অত্তনা লদ্ধপণ্ণেন ভোজেস্সামী’’তি? ‘‘তেন হি এহী’’তি. ‘‘কিং করোমি, সম্মা’’তি? ‘‘ইমে মচ্ছে গহেত্ৰা পাদগ্ঘনকানি অড্ঢগ্ঘনকানি কহাপণগ্ঘনকানি চ উদ্দানানি করোহী’’তি. সো তথা অকাসি. বদ্ধবদ্ধে মচ্ছে নগরৰাসিনো নিমন্তিতনিমন্তিতানং ভিক্খূনং অত্থায হরিংসু. তস্স মচ্ছুদ্দানানি করোন্তস্সেৰ ভিক্খাচারৰেলা পাপুণি. সো ৰেলং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘গমিস্সামহং, সম্ম, অযং ভিক্খূনং আগমনৰেলা’’তি আহ. ‘‘অত্থি পন কিঞ্চি মচ্ছুদ্দান’’ন্তি? ‘‘নত্থি, সম্ম, সব্বানি খীণানী’’তি. ‘‘তেন হি মযা অত্তনো অত্থায ৰালুকায নিখণিত্ৰা চত্তারো রোহিতমচ্ছা ঠপিতা, সচে ভিক্খুং ভোজেতুকামোসি, ইমে গহেত্ৰা গচ্ছা’’তি তে মচ্ছে তস্স অদাসি.
তং দিৰসং পন সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো মহাদুগ্গতং অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘মহাদুগ্গতো ‘একং ভিক্খুং ভোজেস্সামী’তি ভরিযায সদ্ধিং হিয্যো ভতিং অকাসি, কতরং নু খো ভিক্খুং লভিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘মনুস্সা পণ্ণে আরোপিতসঞ্ঞায ভিক্খূ গহেত্ৰা অত্তনো অত্তনো গেহেসু নিসীদাপেস্সন্তি, মহাদুগ্গতো মং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং ভিক্খুং ন লভিস্সতী’’তি উপধারেসি. বুদ্ধা কির দুগ্গতেসু অনুকম্পং করোন্তি. তস্মা সত্থা পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ‘‘মহাদুগ্গতং সঙ্গণ্হিস্সামী’’তি গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা নিসীদি. মহাদুগ্গতেপি মচ্ছে গহেত্ৰা গেহং পৰিসন্তে সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সো ‘‘কিং নু খো কারণ’’ন্তি ওলোকেন্তো ‘‘হিয্যো, মহাদুগ্গতো ‘একস্স ভিক্খুনো ভিক্খং দস্সামী’তি অত্তনো ভরিযায সদ্ধিং ভতিং অকাসি, কতরং নু খো ভিক্খুং লভিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘নত্থেতস্স অঞ্ঞো ভিক্খু, সত্থা পন মহাদুগ্গতস্স সঙ্গহং করিস্সামী’’তি গন্ধকুটিযং নিসিন্নো. মহাদুগ্গতো অত্তনো উপকপ্পনকং যাগুভত্তং পণ্ণসূপেয্যম্পি তথাগতস্স দদেয্য, ‘‘যংনূনাহং মহাদুগ্গতস্স গেহং গন্ত্ৰা ভত্তকারককম্মং করেয্য’’ন্তি অঞ্ঞাতকৰেসেন তস্স গেহসমীপং গন্ত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো কস্সচি কিঞ্চি ভতিযা কাতব্ব’’ন্তি পুচ্ছি. মহাদুগ্গতো তং দিস্ৰা আহ – ‘‘সম্ম, কিং কম্মং করিস্সসী’’তি? ‘‘অহং, সামি, সব্বসিপ্পিকো, ময্হং অজাননসিপ্পং নাম নত্থি, যাগুভত্তাদীনিপি সম্পাদেতুং জানামী’’তি. ‘‘সম্ম, মযং তৰ কম্মেন অত্থিকা, তুয্হং পন কিঞ্চি দাতব্বং ভতিং ন পস্সামা’’তি. ‘‘কিং পন তে কত্তব্ব’’ন্তি? ‘‘একস্স ভিক্খুস্স ভিক্খং দাতুকামোম্হি, তস্স যাগুভত্তসংৰিধানং ইচ্ছামী’’তি. ‘‘সচে ভিক্খুস্স ভিক্খং দস্সসি, ন মে ভতিযা অত্থো, কিং মম পুঞ্ঞং ন ৰট্টতী’’তি? ‘‘এৰং সন্তে সাধু, সম্ম, পৰিসা’’তি. সো তস্স গেহং পৰিসিত্ৰা তেলতণ্ডুলাদীনি আহরাপেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, অত্তনো পত্তভিক্খুং আনেহী’’তি তং উয্যোজেসি. দানৰেয্যাৰটিকোপি পণ্ণে আরোপিতনিযামেনেৰ তেসং তেসং গেহানি ভিক্খূ পহিণি.
মহাদুগ্গতো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ময্হং পত্তভিক্খুং দেহী’’তি আহ. সো তস্মিং খণে সতিং লভিত্ৰা ‘‘অহং তৰ ভিক্খুং পমুট্ঠো’’তি আহ. মহাদুগ্গতো তিখিণায সত্তিযা কুচ্ছিযং পহটো ৰিয, ‘‘সামি, কস্মা মং নাসেসি, অহং তযা হিয্যো সমাদপিতো ভরিযায সদ্ধিং দিৰসং ভতিং কত্ৰা অজ্জ পাতোৰ পণ্ণত্থায নদীতীরে আহিণ্ডিত্ৰা আগতো, দেহি মে একং ভিক্খু’’ন্তি বাহা পগ্গয্হ পরিদেৰি. মনুস্সা সন্নিপতিত্ৰা ‘‘কিমেতং, মহাদুগ্গতা’’তি পুচ্ছিংসু. সো তমত্থং আরোচেসি. তে ৰেয্যাৰটিকং পুচ্ছিংসু – ‘‘সচ্চং কির, সম্ম, তযা এস ‘ভতিং কত্ৰা একস্স ভিক্খুস্স ভিক্খং দেহী’তি সমাদপিতো’’তি? ‘‘আম, অয্যা’’তি. ‘‘ভারিযং তে কম্মং কতং, যো ত্ৰং এত্তকে ভিক্খূ সংৰিদহন্তো এতস্স একং ভিক্খুং নাদাসী’’তি. সো তেসং ৰচনেন মঙ্কুভূতো তং আহ – ‘‘সম্ম মহাদুগ্গত, মা মং নাসযি, অহং তৰ কারণা মহাৰিহেসং পত্তো, মনুস্সা পণ্ণে আরোপিতনিযামেন অত্তনো অত্তনো পত্তভিক্খূ নযিংসু, অত্তনো গেহে নিসিন্নভিক্খুং নীহরিত্ৰা দেন্তো নাম নত্থি, সত্থা পন মুখং ধোৰিত্ৰা গন্ধকুটিযমেৰ নিসিন্নো, রাজযুৰরাজসেনাপতিআদযো সত্থু গন্ধকুটিতো নিক্খমনং ওলোকেন্তা নিসিন্না সত্থু পত্তং গহেত্ৰা ‘গমিস্সামা’তি. বুদ্ধা নাম দুগ্গতে অনুকম্পং করোন্তি, ত্ৰং ৰিহারং গন্ত্ৰা ‘দুগ্গতোম্হি, ভন্তে, মম সঙ্গহং করোথা’তি সত্থারং ৰন্দ, সচে তে পুঞ্ঞং অত্থি, অদ্ধা লচ্ছসী’’তি.
