১. অঞ্ঞতরপুরিসৰত্থু
দীঘা জাগরতো রত্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পসেনদিকোসলঞ্চেৰ অঞ্ঞতরঞ্চ পুরিসং আরব্ভ কথেসি.
রাজা কির পসেনদি কোসলো একস্মিং ছণদিৰসে অলঙ্কতপটিযত্তং সব্বসেতং একং পুণ্ডরীকং নাম হত্থিং অভিরুয্হ মহন্তেন রাজানুভাৰেন নগরং পদক্খিণং করোতি. উস্সারণায ৰত্তমানায লেড্ডুদণ্ডাদীহি পোথিযমানো মহাজনো পলাযন্তো গীৰং পরিৰট্টেত্ৰাপি ওলোকেতিযেৰ. রাজূনং কির সুদিন্নদানস্সেতং ফলং. অঞ্ঞতরস্সাপি দুগ্গতপুরিসস্স ভরিযা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপরিতলে ঠিতা একং ৰাতপানকৰাটং ৰিৰরিত্ৰা রাজানং ওলোকেত্ৰাৰ অপগচ্ছি. রঞ্ঞো পুণ্ণচন্দো ৰলাহকন্তরং পৰিট্ঠো ৰিয উপট্ঠাসি. সো তস্সা পটিবদ্ধচিত্তো হত্থিক্খন্ধতো পতনাকারপ্পত্তো ৰিয হুত্ৰা খিপ্পং নগরং পদক্খিণং কত্ৰা অন্তেপুরং পৰিসিত্ৰা একং ৰিস্সাসকং অমচ্চং আহ – ‘‘অসুকট্ঠানে তে মযা ওলোকিতপাসাদো দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘তত্থেকং ইত্থিং অদ্দসা’’তি? ‘‘অদ্দসং, দেৰা’’তি. ‘‘গচ্ছ, তস্সা সসামিকঅসামিকভাৰং জানাহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তস্সা সসামিকভাৰং ঞত্ৰা আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো ‘‘সসামিকা’’তি আরোচেসি. অথ রঞ্ঞা ‘‘তেন হি তস্সা সামিকং পক্কোসাহী’’তি ৰুত্তে সো গন্ত্ৰা, ‘‘এহি, ভো, রাজা তং পক্কোসতী’’তি আহ. সো ‘‘ভরিযং মে নিস্সায ভযেন উপ্পন্নেন ভৰিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা রঞ্ঞো আণং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো গন্ত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং রাজা ‘‘মং ইতো পট্ঠায উপট্ঠাহী’’তি আহ. ‘‘অলং, দেৰ, অহং অত্তনো কম্মং কত্ৰা তুম্হাকং সুঙ্কং দদামি, ঘরেযেৰ মে জীৰিকা হোতূ’’তি. ‘‘তৰ সুঙ্কেন ময্হং অত্থো নত্থি, অজ্জতো পট্ঠায মং উপট্ঠাহী’’তি তস্স ফলকঞ্চ আৰুধঞ্চ দাপেসি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘কঞ্চিদেৰস্স দোসং আরোপেত্ৰা ঘাতেত্ৰা ভরিযং গণ্হিস্সামী’’তি. অথ নং সো মরণভযভীতো অপ্পমত্তো হুত্ৰা উপট্ঠাসি.
রাজা তস্স দোসং অপস্সন্তো কামপরিল়াহে ৰড্ঢন্তে ‘‘একমস্স দোসং আরোপেত্ৰা রাজাণং করিস্সামী’’তি পক্কোসাপেত্ৰা এৰমাহ – ‘‘অম্ভো ইতো যোজনমত্থকে নদিযা অসুকট্ঠানং নাম গন্ত্ৰা সাযং মম ন্হানৰেলায কুমুদুপ্পলানি চেৰ অরুণৰতীমত্তিকঞ্চ আহর. সচে তস্মিং খণে নাগচ্ছসি, আণং তে করিস্সামী’’তি. সেৰকো কির চতূহিপি দাসেহি পতিকিট্ঠতরো. ধনক্কীতাদযো হি দাসা ‘‘সীসং মে রুজ্জতি, পিট্ঠি মে রুজ্জতী’’তি ৰত্ৰা অচ্ছিতুং লভন্তিযেৰ. সেৰকস্সেতং নত্থি, আণত্তকম্মং কাতুমেৰ ৰট্টতি. তস্মা সো ‘‘অৰস্সং মযা গন্তব্বং, কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকা নাম নাগভৰনে উপ্পজ্জতি, অহং কুহিং লভিস্সামী’’তি চিন্তেন্তো মরণভযভীতো ৰেগেন গেহং গন্ত্ৰা, ‘‘ভদ্দে, নিট্ঠিতং মে ভত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘উদ্ধনমত্থকে, সামী’’তি. সো যাৰ ভত্তং