৭. অরহন্তৰগ্গো
১. জীৰকপঞ্হৰত্থু
গতদ্ধিনোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জীৰকম্বৰনে ৰিহরন্তো জীৰকেন পুট্ঠপঞ্হং আরব্ভ কথেসি. জীৰকৰত্থু খন্ধকে (মহাৰ. ৩২৬ আদযো) ৰিত্থারিতমেৰ.
একস্মিং পন সমযে দেৰদত্তো অজাতসত্তুনা সদ্ধিং একতো হুত্ৰা গিজ্ঝকূটং অভিরুহিত্ৰা পদুট্ঠচিত্তো ‘‘সত্থারং ৰধিস্সামী’’তি সিলং পৰিজ্ঝি. তং দ্ৰে পব্বতকূটানি সম্পটিচ্ছিংসু. ততো ভিজ্জিত্ৰা গতা পপটিকা ভগৰতো পাদং পহরিত্ৰা লোহিতং উপ্পাদেসি, ভুসা ৰেদনা পৰত্তিংসু. ভিক্খূ সত্থারং মদ্দকুচ্ছিং নযিংসু. সত্থা ততোপি জীৰকম্বৰনং গন্তুকামো ‘‘তত্থ মং নেথা’’তি আহ. ভিক্খূ ভগৰন্তং আদায জীৰকম্বৰনং অগমংসু. জীৰকো তং পৰত্তিং সুত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰণপটিকম্মত্থায তিখিণভেসজ্জং দত্ৰা ৰণং বন্ধিত্ৰা সত্থারং এতদৰোচ – ‘‘ভন্তে, মযা অন্তোনগরে একস্স মনুস্সস্স ভেসজ্জং কতং, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা পুন আগমিস্সামি, ইদং ভেসজ্জং যাৰ মমাগমনা বদ্ধনিযামেনেৰ তিট্ঠতূ’’তি. সো গন্ত্ৰা তস্স পুরিসস্স কত্তব্বকিচ্চং কত্ৰা দ্ৰারপিদহনৰেলায আগচ্ছন্তো দ্ৰারং ন সম্পাপুণি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অহো মযা ভারিযং কম্মং কতং, য্ৰাহং অঞ্ঞতরস্স পুরিসস্স ৰিয তথাগতস্স পাদে তিখিণভেসজ্জং দত্ৰা ৰণং বন্ধিং, অযং তস্স মোচনৰেলা, তস্মিং অমুচ্চমানে সব্বরত্তিং ভগৰতো সরীরে পরিল়াহো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি. তস্মিং খণে সত্থা আনন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘আনন্দ, জীৰকো সাযং আগচ্ছন্তো দ্ৰারং ন সম্পাপুণি, ‘অযং ৰণস্স মোচনৰেলা’তি পন চিন্তেসি, মোচেসি ন’’ন্তি. থেরো মোচেসি, ৰণো রুক্খতো ছল্লি ৰিয অপগতো. জীৰকো অন্তোঅরুণেযেৰ সত্থু সন্তিকং ৰেগেন আগন্ত্ৰা ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, সরীরে ৰো পরিল়াহো উপ্পন্নো’’তি পুচ্ছি. সত্থা ‘‘তথাগতস্স খো, জীৰক, বোধিমণ্ডেযেৰ সব্বপরিল়াহো ৰূপসন্তো’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯০. ‘‘গতদ্ধিনো ৰিসোকস্স, ৰিপ্পমুত্তস্স সব্বধি;
সব্বগন্থপ্পহীনস্স, পরিল়াহো ন ৰিজ্জতী’’তি.
তত্থ গতদ্ধিনোতি গতমগ্গস্স কন্তারদ্ধা ৰট্টদ্ধাতি দ্ৰে অদ্ধা নাম. তেসু কন্তারপটিপন্নো যাৰ ইচ্ছিতট্ঠানং ন পাপুণাতি, তাৰ অদ্ধিকোযেৰ, এতস্মিং পন পত্তে গতদ্ধি নাম হোতি. ৰট্টসন্নিস্সিতাপি সত্তা যাৰ ৰট্টে ৰসন্তি, তাৰ অদ্ধিকা এৰ. কস্মা? ৰট্টস্স অখেপিতত্তা. সোতাপন্নাদযোপি অদ্ধিকা এৰ, ৰট্টং পন খেপেত্ৰা ঠিতো খীণাসৰো গতদ্ধি নাম হোতি. তস্স গতদ্ধিনো. ৰিসোকস্সাতি ৰট্টমূলকস্স সোকস্স ৰিগতত্তা ৰিসোকস্স. ৰিপ্পমুত্তস্স সব্বধীতি সব্বেসু খন্ধাদিধম্মেসু ৰিপ্পমুত্তস্স, সব্বগন্থপ্পহীনস্সাতি চতুন্নম্পি গন্থানং পহীনত্তা সব্বাগন্থপ্পহীনস্স. পরিল়াহো ন ৰিজ্জতীতি দুৰিধো পরিল়াহো কাযিকো চেতসিকো চাতি. তেসু খীণাসৰস্স সীতুণ্হাদিৰসেন উপ্পন্নত্তা কাযিকপরিল়াহো অনিব্বুতোৰ, তং সন্ধায জীৰকো পুচ্ছতি. সত্থা পন ধম্মরাজতায দেসনাৰিধিকুসলতায চেতসিকপরিল়াহৰসেন দেসনং ৰিনিৰত্তেন্তো, ‘‘জীৰক, পরমত্থেন এৰরূপস্স খীণাসৰস্স পরিল়াহো ন ৰিজ্জতী’’তি আহ.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
জীৰকপঞ্হৰত্থু পঠমং.
২. মহাকস্সপত্থেরৰত্থু
উয্যুঞ্জন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো মহাকস্সপত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি সমযে সত্থা রাজগহে ৰুট্ঠৰস্সো ‘‘অদ্ধমাসচ্চযেন চারিকং পক্কমিস্সামী’’তি ভিক্খূনং আরোচাপেসি. ৰত্তং কিরেতং বুদ্ধানং ভিক্খূহি সদ্ধিং চারিকং চরিতুকামানং ‘‘এৰং ভিক্খূ অত্তনো পত্তপচনচীৰররজনাদীনি কত্ৰা সুখং গমিস্সন্তী’’তি ‘‘ইদানি অদ্ধমাসচ্চযেন চারিকং পক্কমিস্সামী’’তি ভিক্খূনং আরোচাপনং. ভিক্খূসু পন অত্তনো পত্তচীৰরাদীনি করোন্তেসু মহাকস্সপত্থেরোপি চীৰরানি ধোৰি. ভিক্খূ উজ্ঝাযিংসু ‘‘থেরো কস্মা চীৰরানি ধোৰতি, ইমস্মিং নগরে অন্তো চ বহি চ অট্ঠারস মনুস্সকোটিযো ৰসন্তি. তত্থ যে থেরস্স ন ঞাতকা, তে উপট্ঠাকা, যে ন উপট্ঠাকা, তে ঞাতকা. তে থেরস্স চতূহি পচ্চযেহি সম্মানসক্কারং করোন্তি. এত্তকং উপকারং পহায এস কহং গমিস্সতি? সচেপি গচ্ছেয্য, মাপমাদকন্দরতো পরং ন গমিস্সতী’’তি. সত্থা কির যং কন্দরং পত্ৰা নিৰত্তেতব্বযুত্তকে ভিক্খূ ‘‘তুম্হে ইতো নিৰত্তথ, মা পমজ্জিত্থা’’তি ৰদতি. তং ‘‘মাপমাদকন্দর’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.
সত্থাপি চারিকং পক্কমন্তো চিন্তেসি – ‘‘ইমস্মিং নগরে অন্তো চ বহি চ অট্ঠারস মনুস্সকোটিযো ৰসন্তি. মনুস্সানং মঙ্গলামঙ্গলট্ঠানেসু ভিক্খূহি গন্তব্বং হোতি, ন সক্কা ৰিহারং তুচ্ছং কাতুং, কং নু খো নিৰত্তেস্সামী’’তি? অথস্স এতদহোসি –‘‘কস্সপস্স হেতে মনুস্সা ঞাতকা চ উপট্ঠাকা চ, কস্সপং নিৰত্তেতুং ৰট্টতী’’তি. সো থেরং আহ – ‘‘কস্সপ, ন সক্কা ৰিহারং তুচ্ছং কাতুং, মনুস্সানং মঙ্গলামঙ্গলট্ঠানেসু ভিক্খূহি অত্থো হোতি, ত্ৰং অত্তনো পরিসায সদ্ধিং নিৰত্তস্সূ’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি থেরো পরিসং আদায নিৰত্তি. ভিক্খূ উপজ্ঝাযিংসু ‘‘দিট্ঠং ৰো, আৰুসো, ননু ইদানেৰ অম্হেহি ৰুত্তং ‘মহাকস্সপো কস্মা চীৰরানি ধোৰতি, ন এসো সত্থারা সদ্ধিং গমিস্সতী’তি, যং অম্হেহি ৰুত্তং, তদেৰ জাত’’ন্তি. সত্থা ভিক্খূনং কথং সুত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ঠিতো আহ – ‘‘ভিক্খৰে, কিং নামেতং কথেথা’’তি? ‘‘মহাকস্সপত্থেরং আরব্ভ কথেম, ভন্তে’’তি অত্তনা কথিতনিযামেনেৰ সব্বং আরোচেসুং. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, তুম্হে কস্সপং ‘কুলেসু চ পচ্চযেসু চ লগ্গো’তি ৰদেথ, সো ‘মম ৰচনং করিস্সামী’তি নিৰত্তো. এসো হি পুব্বে পত্থনং করোন্তোযেৰ ‘চতূসু পচ্চযেসু অলগ্গো চন্দূপমো হুত্ৰা কুলানি উপসঙ্কমিতুং সমত্থো ভৰেয্য’ন্তি পত্থনং অকাসি. নত্থেতস্স কুলে ৰা পচ্চযে ৰা লগ্গো, অহং চন্দোপমপ্পটিপদঞ্চেৰ (সং. নি. ২.১৪৬) অরিযৰংসপ্পটিপদঞ্চ কথেন্তো মম পুত্তং কস্সপং আদিং কত্ৰা কথেসি’’ন্তি আহ.
