৫. বালৰগ্গো

১. অঞ্ঞতরপুরিসৰত্থু

দীঘা জাগরতো রত্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পসেনদিকোসলঞ্চেৰ অঞ্ঞতরঞ্চ পুরিসং আরব্ভ কথেসি.

রাজা কির পসেনদি কোসলো একস্মিং ছণদিৰসে অলঙ্কতপটিযত্তং সব্বসেতং একং পুণ্ডরীকং নাম হত্থিং অভিরুয্হ মহন্তেন রাজানুভাৰেন নগরং পদক্খিণং করোতি. উস্সারণায ৰত্তমানায লেড্ডুদণ্ডাদীহি পোথিযমানো মহাজনো পলাযন্তো গীৰং পরিৰট্টেত্ৰাপি ওলোকেতিযেৰ. রাজূনং কির সুদিন্নদানস্সেতং ফলং. অঞ্ঞতরস্সাপি দুগ্গতপুরিসস্স ভরিযা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপরিতলে ঠিতা একং ৰাতপানকৰাটং ৰিৰরিত্ৰা রাজানং ওলোকেত্ৰাৰ অপগচ্ছি. রঞ্ঞো পুণ্ণচন্দো ৰলাহকন্তরং পৰিট্ঠো ৰিয উপট্ঠাসি. সো তস্সা পটিবদ্ধচিত্তো হত্থিক্খন্ধতো পতনাকারপ্পত্তো ৰিয হুত্ৰা খিপ্পং নগরং পদক্খিণং কত্ৰা অন্তেপুরং পৰিসিত্ৰা একং ৰিস্সাসকং অমচ্চং আহ – ‘‘অসুকট্ঠানে তে মযা ওলোকিতপাসাদো দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘তত্থেকং ইত্থিং অদ্দসা’’তি? ‘‘অদ্দসং, দেৰা’’তি. ‘‘গচ্ছ, তস্সা সসামিকঅসামিকভাৰং জানাহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তস্সা সসামিকভাৰং ঞত্ৰা আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো ‘‘সসামিকা’’তি আরোচেসি. অথ রঞ্ঞা ‘‘তেন হি তস্সা সামিকং পক্কোসাহী’’তি ৰুত্তে সো গন্ত্ৰা, ‘‘এহি, ভো, রাজা তং পক্কোসতী’’তি আহ. সো ‘‘ভরিযং মে নিস্সায ভযেন উপ্পন্নেন ভৰিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা রঞ্ঞো আণং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো গন্ত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং রাজা ‘‘মং ইতো পট্ঠায উপট্ঠাহী’’তি আহ. ‘‘অলং, দেৰ, অহং অত্তনো কম্মং কত্ৰা তুম্হাকং সুঙ্কং দদামি, ঘরেযেৰ মে জীৰিকা হোতূ’’তি. ‘‘তৰ সুঙ্কেন ময্হং অত্থো নত্থি, অজ্জতো পট্ঠায মং উপট্ঠাহী’’তি তস্স ফলকঞ্চ আৰুধঞ্চ দাপেসি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘কঞ্চিদেৰস্স দোসং আরোপেত্ৰা ঘাতেত্ৰা ভরিযং গণ্হিস্সামী’’তি. অথ নং সো মরণভযভীতো অপ্পমত্তো হুত্ৰা উপট্ঠাসি.