ওতরতি, তাৰ সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো উল়ুঙ্কেন কঞ্জিকং হরাপেত্ৰা যথালদ্ধেন ব্যঞ্জনেন সদ্ধিং অল্লমেৰ ভত্তং পচ্ছিযং ওপীল়েত্ৰা আদায যোজনিকং মগ্গং পক্খন্দো, তস্স গচ্ছন্তস্সেৰ ভত্তং পক্কং অহোসি. সো অনুচ্ছিট্ঠং কত্ৰাৰ থোকং ভত্তং অপনেত্ৰা ভুঞ্জন্তো একং অদ্ধিকং দিস্ৰা মযা অপনেত্ৰা ঠপিতং থোকং অনুচ্ছিট্ঠং ভত্তমেৰ অত্থি গহেত্ৰা ভুঞ্জ সামীতি. সো গণ্হিত্ৰা ভুঞ্জি. ইতরোপি ভুঞ্জিত্ৰা একং ভত্তমুট্ঠিং উদকে খিপিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা মহন্তেন সদ্দেন ‘‘ইমস্মিং নদীপদেসে অধিৰত্থা নাগা সুপণ্ণা দেৰতা চ ৰচনং মে সুণন্তু, রাজা ময্হং আণং কাতুকামো ‘কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকং আহরা’তি মং আণাপেসি, অদ্ধিকমনুস্সস্স চ মে ভত্তং দিন্নং, তং সহস্সানিসংসং, উদকে মচ্ছানং দিন্নং, তং সতানিসংসং. এত্তকং পুঞ্ঞফলং তুম্হাকং পত্তিং কত্ৰা দম্মি, ময্হং কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকং আহরথা’’তি তিক্খত্তুং অনুস্সাৰেসি. তত্থ অধিৰত্থো নাগরাজা তং সদ্দং সুত্ৰা মহল্লকৰেসেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কিং ৰদেসী’’তি আহ. সো পুনপি তথেৰ ৰত্ৰা ‘‘ময্হং তং পত্তিং দেহী’’তি ৰুত্তে, ‘‘দেমী’’তি আহ. পুনপি ‘‘দেহী’’তি ৰুত্তে, ‘‘দেমি, সামী’’তি আহ. এৰং সো দ্ৰে তযো ৰারে পত্তিং আহরাপেত্ৰা কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকং অদাসি.
রাজা পন চিন্তেসি – ‘‘মনুস্সা নাম বহুমাযা, সচে সো কেনচি উপাযেন লভেয্য, কিচ্চং মে ন নিপ্ফজ্জেয্যা’’তি. সো কালস্সেৰ দ্ৰারং পিদহাপেত্ৰা মুদ্দিকং অত্তনো সন্তিকং আহরাপেসি. ইতরোপি পুরিসো রঞ্ঞো ন্হানৰেলাযমেৰাগন্ত্ৰা দ্ৰারং অলভন্তো দ্ৰারপালং পক্কোসেত্ৰা ‘‘দ্ৰারং ৰিৰরা’’তি আহ. ‘‘ন সক্কা ৰিৰরিতুং, রাজা কালস্সেৰ মুদ্দিকং দত্ৰা রাজগেহং আহরাপেসী’’তি. সো ‘‘রাজদূতো অহং, দ্ৰারং ৰিৰরা’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘দ্ৰারং অলভন্তো নত্থি মে ইদানি জীৰিতং. কিং নু খো করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দ্ৰারস্স উপরিউম্মারে মত্তিকাপিণ্ডং খিপিত্ৰা তস্সূপরি পুপ্ফানি লগ্গেত্ৰা মহাসদ্দং করোন্তো, ‘‘অম্ভো, নগরৰাসিনো রঞ্ঞো মযা আণত্তিযা গতভাৰং জানাথ, রাজা মং অকারণেন ৰিনাসেতুকামো’’তি তিক্খত্তুং ৰিরৰিত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ভিক্খূ নাম মুদুহদযা, ৰিহারং গন্ত্ৰা নিপজ্জিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানমকাসি. ইমে হি নাম সত্তা সুখিতকালে ভিক্খূনং অত্থিভাৰম্পি অজানিত্ৰা দুক্খাভিভূতকালে ৰিহারং গন্তুকামা হোন্তি, তস্মা সোপি ‘‘মে অঞ্ঞং তাণং নত্থী’’তি ৰিহারং গন্ত্ৰা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে নিপজ্জি. অথ রঞ্ঞোপি তং রত্তিং নিদ্দং অলভন্তস্স তং ইত্থিং অনুস্সরন্তস্স কামপরিল়াহো উপ্পজ্জি. সো চিন্তেসি – ‘‘ৰিভাতক্খণেযেৰ তং পুরিসং ঘাতাপেত্ৰা তং ইত্থিং আনেস্সামী’’তি.