সো ৰিহারং অগমাসি. অথ নং অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ৰিহারে ৰিঘাসাদভাৰেন দিট্ঠত্তা রাজযুৰরাজাদযো, ‘‘মহাদুগ্গত, ন তাৰ ভত্তকালো, কস্মা ত্ৰং আগচ্ছসী’’তি আহংসু. সো ‘‘জানামি, সামি, ‘ন তাৰ ভত্তকালো’তি. সত্থারং পন ৰন্দিতুং আগচ্ছামী’’তি ৰদন্তো গন্ত্ৰা গন্ধকুটিযা উম্মারে সীসং ঠপেত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং নগরে মযা দুগ্গততরো নত্থি, অৰস্সযো মে হোথ, করোথ মে সঙ্গহ’’ন্তি আহ. সত্থা গন্ধকুটিদ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা পত্তং নীহরিত্ৰা তস্স হত্থে ঠপেসি. সো চক্কৰত্তিসিরিং পত্তো ৰিয অহোসি, রাজযুৰরাজাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মুখানি ওলোকযিংসু. সত্থারা দিন্নপত্তঞ্হি কোচি ইস্সরিযৰসেন গহেতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৰং পন ৰদিংসু, ‘‘সম্ম মহাদুগ্গত, সত্থু পত্তং অম্হাকং দেহি এত্তকং নাম তে ধনং দস্সাম, ত্ৰং দুগ্গতো ধনং গণ্হাহি, কিং তে পত্তেনা’’তি? মহাদুগ্গতো ‘‘ন কস্সচি দস্সামি, ন মে ধনেন অত্থো, সত্থারংযেৰ ভোজেস্সামী’’তি আহ. অৰসেসা তং যাচিত্ৰা পত্তং অলভিত্ৰা নিৰত্তিংসু. রাজা পন ‘‘মহাদুগ্গতো ধনেন পলোভিযমানোপি সত্থু পত্তং ন দেতি, সত্থারা চ সযং দিন্নপত্তং কোচি গহেতুং ন সক্কোতি, ইমস্স দেয্যধম্মো নাম কিত্তকো ভৰিস্সতি, ইমিনা দেয্যধম্মস্স দিন্নকালে সত্থারং আদায গেহং নেত্ৰা ময্হং সম্পাদিতং আহারং দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা সত্থারা সদ্ধিংযেৰ অগমাসি. সক্কোপি দেৰরাজা যাগুখজ্জকভত্তসূপেয্যপণ্ণাদীনি সম্পাদেত্ৰা সত্থু নিসীদনারহং আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা নিসীদি.
মহাদুগ্গতো সত্থারং নেত্ৰা ‘‘পৰিসথ, ভন্তে’’তি আহ. ৰসনগেহঞ্চস্স নীচং হোতি, অনোনতেন পৰিসিতুং ন সক্কা. বুদ্ধা চ নাম গেহং পৰিসন্তা ন ওনমিত্ৰা পৰিসন্তি. গেহঞ্হি পৰিসনকালে মহাপথৰী ৰা হেট্ঠা ওগচ্ছতি, গেহং ৰা উদ্ধং গচ্ছতি. ইদং তেসং সুদিন্নদানস্স ফলং. পুন নিক্খমিত্ৰা গতকালে সব্বং পাকতিকমেৰ হোতি. তস্মা সত্থা ঠিতকোৰ গেহং পৰিসিত্ৰা সক্কেন পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. সত্থরি নিসিন্নে রাজা আহ – ‘‘সম্ম মহাদুগ্গত, তযা অম্হাকং যাচন্তানম্পি সত্থু পত্তো ন দিন্নো, পস্সাম তাৰ, কীদিসো তে সত্থু সক্কারো কতো’’তি? অথস্স সক্কো যাগুখজ্জকাদীনি ৰিৰরিত্ৰা দস্সেসি. তেসং ৰাসগন্ধো সকলনগরং ছাদেত্ৰা অট্ঠাসি. রাজা যাগুআদীনি ওলোকেত্ৰা ভগৰন্তং আহ – ‘‘ভন্তে, ‘অহং মহাদুগ্গতস্স দেয্যধম্মো কিত্তকো ভৰিস্সতি, ইমিনা দেয্যধম্মে দিন্নে সত্থারং গেহং নেত্ৰা অত্তনো সম্পাদিতং আহারং দস্সামী’তি চিন্তেত্ৰা আগতো, মযা এৰরূপো আহারো ন দিট্ঠপুব্বো, মযি ইধ ঠিতে মহাদুগ্গতো কিলমেয্য, গচ্ছামহ’’ন্তি সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পক্কামি. সক্কোপি সত্থারং যাগুআদীনি দত্ৰা সক্কচ্চং পরিৰিসি. সত্থাপি কতভত্তকিচ্চো অনুমোদনং কত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
সক্কো মহাদুগ্গতস্স সঞ্ঞং অদাসি. সো পত্তং গহেত্ৰা সত্থারং অনুগচ্ছি. সক্কো নিৰত্তিত্ৰা মহাদুগ্গতস্স গেহদ্ৰারে ঠিতো আকাসং ওলোকেসি. তাৰদেৰ আকাসতো সত্তরতনৰস্সং ৰস্সিত্ৰা তস্স গেহে সব্বভাজনানি পূরেত্ৰা সকলং গেহং পূরেসি. তস্স গেহে ওকাসো নাহোসি. তস্স ভরিযা দারকে হত্থেসু গহেত্ৰা নীহরিত্ৰা বহি অট্ঠাসি. সো সত্থারং অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তো দারকে বহি দিস্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, সকলং নো গেহং সত্তহি রতনেহি পুণ্ণং, পৰিসিতুং ওকাসো নত্থী’’তি. সো ‘‘অজ্জেৰ মে দানেন ৰিপাকো দিন্নো’’তি চিন্তেত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘কস্মা আগতোসী’’তি ৰুত্তে আহ –‘‘দেৰ, গেহং মে সত্তহি রতনেহি পুণ্ণং, তং ধনং গণ্হথা’’তি. রাজা ‘‘অহো বুদ্ধানং দিন্নদানং, অজ্জেৰ মত্থকং পত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তং আহ – ‘‘কিং তে লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘ধনহরণত্থায সকটসহস্সং, দেৰা’’তি. রাজা সকটসহস্সং পেসেত্ৰা ধনং আহরাপেত্ৰা রাজঙ্গণে ওকিরাপেসি. তালপ্পমাণো রাসি অহোসি. রাজা নগরে সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘ইমস্মিং নগরে অত্থি কস্সচি এত্তকং ধন’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘নত্থি, দেৰা’’তি. ‘‘এৰং মহাধনস্স কিং কাতুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সেট্ঠিট্ঠানং দাতুং ৰট্টতি, দেৰা’’তি. রাজা তস্স মহাসক্কারং কত্ৰা সেট্ঠিট্ঠানং দাপেসি.
অথস্স পুব্বে একস্স সেট্ঠিনো গেহট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ জাতে গচ্ছে হরাপেত্ৰা গেহং উট্ঠাপেত্ৰা ৰসাহী’’তি আহ. তস্স তং ঠানং সোধেত্ৰা সমং কত্ৰা ভূমিযা খঞ্ঞমানায অঞ্ঞমঞ্ঞং আহচ্চ নিধিকুম্ভিযো উট্ঠহিংসু. তেন রঞ্ঞো আরোচিতে ‘‘তৰ পুঞ্ঞেন নিব্বত্তা, ত্ৰমেৰ গণ্হাহী’’তি আহ. সো গেহং কারেত্ৰা সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং অদাসি. ততো পরম্পি যাৰতাযুকং তিট্ঠন্তো পুঞ্ঞানি করিত্ৰা আযুপরিযোসানে দেৰলোকে নিব্বত্তো.