ভিক্খূ সত্থারং পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, কদা পন থেরেন পত্থনা ঠপিতা’’তি? ‘‘সোতুকামাত্থ, ভিক্খৰে’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. সত্থা তেসং, ‘‘ভিক্খৰে, ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তরো নাম বুদ্ধো লোকে উদপাদী’’তি ৰত্ৰা পদুমুত্তরপাদমূলে তেন ঠপিতপত্থনং আদিং কত্ৰা সব্বং থেরস্স পুব্বচরিতং কথেসি. তং থেরপাল়িযং (থেরগা. ১০৫৪ আদযো) ৰিত্থারিতমেৰ. সত্থা পন ইমং থেরস্স পুব্বচরিতং ৰিত্থারেত্ৰা ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অহং চন্দোপমপ্পটিপদঞ্চেৰ অরিযৰংসপ্পটিপদঞ্চ মম পুত্তং কস্সপং আদিং কত্ৰা কথেসিং, মম পুত্তস্স কস্সপস্স পচ্চযেসু ৰা কুলেসু ৰা ৰিহারেসু ৰা পরিৰেণেসু ৰা লগ্গো নাম নত্থি, পল্ললে ওতরিত্ৰা তত্থ চরিত্ৰা গচ্ছন্তো রাজহংসো ৰিয কত্থচি অলগ্গোযেৰ মম পুত্তো’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯১. ‘‘উয্যুঞ্জন্তি সতীমন্তো, ন নিকেতে রমন্তি তে;
হংসাৰ পল্ললং হিত্ৰা, ওকমোকং জহন্তি তে’’তি.
তত্থ উয্যুঞ্জন্তি সতীমন্তোতি সতিৰেপুল্লপ্পত্তা খীণাসৰা অত্তনা পটিৰিদ্ধগুণেসু ঝানৰিপস্সনাদীসু আৰজ্জনসমাপজ্জনৰুট্ঠানাধিট্ঠানপচ্চৰেক্খণাহি যুঞ্জন্তি ঘটেন্তি. ন নিকেতে রমন্তি তেতি তেসং আলযে রতি নাম নত্থি. হংসাৰাতি দেসনাসীসমেতং, অযং পনেত্থ অত্থো – যথা গোচরসম্পন্নে পল্ললে সকুণা অত্তনো গোচরং গহেত্ৰা গমনকালে ‘‘মম উদকং, মম পদুমং, মম উপ্পলং, মম কণ্ণিকা’’তি তস্মিং ঠানে কঞ্চি আলযং অকত্ৰা অনপেক্খাৰ তং ঠানং পহায উপ্পতিত্ৰা আকাসে কীল়মানা গচ্ছন্তি; এৰমেৰং খীণাসৰা যত্থ কত্থচি ৰিহরন্তাপি কুলাদীসু অলগ্গা এৰ ৰিহরিত্ৰা গমনসমযেপি তং ঠানং পহায গচ্ছন্তা ‘‘মম ৰিহারো, মম পরিৰেণং, মমূপট্ঠাকা’’তি অনালযা অনুপেক্খাৰ গচ্ছন্তি. ওকমোকন্তি আলযালযং, সব্বালযে পরিচ্চজন্তীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
মহাকস্সপত্থেরৰত্থু দুতিযং.
৩. বেলট্ঠসীসত্থেরৰত্থু
যেসং সন্নিচযো নত্থীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো আযস্মন্তং বেলট্ঠসীসং আরব্ভ কথেসি.
সো কিরাযস্মা অন্তোগামে একং ৰীথিং পিণ্ডায চরিত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পুন অপরং ৰীথিং চরিত্ৰা সুক্খং কূরং আদায ৰিহারং হরিত্ৰা পটিসামেত্ৰা ‘‘নিবদ্ধং পিণ্ডপাতপরিযেসনং নাম দুক্খ’’ন্তি কতিপাহং ঝানসুখেন ৰীতিনামেত্ৰা আহারেন অত্থে সতি তং পরিভুঞ্জতি. ভিক্খূ ঞত্ৰা উজ্ঝাযিত্ৰা তমত্থং ভগৰতো আরোচেসুং. সত্থা এতস্মিং নিদানে আযতিং সন্নিধিকারপরিৰজ্জনত্থায ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেত্ৰাপি থেরেন পন অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদে অপ্পিচ্ছতং নিস্সায কতত্তা তস্স দোসাভাৰং পকাসেন্তো অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯২. ‘‘যেসং সন্নিচযো নত্থি, যে পরিঞ্ঞাতভোজনা;
সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো চ, ৰিমোক্খো যেসং গোচরো;
আকাসেৰ সকুন্তানং, গতি তেসং দুরন্নযা’’তি.
তত্থ সন্নিচযোতি দ্ৰে সন্নিচযা – কম্মসন্নিচযো চ, পচ্চযসন্নিচযো চ. তেসু কুসলাকুসলকম্মং কম্মসন্নিচযো নাম, চত্তারো পচ্চযা পচ্চযসন্নিচযো নাম. তত্থ ৰিহারে ৰসন্তস্স ভিক্খুনো একং গুল়পিণ্ডং, চতুভাগমত্তং সপ্পিং, একঞ্চ তণ্ডুলনাল়িং ঠপেন্তস্স পচ্চযসন্নিচযো নত্থি, ততো উত্তরি হোতি. যেসং অযং দুৰিধোপি সন্নিচযো নত্থি. পরিঞ্ঞাতভোজনাতি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিঞ্ঞাতভোজনা. যাগুআদীনঞ্হি যাগুভাৰাদিজাননং ঞাতপরিঞ্ঞা, আহারে পটিকূলসঞ্ঞাৰসেন পন ভোজনস্স পরিজাননং তীরণপরিঞ্ঞা, কবল়ীকারাহারে ছন্দরাগঅপকড্ঢনঞাণং পহানপরিঞ্ঞা. ইমাহি তীহি পরিঞ্ঞাহি যে পরিঞ্ঞাতভোজনা. সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো চাতি এত্থ অপ্পণিহিতৰিমোক্খোপি গহিতোযেৰ. তীণিপি চেতানি নিব্বানস্সেৰ নামানি. নিব্বানঞ্হি রাগদোসমোহানং অভাৰেন সুঞ্ঞতো, তেহি চ ৰিমুত্তন্তি সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো, তথা রাগাদিনিমিত্তানং অভাৰেন অনিমিত্তং, তেহি চ ৰিমুত্তন্তি অনিমিত্তো ৰিমোক্খো, রাগাদিপণিধীনং পন অভাৰেন অপ্পণিহিতং, তেহি চ ৰিমুত্তন্তি অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খোতি ৰুচ্চতি. ফলসমাপত্তিৰসেন তং আরম্মণং কত্ৰা ৰিহরন্তানং অযং তিৰিধো ৰিমোক্খো যেসং গোচরো. গতি তেসং দুরন্নযাতি যথা নাম আকাসেন গতানং সকুণানং পদনিক্খেপস্স অদস্সনেন গতি দুরন্নযা ন সক্কা জানিতুং, এৰমেৰ যেসং অযং দুৰিধো সন্নিচযো নত্থি, ইমাহি চ তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিঞ্ঞাতভোজনা, যেসঞ্চ অযং ৰুত্তপ্পকারো ৰিমোক্খো গোচরো, তেসং তযো ভৰা, চতস্সো যোনিযো, পঞ্চ গতিযো, সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, নৰ সত্তাৰাসাতি ইমেসু পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু ইমিনা নাম গতাতি গমনস্স অপঞ্ঞাযনতো গতি দুরন্নযা ন সক্কা পঞ্ঞাপেতুন্তি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
বেলট্ঠসীসত্থেরৰত্থু ততিযং.
৪. অনুরুদ্ধত্থেরৰত্থু
যস্সাসৰাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো অনুরুদ্ধত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি দিৰসে থেরো জিণ্ণচীৰরো সঙ্কারকূটাদীসু চীৰরং পরিযেসতি. তস্স ইতো ততিযে অত্তভাৰে পুরাণদুতিযিকা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা জালিনী নাম দেৰধীতা অহোসি. সা থেরং চোল়কানি পরিযেসমানং দিস্ৰা থেরস্স অত্থায তেরসহত্থাযতানি চতুহত্থৰিত্থতানি তীণি দিব্বদুস্সানি গহেত্ৰা ‘‘সচাহং ইমানি ইমিনা নীহারেন দস্সামি, থেরো ন গণ্হিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা তস্স চোল়কানি পরিযেসমানস্স পুরতো একস্মিং সঙ্কারকূটে যথা নেসং দসন্তমত্তমেৰ পঞ্ঞাযতি, তথা ঠপেসি. থেরো তেন মগ্গেন চোল়কপরিযেসমানং চরন্তো নেসং দসন্তং দিস্ৰা তত্থেৰ গহেত্ৰা আকড্ঢমানো ৰুত্তপ্পমাণানি দিব্বদুস্সানি দিস্ৰা ‘‘উক্কট্ঠপংসুকূলং ৰত ইদ’’ন্তি আদায পক্কামি. অথস্স চীৰরকরণদিৰসে সত্থা পঞ্চসতভিক্খুপরিৰারো ৰিহারং গন্ত্ৰা নিসীদি, অসীতিমহাথেরাপি তত্থেৰ নিসীদিংসু, চীৰরং সিব্বেতুং মহাকস্সপত্থেরো মূলে নিসীদি, সারিপুত্তত্থেরো মজ্ঝে, আনন্দত্থেরো অগ্গে, ভিক্খুসঙ্ঘো সুত্তং ৰট্টেসি, সত্থা সূচিপাসকে আৰুণি, মহামোগ্গল্লানত্থেরো যেন যেন অত্থো, তং তং উপনেন্তো ৰিচরি.