রাজা তস্স দোসং অপস্সন্তো কামপরিল়াহে ৰড্ঢন্তে ‘‘একমস্স দোসং আরোপেত্ৰা রাজাণং করিস্সামী’’তি পক্কোসাপেত্ৰা এৰমাহ – ‘‘অম্ভো ইতো যোজনমত্থকে নদিযা অসুকট্ঠানং নাম গন্ত্ৰা সাযং মম ন্হানৰেলায কুমুদুপ্পলানি চেৰ অরুণৰতীমত্তিকঞ্চ আহর. সচে তস্মিং খণে নাগচ্ছসি, আণং তে করিস্সামী’’তি. সেৰকো কির চতূহিপি দাসেহি পতিকিট্ঠতরো. ধনক্কীতাদযো হি দাসা ‘‘সীসং মে রুজ্জতি, পিট্ঠি মে রুজ্জতী’’তি ৰত্ৰা অচ্ছিতুং লভন্তিযেৰ. সেৰকস্সেতং নত্থি, আণত্তকম্মং কাতুমেৰ ৰট্টতি. তস্মা সো ‘‘অৰস্সং মযা গন্তব্বং, কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকা নাম নাগভৰনে উপ্পজ্জতি, অহং কুহিং লভিস্সামী’’তি চিন্তেন্তো মরণভযভীতো ৰেগেন গেহং গন্ত্ৰা, ‘‘ভদ্দে, নিট্ঠিতং মে ভত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘উদ্ধনমত্থকে, সামী’’তি. সো যাৰ ভত্তং ওতরতি, তাৰ সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো উল়ুঙ্কেন কঞ্জিকং হরাপেত্ৰা যথালদ্ধেন ব্যঞ্জনেন সদ্ধিং অল্লমেৰ ভত্তং পচ্ছিযং ওপীল়েত্ৰা আদায যোজনিকং মগ্গং পক্খন্দো, তস্স গচ্ছন্তস্সেৰ ভত্তং পক্কং অহোসি. সো অনুচ্ছিট্ঠং কত্ৰাৰ থোকং ভত্তং অপনেত্ৰা ভুঞ্জন্তো একং অদ্ধিকং দিস্ৰা মযা অপনেত্ৰা ঠপিতং থোকং অনুচ্ছিট্ঠং ভত্তমেৰ অত্থি গহেত্ৰা ভুঞ্জ সামীতি. সো গণ্হিত্ৰা ভুঞ্জি. ইতরোপি ভুঞ্জিত্ৰা একং ভত্তমুট্ঠিং উদকে খিপিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা মহন্তেন সদ্দেন ‘‘ইমস্মিং নদীপদেসে অধিৰত্থা নাগা সুপণ্ণা দেৰতা চ ৰচনং মে সুণন্তু, রাজা ময্হং আণং কাতুকামো ‘কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকং আহরা’তি মং আণাপেসি, অদ্ধিকমনুস্সস্স চ মে ভত্তং দিন্নং, তং সহস্সানিসংসং, উদকে মচ্ছানং দিন্নং, তং সতানিসংসং. এত্তকং পুঞ্ঞফলং তুম্হাকং পত্তিং কত্ৰা দম্মি, ময্হং কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকং আহরথা’’তি তিক্খত্তুং অনুস্সাৰেসি. তত্থ অধিৰত্থো নাগরাজা তং সদ্দং সুত্ৰা মহল্লকৰেসেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কিং ৰদেসী’’তি আহ. সো পুনপি তথেৰ ৰত্ৰা ‘‘ময্হং তং পত্তিং দেহী’’তি ৰুত্তে, ‘‘দেমী’’তি আহ. পুনপি ‘‘দেহী’’তি ৰুত্তে, ‘‘দেমি, সামী’’তি আহ. এৰং সো দ্ৰে তযো ৰারে পত্তিং আহরাপেত্ৰা কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অরুণৰতীমত্তিকং অদাসি.