একং বুদ্ধন্তরং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ততো চুতো সাৰত্থিযং সারিপুত্তত্থেরস্সূপট্ঠাককুলে সেট্ঠিধীতু কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. অথস্সা মাতাপিতরো গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং ঞত্ৰা গব্ভপরিহারং অদংসু. তস্সা অপরেন সমযেন এৰরূপো দোহল়ো উপ্পজ্জি – ‘‘অহো ৰতাহং ধম্মদেসনাপতিং আদিং কত্ৰা পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং রোহিতমচ্ছরসেন দানং দত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি নিৰাসেত্ৰা আসনপরিযন্তে নিসিন্না তেসং ভিক্খূনং উচ্ছিট্ঠভত্তং পরিভুঞ্জেয্য’’ন্তি. সা মাতাপিতূনং আরোচেত্ৰা তথা অকাসি, দোহল়ো পটিপস্সম্ভি. অথস্সা ততো অপরেসুপি সত্তসু মঙ্গলেসু রোহিতমচ্ছরসেনেৰ ধম্মসেনাপতিত্থেরপ্পমুখানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি ভোজেসুং. সব্বং তিস্সকুমারস্স ৰত্থুম্হি ৰুত্তনিযামেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযমস্স পন মহাদুগ্গতকালে দিন্নস্স রোহিতমচ্ছরসদানস্সেৰ নিস্সন্দো. নামগ্গহণদিৰসে পনস্স, ‘‘ভন্তে, দাসস্স ৰো সিক্খাপদানি দেথা’’তি মাতরা ৰুত্তে থেরো আহ – ‘‘কোনামো অযং দারকো’’তি? ‘‘ভন্তে, ইমস্স দারকস্স কুচ্ছিযং পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায ইমস্মিং গেহে জল়া এল়মূগাপি পণ্ডিতা জাতা, তস্মা মে পুত্তস্স পণ্ডিতোত্ৰেৰ নামং ভৰিস্সতী’’তি. থেরো সিক্খাপদানি অদাসি. জাতদিৰসতো পট্ঠায পনস্স ‘‘নাহং মম পুত্তস্স অজ্ঝাসযং ভিন্দিস্সামী’’তি মাতু চিত্তং উপ্পজ্জি. সো সত্তৰস্সিককালে মাতরং আহ – ‘‘অম্ম, থেরস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, তাত, ‘অহং তৰ অজ্ঝাসযং ন ভিন্দিস্সামিচ্চেৰ মনং উপ্পাদেসি’’’ন্তি ৰত্ৰা থেরং নিমন্তেত্ৰা ভোজেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, দাসো ৰো পব্বজিতুকামো, অহং ইমং সাযন্হসমযে ৰিহারং আনেস্সামী’’তি থেরং উয্যোজেত্ৰা ঞাতকে সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘মম পুত্তস্স গিহিকালে কত্তব্বসক্কারং অজ্জেৰ করিস্সামা’’তি মহন্তং সক্কারং কারেত্ৰা তং আদায ৰিহারং গন্ত্ৰা ‘‘ইমং, ভন্তে, পব্বাজেথা’’তি থেরস্স অদাসি.
থেরো পব্বজ্জায দুক্করভাৰং আচিক্খিত্ৰা ‘‘করিস্সামহং, ভন্তে, তুম্হাকং ওৰাদ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘তেন হি এহী’’তি কেসে তেমেত্ৰা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা পব্বাজেসি. মাতাপিতরোপিস্স সত্তাহং ৰিহারেযেৰ ৰসন্তা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স রোহিতমচ্ছরসেনেৰ দানং দত্ৰা সত্তমে দিৰসে সাযং গেহং অগমংসু. থেরো অট্ঠমে দিৰসে অন্তোগামং গচ্ছন্তো তং আদায গচ্ছতি, ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং নাগমাসি. কিং কারণা? ন তাৰস্স পত্তচীৰরগ্গহণানি ৰা ইরিযাপথো ৰা পাসাদিকো হোতি, অপিচ ৰিহারে থেরস্স কত্তব্বৰত্তং অত্থি. থেরো হি ভিক্খুসঙ্ঘে অন্তোগামং পৰিট্ঠে সকলৰিহারং ৰিচরন্তো অসম্মজ্জনট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা তুচ্ছভাজনেসু পানীযপরিভোজনীযানি উপট্ঠপেত্ৰা দুন্নিক্খিত্তানি মঞ্চপীঠাদীনি পটিসামেত্ৰা পচ্ছা গামং পৰিসতি. অপিচ ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা তুচ্ছৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘পস্সথ সমণস্স গোতমস্স সাৰকানং নিসিন্নট্ঠানানী’তি ৰত্তুং মা লভিংসূ’’তি সকলৰিহারং পটিজগ্গিত্ৰা পচ্ছা গামং পৰিসতি. তস্মা তং দিৰসম্পি সামণেরেন পত্তচীৰরং গাহাপেত্ৰা দিৰাতরং পিণ্ডায পাৰিসি.
সামণেরো উপজ্ঝাযেন সদ্ধিং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে মাতিকং দিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইদং কিং নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘মাতিকা নাম, সামণেরা’’তি. ‘‘ইমায কিং করোন্তী’’তি? ‘‘ইতো চিতো চ উদকং আহরিত্ৰা অত্তনো সস্সকম্মং সম্পাদেন্তী’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, উদকস্স চিত্তং অত্থী’’তি? ‘‘নত্থাৰুসো’’তি. ‘‘এৰরূপং অচিত্তকং অত্তনো ইচ্ছিতট্ঠানং হরন্তি, ভন্তে’’তি? ‘‘আমাৰুসো’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে এৰরূপম্পি অচিত্তকং অত্তনো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং হরিত্ৰা কম্মং করোন্তি, কস্মা সচিত্তকাপি চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেত্ৰা সমণধম্মং কাতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি. অথেসো পুরতো গচ্ছন্তো উসুকারে সরদণ্ডকং অগ্গিম্হি তাপেত্ৰা অক্খিকোটিযা ওলোকেত্ৰা উজুকং করোন্তে দিস্ৰা, ‘‘ইমে, ভন্তে, কে নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘উসুকারা নামাৰুসো’’তি. ‘‘কিং পনেতে করোন্তী’’তি? ‘‘অগ্গিম্হি তাপেত্ৰা সরদণ্ডকং উজুং করোন্তী’’তি. ‘‘সচিত্তকো, ভন্তে, এসো’’তি? ‘‘অচিত্তকো, আৰুসো’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে অচিত্তকং গহেত্ৰা অগ্গিম্হি তাপেত্ৰা উজুং করোন্তি, কস্মা সচিত্তকাপি অত্তনো চিত্তং ৰসে ৰত্তেত্ৰা সমণধম্মং কাতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি. অথেসো পুরতো গচ্ছন্তো দারূনি অরনেমিনাভিআদীনি তচ্ছন্তে দিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমে কে নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘তচ্ছকা নামাৰুসো’’তি. ‘‘কিং পনেতে করোন্তী’’তি? ‘‘দারূনি গহেত্ৰা যানকাদীনং চক্কাদীনি করোন্তি, আৰুসো’’তি. ‘‘এতানি পন সচিত্তকানি, ভন্তে’’তি? ‘‘অচিত্তকানি, আৰুসো’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘সচে অচিত্তকানি কট্ঠকলিঙ্গরানি গহেত্ৰা চক্কাদীনি করোন্তি, কস্মা সচিত্তকা অত্তনো চিত্তং ৰসে ৰত্তেত্ৰা সমণধম্মং কাতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি. সো ইমানি কারণানি দিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, সচে তুম্হাকং পত্তচীৰরে তুম্হে গণ্হেয্যাথ, অহং নিৰত্তেয্য’’ন্তি. থেরো ‘‘অযং অধুনা পব্বজিতো দহরসামণেরো মং অনুবন্ধমানো এৰং ৰদেতী’’তি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰাৰ ‘‘আহর, সামণেরা’’তি ৰত্ৰা অত্তনো পত্তচীৰরং অগ্গহেসি.