দেৰধীতাপি অন্তোগামং পৰিসিত্ৰা ‘‘ভোন্তা অয্যস্স নো অনুরুদ্ধত্থেরস্স চীৰরং করোন্তো সত্থা অসীতিমহাসাৰকপরিৰুতো পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৰিহারে নিসীদি, যাগুআদীনি আদায ৰিহারং গচ্ছথা’’তি ভিক্খং সমাদপেসি. মহামোগ্গল্লানত্থেরোপি অন্তরাভত্তে মহাজম্বুপেসিং আহরি, পঞ্চসতা ভিক্খূ পরিক্খীণং খাদিতুং নাসক্খিংসু. সক্কো চীৰরকরণট্ঠানে ভূমিপরিভণ্ডমকাসি, ভূমি অলত্তকরসরঞ্জিতা ৰিয অহোসি. ভিক্খূহি পরিভুত্তাৰসেসানং যাগুখজ্জকভত্তানং মহারাসি অহোসি. ভিক্খূ উজ্ঝাযিংসু ‘‘এত্তকানং ভিক্খূনং কিং এৰংবহুকেহি যাগুআদীহি, ননু নাম পমাণং সল্লক্খেত্ৰা এত্তকং নাম আহরথা’’তি ঞাতকা চ উপট্ঠাকা চ ৰত্তব্বা সিযুং, অনুরুদ্ধত্থেরো অত্তনো ঞাতিউপট্ঠাকানং বহুভাৰং ঞাপেতুকামো মঞ্ঞে’’তি, অথ নে সত্থা ‘‘কিং, ভিক্খৰে, কথেথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইদং নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং পন তুম্হে, ভিক্খৰে, ‘ইদং অনুরুদ্ধেন আহরাপিত’ন্তি মঞ্ঞথা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘ন, ভিক্খৰে, মম পুত্তো অনুরুদ্ধো এৰরূপং ৰদেতি. ন হি খীণাসৰা পচ্চযপটিসংযুত্তং কথং কথেন্তি, অযং পন পিণ্ডপাতো দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তো’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯৩. ‘‘যস্সাসৰা পরিক্খীণা, আহারে চ অনিস্সিতো;
সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো চ, ৰিমোক্খো যস্স গোচরো;
আকাসেৰ সকুন্তানং, পদং তস্স দুরন্নয’’ন্তি.
তত্থ যস্সাসৰাতি যস্স চত্তারো আসৰা পরিক্খীণা. আহারে চ অনিস্সিতোতি আহারস্মিঞ্চ তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো. পদং তস্স দুরন্নযন্তি যথা আকাসে গচ্ছন্তানং সকুণানং ‘‘ইমস্মিং ঠানে পাদেহি অক্কমিত্ৰা গতা, ইদং ঠানং উরেন পহরিত্ৰা গতা, ইদং সীসেন, ইদং পক্খেহী’’তি ন সক্কা ঞাতুং, এৰমেৰ এৰরূপস্স ভিক্খুনো ‘‘নিরযপদেন ৰা গতো, তিরচ্ছানযোনিপদেন ৰা’’তিআদিনা নযেন পদং পঞ্ঞাপেতুং নাম ন সক্কোতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তি ফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
অনুরুদ্ধত্থেরৰত্থু চতুত্থং.
৫. মহাকচ্চাযনত্থেরৰত্থু
যস্সিন্দ্রিযানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা পুব্বারামে ৰিহরন্তো মহাকচ্চাযনত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি সমযে ভগৰা মহাপৰারণায মিগারমাতুযা পাসাদস্স হেট্ঠা মহাসাৰকপরিৰুতো নিসীদি. তস্মিং সমযে মহাকচ্চাযনত্থেরো অৰন্তীসু ৰিহরতি. সো পনাযস্মা দূরতোপি আগন্ত্ৰা ধম্মস্সৰনং পগ্গণ্হাতিযেৰ. তস্মা মহাথেরা নিসীদন্তা মহাকচ্চাযনত্থেরস্স আসনং ঠপেত্ৰা নিসীদিংসু. সক্কো দেৰরাজা দ্ৰীহি দেৰলোকেহি দেৰপরিসায সদ্ধিং আগন্ত্ৰা দিব্বগন্ধমালাদীহি সত্থারং পূজেত্ৰা ঠিতো মহাকচ্চাযনত্থেরং অদিস্ৰা কিং নু খো মম, অয্যো, ন দিস্সতি, সাধু খো পনস্স সচে আগচ্ছেয্যাতি. থেরোপি তং খণঞ্ঞেৰ আগন্ত্ৰা অত্তনো আসনে নিসিন্নমেৰ অত্তানং দস্সেসি. সক্কো থেরং দিস্ৰা গোপ্ফকেসু দল়্হং গহেত্ৰা ‘‘সাধু ৰত মে, অয্যো, আগতো, অহং অয্যস্স আগমনমেৰ পচ্চাসীসামী’’তি ৰত্ৰা উভোহি হত্থেহি পাদে সম্বাহিত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. ভিক্খূ উজ্ঝাযিংসু. ‘‘সক্কো মুখং ওলোকেত্ৰা সক্কারং করোতি, অৰসেসমহাসাৰকানং এৰরূপং সক্কারং অকরিত্ৰা মহাকচ্চাযনং দিস্ৰা ৰেগেন গোপ্ফকেসু গহেত্ৰা ‘সাধু ৰত মে, অয্যো, আগতো, অহং অয্যস্স আগমনমেৰ পচ্চাসীসামী’তি ৰত্ৰা উভোহি হত্থেহি পাদে সম্বাহিত্ৰা পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতো’’তি. সত্থা তেসং তং কথং সুত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, মম পুত্তেন মহাকচ্চাযনেন সদিসা ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা ভিক্খূ দেৰানম্পি মনুস্সানম্পি পিযাযেৰা’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯৪. ‘‘যস্সিন্দ্রিযানি সমথঙ্গতানি,
অস্সা যথা সারথিনা সুদন্তা;
পহীনমানস্স অনাসৰস্স,
দেৰাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো’’তি.
তস্সত্থো – যস্স ভিক্খুনো ছেকেন সারথিনা সুদন্তা অস্সা ৰিয ছ ইন্দ্রিযানি সমথং দন্তভাৰং নিব্বিসেৰনভাৰং গতানি, তস্স নৰৰিধং মানং পহায ঠিতত্তা পহীনমানস্স চতুন্নং আসৰানং অভাৰেন অনাসৰস্স. তাদিনোতি তাদিভাৰসণ্ঠিতস্স তথারূপস্স দেৰাপি পিহযন্তি, মনুস্সাপি দস্সনঞ্চ আগমনঞ্চ পত্থেন্তিযেৰাতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
মহাকচ্চাযনত্থেরৰত্থু পঞ্চমং.
৬. সারিপুত্তত্থেরৰত্থু
পথৰিসমোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সারিপুত্তত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি সমযে আযস্মা সারিপুত্তো ৰুট্ঠৰস্সো চারিকং পক্কমিতুকামো ভগৰন্তং আপুচ্ছিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অত্তনো পরিৰারেন সদ্ধিং নিক্খমি. অঞ্ঞেপি বহূ ভিক্খূ থেরং অনুগচ্ছিংসু. থেরো চ নামগোত্তৰসেন পঞ্ঞাযমানে ভিক্খূ নামগোত্তৰসেন কথেত্ৰা নিৰত্তাপেসি. অঞ্ঞতরো নামগোত্তৰসেন অপাকটো ভিক্খু চিন্তেসি – ‘‘অহো ৰত মম্পি নামগোত্তৰসেন পগ্গণ্হন্তো কথেত্ৰা নিৰত্তাপেয্যা’’তি থেরো মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স অন্তরে তং ন সল্লক্খেসি. সো ‘‘অঞ্ঞে ৰিয ভিক্খূ ন মং পগ্গণ্হাতী’’তি থেরে আঘাতং বন্ধি. থেরস্সপি সঙ্ঘাটিকণ্ণো তস্স ভিক্খুনো সরীরং ফুসি, তেনাপি আঘাতং বন্ধিযেৰ. সো ‘‘দানি থেরো ৰিহারূপচারং অতিক্কন্তো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘আযস্মা মং, ভন্তে, সারিপুত্তো তুম্হাকং অগ্গসাৰকোম্হীতি কণ্ণসক্খলিং ভিন্দন্তো ৰিয পহরিত্ৰা অখমাপেত্ৰাৰ চারিকং পক্কন্তো’’তি আহ. সত্থা থেরং পক্কোসাপেসি.