তস্মিং খণেযেৰ সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তা চত্তারো পুরিসা পক্কুথিতায উক্খলিযা তণ্ডুলা ৰিয সম্পরিৰত্তকং পচ্চমানা তিংসায ৰস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৰা অপরেহি তিংসায ৰস্সসহস্সেহি পুন মুখৰট্টিযং পাপুণিংসু. তে সীসং উক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকেত্ৰা একেকং গাথং ৰত্তুকামা ৰত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খরং ৰত্ৰা পরিৰত্তিত্ৰা লোহকুম্ভিমেৰ পৰিট্ঠা. রাজা নিদ্দং অলভন্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তরে তং সদ্দং সুত্ৰা ভীতো উত্রস্তমানসো ‘‘কিং নু খো ময্হং জীৰিতন্তরাযো ভৰিস্সতি, উদাহু মে অগ্গমহেসিযা, উদাহু মে রজ্জং ৰিনস্সিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো সকলরত্তিং অক্খীনি নিমীলেতুং নাসক্খি. সো অরুণুগ্গমনৰেলায এৰ পুরোহিতং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘আচরিয, মযা মজ্ঝিমযামসমনন্তরে মহন্তা ভেরৰসদ্দা সুতা, ‘রজ্জস্স ৰা অগ্গমহেসিযা ৰা ময্হং ৰা কস্স অন্তরাযো ভৰিস্সতী’তি ন জানামি, তেন মে ত্ৰং পক্কোসাপিতো’’তি আহ. মহারাজ, কিং তে সদ্দা সুতাতি? ‘‘আচরিয, দু-ইতি স-ইতি ন-ইতি সো-ইতীতি ইমে সদ্দে অস্সোসিং, ইমেসং নিপ্ফত্তিং উপধারেহী’’তি. ব্রাহ্মণস্স মহাঅন্ধকারং পৰিট্ঠস্স ৰিয ন কিঞ্চি পঞ্ঞাযতি, ‘‘ন জানামী’’তি ৰুত্তে ‘‘পন লাভসক্কারো মে পরিহাযিস্সতী’’তি ভাযিত্ৰা ‘‘ভারিযং, মহারাজা’’তি আহ. ‘‘কিং, আচরিযা’’তি? ‘‘জীৰিতন্তরাযো তে পঞ্ঞাযতী’’তি. সো দ্ৰিগুণং ভীতো, ‘‘আচরিয, অত্থি কিঞ্চি পন পটিঘাতকারণ’’ন্তি আহ. ‘‘অত্থি, মহারাজ, মা ভাযি, অহং তযো ৰেদে জানামী’’তি. ‘‘কিং পন লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৰা জীৰিতং লভিস্সসি, দেৰা’’তি. ‘‘কিং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? হত্থিসতং অস্সসতং উসভসতং ধেনুসতং অজসতং উরব্ভসতং কুক্কুটসতং সূকরসতং দারকসতং দারিকাসতন্তি এৰং একেকং পাণজাতিং সতং সতং কত্ৰা গণ্হাপেন্তো ‘‘সচে মিগজাতিমেৰ গণ্হাপেস্সামি, ‘অত্তনো খাদনীযমেৰ গণ্হাপেতী’তি ৰক্খন্তী’’তি হত্থিঅস্সমনুস্সেপি গণ্হাপেতি. রাজা ‘‘মম জীৰিতমেৰ ময্হং লাভো’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘সব্বপাণে সীঘং গণ্হথা’’তি আহ. আণত্তমনুস্সা অধিকতরং গণ্হিংসু. ৰুত্তম্পি চেতং কোসলসংযুত্তে –
‘‘তেন খো পন সমযেন রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, পঞ্চ চ উসভসতানি পঞ্চ চ ৰচ্ছতরসতানি পঞ্চ চ ৰচ্ছতরিসতানি পঞ্চ চ অজসতানি পঞ্চ চ উরব্ভসতানি থূণূপনীতানি হোন্তি যঞ্ঞত্থায. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৰা পেস্সাতি ৰা কম্মকরাতি ৰা, তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা রুদমানা পরিকম্মানি করোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২০).