সামণেরোপি উপজ্ঝাযং ৰন্দিত্ৰা নিৰত্তন্তো, ‘‘ভন্তে, ময্হং আহারং আহরন্তো রোহিতমচ্ছরসেনেৰ আহরেয্যাথা’’তি আহ. ‘‘কথং লভিস্সামাৰুসো’’তি? ‘‘ভন্তে, অত্তনো পুঞ্ঞেন অলভন্তা মম পুঞ্ঞেন লভিস্সথা’’তি আহ. থেরো ‘‘দহরসামণেরস্স বহি নিসিন্নকস্স পরিপন্থোপি ভৰেয্যা’’তি কুঞ্জিকং দত্ৰা ‘‘ময্হং ৰসনগব্ভস্স দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা অন্তো পৰিসিত্ৰা নিসীদেয্যাসী’’তি আহ. সো তথা কত্ৰা অত্তনো করজকাযে ঞাণং ওতারেত্ৰা অত্তভাৰং সম্মসন্তো নিসীদি. অথস্স গুণতেজেন সক্কস্স আসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সো ‘‘কিং নু খো কারণ’’ন্তি উপধারেন্তো ‘‘পণ্ডিতসামণেরো উপজ্ঝাযস্স পত্তচীৰরং দত্ৰা ‘সমণধম্মং করিস্সামী’তি নিৰত্তো, মযাপি তত্থ গন্তুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা চত্তারো মহারাজে আমন্তেত্ৰা ‘‘ৰিহারস্স উপৰনে ৰসন্তে সকুণে পলাপেত্ৰা সমন্ততো আরক্খং গণ্হথা’’তি ৰত্ৰা চন্দদেৰপুত্তং ‘‘চন্দমণ্ডলং আকড্ঢিত্ৰা গণ্হাহী’’তি, সূরিযদেৰপুত্তং ‘‘সূরিযমণ্ডলং আকড্ঢিত্ৰা গণ্হাহী’’তি ৰত্ৰা সযং গন্ত্ৰা আৰিঞ্ছনরজ্জুট্ঠানে আরক্খং গহেত্ৰা অট্ঠাসি, ৰিহারে পুরাণপণ্ণস্স পতন্তস্সপি সদ্দো নাহোসি, সামণেরস্স চিত্তং একগ্গং অহোসি. সো অন্তরাভত্তেযেৰ অত্তভাৰং সম্মসিত্ৰা তীণি ফলানি পাপুণি.
থেরোপি ‘‘সামণেরো ৰিহারে নিসিন্নো, তস্স উপকপ্পনকং ভোজনং অসুককুলে নাম সক্কা লদ্ধু’’ন্তি একং পেমগারৰযুত্তং উপট্ঠাককুলং অগমাসি. তত্থ চ মনুস্সা তং দিৰসং রোহিতমচ্ছে লভিত্ৰা থেরস্সেৰ আগমনং ওলোকেন্তো নিসীদিংসু. তে থেরং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, ভদ্দকং ৰো কতং ইধাগচ্ছন্তেহী’’তি অন্তোগেহে পৰেসেত্ৰা যাগুখজ্জকাদীনি দত্ৰা রোহিতমচ্ছরসেনস্স পিণ্ডপাতং অদংসু. থেরো হরণাকারং দস্সেসি. মনুস্সা ‘‘পরিভুঞ্জথ, ভন্তে, হরণকভত্তম্পি লভিস্সথা’’তি ৰত্ৰা থেরস্স ভত্তকিচ্চাৰসানে পত্তং রোহিতমচ্ছরসভোজনস্স পূরেত্ৰা অদংসু. থেরো ‘‘সামণেরো মে ছাতো’’তি সীঘং অগমাসি. সত্থাপি তং দিৰসং কালস্সেৰ ভুঞ্জিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা এৰং আৰজ্জেসি – ‘‘পণ্ডিতসামণেরো উপজ্ঝাযস্স পত্তচীৰরং দত্ৰা ‘সমণধম্মং করিস্সামী’তি নিৰত্তো, নিপ্ফজ্জিস্সতি নু খো অস্স পব্বজিতকিচ্চ’’ন্তি উপধারেন্তো তিণ্ণং ফলানং পত্তভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অরহত্তস্স উপনিস্সযো অত্থি, নত্থী’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৰা ‘‘পুরেভত্তমেৰ অরহত্তং পত্তুং সক্খিস্সতি, ন সক্খিস্সতী’’তি উপধারেন্তো ‘‘সক্খিস্সতী’’তি অঞ্ঞাসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘সারিপুত্তো সামণেরস্স ভত্তং আদায সীঘং আগচ্ছতি, অন্তরাযম্পিস্স করেয্য দ্ৰারকোট্ঠকে আরক্খং গহেত্ৰা নিসীদিস্সামি, অথ নং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামি, তস্মিং পঞ্হে ৰিস্সজ্জিযমানে সামণেরো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি. ততো গন্ত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকে ঠত্ৰা সম্পত্তং থেরং চত্তারো পঞ্হে পুচ্ছি, পুট্ঠং পুট্ঠং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি.
তত্রিদং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং – সত্থা কির নং আহ – ‘‘সারিপুত্ত, কিং তে লদ্ধ’’ন্তি? ‘‘আহারো, ভন্তে’’তি. ‘‘আহারো নাম কিং আহরতি, সারিপুত্তা’’তি? ‘‘ৰেদনং, ভন্তে’’তি. ‘‘ৰেদনং কিং আহরতি, সারিপুত্তা’’তি? ‘‘রূপং, ভন্তে’’তি. ‘‘রূপং পন কিং আহরতি, সারিপুত্তা’’তি? ‘‘ফস্সং, ভন্তে’’তি. তত্রাযং অধিপ্পাযো – ‘‘জিঘচ্ছিতেন হি পরিভুত্তো আহারো তস্স খুদ্দং পরিহরিত্ৰা সুখং ৰেদনং আহরতি. আহারপরিভোগেন সুখিতস্স সুখায ৰেদনায উপ্পজ্জমানায সরীরে ৰণ্ণসম্পত্তি হোতি. এৰং ৰেদনা রূপং আহরতি. সুখিতো পন আহারজরূপৰসেন উপ্পন্নসুখসোমনস্সো ‘ইদানি মে অস্সাদো জাতো’তি নিপ্পজ্জন্তো ৰা নিসীদন্তো ৰা সুখসম্ফস্সং পটিলভতী’’তি.
এৰং ইমেসু চতূসু পঞ্হেসু ৰিস্সজ্জিকেসু সামণেরো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্তো. সত্থাপি থেরং আহ – ‘‘গচ্ছ, সারিপুত্ত, তৰ সামণেরস্স ভত্তং দেহী’’তি. থেরো গন্ত্ৰা দ্ৰারং আকোটেসি. সামণেরো নিক্খমিত্ৰা থেরস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৰা একমন্তং ঠপেত্ৰা তালৰণ্টেন থেরং বীজি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘সামণের, ভত্তকিচ্চং করোহী’’তি. ‘‘তুম্হে পন, ভন্তে’’তি. ‘‘কতং মযা ভত্তকিচ্চং, ত্ৰং করোহী’’তি. সত্তৰস্সিকদারকো পব্বজিত্ৰা অট্ঠমে দিৰসে তং খণং ৰিকসিতপদুমুপ্পলসদিসো অরহত্তং পত্তো, পচ্চৰেক্খিতট্ঠানং পন পচ্চৰেক্খন্তো নিসীদিত্ৰা ভত্তকিচ্চমকাসি. তেন পত্তং ধোৰিত্ৰা পটিসামিতকালে চন্দদেৰপুত্তো চন্দমণ্ডলং ৰিস্সজ্জেসি, সূরিযদেৰপুত্তো সূরিযমণ্ডলং. চত্তারো মহারাজানো চতুদ্দিসং আরক্খং ৰিস্সজ্জেসুং, সক্কো দেৰরাজা আৰিঞ্ছনকে আরক্খং ৰিস্সজ্জেসি. সূরিযো মজ্ঝট্ঠানতো গলিত্ৰা গতো.