তস্মিং খণে মহামোগ্গল্লানত্থেরো চ আনন্দত্থেরো চ চিন্তেসুং – ‘‘অম্হাকং অগ্গজেট্ঠভাতরা ইমস্স ভিক্খুনো অপহটভাৰং সত্থা নো ন জানাতি, সীহনাদং পন নদাপেতুকামো ভৰিস্সতীতি পরিসং সন্নিপাতাপেস্সামা’’তি. তে কুঞ্চিকহত্থা পরিৰেণদ্ৰারানি ৰিৰরিত্ৰা ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো, ইদানাযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো সম্মুখা সীহনাদং নদিস্সতী’’তি (অ. নি. ৯.১১) মহাভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেসুং. থেরোপি আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিসীদি. অথ নং সত্থা তমত্থং পুচ্ছি. থেরো ‘‘নাযং ভিক্খু মযা পহটো’’তি অৰত্ৰাৰ অত্তনো গুণকথং কথেন্তো ‘‘যস্স নূন, ভন্তে, কাযে কাযগতাসতি অনুপট্ঠিতা অস্স, সো ইধ অঞ্ঞতরং সব্রহ্মচারিং আসজ্জ অপ্পটিনিস্সজ্জ চারিকং পক্কমেয্যা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, পথৰিযং সুচিম্পি নিক্খিপন্তি, অসুচিম্পি নিক্খিপন্তী’’তিআদিনা নযেন অত্তনো পথৰীসমচিত্ততঞ্চ আপোতেজোৰাযো রজোহরণচণ্ডালকুমারকউসভছিন্নৰিসাণসমচিত্ততঞ্চ অহিকুণপাদীহি ৰিয অত্তনো কাযেন অট্টিযনঞ্চ মেদকথালিকা ৰিয অত্তনো কাযপরিহরণঞ্চ পকাসেসি. ইমাহি চ পন নৰহি উপমাহি থেরে অত্তনো গুণে কথেন্তে নৰসুপি ঠানেসু উদকপরিযন্তং কত্ৰা মহাপথৰী কম্পি. রজোহরণচণ্ডালকুমারকমেদকথালিকো পমানং পন আহরণকালে পুথুজ্জনা ভিক্খূ অস্সূনি সন্ধারেতুং নাসক্খিংসু, খীণাসৰানং ধম্মসংৰেগো উদপাদি.
থেরে অত্তনো গুণং কথেন্তেযেৰ অব্ভাচিক্খনকস্স ভিক্খুনো সকলসরীরে ডাহো উপ্পজ্জি, সো তাৰদেৰ ভগৰতো পাদেসু পতিত্ৰা অত্তনো অব্ভাচিক্খনদোসং পকাসেত্ৰা অচ্চযং দেসেসি. সত্থা থেরং আমন্তেত্ৰা, ‘‘সারিপুত্ত, খম ইমস্স মোঘপুরিসস্স, যাৰস্স সত্তধা মুদ্ধা ন ফলতী’’তি আহ. থেরো উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘খমামহং, ভন্তে, তস্স আযস্মতো, খমতু চ মে সো আযস্মা, সচে ময্হং দোসো অত্থী’’তি আহ. ভিক্খূ কথযিংসু ‘‘পস্সথ দানাৰুসো, থেরস্স অনোপমগুণং, এৰরূপস্স নাম মুসাৰাদেন অব্ভাচিক্খনকস্স ভিক্খুনো উপরি অপ্পমত্তকম্পি কোপং ৰা দোসং ৰা অকত্ৰা সযমেৰ উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ খমাপেতী’’তি. ‘‘সত্থা তং কথং সুত্ৰা, ভিক্খৰে, কিং কথেথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইদং নাম, ভন্তে’’তি ৰুত্তে, ‘‘ন ভিক্খৰে, সক্কা সারিপুত্তসদিসানং কোপং ৰা দোসং ৰা উপ্পাদেতুং, মহাপথৰীসদিসং, ভিক্খৰে, ইন্দখীলসদিসং পসন্নউদকরহদসদিসঞ্চ সারিপুত্তস্স চিত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯৫. ‘‘পথৰিসমো নো ৰিরুজ্ঝতি,
ইন্দখিলুপমো তাদি সুব্বতো;
রহদোৰ অপেতকদ্দমো,
সংসারা ন ভৰন্তি তাদিনো’’তি.
তস্সত্থো – ভিক্খৰে, যথা নাম পথৰিযং সুচীনি গন্ধমালাদীনিপি নিক্খিপন্তি, অসুচীনি মুত্তকরীসাদীনিপি নিক্খিপন্তি, যথা নাম নগরদ্ৰারে নিখাতং ইন্দখীলং দারকাদযো ওমুত্তেন্তিপি ঊহদন্তিপি, অপরে পন তং গন্ধমালাদীহি সক্করোন্তি. তত্থ পথৰিযা ইন্দখীলস্স চ নেৰ অনুরোধো উপ্পজ্জতি, ন ৰিরোধো; এৰমেৰ য্ৰাযং খীণাসৰো ভিক্খু অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পিযভাৰেন তাদি, ৰতানং সুন্দরতায সুব্বতো. সো ‘‘ইমে মং চতূহি পচ্চযেহি সক্করোন্তি, ইমে পন ন সক্করোন্তী’’তি সক্কারঞ্চ অসক্কারঞ্চ করোন্তেসু নেৰ অনুরুজ্ঝতি, নো ৰিরুজ্ঝতি, অথ খো পথৰিসমো চ ইন্দখিলুপমো এৰ চ হোতি. যথা চ অপগতকদ্দমো রহদো পসন্নোদকো হোতি, এৰং অপগতকিলেসতায রাগকদ্দমাদীহি অকদ্দমো ৰিপ্পসন্নোৰ হোতি. তাদিনোতি তস্স পন এৰরূপস্স সুগতিদুগ্গতীসু সংসরণৰসেন সংসারা নাম ন হোন্তীতি.
দেসনাৰসানে নৰ ভিক্খুসহস্সানি সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিংসূতি.
সারিপুত্তত্থেরৰত্থু ছট্ঠং.
৭. কোসম্বিৰাসীতিস্সত্থেরসামণেরৰত্থু
সন্তং তস্স মনং হোতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো তিস্সত্থেরস্স সামণেরং আরব্ভ কথেসি.
একো কির কোসম্বিৰাসী কুলপুত্তো সত্থু সাসনে পব্বজিত্ৰা লদ্ধুপসম্পদো ‘‘কোসম্বিৰাসীতিস্সত্থেরো’’তি পঞ্ঞাযি. তস্স কোসম্বিযং ৰুট্ঠৰস্সস্স উপট্ঠাকো তিচীৰরঞ্চেৰ সপ্পিফাণিতঞ্চ আহরিত্ৰা পাদমূলে ঠপেসি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘কিং ইদং উপাসকা’’তি. ‘‘ননু মযা, ভন্তে, তুম্হে ৰস্সং ৰাসিতা, অম্হাকঞ্চ ৰিহারে ৰুট্ঠৰস্সা ইমং লাভং লভন্তি, গণ্হথ, ভন্তে’’তি. ‘‘হোতু, উপাসক, ন ময্হং ইমিনা অত্থো’’তি. ‘‘কিং কারণা, ভন্তে’’তি? ‘‘মম সন্তিকে কপ্পিযকারকো সামণেরোপি নত্থি, আৰুসো’’তি. ‘‘সচে, ভন্তে, কপ্পিযকারকো নত্থি, মম পুত্তো অয্যস্স সন্তিকে সামণেরো ভৰিস্সতী’’তি. থেরো অধিৰাসেসি. উপাসকো সত্তৰস্সিকং অত্তনো পুত্তং থেরস্স সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘ইমং পব্বাজেথা’’তি অদাসি. অথস্স থেরো কেসে তেমেত্ৰা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেসি. সো খুরগ্গেযেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি.
থেরো তং পব্বাজেত্ৰা অড্ঢমাসং তত্থ ৰসিত্ৰা ‘‘সত্থারং পস্সিস্সামী’’তি সামণেরং ভণ্ডকং গাহাপেত্ৰা গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে একং ৰিহারং পাৰিসি. সামণেরো উপজ্ঝাযস্স সেনাসনং গহেত্ৰা পটিজগ্গি. তস্স তং পটিজগ্গন্তস্সেৰ ৰিকালো জাতো, তেন অত্তনো সেনাসনং পটিজগ্গিতুং নাসক্খি. অথ নং উপট্ঠানৰেলাযং আগন্ত্ৰা নিসিন্নং থেরো পুচ্ছি – ‘‘সামণের, অত্তনো ৰসনট্ঠানং পটিজগ্গিত’’ন্তি? ‘‘ভন্তে, পটিজগ্গিতুং ওকাসং নালত্থ’’ন্তি. ‘‘তেন হি মম ৰসনট্ঠানেযেৰ ৰস, দুক্খং তে আগন্তুকট্ঠানে বহি ৰসিতু’’ন্তি তং গহেত্ৰাৰ সেনাসনং পাৰিসি. থেরো পন পুথুজ্জনো নিপন্নমত্তোৰ নিদ্দং ওক্কমি. সামণেরো চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ মে উপজ্ঝাযেন সদ্ধিং ততিযো দিৰসো একসেনাসনে ৰসন্তস্স, ‘সচে নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দাযিস্সামি, থেরো সহসেয্যং আপজ্জেয্যা’তি নিসিন্নকোৰ ৰীতিনামেস্সামী’’তি উপজ্ঝাযস্স মঞ্চকসমীপে পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নকোৰ রত্তিং ৰীতিনামেসি. থেরো পচ্চূসকালে পচ্চুট্ঠায ‘‘সামণেরং নিক্খমাপেতুং ৰট্টতী’’তি মঞ্চকপস্সে ঠপিতবীজনিং গহেত্ৰা বীজনিপত্তস্স অগ্গেন সামণেরস্স কটসারকং পহরিত্ৰা বীজনিং উদ্ধং উক্খিপন্তো ‘‘সামণের, বহি নিক্খমা’’তি আহ, বীজনিপত্তদণ্ডকো অক্খিম্হি পটিহঞ্ঞি, তাৰদেৰ অক্খি ভিজ্জি. সো ‘‘কিং, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা উট্ঠায ‘‘বহি নিক্খমা’’তি ৰুত্তে ‘‘অক্খি মে, ভন্তে, ভিন্ন’’ন্তি অৰত্ৰা একেন হত্থেন পটিচ্ছাদেত্ৰা নিক্খমি. ৰত্তকরণকালে চ পন ‘‘অক্খি মে ভিন্ন’’ন্তি তুণ্হী অনিসীদিত্ৰা একেন হত্থেন অক্খিং গহেত্ৰা একেন হত্থেন মুট্ঠিসম্মুঞ্জনিং আদায ৰচ্চকুটিঞ্চ মুখধোৰনট্ঠানঞ্চ সম্মজ্জিত্ৰা মুখধোৰনোদকঞ্চ ঠপেত্ৰা পরিৰেণং সম্মজ্জি. সো উপজ্ঝাযস্স দন্তকট্ঠং দদমানো একেনেৰ হত্থেন অদাসি.