রাজা পন চিন্তেসি – ‘‘মনুস্সা নাম বহুমাযা, সচে সো কেনচি উপাযেন লভেয্য, কিচ্চং মে ন নিপ্ফজ্জেয্যা’’তি. সো কালস্সেৰ দ্ৰারং পিদহাপেত্ৰা মুদ্দিকং অত্তনো সন্তিকং আহরাপেসি. ইতরোপি পুরিসো রঞ্ঞো ন্হানৰেলাযমেৰাগন্ত্ৰা দ্ৰারং অলভন্তো দ্ৰারপালং পক্কোসেত্ৰা ‘‘দ্ৰারং ৰিৰরা’’তি আহ. ‘‘ন সক্কা ৰিৰরিতুং, রাজা কালস্সেৰ মুদ্দিকং দত্ৰা রাজগেহং আহরাপেসী’’তি. সো ‘‘রাজদূতো অহং, দ্ৰারং ৰিৰরা’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘দ্ৰারং অলভন্তো নত্থি মে ইদানি জীৰিতং. কিং নু খো করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দ্ৰারস্স উপরিউম্মারে মত্তিকাপিণ্ডং খিপিত্ৰা তস্সূপরি পুপ্ফানি লগ্গেত্ৰা মহাসদ্দং করোন্তো, ‘‘অম্ভো, নগরৰাসিনো রঞ্ঞো মযা আণত্তিযা গতভাৰং জানাথ, রাজা মং অকারণেন ৰিনাসেতুকামো’’তি তিক্খত্তুং ৰিরৰিত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ভিক্খূ নাম মুদুহদযা, ৰিহারং গন্ত্ৰা নিপজ্জিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানমকাসি. ইমে হি নাম সত্তা সুখিতকালে ভিক্খূনং অত্থিভাৰম্পি অজানিত্ৰা দুক্খাভিভূতকালে ৰিহারং গন্তুকামা হোন্তি, তস্মা সোপি ‘‘মে অঞ্ঞং তাণং নত্থী’’তি ৰিহারং গন্ত্ৰা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে নিপজ্জি. অথ রঞ্ঞোপি তং রত্তিং নিদ্দং অলভন্তস্স তং ইত্থিং অনুস্সরন্তস্স কামপরিল়াহো উপ্পজ্জি. সো চিন্তেসি – ‘‘ৰিভাতক্খণেযেৰ তং পুরিসং ঘাতাপেত্ৰা তং ইত্থিং আনেস্সামী’’তি.

তস্মিং খণেযেৰ সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তা চত্তারো পুরিসা পক্কুথিতায উক্খলিযা তণ্ডুলা ৰিয সম্পরিৰত্তকং পচ্চমানা তিংসায ৰস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৰা অপরেহি তিংসায ৰস্সসহস্সেহি পুন মুখৰট্টিযং পাপুণিংসু. তে সীসং উক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকেত্ৰা একেকং গাথং ৰত্তুকামা ৰত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খরং ৰত্ৰা পরিৰত্তিত্ৰা লোহকুম্ভিমেৰ পৰিট্ঠা. রাজা নিদ্দং অলভন্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তরে তং সদ্দং সুত্ৰা ভীতো উত্রস্তমানসো ‘‘কিং নু খো ময্হং জীৰিতন্তরাযো ভৰিস্সতি, উদাহু মে অগ্গমহেসিযা, উদাহু মে রজ্জং ৰিনস্সিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো সকলরত্তিং অক্খীনি নিমীলেতুং নাসক্খি. সো অরুণুগ্গমনৰেলায এৰ পুরোহিতং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘আচরিয, মযা মজ্ঝিমযামসমনন্তরে মহন্তা ভেরৰসদ্দা সুতা, ‘রজ্জস্স ৰা অগ্গমহেসিযা ৰা ময্হং ৰা কস্স অন্তরাযো ভৰিস্সতী’তি ন জানামি, তেন মে ত্ৰং পক্কোসাপিতো’’তি আহ. মহারাজ, কিং তে সদ্দা সুতাতি? ‘‘আচরিয, দু-ইতি স-ইতি ন-ইতি সো-ইতীতি ইমে সদ্দে অস্সোসিং, ইমেসং নিপ্ফত্তিং উপধারেহী’’তি. ব্রাহ্মণস্স মহাঅন্ধকারং পৰিট্ঠস্স ৰিয ন কিঞ্চি পঞ্ঞাযতি, ‘‘ন জানামী’’তি ৰুত্তে ‘‘পন লাভসক্কারো মে পরিহাযিস্সতী’’তি ভাযিত্ৰা ‘‘ভারিযং, মহারাজা’’তি আহ. ‘‘কিং, আচরিযা’’তি? ‘‘জীৰিতন্তরাযো তে পঞ্ঞাযতী’’তি. সো দ্ৰিগুণং ভীতো, ‘‘আচরিয, অত্থি কিঞ্চি পন পটিঘাতকারণ’’ন্তি আহ. ‘‘অত্থি, মহারাজ, মা ভাযি, অহং তযো ৰেদে জানামী’’তি. ‘‘কিং পন লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৰা জীৰিতং লভিস্সসি, দেৰা’’তি. ‘‘কিং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? হত্থিসতং অস্সসতং উসভসতং ধেনুসতং অজসতং উরব্ভসতং কুক্কুটসতং সূকরসতং দারকসতং দারিকাসতন্তি এৰং একেকং পাণজাতিং সতং সতং কত্ৰা গণ্হাপেন্তো ‘‘সচে মিগজাতিমেৰ গণ্হাপেস্সামি, ‘অত্তনো খাদনীযমেৰ গণ্হাপেতী’তি ৰক্খন্তী’’তি হত্থিঅস্সমনুস্সেপি গণ্হাপেতি. রাজা ‘‘মম জীৰিতমেৰ ময্হং লাভো’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘সব্বপাণে সীঘং গণ্হথা’’তি আহ. আণত্তমনুস্সা অধিকতরং গণ্হিংসু. ৰুত্তম্পি চেতং কোসলসংযুত্তে –