ভিক্খূ উজ্ঝাযিংসু, ‘‘ছাযা অধিকপ্পমাণা জাতা, সূরিযো মজ্ঝট্ঠানতো গলিত্ৰা গতো, সামণেরেন চ ইদানেৰ ভুত্তং, কিং নু খো এত’’ন্তি. সত্থা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা আগন্ত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ভিক্খৰে, কিং কথেথা’’তি? ‘‘ইদং নাম, ভন্তে’’তি? ‘‘আম, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞৰতো সমণধম্মং করণকালে চন্দদেৰপুত্তো চন্দমণ্ডলং, সূরিযদেৰপুত্তো সূরিযমণ্ডলং আকড্ঢিত্ৰা গণ্হি, চত্তারো মহারাজানো ৰিহারোপৰনে চতুদ্দিসং আরক্খং গণ্হিংসু, সক্কো দেৰরাজা আৰিঞ্ছনকে আরক্খং গণ্হি, অহম্পি ‘বুদ্ধোম্হী’তি অপ্পোস্সুক্কো নিসীদিতুং নালত্থং, গন্ত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকে মম পুত্তস্স আরক্খং অগ্গহেসিং, নেত্তিকে চ মাতিকায উদকং হরন্তে, উসুকারে চ উসুং উজুং করোন্তে, তচ্ছকে চ দারূনি তচ্ছন্তে দিস্ৰা এত্তকং আরম্মণং গহেত্ৰা পণ্ডিতা অত্তানং দমেত্ৰা অরহত্তং গণ্হন্তিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৮০. ‘‘উদকঞ্হি নযন্তি নেত্তিকা, উসুকারা নমযন্তি তেজনং;
দারুং নমযন্তি তচ্ছকা, অত্তানং দমযন্তি পণ্ডিতা’’তি.
তত্থ উদকন্তি পথৰিযা থলট্ঠানং খণিত্ৰা আৰাটট্ঠানং পূরেত্ৰা মাতিকং ৰা কত্ৰা রুক্খদোণিং ৰা ঠপেত্ৰা অত্তনা ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং উদকং. নেন্তীতি নেত্তিকা. তেজনন্তি কণ্ডং. ইদং ৰুত্তং হোতি – নেত্তিকা অত্তনো রুচিযা উদকং নযন্তি, উসুকারাপি তাপেত্ৰা তেজনং নমযন্তি উসুং উজুং করোন্তি. তচ্ছকাপি নেমিআদীনং অত্থায তচ্ছন্তা দারুং নমযন্তি অত্তনো রুচিযা উজুং ৰা ৰঙ্কং ৰা করোন্তি. এৰং এত্তকং আরম্মণং কত্ৰা পণ্ডিতা সোতাপত্তিমগ্গাদীনি উপ্পাদেন্তা অত্তানং দমযন্তি, অরহত্তপ্পত্তা পন একন্তদন্তা নাম হোন্তীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
পণ্ডিতসামণেরৰত্থু পঞ্চমং.
৬. লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরৰত্থু
সেলো যথাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
পুথুজ্জনা কির সামণেরাদযো থেরং দিস্ৰা সীসেপি কণ্ণেসুপি নাসাযপি গহেত্ৰা ‘‘কিং, চূল়পিত, সাসনস্মিং ন উক্কণ্ঠসি, অভিরমসী’’তি ৰদন্তি. থেরো তেসু নেৰ কুজ্ঝতি, ন দুস্সতি. ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘পস্সথাৰুসো, লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরং দিস্ৰা সামণেরাদযো এৰঞ্চেৰঞ্চ ৰিহেঠেন্তি, সো তেসু নেৰ কুজ্ঝতি, ন দুস্সতী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কিং কথেথ, ভিক্খৰে’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমং নাম, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘আম, ভিক্খৰে, খীণাসৰা নাম নেৰ কুজ্ঝন্তি, ন দুস্সন্তি. ঘনসেলসদিসা হেতে অচলা অকম্পিযা’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৮১. ‘‘সেলো যথা একঘনো, ৰাতেন ন সমীরতি;
এৰং নিন্দাপসংসাসু, ন সমিঞ্জন্তি পণ্ডিতা’’তি.
তত্থ নিন্দাপসংসাসূতি কিঞ্চাপি ইধ দ্ৰে লোকধম্মা ৰুত্তা, অত্থো পন অট্ঠন্নম্পি ৰসেন ৰেদিতব্বো. যথা হি একঘনো অসুসিরো সেলো পুরত্থিমাদিভেদেন ৰাতেন ন সমীরতি ন ইঞ্জতি ন চলতি, এৰং অট্ঠসুপি লোকধম্মেসু অজ্ঝোত্থরন্তেসু পণ্ডিতা ন সমিঞ্জন্তি, পটিঘৰসেন ৰা অনুনযৰসেন ৰা ন চলন্তি ন কম্পন্তি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরৰত্থু ছট্ঠং.
৭. কাণমাতুৰত্থু
যথাপি রহদোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কাণমাতরং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু ৰিনযে (পাচি. ২৩০) আগতমেৰ.
তদা পন কাণমাতরা অতুচ্ছহত্থং ধীতরং পতিকুলং পেসেতুং পক্কেসু পূৰেসু চতুক্খত্তুং চতুন্নং ভিক্খূনং দিন্নকালে সত্থারা তস্মিং ৰত্থুস্মিং সিক্খাপদে পঞ্ঞত্তে কাণায সামিকেন অঞ্ঞায পজাপতিযা আনীতায কাণা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘ইমেহি মে ঘরাৰাসো নাসিতো’’তি দিট্ঠদিট্ঠে ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি. ভিক্খূ তং ৰীথিং পটিপজ্জিতুং ন ৰিসহিংসু. সত্থা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা তত্থ অগমাসি. কাণমাতা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা যাগুখজ্জকং অদাসি. সত্থা কতপাতরাসো ‘‘কহং কাণা’’তি পুচ্ছি. ‘‘এসা, ভন্তে, তুম্হে দিস্ৰা মঙ্কুভূতা রোদন্তী ঠিতা’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘এসা, ভন্তে, ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি, তস্মা তুম্হে দিস্ৰা মঙ্কুভূতা রোদমানা ঠিতা’’তি. অথ নং সত্থা পক্কোসাপেত্ৰা – ‘‘কাণে, কস্মা মং দিস্ৰা মঙ্কুভূতা নিলীযিত্ৰা রোদসী’’তি. অথস্সা মাতা তায কতকিরিযং আরোচেসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কিং পন কাণমাতে মম সাৰকা তযা দিন্নকং গণ্হিংসু, অদিন্নক’’ন্তি? ‘‘দিন্নকং, ভন্তে’’তি. ‘‘সচে মম সাৰকা পিণ্ডায চরন্তা তৰ গেহদ্ৰারং পত্তা তযা দিন্নকং গণ্হিংসু, কো তেসং দোসো’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, অয্যানং দোসো’’. ‘‘এতিস্সাযেৰ দোসো’’তি. সত্থা কাণং আহ – ‘‘কাণে, ময্হং কির সাৰকা পিণ্ডায চরমানা গেহদ্ৰারং আগতা, অথ নেসং তৰ মাতরা পূৰা দিন্না, কো নামেত্থ মম সাৰকানং দোসো’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, অয্যানং দোসো, ময্হমেৰ দোসো’’তি সত্থারং ৰন্দিত্ৰা খমাপেসি.