মহাজনো অত্তনো অত্তনো পুত্তধীতুঞাতীনং অত্থায পরিদেৰমানো মহাসদ্দমকাসি, মহাপথৰীউন্দ্রিযনসদ্দো ৰিয অহোসি. অথ মল্লিকা দেৰী তং সদ্দং সুত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কিং নু খো তে, মহারাজ, ইন্দ্রিযানি অপাকতিকানি, কিলন্তরূপানি ৰিয পঞ্ঞাযন্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং তুয্হং, মল্লিকে, ত্ৰং মম কণ্ণমূলেন আসিৰিসম্পি গচ্ছন্তং ন জানাসী’’তি? ‘‘কিং পনেতং, দেৰা’’তি? ‘‘রত্তিভাগে মে এৰরূপো নাম সদ্দো সুতো, স্ৰাহং পুরোহিতং পুচ্ছিত্ৰা জীৰিতন্তরাযো তে পঞ্ঞাযতি, সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৰা জীৰিতং লভিস্সসী’’তি সুত্ৰা ‘‘মম জীৰিতমেৰ ময্হং লাভো’’তি ইমে পাণে গণ্হাপেসিন্তি. মল্লিকা দেৰী, ‘‘অন্ধবালোসি, মহারাজ, কিঞ্চাপি মহাভক্খোসি, অনেকসূপব্যঞ্জনৰিকতিকং দোণপাকং ভোজনং ভুঞ্জসি, দ্ৰীসু রট্ঠেসু রজ্জং কারেসি, পঞ্ঞা পন তে মন্দা’’তি আহ. ‘‘কস্মা এৰং ৰদেসি, দেৰী’’তি? ‘‘কহং তযা অঞ্ঞস্স মরণেন অঞ্ঞস্স জীৰিতলাভো দিট্ঠপুব্বো, অন্ধবালস্স ব্রাহ্মণস্স কথং গহেত্ৰা কস্মা মহাজনস্স উপরি দুক্খং খিপসি, ধুরৰিহারে সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গপুগ্গলো অতীতাদীসু অপ্পটিহতঞাণো সত্থা ৰসতি, তং পুচ্ছিত্ৰা তস্সোৰাদং করোহী’’তি ৰুত্তে রাজা সল্লহুকেহি যানেহি মল্লিকায সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা মরণভযতজ্জিতো কিঞ্চি ৰত্তুং অসক্কোন্তো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি.
অথ নং সত্থা ‘‘হন্দ কুতো নু ত্ৰং, মহারাজ, আগচ্ছসি দিৰা দিৰস্সা’’তি পঠমতরং আলপি. সো তুণ্হীযেৰ নিসীদি. ততো মল্লিকা ভগৰতো আরোচেসি – ‘‘ভন্তে, রঞ্ঞা কির মজ্ঝিমযামসমনন্তরে সদ্দো সুতো. অথ নং পুরোহিতস্স আরোচেসি. পুরোহিতো ‘জীৰিতন্তরাযো তে ভৰিস্সতি, তস্স পটিঘাতত্থায সব্বসতে পাণে গহেত্ৰা তেসং গললোহিতেন যঞ্ঞে যজিতে জীৰিতং লভিস্সসী’তি আহ. রাজা পাণে গণ্হাপেসি, তেনাযং মযা ইধানীতো’’তি. ‘‘এৰং কির, মহারাজা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘কিন্তি তে সদ্দো সুতো’’তি? সো অত্তনা সুতনিযামেনেৰ আচিক্খি. তথাগতস্স তং সুত্ৰাৰ একোভাসো অহোসি. অথ নং সত্তা আহ – ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, তৰ অন্তরাযো নত্থি, পাপকম্মিনো সত্থা অত্তনো দুক্খং আৰীকরোন্তা এৰমাহংসূ’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তেহি কত’’ন্তি? অথ খো ভগৰা তেসং কম্মং আচিক্খিতুং ‘‘তেন হি, মহারাজ, সুণাহী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি –
অতীতে ৰীসতিৰস্সসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু কস্সপো ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা ৰীসতিযা খীণাসৰসহস্সেহি সদ্ধিং চারিকং চরমানো বারাণসিমগমাসি. বারাণসিৰাসিনো দ্ৰেপি তযোপি বহুতরাপি একতো হুত্ৰা আগন্তুকদানং পৰত্তযিংসু. তদা বারাণসিযং চত্তালীসকোটিৰিভৰা চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা সহাযকা অহেসুং. তে মন্তযিংসু – ‘‘অম্হাকং গেহে বহুধনং, তেন কিং করোমা’’তি? ‘‘এৰরূপে বুদ্ধে চারিকং চরমানে দানং দস্সাম, সীলং রক্খিস্সাম, পূজং করিস্সামা’’তি একোপি অৰত্ৰা তেসু একো তাৰ এৰমাহ – ‘‘তিখিণসুরং পিৰন্তা মধুরমংসং খাদন্তা ৰিচরিস্সাম, ইদং অম্হাকং জীৰিতফল’’ন্তি. অপরোপি এৰমাহ – ‘‘দেৰসিকং তিৰস্সিকগন্ধসালিভত্তং নানগ্গরসেহি ভুঞ্জন্তা ৰিচরিস্সামা’’তি. অপরোপি এৰমাহ – ‘‘নানপ্পকারং পূৰখজ্জকৰিকতিং পচাপেত্ৰা খাদন্তা ৰিচরিস্সামা’’তি. অপরোপি এৰমাহ – ‘‘সম্মা মযং অঞ্ঞং কিঞ্চি ন করিস্সাম, ‘ধনং দস্সামা’তি ৰুত্তে অনিচ্ছমানা ইত্থী নাম নত্থি, তস্মা ধনেন পলোভেত্ৰা পারদারিককম্মং করিস্সামা’’তি. ‘‘সাধু, সাধূ’’তি সব্বেৰ তস্স কথায অট্ঠংসু.