অথ নং উপজ্ঝাযো আহ – ‘‘অসিক্খিতো ৰতাযং সামণেরো, আচরিযুপজ্ঝাযানং একেন হত্থেন দন্তকট্ঠং দাতুং ন ৰট্টতী’’তি. জানামহং, ভন্তে, ‘‘ন এৰং ৰট্টতী’’তি, একো পন মে হত্থো ন তুচ্ছোতি. ‘‘কিং সামণেরা’’তি? সো আদিতো পট্ঠায তং পৰত্তিং আরোচেসি. থেরো সুত্ৰাৰ সংৰিগ্গমানসো ‘‘অহো ৰত মযা ভারিযং কম্মং কত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘খমাহি মে, সপ্পুরিস, নাহমেতং জানামি, অৰস্সযো মে হোহী’’তি অঞ্জলিং পগ্গয্হ সত্তৰস্সিকদারকস্স পাদমূলে উক্কুটিকং নিসীদি. অথ নং সামণেরো আহ – ‘‘নাহং, ভন্তে, এতদত্থায কথেসিং, তুম্হাকং চিত্তং অনুরক্খন্তেন মযা এৰং ৰুত্তং নেৰেত্থ তুম্হাকং দোসো অত্থি, ন ময্হং. ৰট্টস্সেৰেসো দোসো, মা চিন্তযিত্থ, মযা তুম্হাকং ৰিপ্পটিসারং রক্খন্তেনেৰ নারোচিত’’ন্তি. থেরো সামণেরেন অস্সাসিযমানোপি অনস্সাসিত্ৰা উপ্পন্নসংৰেগো সামণেরস্স ভণ্ডকং গহেত্ৰা সত্থু সন্তিকং পাযাসি. সত্থাপিস্স আগমনং ওলোকেন্তোৰ নিসীদি. সো গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা সত্থারা সদ্ধিং পটিসম্মোদনং কত্ৰা ‘‘খমনীযং তে ভিক্খু, কিঞ্চি অতিরেকং অফাসুকং অত্থী’’তি পুচ্ছিতো আহ – ‘‘খমনীযং, ভন্তে, নত্থি মে কিঞ্চি অতিরেকং অফাসুকং, অপিচ খো পন মে অযং দহরসামণেরো ৰিয অঞ্ঞো অতিরেকগুণো ন দিট্ঠপুব্বো’’তি. ‘‘কিং পন ইমিনা কতং ভিক্খূ’’তি. সো আদিতো পট্ঠায সব্বং তং পৰত্তিং ভগৰতো আরোচেন্তো আহ – ‘‘এৰং, ভন্তে, মযা খমাপিযমানো মং এৰং ৰদেসি ‘নেৰেত্থ তুম্হাকং দোসো অত্থি, ন ময্হং. ৰট্টস্সেৰেসো দোসো, তুম্হে মা চিন্তযিত্থা’তি, ইতি মং অস্সাসেসিযেৰ, মযি নেৰ কোপং, ন দোসমকাসি, ন মে, ভন্তে, এৰরূপো গুণসম্পন্নো দিট্ঠপুব্বো’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘ভিক্খু খীণাসৰা নাম ন কস্সচি কুপ্পন্তি, ন দুস্সন্তি, সন্তিন্দ্রিযা সন্তমানসাৰ হোন্তী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯৬. ‘‘সন্তং তস্স মনং হোতি, সন্তা ৰাচা চ কম্ম চ;
সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তস্স, উপসন্তস্স তাদিনো’’তি.
তত্থ সন্তং তস্সাতি তস্স খীণাসৰসামণেরস্স অভিজ্ঝাদীনং অভাৰেন মনং সন্তমেৰ হোতি উপসন্তং নিব্বুতং. তথা মুসাৰাদাদীনং অভাৰেন ৰাচা চ পাণাতিপাতাদীনং অভাৰেন কাযকম্মঞ্চ সন্তমেৰ হোতি. সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তস্সাতি নযেন হেতুনা জানিত্ৰা পঞ্চহি ৰিমুত্তীহি ৰিমুত্তস্স. উপসন্তস্সাতি অব্ভন্তরে রাগাদীনং উপসমেন উপসন্তস্স. তাদিনোতি তথারূপস্স গুণসম্পন্নস্সাতি.
দেসনাৰসানে কোসম্বিৰাসীতিস্সত্থেরো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. সেসমহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
কোসম্বিৰাসীতিস্সত্থেরসামণেরৰত্থু সত্তমং.
৮. সারিপুত্তত্থেরৰত্থু
অস্সদ্ধোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সারিপুত্তত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি সমযে তিংসমত্তা আরঞ্ঞকা ভিক্খূ সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসীদিংসু. সত্থা তেসং সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তস্সূপনিস্সযং দিস্ৰা সারিপুত্তত্থেরং আমন্তেত্ৰা ‘‘সদ্দহসি ত্ৰং, সারিপুত্ত, সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপরিযোসান’’ন্তি (সং. নি. ৫.৫১৪) এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানি আরব্ভ পঞ্হং পুচ্ছি. থেরো ‘‘ন খ্ৰাহং, ভন্তে, এত্থ ভগৰতো সদ্ধায গচ্ছামি, সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… অমতপরিযোসানং. যেসঞ্হেতং, ভন্তে, অঞ্ঞাতং অস্স অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায, তে তত্থ পরেসং সদ্ধায গচ্ছেয্যুং. সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… অমতপরিযোসান’’ন্তি (সং. নি. ৫.৫১৪) এৰং তং পঞ্হং ব্যাকাসি. তং সুত্ৰা ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘সারিপুত্তত্থেরো মিচ্ছাগহণং নেৰ ৰিস্সজ্জেসি, অজ্জাপি সম্মাসম্বুদ্ধস্স ন সদ্দহতিযেৰা’’তি. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘কিং নামেতং, ভিক্খৰে, ৰদেথ. অহঞ্হি ‘পঞ্চিন্দ্রিযানি অভাৰেত্ৰা সমথৰিপস্সনং অৰড্ঢেত্ৰা মগ্গফলানি সচ্ছিকাতুং সমত্থো নাম অত্থীতি সদ্দহসি ত্ৰং সারিপুত্তো’তি পুচ্ছিং. সো ‘এৰং সচ্ছিকরোন্তো অত্থি নামাতি ন সদ্দহামি, ভন্তে’তি কথেসি. ন দিন্নস্স ৰা কতস্স ৰা ফলং ৰিপাকং ন সদ্দহতি, নাপি বুদ্ধাদীনং গুণং ন সদ্দহতি. এসো পন অত্তনা পটিৰিদ্ধেসু ঝানৰিপস্সনামগ্গফলধম্মেসু পরেসং সদ্ধায ন গচ্ছতি. তস্মা অনুপৰজ্জো’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯৭. ‘‘অস্সদ্ধো অকতঞ্ঞূ চ, সন্ধিচ্ছেদো চ যো নরো,
হতাৰকাসো ৰন্তাসো, স ৰে উত্তমপোরিসো’’তি.
তস্সথো – অত্তনো পটিৰিদ্ধগুণং পরেসং কথায ন সদ্দহতীতি অস্সদ্ধো. অকতং নিব্বানং জানাতীতি অকতঞ্ঞূ, সচ্ছিকতনিব্বানোতি অত্থো. ৰট্টসন্ধিং, সংসারসন্ধিং ছিন্দিত্ৰা ঠিতোতি সন্ধিচ্ছেদো. কুসলাকুসলকম্মবীজস্স খীণত্তা নিব্বত্তনাৰকাসো হতো অস্সাতি হতাৰকাসো. চতূহি মগ্গেহি কত্তব্বকিচ্চস্স কতত্তা,সব্বা আসা ইমিনা ৰন্তাতি ৰন্তাসো. সো এৰরূপো নরো. পটিৰিদ্ধলোকুত্তরধম্মতায পুরিসেসু উত্তমভাৰং পত্তোতি পুরিসুত্তমোতি.