অথস্সা সত্থা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সা সোতাপত্তিফলং পাপুণি. সত্থা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং গচ্ছন্তো রাজঙ্গণেন পাযাসি. রাজা দিস্ৰা ‘‘সত্থা ৰিয ভণে’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম, দেৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘গচ্ছথ, মম আগন্ত্ৰা ৰন্দনভাৰং আরোচেথা’’তি পেসেত্ৰা রাজঙ্গণে ঠিতং সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কহং, ভন্তে, গতাত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘কাণমাতায গেহং, মহারাজা’’তি. ‘‘কিং কারণা, ভন্তে’’তি? ‘‘কাণা কির ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি, তংকারণা গতোম্হী’’তি. ‘‘কিং পন ৰো, ভন্তে, তস্সা অনক্কোসনভাৰো কতো’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, ভিক্খূনঞ্চ অনক্কোসিকা কতা, লোকুত্তরকুটুম্বসামিনী চা’’তি. ‘‘হোতু, ভন্তে, তুম্হেহি সা লোকুত্তরকুটুম্বসামিনী কতা, অহং পন নং লোকিযকুটুম্বসামিনিং করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা রাজা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পটিনিৰত্তো পটিচ্ছন্নমহাযোগ্গং পহিণিত্ৰা কাণং পক্কোসাপেত্ৰা সব্বাভরণেহি অলঙ্করিত্ৰা জেট্ঠধীতুট্ঠানে ঠপেত্ৰা ‘‘মম ধীতরং পোসেতুং সমত্থা গণ্হন্তূ’’তি আহ. অথেকো সব্বত্থকমহামত্তো ‘‘অহং দেৰস্স ধীতরং পোসেস্সামী’’তি তং অত্তনো গেহং নেত্ৰা সব্বং ইস্সরিযং পটিচ্ছাপেত্ৰা ‘‘যথারুচি পুঞ্ঞানি করোহী’’তি আহ. ততো পট্ঠায কাণা চতূসু দ্ৰারেসু পুরিসে ঠপেত্ৰা অত্তনা উপট্ঠাতব্বে ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চ পরিযেসমানাপি ন লভতি. কাণায গেহদ্ৰারে পটিযাদেত্ৰা ঠপিতং খাদনীযভোজনীযং মহোঘো ৰিয পৰত্ততি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘পুব্বে, আৰুসো, চত্তারো মহল্লকত্থেরা কাণায ৰিপ্পটিসারং করিংসু, সা এৰং ৰিপ্পটিসারিনী হুত্ৰাপি সত্থারং আগম্ম সদ্ধাসম্পদং লভি. সত্থারা পুন তস্সা গেহদ্ৰারং ভিক্খূনং উপসঙ্কমনারহং কতং. ইদানি উপট্ঠাতব্বে ভিক্খূ ৰা ভিক্খুনিযো ৰা পরিযেসমানাপি ন লভতি, অহো বুদ্ধা নাম অচ্ছরিযগুণা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ তেহি মহল্লকভিক্খূহি কাণায ৰিপ্পটিসারো কতো, পুব্বেপি করিংসুযেৰ. ন চ ইদানেৰ মযা কাণা মম ৰচনকারিকা কতা, পুব্বেপি কতাযেৰা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং সোতুকামেহি ভিক্খূহি যাচিতো –
‘‘যত্থেকো লভতে বব্বু, দুতিযো তত্থ জাযতি;
ততিযো চ চতুত্থো চ, ইদং তে বব্বুকা বিল’’ন্তি. (জা. ১.১.১৩৭) –
ইদং বব্বুজাতকং ৰিত্থারেন কথেত্ৰা ‘‘তদা চত্তারো মহল্লকভিক্খূ চত্তারো বিল়ারা অহেসুং, মূসিকা কাণা, মণিকারো অহমেৰা’’তি জাতকং সমোধানেত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, অতীতেপি কাণা দুম্মনা আৰিলচিত্তা ৰিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৰা মম ৰচনেন পসন্নউদকরহদো ৰিয ৰিপ্পসন্নচিত্তা অহোসী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৮২. ‘‘যথাপি রহদো গম্ভীরো, ৰিপ্পসন্নো অনাৰিলো;
এৰং ধম্মানি সুত্ৰান, ৰিপ্পসীদন্তি পণ্ডিতা’’তি.
তত্থ রহদোতি যো চতুরঙ্গিনিযাপি সেনায ওগাহন্তিযা নখুভতি এৰরূপো উদকণ্ণৰো, সব্বাকারেন পন চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো নীলমহাসমুদ্দো রহদো নাম. তস্স হি হেট্ঠা চত্তালীসযোজনসহস্সমত্তে ঠানে উদকং মচ্ছেহি চলতি, উপরি তাৰত্তকেযেৰ ঠানে উদকং ৰাতেন চলতি, মজ্ঝে চতুযোজনসহস্সমত্তে ঠানে উদকং নিচ্চলং তিট্ঠতি. অযং গম্ভীরো রহদো নাম. এৰং ধম্মানীতি দেসনাধম্মানি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা নাম রহদো অনাকুলতায ৰিপ্পসন্নো, অচলতায অনাৰিলো, এৰং মম দেসনাধম্মং সুত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গাদিৰসেন নিরুপক্কিলেসচিত্ততং আপজ্জন্তা ৰিপ্পসীদন্তি পণ্ডিতা, অরহত্তপ্পত্তা পন একন্তৰিপ্পসন্নাৰ হোন্তীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
কাণমাতুৰত্থু সত্তমং.
৮. পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু
সব্বত্থ ৰে সপ্পুরিসা চজন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চসতে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি. দেসনা ৰেরঞ্জাযং সমুট্ঠিতা.