‘‘তেন খো পন সমযেন রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, পঞ্চ চ উসভসতানি পঞ্চ চ ৰচ্ছতরসতানি পঞ্চ চ ৰচ্ছতরিসতানি পঞ্চ চ অজসতানি পঞ্চ চ উরব্ভসতানি থূণূপনীতানি হোন্তি যঞ্ঞত্থায. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৰা পেস্সাতি ৰা কম্মকরাতি ৰা, তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা রুদমানা পরিকম্মানি করোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২০).

মহাজনো অত্তনো অত্তনো পুত্তধীতুঞাতীনং অত্থায পরিদেৰমানো মহাসদ্দমকাসি, মহাপথৰীউন্দ্রিযনসদ্দো ৰিয অহোসি. অথ মল্লিকা দেৰী তং সদ্দং সুত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কিং নু খো তে, মহারাজ, ইন্দ্রিযানি অপাকতিকানি, কিলন্তরূপানি ৰিয পঞ্ঞাযন্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং তুয্হং, মল্লিকে, ত্ৰং মম কণ্ণমূলেন আসিৰিসম্পি গচ্ছন্তং ন জানাসী’’তি? ‘‘কিং পনেতং, দেৰা’’তি? ‘‘রত্তিভাগে মে এৰরূপো নাম সদ্দো সুতো, স্ৰাহং পুরোহিতং পুচ্ছিত্ৰা জীৰিতন্তরাযো তে পঞ্ঞাযতি, সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৰা জীৰিতং লভিস্সসী’’তি সুত্ৰা ‘‘মম জীৰিতমেৰ ময্হং লাভো’’তি ইমে পাণে গণ্হাপেসিন্তি. মল্লিকা দেৰী, ‘‘অন্ধবালোসি, মহারাজ, কিঞ্চাপি মহাভক্খোসি, অনেকসূপব্যঞ্জনৰিকতিকং দোণপাকং ভোজনং ভুঞ্জসি, দ্ৰীসু রট্ঠেসু রজ্জং কারেসি, পঞ্ঞা পন তে মন্দা’’তি আহ. ‘‘কস্মা এৰং ৰদেসি, দেৰী’’তি? ‘‘কহং তযা অঞ্ঞস্স মরণেন অঞ্ঞস্স জীৰিতলাভো দিট্ঠপুব্বো, অন্ধবালস্স ব্রাহ্মণস্স কথং গহেত্ৰা কস্মা মহাজনস্স উপরি দুক্খং খিপসি, ধুরৰিহারে সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গপুগ্গলো অতীতাদীসু অপ্পটিহতঞাণো সত্থা ৰসতি, তং পুচ্ছিত্ৰা তস্সোৰাদং করোহী’’তি ৰুত্তে রাজা সল্লহুকেহি যানেহি মল্লিকায সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা মরণভযতজ্জিতো কিঞ্চি ৰত্তুং অসক্কোন্তো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি.