তে ততো পট্ঠায অভিরূপানং ইত্থীনং ধনং পেসেত্ৰা ৰীসতিৰস্সসহস্সানি পারদারিককম্মং কত্ৰা কালং কত্ৰা অৰীচিনিরযে নিব্বত্তা. তে একং বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা তত্থ কালং কত্ৰা পক্কাৰসেসেন সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৰা তিংসায ৰস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৰা পুনপি তিংসায ৰস্সসহস্সেহি লোহকুম্ভিমুখং পত্ৰা একেকং গাথং ৰত্তুকামা হুত্ৰা ৰত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খরং ৰত্ৰা পুন পরিৰত্তিত্ৰা, লোহকুম্ভিমেৰ পৰিট্ঠা. ‘‘ৰদেহি, মহারাজ, পঠমং তে কিং সদ্দো নাম সুতো’’তি? ‘‘দু-ইতি, ভন্তে’’তি. সত্থা তেন অপরিপুণ্ণং কত্ৰা ৰুত্তং গাথং পরিপুণ্ণং কত্ৰা দস্সেন্তো এৰমাহ –
‘‘দুজ্জীৰিতমজীৰিম্হ, যে সন্তে ন দদম্হসে;
ৰিজ্জমানেসু ভোগেসু, দীপং নাকম্হ অত্তনো’’তি. (জা. ১.৪.৫৩; পে. ৰ. ৮০৪);
অথ রঞ্ঞো ইমিস্সা গাথায অত্থং পকাসেত্ৰা, ‘‘কিং তে, মহারাজ, দুতিযসদ্দো ততিযসদ্দো চতুত্থসদ্দো সুতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘এৰং নামা’’তি ৰুত্তে অৰসেসং পরিপূরেন্তো –
‘‘সট্ঠিৰস্সসহস্সানি, পরিপুণ্ণানি সব্বসো;
নিরযে পচ্চমানানং, কদা অন্তো ভৰিস্সতি.
‘‘নত্থি অন্তো কুতো অন্তো, ন অন্তো পটিদিস্সতি;
তদা হি পকতং পাপং, মম তুয্হঞ্চ মারিসা.
‘‘সোহং নূন ইতো গন্ত্ৰা, যোনিং লদ্ধান মানুসিং;
ৰদঞ্ঞূ সীলসম্পন্নো, কাহামি কুসলং বহু’’ন্তি. (জা. ১.৪.৫৪-৫৬; পে. ৰ. ৮০২, ৮০৩, ৮০৫) –
পটিপাটিযা ইমা গাথা ৰত্ৰা তাসং অত্থং পকাসেত্ৰা ‘‘ইতি খো, মহারাজ, তে চত্তারো জনা একেকং গাথং ৰত্তুকামাপি ৰত্তুং অসক্কোন্তা এককমেৰ অক্খরং ৰত্ৰা পুন লোহকুম্ভিমেৰ পৰিট্ঠা’’তি আহ.
রঞ্ঞা কির পসেনদিকোসলেন তস্স সদ্দস্স সুতকালতো পট্ঠায তে হেট্ঠা ভস্সন্তি এৰ, অজ্জাপি একং ৰস্সসহস্সং নাতিক্কমন্তি. রঞ্ঞো তং দেসনং সুত্ৰা মহাসংৰেগো উপ্পজ্জি. সো ‘‘ভারিযং ৰতিদং পারদারিককম্মং নাম, একং কির বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা ততো চুতা সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ সট্ঠিৰস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৰা এৰম্পি নেসং দুক্খা মুচ্চনকালো ন পঞ্ঞাযতি, অহম্পি পরদারে সিনেহং কত্ৰা সব্বরত্তিং নিদ্দং ন লভিং, ইদানি ইতো পট্ঠায পরদারে মানসং ন বন্ধিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তথাগতং আহ – ‘‘ভন্তে, অজ্জ মে রত্তিযা দীঘভাৰো ঞাতো’’তি. সোপি পুরিসো তত্থেৰ নিসিন্নো তং কথং সুত্ৰা ‘‘লদ্ধো মে বলৰপ্পচ্চযো’’তি সত্থারং আহ – ‘‘ভন্তে, রঞ্ঞা তাৰ অজ্জ রত্তিযা দীঘভাৰো ঞাতো, অহং পন হিয্যো সযমেৰ যোজনস্স দীঘভাৰং অঞ্ঞাসি’’ন্তি. সত্থা দ্ৰিন্নম্পি কথং সংসন্দিত্ৰা ‘‘একচ্চস্স রত্তি দীঘা হোতি, একচ্চস্স যোজনং দীঘং হোতি, বালস্স পন সংসারো দীঘো হোতী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬০. ‘‘দীঘা জাগরতো রত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;
দীঘো বালান সংসারো, সদ্ধম্মং অৰিজানত’’ন্তি.