পঠমবোধিযঞ্হি ভগৰা ৰেরঞ্জং গন্ত্ৰা ৰেরঞ্জেন ব্রাহ্মণেন নিমন্তিতো পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৰস্সং উপগঞ্ছি. ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো মারাৰট্টনেন আৰট্টো একদিৰসম্পি সত্থারং আরব্ভ সতিং ন উপ্পাদেসি. ৰেরঞ্জাপি দুব্ভিক্খা অহোসি, ভিক্খূ সন্তরবাহিরং ৰেরঞ্জং পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতং অলভন্তা কিলমিংসু. তেসং অস্সৰাণিজকা পত্থপত্থপুলকং ভিক্খং পঞ্ঞাপেসুং. তে কিলমন্তে দিস্ৰা মহামোগ্গল্লানত্থেরো পথৰোজং ভোজেতুকামো, উত্তরকুরুঞ্চ পিণ্ডায পৰেসেতুকামো অহোসি, সত্থা তং পটিক্খিপি. ভিক্খূনং একদিৰসম্পি পিণ্ডপাতং আরব্ভ পরিত্তাসো নাহোসি, ইচ্ছাচারং ৰজ্জেত্ৰা এৰ ৰিহরিংসু. সত্থা তত্থ তেমাসং ৰসিত্ৰা ৰেরঞ্জং ব্রাহ্মণং অপলোকেত্ৰা তেন কতসক্কারসম্মানো তং সরণেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা ততো নিক্খন্তো অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো একস্মিং সমযে সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনে ৰিহাসি, সাৰত্থিৰাসিনো সত্থু আগন্তুকভত্তানি করিংসু. তদা পন পঞ্চসতমত্তা ৰিঘাসাদা ভিক্খূ নিস্সায অন্তোৰিহারেযেৰ ৰসন্তি. তে ভিক্খূনং ভুত্তাৰসেসানি পণীতভোজনানি ভুঞ্জিত্ৰা নিদ্দাযিত্ৰা উট্ঠায নদীতীরং গন্ত্ৰা নদন্তা ৰগ্গন্তা মল্লমুট্ঠিযুদ্ধং যুজ্ঝন্তা কীল়ন্তা অন্তোৰিহারেপি বহিৰিহারেপি অনাচারমেৰ চরন্তা ৰিচরন্তি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘পস্সথাৰুসো, ইমে ৰিঘাসাদা দুব্ভিক্খকালে ৰেরঞ্জাযং কঞ্চি ৰিকারং ন দস্সেসুং, ইদানি পন এৰরূপানি পণীতভোজনানি ভুঞ্জিত্ৰা অনেকপ্পকারং ৰিকারং দস্সেন্তা ৰিচরন্তি. ভিক্খূ পন ৰেরঞ্জাযম্পি উপসন্তরূপা ৰিহরিত্ৰা ইদানিপি উপসন্তুপসন্তাৰ ৰিহরন্তী’’তি. সত্থা ধম্মসভং গন্ত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, কিং কথেথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইদং নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘পুব্বেপেতে গদ্রভযোনিযং নিব্বত্তা পঞ্চসতা গদ্রভা হুত্ৰা পঞ্চসতানং আজানীযসিন্ধৰানং অল্লরসমুদ্দিকপানকপীতাৰসেসং উচ্ছিট্ঠকসটং উদকেন মদ্দিত্ৰা মকচিপিলোতিকাহি পরিস্সাৰিতত্তা ‘ৰোলোদক’ন্তি সঙ্খ্যং গতং অপ্পরসং নিহীনং পিৰিত্ৰা মধুমত্তা ৰিয নদন্তা ৰিচরিংসূতি ৰত্ৰা –
‘‘ৰালোদকং অপ্পরসং নিহীনং,
পিত্ৰা মদো জাযতি গদ্রভানং;
ইমঞ্চ পিত্ৰান রসং পণীতং,
মদো ন সঞ্জাযতি সিন্ধৰানং.
‘‘অপ্পং পিৰিত্ৰান নিহীনজচ্চো,
সো মজ্জতী তেন জনিন্দ পুট্ঠো;
ধোরয্হসীলী চ কুলম্হি জাতো,
ন মজ্জতী অগ্গরসং পিৰিত্ৰা’’তি. (জা. ১.২.৬৫);
ইদং ৰালোদকজাতকং ৰিত্থারেন কথেত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, সপ্পুরিসা লোকধম্মং ৰিৰজ্জেত্ৰা সুখিতকালেপি দুক্খিতকালেপি নিব্বিকারাৰ হোন্তী’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৮৩. ‘‘সব্বত্থ ৰে সপ্পুরিসা চজন্তি,
ন কামকামা লপযন্তি সন্তো;
সুখেন ফুট্ঠা অথ ৰা দুখেন,
ন উচ্চাৰচং পণ্ডিতা দস্সযন্তী’’তি.
তত্থ সব্বত্থাতি পঞ্চক্খন্ধাদিভেদেসু সব্বধম্মেসু. সপ্পুরিসাতি সুপুরিসা. চজন্তীতি অরহত্তমগ্গঞাণেন অপকড্ঢন্তা ছন্দরাগং ৰিজহন্তি. কামকামাতি কামে কামযন্তা কামহেতু কামকারণা. ন লপযন্তি সন্তোতি বুদ্ধাদযো সন্তো কামহেতু নেৰ অত্তনা লপযন্তি, ন পরং লপাপেন্তি. যে হি ভিক্খায পৰিট্ঠা ইচ্ছাচারে ঠিতা ‘‘কিং, উপাসক, সুখং তে পুত্তদারস্স, রাজচোরাদীনং ৰসেন দ্ৰিপদচতুপ্পদেসু নত্থি কোচি উপদ্দৰো’’তিআদীনি ৰদন্তি, তাৰ তে লপযন্তি নাম. তথা পন ৰত্ৰা ‘‘আম, ভন্তে, সব্বেসং নো সুখং, নত্থি কোচি উপদ্দৰো, ইদানি নো গেহং পহূতঅন্নপানং, ইধেৰ ৰসথা’’তি অত্তানং নিমন্তাপেন্তা লপাপেন্তি নাম. সন্তো পন ইদং উভযম্পি ন করোন্তি. সুখেন ফুট্ঠা অথ ৰা দুখেনাতি দেসনামত্তমেতং, অট্ঠহি পন লোকধম্মেহি ফুট্ঠা তুট্ঠিভাৰমঙ্কুভাৰৰসেন ৰা ৰণ্ণভণনঅৰণ্ণভণনৰসেন ৰা উচ্চাৰচং আকারং পণ্ডিতা ন দস্সযন্তীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু অট্ঠমং.
৯. ধম্মিকত্থেরৰত্থু
ন অত্তহেতূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ধম্মিকত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
সাৰত্থিযং কিরেকো উপাসকো ধম্মেন সমেন অগারং অজ্ঝাৰসতি. সো পব্বজিতুকামো হুত্ৰা একদিৰসং ভরিযায সদ্ধিং নিসীদিত্ৰা সুখকথং কথেন্তো আহ – ‘‘ভদ্দে, ইচ্ছামহং পব্বজিতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি, সামি, আগমেহি তাৰ, যাৰাহং কুচ্ছিগতং দারকং ৰিজাযামী’’তি. সো আগমেত্ৰা দারকস্স পদসা গমনকালে পুন তং আপুচ্ছিত্ৰা ‘‘আগমেহি তাৰ, সামি, যাৰাযং ৰযপ্পত্তো হোতী’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং মে ইমায অপলোকিতায ৰা অনপলোকিতায ৰা, অত্তনো দুক্খনিস্সরণং করিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৰা পব্বজি. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো অত্তনো পব্বজিতকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৰা তেসং দস্সনত্থায পুন সাৰত্থিং গন্ত্ৰা পুত্তস্স ধম্মকথং কথেসি. সোপি নিক্খমিত্ৰা পব্বজি, পব্বজিত্ৰা চ পন ন চিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. পুরাণদুতিযিকাপিস্স ‘‘যেসং অত্থায অহং ঘরাৰাসে ৰসেয্যং, তে উভোপি পব্বজিতা, ইদানি মে কিং ঘরাৰাসেন, পব্বজিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৰা পব্বজি, পব্বজিত্ৰা চ পন ন চিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. অথেকদিৰসং ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, ধম্মিকউপাসকো অত্তনো ধম্মে পতিট্ঠিতত্তা নিক্খমিত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পত্তো পুত্তদারস্সাপি পতিট্ঠা জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘ইমায নামা’’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, পণ্ডিতেন নাম নেৰ অত্তহেতু, ন পরহেতু সমিদ্ধি ইচ্ছিতব্বা, ধম্মিকেনেৰ পন ধম্মপটিসরণেন ভৰিতব্ব’’ন্তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৮৪. ‘‘ন অত্তহেতু ন পরস্স হেতু,
ন পুত্তমিচ্ছে ন ধনং ন রট্ঠং;
ন ইচ্ছেয্য অধম্মেন সমিদ্ধিমত্তনো,
স সীলৰা পঞ্ঞৰা ধম্মিকো সিযা’’তি.