অথ নং সত্থা ‘‘হন্দ কুতো নু ত্ৰং, মহারাজ, আগচ্ছসি দিৰা দিৰস্সা’’তি পঠমতরং আলপি. সো তুণ্হীযেৰ নিসীদি. ততো মল্লিকা ভগৰতো আরোচেসি – ‘‘ভন্তে, রঞ্ঞা কির মজ্ঝিমযামসমনন্তরে সদ্দো সুতো. অথ নং পুরোহিতস্স আরোচেসি. পুরোহিতো ‘জীৰিতন্তরাযো তে ভৰিস্সতি, তস্স পটিঘাতত্থায সব্বসতে পাণে গহেত্ৰা তেসং গললোহিতেন যঞ্ঞে যজিতে জীৰিতং লভিস্সসী’তি আহ. রাজা পাণে গণ্হাপেসি, তেনাযং মযা ইধানীতো’’তি. ‘‘এৰং কির, মহারাজা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘কিন্তি তে সদ্দো সুতো’’তি? সো অত্তনা সুতনিযামেনেৰ আচিক্খি. তথাগতস্স তং সুত্ৰাৰ একোভাসো অহোসি. অথ নং সত্তা আহ – ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, তৰ অন্তরাযো নত্থি, পাপকম্মিনো সত্থা অত্তনো দুক্খং আৰীকরোন্তা এৰমাহংসূ’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তেহি কত’’ন্তি? অথ খো ভগৰা তেসং কম্মং আচিক্খিতুং ‘‘তেন হি, মহারাজ, সুণাহী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি –

অতীতে ৰীসতিৰস্সসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু কস্সপো ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা ৰীসতিযা খীণাসৰসহস্সেহি সদ্ধিং চারিকং চরমানো বারাণসিমগমাসি. বারাণসিৰাসিনো দ্ৰেপি তযোপি বহুতরাপি একতো হুত্ৰা আগন্তুকদানং পৰত্তযিংসু. তদা বারাণসিযং চত্তালীসকোটিৰিভৰা চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা সহাযকা অহেসুং. তে মন্তযিংসু – ‘‘অম্হাকং গেহে বহুধনং, তেন কিং করোমা’’তি? ‘‘এৰরূপে বুদ্ধে চারিকং চরমানে দানং দস্সাম, সীলং রক্খিস্সাম, পূজং করিস্সামা’’তি একোপি অৰত্ৰা তেসু একো তাৰ এৰমাহ – ‘‘তিখিণসুরং পিৰন্তা মধুরমংসং খাদন্তা ৰিচরিস্সাম, ইদং অম্হাকং জীৰিতফল’’ন্তি. অপরোপি এৰমাহ – ‘‘দেৰসিকং তিৰস্সিকগন্ধসালিভত্তং নানগ্গরসেহি ভুঞ্জন্তা ৰিচরিস্সামা’’তি. অপরোপি এৰমাহ – ‘‘নানপ্পকারং পূৰখজ্জকৰিকতিং পচাপেত্ৰা খাদন্তা ৰিচরিস্সামা’’তি. অপরোপি এৰমাহ – ‘‘সম্মা মযং অঞ্ঞং কিঞ্চি ন করিস্সাম, ‘ধনং দস্সামা’তি ৰুত্তে অনিচ্ছমানা ইত্থী নাম নত্থি, তস্মা ধনেন পলোভেত্ৰা পারদারিককম্মং করিস্সামা’’তি. ‘‘সাধু, সাধূ’’তি সব্বেৰ তস্স কথায অট্ঠংসু.

তে ততো পট্ঠায অভিরূপানং ইত্থীনং ধনং পেসেত্ৰা ৰীসতিৰস্সসহস্সানি পারদারিককম্মং কত্ৰা কালং কত্ৰা অৰীচিনিরযে নিব্বত্তা. তে একং বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা তত্থ কালং কত্ৰা পক্কাৰসেসেন সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৰা তিংসায ৰস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৰা পুনপি তিংসায ৰস্সসহস্সেহি লোহকুম্ভিমুখং পত্ৰা একেকং গাথং ৰত্তুকামা হুত্ৰা ৰত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খরং ৰত্ৰা পুন পরিৰত্তিত্ৰা, লোহকুম্ভিমেৰ পৰিট্ঠা. ‘‘ৰদেহি, মহারাজ, পঠমং তে কিং সদ্দো নাম সুতো’’তি? ‘‘দু-ইতি, ভন্তে’’তি. সত্থা তেন অপরিপুণ্ণং কত্ৰা ৰুত্তং গাথং পরিপুণ্ণং কত্ৰা দস্সেন্তো এৰমাহ –

‘‘দুজ্জীৰিতমজীৰিম্হ, যে সন্তে ন দদম্হসে;