গাথাৰসানে তে আরঞ্ঞকা তিংসমত্তা ভিক্খূ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিংসু. সেসজনস্সাপি সত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
সারিপুত্তত্থেরৰত্থু অট্ঠমং.
৯. খদিরৰনিযরেৰতত্থেরৰত্থু
গামে ৰাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো খদিরৰনিযরেৰতত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
আযস্মা হি সারিপুত্তো সত্তাসীতিকোটিধনং পহায পব্বজিত্ৰা চালা, উপচালা, সীসূপচালাতি তিস্সো ভগিনিযো, চুন্দো উপসেনোতি ইমে দ্ৰে চ ভাতরো পব্বাজেসি. রেৰতকুমারো একোৰ গেহে অৰসিট্ঠো. অথস্স মাতা চিন্তেসি – ‘‘মম পুত্তো উপতিস্সো এত্তকং ধনং পহায পব্বজিত্ৰা তিস্সো চ ভগিনিযো দ্ৰে চ ভাতরো পব্বাজেসি, রেৰতো একোৰ অৰসেসো. সচে ইমম্পি পব্বাজেস্সতি, এত্তকং নো ধনং নস্সিস্সতি, কুলৰংসো পচ্ছিজ্জিস্সতি, দহরকালেযেৰ নং ঘরাৰাসেন বন্ধিস্সামী’’তি. সারিপুত্তত্থেরোপি পটিকচ্চেৰ ভিক্খূ আণাপেসি ‘‘সচে, আৰুসো, রেৰতো পব্বজিতুকামো আগচ্ছতি, আগতমত্তমেৰ নং পব্বাজেয্যাথ, মম মাতাপিতরো মিচ্ছাদিট্ঠিকা, কিং তেহি আপুচ্ছিতেহি, অহমেৰ তস্স মাতা চ পিতা চা’’তি. মাতাপিস্স রেৰতকুমারং সত্তৰস্সিকমেৰ ঘরবন্ধনেন বন্ধিতুকামা সমানজাতিকে কুলে দারিকং ৰারেত্ৰা দিৰসং ৰৰত্থপেত্ৰা কুমারং মণ্ডেত্ৰা পসাধেত্ৰা মহতা পরিৰারেন সদ্ধিং আদায কুমারিকায ঞাতিঘরং অগমাসি. অথ নেসং কতমঙ্গলানং দ্ৰিন্নম্পি ঞাতকেসু সন্নিপতিতেসু উদকপাতিযং হত্থে ওতারেত্ৰা মঙ্গলানি ৰত্ৰা কুমারিকায ৰুড্ঢিং আকঙ্খমানা ঞাতকা ‘‘তৰ অয্যিকায দিট্ঠধম্মং পস্স, অয্যিকা ৰিয চিরং জীৰ, অম্মা’’তি আহংসু. রেৰতকুমারো ‘‘কো নু খো ইমিস্সা অয্যিকায দিট্ঠধম্মো’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কতরা ইমিস্সা অয্যিকা’’তি পুচ্ছি. অথ নং আহংসু, ‘‘তাত, কিং ন পস্সসি ইমং ৰীসৰস্সসতিকং খণ্ডদন্তং পলিতকেসং ৰলিত্তচং তিলকাহতগত্তং গোপানসিৰঙ্কং, এসা এতিস্সা অয্যিকা’’তি. ‘‘কিং পন অযম্পি এৰরূপা ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সচে জীৰিস্সতি, ভৰিস্সতি, তাতা’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘এৰরূপম্পি নাম সরীরং জরায ইমং ৰিপ্পকারং পাপুণিস্সতি, ইমং মে ভাতরা উপতিস্সেন দিট্ঠং ভৰিস্সতি, অজ্জেৰ মযা পলাযিত্ৰা পব্বজিতুং ৰট্টতী’’তি. অথ নং ঞাতকা কুমারিকায সদ্ধিং একযানং আরোপেত্ৰা আদায পক্কমিংসু.
সো থোকং গন্ত্ৰা সরীরকিচ্চং অপদিসিত্ৰা ‘‘ঠপেথ তাৰ যানং, ওতরিত্ৰা আগমিস্সামী’’তি যানা ওতরিত্ৰা একস্মিং গুম্বে থোকং পপঞ্চং কত্ৰা অগমাসি. পুনপি থোকং গন্ত্ৰা তেনেৰ অপদেসেন ওতরিত্ৰা অভিরুহি, পুনপি তথেৰ অকাসি. অথস্স ঞাতকা ‘‘অদ্ধা ইমস্স উট্ঠানানি ৰত্তন্তী’’তি সল্লক্খেত্ৰা নাতিদল়্হং আরক্খং করিংসু. সো পুনপি থোকং গন্ত্ৰা তেনেৰ অপদেসেন ওতরিত্ৰা ‘‘তুম্হে পাজেন্তো পুরতো গচ্ছথ, মযং পচ্ছতো সণিকং আগমিস্সামা’’তি ৰত্ৰা ওতরিত্ৰা গুম্বাভিমুখো অহোসি. ঞাতকাপিস্স ‘‘পচ্ছতো আগমিস্সতী’’তি সঞ্ঞায যানং পাজেন্তা গমিংসু. সোপি ততো পলাযিত্ৰা একস্মিং পদেসে তিংসমত্তা ভিক্খূ ৰসন্তি, তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘পব্বাজেথ মং, ভন্তে’’তি. ‘‘আৰুসো, ত্ৰং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো, মযং তে রাজপুত্তভাৰং ৰা অমচ্চপুত্তভাৰং ৰা ন জানাম, কথং পব্বাজেস্সামা’’তি? ‘‘তুম্হে মং, ভন্তে, ন জানাথা’’তি? ‘‘ন জানামাৰুসো’’তি. ‘‘অহং উপতিস্সস্স কনিট্ঠভাতিকো’’তি. ‘‘কো এস উপতিস্সো নামা’’তি? ‘‘ভন্তে, ভদ্দন্তা মম ভাতরং ‘সারিপুত্তো’তি ৰদন্তি, তস্মা মযা ‘উপতিস্সো’তি ৰুত্তে ন জানন্তী’’তি. ‘‘কিং পন ত্ৰং সারিপুত্তত্থেরস্স কনিট্ঠভাতিকো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি এহি, ভাতরা তে অনুঞ্ঞাতমেৰা’’তি ৰত্ৰা ভিক্খূ তস্স আভরণানি ওমুঞ্চাপেত্ৰা একমন্তং ঠপেত্ৰা তং পব্বাজেত্ৰা থেরস্স সাসনং পহিণিংসু. থেরো তং সুত্ৰা ভগৰতো আরোচেসি – ‘‘ভন্তে, ‘আরঞ্ঞিকভিক্খূহি কির রেৰতো পব্বাজিতো’তি সাসনং পহিণিংসু, গন্ত্ৰা তং পস্সিত্ৰা আগমিস্সামী’’তি. সত্থা ‘‘অধিৰাসেহি তাৰ, সারিপুত্তা’’তি গন্তুং ন অদাসি. থেরো পুন কতিপাহচ্চযেন সত্থারং আপুচ্ছি. সত্থা ‘‘অধিৰাসেহি তাৰ, সারিপুত্ত, মযম্পি আগমিস্সামা’’তি নেৰ গন্তুং অদাসি.
সামণেরোপি ‘‘সচাহং ইধ ৰসিস্সামি, ঞাতকা মং অনুবন্ধিত্ৰা পক্কোসিস্সন্তী’’তি তেসং ভিক্খূনং সন্তিকে যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হিত্ৰা পত্তচীৰরমাদায চারিকং চরমানো ততো তিংসযোজনিকে ঠানে খদিরৰনং গন্ত্ৰা অন্তোৰস্সেযেৰ তেমাসব্ভন্তরে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. থেরোপি পৰারেত্ৰা সত্থারং পুন তত্থ গমনত্থায আপুচ্ছি. সত্থা ‘‘মযম্পি গমিস্সাম, সারিপুত্তা’’তি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিক্খমি. থোকং গতকালে আনন্দত্থেরো দ্ৰেধাপথে ঠত্ৰা সত্থারং আহ – ‘‘ভন্তে, রেৰতস্স সন্তিকং গমনমগ্গেসু অযং পরিহারপথো সট্ঠিযোজনিকো মনুস্সাৰাসো, অযং উজুমগ্গো তিংসযোজনিকো অমনুস্সপরিগ্গহিতো, কতরেন গচ্ছামা’’তি. ‘‘সীৰলি, পন, আনন্দ, অম্হেহি সদ্ধিং আগতো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘সচে, সীৰলি, আগতো, উজুমগ্গমেৰ গণ্হাহী’’তি. সত্থা কির ‘‘অহং তুম্হাকং যাগুভত্তং উপ্পাদেস্সামি, উজুমগ্গং গণ্হাহী’’তি অৰত্ৰা ‘‘তেসং তেসং জনানং পুঞ্ঞস্স ৰিপাকদানট্ঠানং এত’’ন্তি ঞত্ৰা ‘‘সচে, সীৰলি, আগতো, উজুমগ্গং গণ্হাহী’’তি আহ. সত্থরি পন তং মগ্গং পটিপন্নে দেৰতা ‘‘অম্হাকং অয্যস্স সীৰলিত্থেরস্স সক্কারং করিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা একেকযোজনে ৰিহারে কারেত্ৰা একযোজনতো উদ্ধং গন্তুং অদত্ৰা পাতো ৰুট্ঠায দিব্বযাগুআদীনি গহেত্ৰা, ‘‘অয্যো, নো সীৰলিত্থেরো কহং নিসিন্নো’’তি ৰিচরন্তি. থেরো অত্তনো অভিহটং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দাপেসি. এৰং সত্থা সপরিৰারো তিংসযোজনিকং কন্তারং সীৰলিত্থেরস্স পুঞ্ঞং অনুভৰমানোৰ আগমাসি. রেৰতত্থেরোপি সত্থু আগমনং ঞত্ৰা ভগৰতো গন্ধকুটিং মাপেত্ৰা পঞ্চ কূটাগারসতানি, পঞ্চ চঙ্কমনসতানি, পঞ্চরত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানসতানি চ মাপেসি. সত্থা তস্স সন্তিকে মাসমত্তমেৰ ৰসি. তস্মিং ৰসমানোপি সীৰলিত্থেরস্সেৰ পুঞ্ঞং অনুভৰি.