তত্থ ন অত্তহেতূতি পণ্ডিতো নাম অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰা পাপং ন করোতি. ন পুত্তমিচ্ছেতি পুত্তং ৰা ধনং ৰা রট্ঠং ৰা পাপকম্মেন ন ইচ্ছেয্য, এতানিপি ইচ্ছতো পাপকম্মং ন করোতিযেৰাতি অত্থো. সমিদ্ধিমত্তনোতি যা অত্তনো সমিদ্ধি, তম্পি অধম্মেন ন ইচ্ছেয্য,সমিদ্ধিকারণাপি পাপং ন করোতীতি অত্থো. স সীলৰাতি যো এৰরূপো পুগ্গলো, সো এৰ সীলৰা চ পঞ্ঞৰা চ ধম্মিকোচ সিযা, ন অঞ্ঞোতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
ধম্মিকত্থেরৰত্থু নৰমং.
১০. ধম্মস্সৰনৰত্থু
অপ্পকা তে মনুস্সেসূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ধম্মস্সৰনং আরব্ভ কথেসি.
সাৰত্থিযং কির একৰীথিৰাসিনো মনুস্সা সমগ্গা হুত্ৰা গণবন্ধেন দানং দত্ৰা সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং কারেসুং, সব্বরত্তিং পন ধম্মং সোতুং নাসক্খিংসু. একচ্চে কামরতিনিস্সিতা হুত্ৰা, পুন গেহমেৰ গতা, একচ্চে দোসনিস্সিতা হুত্ৰা, একচ্চে মাননিস্সিতা হুত্ৰা, একচ্চে থিনমিদ্ধসমঙ্গিনো হুত্ৰা তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা পচলাযন্তা সোতুং নাসক্খিংসু. পুনদিৰসে ভিক্খূ তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, ইমা সত্তা নাম যেভুয্যেন ভৰনিস্সিতা, ভৰেসু এৰ লগ্গা ৰিহরন্তি, পারগামিনো নাম অপ্পকা’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা আহ –
৮৫. ‘‘অপ্পকা তে মনুস্সেসু, যে জনা পারগামিনো;
অথাযং ইতরা পজা, তীরমেৰানুধাৰতি.
৮৬. ‘‘যে চ খো সম্মদক্খাতে, ধম্মে ধম্মানুৰত্তিনো;
তে জনা পারমেস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তর’’ন্তি.
তত্থ অপ্পকাতি থোকা ন বহূ. পারগামিনোতি নিব্বানপারগামিনো. অথাযং ইতরা পজাতি যা পনাযং অৰসেসা পজা সক্কাযদিট্ঠিতীরমেৰ অনুধাৰতি, অযমেৰ বহুতরাতি অত্থো. সম্মদক্খাতেতি সম্মা অক্খাতে সুকথিতে. ধম্মেতি দেসনাধম্মে. ধম্মানুৰত্তিনোতি তং ধম্মং সুত্ৰা তদনুচ্ছৰিকং পটিপদং পূরেত্ৰা মগ্গফলসচ্ছিকরণেন ধম্মানুৰত্তিনো. পারমেস্সন্তীতি তে এৰরূপা জনা নিব্বানপারং গমিস্সন্তি. মচ্চুধেয্যন্তি কিলেসমারসঙ্খাতস্স মচ্চুস্স নিৰাসট্ঠানভূতং তেভূমিকৰট্টং. সুদুত্তরন্তি যে জনা ধম্মানুৰত্তিনো, তে এতং সুদুত্তরং দুরতিক্কমং মারধেয্যং তরিত্ৰা অতিক্কমিত্ৰা নিব্বানপারং গমিস্সন্তীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
ধম্মস্সৰনৰত্থু দসমং.
১১. পঞ্চসতআগন্তুকভিক্খুৰত্থু
কণ্হং ধম্মং ৰিপ্পহাযাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চসতে আগন্তুকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.
কোসলরট্ঠে কির পঞ্চসতা ভিক্খূ ৰস্সং ৰসিত্ৰা ৰুট্ঠৰস্সা ‘‘সত্থারং পস্সিস্সামা’’তি জেতৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. সত্থা তেসং চরিযপটিপক্খং নিসামেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
৮৭. ‘‘কণ্হং ধম্মং ৰিপ্পহায, সুক্কং ভাৰেথ পণ্ডিতো;
ওকা অনোকমাগম্ম, ৰিৰেকে যত্থ দূরমং.
৮৮. ‘‘তত্রাভিরতিমিচ্ছেয্য, হিত্ৰা কামে অকিঞ্চনো;
পরিযোদপেয্য অত্তানং, চিত্তক্লেসেহি পণ্ডিতো.
৮৯. ‘‘যেসং সম্বোধিযঙ্গেসু, সম্মা চিত্তং সুভাৰিতং;
আদানপটিনিস্সগ্গে, অনুপাদায যে রতা;
খীণাসৰা জুতিমন্তো, তে লোকে পরিনিব্বুতা’’তি.
তত্থ কণ্হং ধম্মন্তি কাযদুচরিতাদিভেদং অকুসলং ধম্মং ৰিপ্পহায জহিত্ৰা. সুক্কং ভাৰেথাতি পণ্ডিতো ভিক্খু অভিনিক্খমনতো পট্ঠায যাৰ অরহত্তমগ্গা কাযসুচরিতাদিভেদং সুক্কং ধম্মং ভাৰেয্য. কথং? ওকা অনোকমাগম্মাতি ওকং ৰুচ্চতি আলযো, অনোকং ৰুচ্চতি অনালযো, আলযতো নিক্খমিত্ৰা অনালযসঙ্খাতং নিব্বানং পটিচ্চ আরব্ভ তং পত্থযমানো ভাৰেয্যাতি অত্থো. তত্রাভিরতিমিচ্ছেয্যাতি যস্মিং অনালযসঙ্খাতে ৰিৰেকে নিব্বানে ইমেহি সত্তেহি দুরভিরমং, তত্র অভিরতিং ইচ্ছেয্য. হিত্ৰা কামেতি ৰত্থুকামকিলেসকামে হিত্ৰা অকিঞ্চনো হুত্ৰা ৰিৰেকে অভিরতিং ইচ্ছেয্যাতি অত্থো. চিত্তক্লেসেহীতি পঞ্চহি নীৰরণেহি, অত্তানং পরিযোদপেয্য ৰোদাপেয্য, পরিসোধেয্যাতি অত্থো. সম্বোধিযঙ্গেসূতি সম্বোজ্ঝঙ্গেসু. সম্মা চিত্তং সুভাৰিতন্তি হেতুনা নযেন চিত্তং সুট্ঠু ভাৰিতং ৰড্ঢিতং. আদানপটিনিস্সগ্গেতি আদানং ৰুচ্চতি গহণং, তস্স পটিনিস্সগ্গসঙ্খাতে অগ্গহণে চতূহি উপাদানেহি কিঞ্চি অনুপাদিযিত্ৰা যে রতাতি অত্থো. জুতিমন্তোতি আনুভাৰৰন্তো, অরহত্তমগ্গঞাণজুতিযা খন্ধাদিভেদে ধম্মে জোতেত্ৰা ঠিতাতি অত্থো. তে লোকেতি ইমস্মিং খন্ধাদিলোকে পরিনিব্বুতা নাম অরহত্তপত্তিতো পট্ঠায কিলেসৰট্টস্স খেপিতত্তা সউপাদিসেসেন, চরিমচিত্তনিরোধেন খন্ধৰট্টস্স খেপিতত্তা অনুপাদিসেসেন চাতি দ্ৰীহি পরিনিব্বানেহি পরিনিব্বুতা, অনুপাদানো ৰিয পদীপো অপণ্ণত্তিকভাৰং গতাতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.