তত্থ দীঘাতি রত্তি নামেসা তিযামমত্তাৰ, জাগরন্তস্স পন দীঘা হোতি, দ্ৰিগুণতিগুণা ৰিয হুত্ৰা খাযতি. তস্সা দীঘভাৰং অত্তানং মঙ্কুণসঙ্ঘস্স ভত্তং কত্ৰা যাৰ সূরিযুগ্গমনা সম্পরিৰত্তকং সেমানো মহাকুসীতোপি, সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সিরিসযনে সযমানো কামভোগীপি ন জানাতি, সব্বরত্তিং পন পধানং পদহন্তো যোগাৰচরো চ, ধম্মকথং কথেন্তো ধম্মকথিকো চ, আসনসমীপে ঠত্ৰা ধম্মং সুণন্তো চ, সীসরোগাদিফুট্ঠো ৰা হত্থপাদচ্ছেদনাদিং পত্তো ৰা ৰেদনাভিভূতো চ, রত্তিং মগ্গপটিপন্নো অদ্ধিকো চ জানাতি. যোজনন্তি যোজনম্পি চতুগাৰুতমত্তমেৰ, সন্তস্স পন কিলন্তস্স দীঘং হোতি, দ্ৰিগুণতিগুণং ৰিয খাযতি. সকলদিৰসঞ্হি মগ্গং গন্ত্ৰা কিলন্তো পটিপথং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘পুরতো গামো কীৰদূরো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যোজন’’ন্তি ৰুত্তে থোকং গন্ত্ৰা অপরম্পি পুচ্ছিত্ৰা তেনাপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৰুত্তে পুন থোকং গন্ত্ৰা অপরম্পি পুচ্ছতি. সোপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৰদতি. সো পুচ্ছিতপুচ্ছিতা যোজনন্তেৰ ৰদন্তি, দীঘং ৰতিদং যোজনং, একযোজনং দ্ৰে তীণি যোজনানি ৰিয মঞ্ঞেতি. বালানন্তি ইধলোকপরলোকত্থং পন অজানন্তানং বালানং সংসারৰট্টস্স পরিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং যং সত্ততিংসবোধিপক্খিযভেদং সদ্ধম্মং ঞত্ৰা সংসারস্স অন্তং করোন্তি, তং সদ্ধম্মং অৰিজানতং সংসারো দীঘো নাম হোতি. সো হি অত্তনো ধম্মতায এৰ দীঘো নাম. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো, পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ২.১২৪). বালানং পন পরিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং অতিদীঘোযেৰাতি.
দেসনাৰসানে সো পুরিসো সোতাপত্তিফলং পত্তো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.