তত্থ পন দ্ৰে মহল্লকভিক্খূ সত্থু খদিরৰনং পৰিসনকালে এৰং চিন্তযিংসু – ‘‘অযং ভিক্খু এত্তকং নৰকম্মং করোন্তো কিং সক্খিস্সতি সমণধম্মং কাতুং, সত্থা ‘সারিপুত্তস্স কনিট্ঠো’তি মুখোলোকনকিচ্চং করোন্তো এৰরূপস্স নৰকম্মিকস্স ভিক্খুস্স সন্তিকং আগতো’’তি. সত্থাপি তং দিৰসং পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেত্ৰা তে ভিক্খূ দিস্ৰা তেসং চিত্তাচারং অঞ্ঞাসি. তস্মা তত্থ মাসমত্তং ৰসিত্ৰা নিক্খমনদিৰসে যথা তে ভিক্খূ অত্তনো তেলনাল়িঞ্চ উদকতুম্বঞ্চ উপাহনানি চ পমুস্সন্তি, তথা অধিট্ঠহিত্ৰা নিক্খমন্তো ৰিহারূপচারতো বহি নিক্খন্তকালে ইদ্ধিং ৰিস্সজ্জেসি. অথ তে ভিক্খূ ‘‘মযা ইদঞ্চিদঞ্চ পমুট্ঠং, মযাপি পমুট্ঠ’’ন্তি উভোপি নিৰত্তিত্ৰা তং ঠানং অসল্লক্খেত্ৰা খদিররুক্খকণ্টকেহি ৰিজ্ঝমানা ৰিচরিত্ৰা একস্মিং খদিররুক্খে ওলম্বন্তং অত্তনো ভণ্ডকং দিস্ৰা আদায পক্কমিংসু. সত্থাপি ভিক্খুসঙ্ঘং আদায পুন মাসমত্তেনেৰ সীৰলিত্থেরস্স পুঞ্ঞং অনুভৰমানো পটিগন্ত্ৰা পুব্বারামং পাৰিসি.
অথ তে মহল্লকভিক্খূ পাতোৰ মুখং ধোৰিত্ৰা ‘‘আগন্তুকভত্তদাযিকায ৰিসাখায ঘরং যাগুং পিৰিস্সামা’’তি গন্ত্ৰা যাগুং পিৰিত্ৰা খজ্জকং খাদিত্ৰা নিসীদিংসু. অথ নে ৰিসাখা পুচ্ছি – ‘‘তুম্হেপি, ভন্তে, সত্থারা সদ্ধিং রেৰতত্থেরস্স ৰসনট্ঠানং অগমিত্থা’’তি. ‘‘আম, উপাসিকেতি, রমণীযং, ভন্তে, থেরস্স ৰসনট্ঠান’’ন্তি. ‘‘কুতো তস্স রমণীযতা সেতকণ্টকখদিররুক্খগহনং পেতানং নিৰাসনট্ঠানসদিসং উপাসিকে’’তি. অথঞ্ঞে দ্ৰে দহরভিক্খূ আগমিংসু. উপাসিকা তেসম্পি যাগুখজ্জকং দত্ৰা তথেৰ পটিপুচ্ছি. তে আহংসু – ‘‘ন সক্কা উপাসিকে ৰণ্ণেতুং, সুধম্মদেৰসভাসদিসং ইদ্ধিযা অভিসঙ্খতং ৰিয থেরস্স ৰসনট্ঠান’’ন্তি. উপাসিকা চিন্তেসি – ‘‘পঠমং আগতা ভিক্খূ অঞ্ঞথা ৰদিংসু, ইমে অঞ্ঞথা ৰদন্তি, পঠমং আগতা ভিক্খূ কিঞ্চিদেৰ পমুস্সিত্ৰা ইদ্ধিযা ৰিস্সট্ঠকালে পটিনিৰত্তিত্ৰা গতা ভৰিস্সন্তি, ইমে পন ইদ্ধিযা অভিসঙ্খরিত্ৰা নিম্মিতকালে গতা ভৰিস্সন্তী’’তি অত্তনো পণ্ডিতভাৰেন এতমত্থং ঞত্ৰা ‘‘সত্থারং আগতকালে পুচ্ছিস্সামী’’তি অট্ঠাসি. ততো মুহুত্তংযেৰ সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো ৰিসাখায গেহং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. সা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং সক্কচ্চং পরিৰিসিত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পটিপুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি সদ্ধিং গতভিক্খূসু একচ্চে রেৰতত্থেরস্স ৰসনট্ঠানং ‘খদিরগহনং অরঞ্ঞ’ন্তি ৰদন্তি, একচ্চে ‘রমণীয’ন্তি, কিং নু খো এত’’ন্তি? তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘উপাসিকে গামো ৰা হোতু অরঞ্ঞং ৰা, যস্মিং ঠানে অরহন্তো ৰিহরন্তি, তং রমণীযমেৰা’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯৮. ‘‘গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞে, নিন্নে ৰা যদি ৰা থলে;
যত্থ অরহন্তো ৰিহরন্তি, তং ভূমিরামণেয্যক’’ন্তি.
তত্থ কিঞ্চাপি অরহন্তো গামন্তে কাযৰিৰেকং ন লভন্তি, চিত্তৰিৰেকং পন লভন্তেৰ. তেসঞ্হি দিব্বপটিভাগানিপি আরম্মণানি চিত্তং চালেতুং ন সক্কোন্তি. তস্মা গামো ৰা হোতু অরঞ্ঞাদীনং ৰা অঞ্ঞতরং, যত্থ অরহন্তো ৰিহরন্তি, তং ভূমিরামণেয্যকন্তি সো ভূমিপদেসো রমণীযো এৰাতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
অপরেন সমযেন ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, কেন নু খো কারণেন আযস্মা সীৰলিত্থেরো সত্তদিৰসসত্তমাসাধিকানি সত্ত ৰস্সানি মাতু কুচ্ছিযং ৰসি, কেন নিরযে পচ্চি, কেন নিস্সন্দেন লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো জাতো’’তি? সত্থা তং কথং সুত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, কিং কথেথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইদং নামা’’তি ৰুত্তে তস্সাযস্মতো পুব্বকম্মং কথেন্তো আহ –
ভিক্খৰে, ইতো একনৰুতিকপ্পে ৰিপস্সী ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা একস্মিং সমযে জনপদচারিকং চরিত্ৰা পিতু নগরং পচ্চাগমাসি. রাজা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স আগন্তুকদানং সজ্জেত্ৰা নাগরানং সাসনং পেসেসি ‘‘আগন্ত্ৰা ময্হং দানে সহাযকা হোন্তূ’’তি. তে তথা কত্ৰা ‘‘রঞ্ঞা দিন্নদানতো অতিরেকতরং দস্সামা’’তি সত্থারং নিমন্তেত্ৰা পুনদিৰসে দানং পটিযাদেত্ৰা রঞ্ঞো সাসনং পহিণিংসু. রাজা আগন্ত্ৰা তেসং দানং দিস্ৰা ‘‘ইতো অধিকতরং দস্সামী’’তি পুনদিৰসত্থায সত্থারং নিমন্তেসি, নেৰ রাজা নাগরে পরাজেতুং সক্খি, ন নাগরা রাজানং. নাগরা ছট্ঠে ৰারে ‘‘স্ৰে দানি যথা ‘ইমস্মিং দানে ইদং নাম নত্থী’তি ন সক্কা হোতি ৰত্তুং, এৰং দানং দস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা পুনদিৰসে দানং পটিযাদেত্ৰা ‘‘কিং নু খো এত্থ নত্থী’’তি ওলোকেন্তা অল্লমধুমেৰ ন অদ্দসংসু. পক্কমধু পন বহুং অত্থি. তে অল্লমধুস্সত্থায চতূসু নগরদ্ৰারেসু চত্তারি কহাপণসহস্সানি গাহাপেত্ৰা পহিণিংসু. অথেকো জনপদমনুস্সো গামভোজকং পস্সিতুং আগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে মধুপটলং দিস্ৰা মক্খিকা পলাপেত্ৰা সাখং ছিন্দিত্ৰা সাখাদণ্ডকেনেৰ সদ্ধিং মধুপটলং আদায ‘‘গামভোজকস্স দস্সামী’’তি নগরং পাৰিসি. মধুঅত্থায গতো তং দিস্ৰা, ‘‘অম্ভো, ৰিক্কিণিযং মধু’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন ৰিক্কিণিযং, সামী’’তি. ‘‘হন্দ, ইমং কহাপণং গহেত্ৰা দেহী’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইমং মধুপটলং পাদমত্তম্পি ন অগ্ঘতি, অযং পন কহাপণং দেতি. বহুকহাপণকো মঞ্ঞে, মযা ৰড্ঢেতুং ৰট্টতী’’তি. অথ নং ‘‘ন দেমী’’তি আহ, ‘‘তেন হি দ্ৰে কহাপণে গণ্হাহী’’তি. ‘‘দ্ৰীহিপি ন দেমী’’তি. এৰং তাৰ ৰড্ঢেসি, যাৰ সো ‘‘তেন হি ইদং সহস্সং গণ্হাহী’’তি ভণ্ডিকং উপনেসি.
অথ নং সো আহ – ‘‘কিং নু খো ত্ৰং উম্মত্তকো, উদাহু কহাপণানং ঠপনোকাসং ন লভসি, পাদম্পি ন অগ্ঘনকং মধুং ‘সহস্সং গহেত্ৰা দেহী’তি ৰদসি, ‘কিং নামেত’’’ন্তি? ‘জানামহং, ভো, ইমিনা পন মে কম্মং অত্থি, তেনেৰং ৰদামী’তি. ‘‘কিং কম্মং, সামী’’তি? ‘‘অম্হেহি ৰিপস্সীবুদ্ধস্স অট্ঠসট্ঠিসমণসহস্সপরিৰারস্স মহাদানং সজ্জিতং, তত্রেকং অল্লমধুমেৰ নত্থি, তস্মা এৰং গণ্হামী’’তি. এৰং, সন্তে, নাহং মূলেন দস্সামি, সচে ‘‘অহম্পি দানে পত্তিং লভিস্সামি, দস্সামী’’তি. সো গন্ত্ৰা নাগরানং তমত্থং আরোচেসি. নাগরা তস্স সদ্ধায বলৰভাৰং ঞত্ৰা, ‘‘সাধু, পত্তিকো হোতূ’’তি পটিজানিংসু, তে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিসীদাপেত্ৰা যাগুখজ্জকং দত্ৰা মহতিং সুৰণ্ণপাতিং আহরাপেত্ৰা মধুপটলং পীল়াপেসুং. তেনেৰ মনুস্সেন পণ্ণাকারত্থায দধিৰারকোপি আহটো অত্থি, সো তম্পি দধিং পাতিযং আকিরিত্ৰা তেন মধুনা সংসন্দিত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স আদিতো পট্ঠায অদাসি. তং যাৰদত্থং গণ্হন্তানং সব্বেসং পাপুণি উত্তরিম্পি অৰসিট্ঠং অহোসিযেৰ. ‘‘এৰং থোকং মধু কথং তাৰ বহূনং পাপুণী’’তি ন চিন্তেতব্বং. তঞ্হি বুদ্ধানুভাৰেন পাপুণি. বুদ্ধৰিসযো ন চিন্তেতব্বো. চত্তারি হি ‘‘অচিন্তেয্যানী’’তি (অ. নি. ৪.৭৭) ৰুত্তানি. তানি চিন্তেন্তো উম্মাদস্সেৰ ভাগী হোতীতি. সো পুরিসো এত্তকং কম্মং কত্ৰা আযুপরিযোসানে দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা এত্তকং কালং সংসরন্তো একস্মিং সমযে দেৰলোকা চৰিত্ৰা বারাণসিযং রাজকুলে নিব্বত্তো পিতু অচ্চযেন রজ্জং পাপুণি. সো ‘‘একং নগরং গণ্হিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা পরিৰারেসি, নাগরানঞ্চ সাসনং পহিণি ‘‘রজ্জং ৰা মে দেন্তু যুদ্ধং ৰা’’তি. তে ‘‘নেৰ রজ্জং দস্সাম, ন যুদ্ধ’’ন্তি ৰত্ৰা চূল়দ্ৰারেহি নিক্খমিত্ৰা দারূদকাদীনি আহরন্তি, সব্বকিচ্চানি করোন্তি.
ইতরোপি চত্তারি মহাদ্ৰারানি রক্খন্তো সত্তমাসাধিকানি সত্ত ৰস্সানি নগরং উপরুন্ধি. অথস্স মাতা ‘‘কিং মে পুত্তো করোতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইদং নাম দেৰী’’তি তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘বালো মম পুত্তো, গচ্ছথ, তস্স ‘চূল়দ্ৰারানিপি পিধায নগরং উপরুন্ধতূ’তি ৰদেথা’’তি. সো মাতু সাসনং সুত্ৰা তথা অকাসি. নাগরাপি বহি নিক্খমিতুং অলভন্তা সত্তমে দিৰসে অত্তনো রাজানং মারেত্ৰা তস্স রজ্জং অদংসু. সো ইমং কম্মং কত্ৰা আযুপরিযোসানে অৰীচিম্হি নিব্বত্তিত্ৰা যাৰাযং পথৰী যোজনমত্তং উস্সন্না, তাৰ নিরযে পচ্চিত্ৰা চতুন্নং চূল়দ্ৰারানং পিদহিতত্তা ততো চুতো তস্সা এৰ মাতু কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা সত্তমাসাধিকানি সত্ত ৰস্সানি অন্তোকুচ্ছিস্মিং ৰসিত্ৰা সত্ত দিৰসানি যোনিমুখে তিরিযং নিপজ্জি. এৰং, ভিক্খৰে, সীৰলি, তদা নগরং উপরুন্ধিত্ৰা গহিতকম্মেন এত্তকং কালং নিরযে পচ্চিত্ৰা চতুন্নং চূল়দ্ৰারানং পিদহিতত্তা ততো চুতো তস্সা এৰ মাতু কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা এত্তকং কালং কুচ্ছিযং ৰসি. নৰমধুনো দিন্নত্তা লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো জাতোতি.
পুনেকদিৰসং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘অহো সামণেরস্স লাভো, অহো পুঞ্ঞং, যেন এককেন পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং পঞ্চকূটাগারসতাদীনি কতানী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, ময্হং পুত্তস্স নেৰ পুঞ্ঞং অত্থি, ন পাপং, উভযমস্স পহীন’’ন্তি ৰত্ৰা ব্রাহ্মণৰগ্গে ইমং গাথমাহ –
‘‘যোধ পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ, উভো সঙ্গমুপচ্চগা;
অসোকং ৰিরজং সুদ্ধং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১২);
খদিরৰনিযরেৰতত্থেরৰত্থু নৰমং.
১০. অঞ্ঞতরইত্থিৰত্থু
রমণীযানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ইত্থিং আরব্ভ কথেসি.
একো কির পিণ্ডপাতিকো ভিক্খু সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা একং জিণ্ণউয্যানং পৰিসিত্ৰা সমণধম্মং করোতি. একা নগরসোভিনী ইত্থী পুরিসেন সদ্ধিং ‘‘অহং অসুকট্ঠানং নাম গমিস্সামি, ত্ৰং তত্থ আগচ্ছেয্যাসী’’তি সঙ্কেতং কত্ৰা অগমাসি. সো পুরিসো নাগচ্ছি. সা তস্স আগমনমগ্গং ওলোকেন্তী তং অদিস্ৰা উক্কণ্ঠিত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিচরমানা তং উয্যানং পৰিসিত্ৰা থেরং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নং দিস্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকযমানা অঞ্ঞং কঞ্চি অদিস্ৰা ‘‘অযঞ্চ পুরিসো এৰ, ইমস্স চিত্তং পমোহেস্সামী’’তি তস্স পুরতো ঠত্ৰা পুনপ্পুনং নিৰত্থসাটকং মোচেত্ৰা নিৰাসেতি, কেসে মুঞ্চিত্ৰা বন্ধতি, পাণিং পহরিত্ৰা হসতি. থেরস্স সংৰেগো উপ্পজ্জিত্ৰা সকলসরীরং ফরি. সো ‘‘কিং নু খো ইদ’’ন্তি চিন্তেসি. সত্থাপি ‘‘মম সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ‘সমণধম্মং করিস্সামী’তি গতস্স ভিক্খুনো কা নু খো পৰত্তী’’তি উপধারেন্তো তং ইত্থিং দিস্ৰা তস্সা অনাচারকিরিযং, থেরস্স চ সংৰেগুপ্পত্তিং ঞত্ৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ তেন সদ্ধিং কথেসি – ‘‘ভিক্খু, কামগৰেসকানং অরমণট্ঠানমেৰ ৰীতরাগানং রমণট্ঠানং হোতী’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ওভাসং ফরিত্ৰা তস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৯৯. ‘‘রমণীযানি অরঞ্ঞানি, যত্থ ন রমতী জনো;
ৰীতরাগা রমিস্সন্তি, ন তে কামগৰেসিনো’’তি.
তত্থ অরঞ্ঞানীতি সুপুপ্ফিততরুৰনসণ্ডপটিমণ্ডিতানি ৰিমলসলিলসম্পন্নানি অরঞ্ঞানি নাম রমণীযানি. যত্থাতি যেসু অরঞ্ঞেসু ৰিকসিতেসু পদুমৰনেসু গামমক্খিকা ৰিয কামগৰেসকো জনো ন রমতি. ৰীতরাগাতি ৰিগতরাগা পন খীণাসৰা নাম ভমরমধুকরা ৰিয পদুমৰনেসু তথারূপেসু অরঞ্ঞেসু রমিস্সন্তি. কিং কারণা? ন তে কামপৰেসিনো, যস্মা তে কামগৰেসিনো ন হোন্তীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে সো থেরো যথানিসিন্নোৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিত্ৰা আকাসেনাগন্ত্ৰা থুতিং করোন্তো তথাগতস্স পাদে ৰন্দিত্ৰা অগমাসীতি.
অঞ্ঞতরইত্থিৰত্থু দসমং.
অরহন্তৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সত্তমো ৰগ্গো.