রাজা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা গচ্ছন্তোযেৰ তে সত্তে বন্ধনা মোচেসি. তত্থ ইত্থিপুরিসা বন্ধনা মুত্তা সীসং ন্হত্ৰা সকানি গেহানি গচ্ছন্তা ‘‘চিরং জীৰতু নো, অয্যা, মল্লিকা দেৰী, তং নিস্সায জীৰিতং লভিম্হা’’তি মল্লিকায গুণকথং কথযিংসু. সাযন্হসমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘অহো পণ্ডিতা ৰতাযং, মল্লিকা, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায এত্তকস্স জনস্স জীৰিতদানং অদাসী’’তি. সত্থা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ তেসং ভিক্খূনং কথং সুত্ৰা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা ধম্মসভং পৰিসিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ন, ভিক্খৰে, মল্লিকা, ইদানেৰ অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৰিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং পকাসন্তো অতীতং আহরি –
অতীতে বারাণসিযং রঞ্ঞো পুত্তো একং নিগ্রোধরুক্খং উপসঙ্কমিত্ৰা তত্থ নিব্বত্তায দেৰতায আযাচি – ‘‘সামি দেৰরাজ, ইমস্মিং জম্বুদীপে একসতরাজানো একসতঅগ্গমহেসিযো, সচাহং পিতু অচ্চযেন রজ্জং লভিস্সামী, এতেসং গললোহিতেন বলিং করিস্সামী’’তি. সো পিতরি কালকতে রজ্জং পত্ৰা ‘‘দেৰতায মে আনুভাৰেন রজ্জং পত্তং, বলিমস্সা করিস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমিত্ৰা একং রাজানং অত্তনো ৰসে ৰত্তেত্ৰা তেন সদ্ধিং অপরম্পি অপরম্পীতি সব্বে রাজানো অত্তনো ৰসে কত্ৰা সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আদায গচ্ছন্তো উগ্গসেনস্স নাম সব্বকনিট্ঠস্স রঞ্ঞো ধম্মদিন্না নাম অগ্গমহেসী গরুগব্ভা, তং ওহায আগন্ত্ৰা ‘‘এত্তকজনং ৰিসপানকং পাযেত্ৰা মারেস্সামী’’তি রুক্খমূলং সোধাপেসি. দেৰতা চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা এত্তকে রাজানো গণ্হন্তো ‘মং নিস্সায গহিতা ইমে’তি চিন্তেত্ৰা তেসং গললোহিতেন ময্হং বলিং কাতুকামো, সচে পনাযং এতে ঘাতেস্সতি, জম্বুদীপে রাজৰংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, রুক্খমূলেপি, মে অসুচি ভৰিস্সতি, সক্খিস্সামি নু খো এতং নিৰারেতু’’ন্তি. সা উপধারেন্তী ‘‘নাহং সক্খিস্সামী’’তি ঞত্ৰা অঞ্ঞম্পি দেৰতং উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘ত্ৰং সক্খিস্সসী’’তি আহ. তাযপি পটিক্খিত্তা অঞ্ঞম্পি অঞ্ঞম্পীতি এৰং সকলচক্কৰাল়দেৰতাযো উপসঙ্কমিত্ৰা তাহিপি পটিক্খিত্তা চতুন্নং মহারাজূনং সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘মযং ন সক্কোম, অম্হাকং পন রাজা অম্হেহি পুঞ্ঞেন চ পঞ্ঞায চ ৰিসিট্ঠো, তং পুচ্ছা’’তি তেহিপি পটিক্খিত্তকালে সক্কং উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং আরোচেত্ৰা, ‘‘দেৰ, তুম্হেসু অপ্পোস্সুক্কতং আপন্নেসু খত্তিযৰংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তস্স পটিসরণং হোথা’’তি আহ. সক্কো ‘‘অহম্পি নং পটিবাহিতুং ন সক্খিস্সামি, উপাযং পন তে ৰক্খামী’’তি ৰত্ৰা উপাযং আচিক্খি – ‘‘গচ্ছ, ত্ৰং রঞ্ঞো পস্সন্তস্সেৰ রত্তৰত্থং নিৰাসেত্ৰা অত্তনো রুক্খতো নিক্খমিত্ৰা গমনাকারং দস্সেহি. অথ তং রাজা ‘দেৰতা গচ্ছতি, নিৰত্তাপেস্সামি ন’ন্তি নানপ্পকারেন যাচিস্সতি. অথ নং ৰদেয্যাসি ‘ত্ৰং একসতরাজানো সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আনেত্ৰা তেসং গললোহিতেন বলিং করিস্সামী’তি ময্হং আযাচিত্ৰা উগ্গসেনস্স রঞ্ঞো দেৰিং ওহায আগতো, নাহং তাদিসস্স মুসাৰাদস্স বলিং সম্পটিচ্ছামী’’তি, ‘‘এৰং কির ৰুত্তে রাজা তং আণাপেস্সতি, সা রঞ্ঞো ধম্মং দেসেত্ৰা এত্তকস্স জনস্স জীৰিতদানং দস্সতী’’তি. ইমিনা কারণেন সক্কো দেৰতায ইমং উপাযং আচিক্খি. দেৰতা তথা অকাসি.
রাজাপি তং আণাপেসি. সা আগন্ত্ৰা তেসং রাজূনং পরিযন্তে নিসিন্নম্পি অত্তনো রাজানমেৰ ৰন্দি. রাজা ‘‘মযি সব্বরাজজেট্ঠকে ঠিতে সব্বকনিট্ঠং অত্তনো সামিকং ৰন্দতী’’তি তস্সা কুজ্ঝি. অথ নং সা আহ – ‘‘কিং ময্হং তযি পটিবদ্ধং, অযং পন মে সামিকো ইস্সরিযস্স দাযকো, ইমং অৰন্দিত্ৰা কস্মা তং ৰন্দিস্সামী’’তি? রুক্খদেৰতা পস্সন্তস্সেৰ মহাজনস্স ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা তং পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. পুন রাজা আহ – ‘‘সচে মং ন ৰন্দসি, ময্হং রজ্জসিরিদাযিকং এৰং মহানুভাৰং দেৰতং কস্মা ন ৰন্দসী’’তি? ‘‘মহারাজ, তযা অত্তনো পুঞ্ঞে ঠত্ৰা রাজানো গহিতা, ন দেৰতায গহেত্ৰা দিন্না’’তি. পুনপি তং দেৰতা ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা তথেৰ পূজেসি. পুন সা রাজানং আহ – ‘‘ত্ৰং ‘দেৰতায মে এত্তকা রাজানো গহেত্ৰা দিন্না’তি ৰদেসি, ইদানি তে দেৰতায উপরি ৰামপস্সে রুক্খো অগ্গিনা দড্ঢো, সা তং অগ্গিং নিব্বাপেতুং কস্মা নাসক্খি, যদি এৰং মহানুভাৰা’’তি. পুনপি তং দেৰতা ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা তথেৰ পূজেসি.
সা কথযমানা ঠিতা রোদি চেৰ হসি চ. অথ নং রাজা ‘‘কিং উম্মত্তিকাসী’’তি আহ. ‘‘কস্মা দেৰ এৰং ৰদেসি’’? ‘‘ন মাদিসিযো উম্মত্তিকা হোন্তী’’তি. অথ ‘‘নং কিং কারণা রোদসি চেৰ হসসি চা’’তি? ‘‘সুণাহি, মহারাজ, অহঞ্হি অতীতে কুলধীতা হুত্ৰা পতিকুলে ৰসন্তী সামিকস্স সহাযকং পাহুনকং আগতং দিস্ৰা তস্স ভত্তং পচিতুকামা ‘মংসং আহরা’তি দাসিযা কহাপণং দত্ৰা তায মংসং অলভিত্ৰা আগতায ‘নত্থি মংস’ন্তি ৰুত্তে গেহস্স পচ্ছিমভাগে সযিতায এল়িকায সীসং ছিন্দিত্ৰা ভত্তং সম্পাদেসিং. সাহং একিস্সায এল়িকায সীসং ছিন্দিত্ৰা নিরযে পচ্চিত্ৰা পক্কাৰসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণিং, ‘ত্ৰং এত্তকং জনং ৰধিত্ৰা কদা দুক্খা মুচ্চিস্সসী’তি এৰমহং তৰ দুক্খং অনুস্সরন্তী রোদি’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘একিস্সা কণ্ঠং ছেত্ৰান, লোমগণনায পচ্চিসং;
বহূনং কণ্ঠে ছেত্ৰান, কথং কাহসি খত্তিযা’’তি.
অথ ‘‘কস্মা ত্ৰং হসসী’’তি? ‘‘‘এতস্মা দুক্খা মুত্তাম্হী’তি তুস্সিত্ৰা, মহারাজা’’তি. পুনপি তং দেৰতা ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. রাজা ‘‘অহো মে ভারিযং কতং কম্মং, অযং কির একং এল়িকং ৰধিত্ৰা নিরযে পক্কাৰসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণি, অহং এত্তকং জনং ৰধিত্ৰা কদা সোত্থিং পাপুণিস্সামী’’তি সব্বে রাজানো মোচেত্ৰা অত্তনো মহল্লকতরে ৰন্দিত্ৰা দহরদহরানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ সব্বে খমাপেত্ৰা সকসকট্ঠানমেৰ পহিণি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, ন ইদানেৰ, মল্লিকা দেৰী, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৰিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং সমোধানেসি – ‘‘তদা বারাণসিরাজা পসেনদি কোসলো অহোসি, ধম্মদিন্না, দেৰী মল্লিকা, রুক্খদেৰতা অহমেৰা’’তি. এৰং অতীতং সমোধানেত্ৰা পুন ধম্মং দেসেন্তো, ‘‘ভিক্খৰে, পাণাতিপাতো নাম ন কত্তব্বযুত্তকো. পাণাতিপাতিনো হি দীঘরত্তং সোচন্তী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা আহ –
‘‘ইধ সোচতি পেচ্চ সোচতি,
পাপকারী উভযত্থ সোচতি;
সো সোচতি সো ৰিহঞ্ঞতি,
দিস্ৰা কম্মকিলিট্ঠমত্তনো’’তি. (ধ. প. ১৫);
‘‘এৰং চে সত্তা জানেয্যুং, দুক্খাযং জাতিসম্ভৰো;
ন পাণো পাণিনং হঞ্ঞে, পাণঘাতী হি সোচতী’’তি. (জা. ১.১.১৮);
অঞ্ঞতরপুরিসৰত্থু পঠমং.