ৰিজ্জমানেসু ভোগেসু, দীপং নাকম্হ অত্তনো’’তি. (জা. ১.৪.৫৩; পে. ৰ. ৮০৪);

অথ রঞ্ঞো ইমিস্সা গাথায অত্থং পকাসেত্ৰা, ‘‘কিং তে, মহারাজ, দুতিযসদ্দো ততিযসদ্দো চতুত্থসদ্দো সুতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘এৰং নামা’’তি ৰুত্তে অৰসেসং পরিপূরেন্তো –

‘‘সট্ঠিৰস্সসহস্সানি, পরিপুণ্ণানি সব্বসো;

নিরযে পচ্চমানানং, কদা অন্তো ভৰিস্সতি.

‘‘নত্থি অন্তো কুতো অন্তো, ন অন্তো পটিদিস্সতি;

তদা হি পকতং পাপং, মম তুয্হঞ্চ মারিসা.

‘‘সোহং নূন ইতো গন্ত্ৰা, যোনিং লদ্ধান মানুসিং;

ৰদঞ্ঞূ সীলসম্পন্নো, কাহামি কুসলং বহু’’ন্তি. (জা. ১.৪.৫৪-৫৬; পে. ৰ. ৮০২, ৮০৩, ৮০৫) –

পটিপাটিযা ইমা গাথা ৰত্ৰা তাসং অত্থং পকাসেত্ৰা ‘‘ইতি খো, মহারাজ, তে চত্তারো জনা একেকং গাথং ৰত্তুকামাপি ৰত্তুং অসক্কোন্তা এককমেৰ অক্খরং ৰত্ৰা পুন লোহকুম্ভিমেৰ পৰিট্ঠা’’তি আহ.

রঞ্ঞা কির পসেনদিকোসলেন তস্স সদ্দস্স সুতকালতো পট্ঠায তে হেট্ঠা ভস্সন্তি এৰ, অজ্জাপি একং ৰস্সসহস্সং নাতিক্কমন্তি. রঞ্ঞো তং দেসনং সুত্ৰা মহাসংৰেগো উপ্পজ্জি. সো ‘‘ভারিযং ৰতিদং পারদারিককম্মং নাম, একং কির বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা ততো চুতা সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ সট্ঠিৰস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৰা এৰম্পি নেসং দুক্খা মুচ্চনকালো ন পঞ্ঞাযতি, অহম্পি পরদারে সিনেহং কত্ৰা সব্বরত্তিং নিদ্দং ন লভিং, ইদানি ইতো পট্ঠায পরদারে মানসং ন বন্ধিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তথাগতং আহ – ‘‘ভন্তে, অজ্জ মে রত্তিযা দীঘভাৰো ঞাতো’’তি. সোপি পুরিসো তত্থেৰ নিসিন্নো তং কথং সুত্ৰা ‘‘লদ্ধো মে বলৰপ্পচ্চযো’’তি সত্থারং আহ – ‘‘ভন্তে, রঞ্ঞা তাৰ অজ্জ রত্তিযা দীঘভাৰো ঞাতো, অহং পন হিয্যো সযমেৰ যোজনস্স দীঘভাৰং অঞ্ঞাসি’’ন্তি. সত্থা দ্ৰিন্নম্পি কথং সংসন্দিত্ৰা ‘‘একচ্চস্স রত্তি দীঘা হোতি, একচ্চস্স যোজনং দীঘং হোতি, বালস্স পন সংসারো দীঘো হোতী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬০. ‘‘দীঘা জাগরতো রত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;

দীঘো বালান সংসারো, সদ্ধম্মং অৰিজানত’’ন্তি.

তত্থ দীঘাতি রত্তি নামেসা তিযামমত্তাৰ, জাগরন্তস্স পন দীঘা হোতি, দ্ৰিগুণতিগুণা ৰিয হুত্ৰা খাযতি. তস্সা দীঘভাৰং অত্তানং মঙ্কুণসঙ্ঘস্স ভত্তং কত্ৰা যাৰ সূরিযুগ্গমনা সম্পরিৰত্তকং সেমানো মহাকুসীতোপি, সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সিরিসযনে সযমানো কামভোগীপি ন জানাতি, সব্বরত্তিং পন পধানং পদহন্তো যোগাৰচরো চ, ধম্মকথং কথেন্তো ধম্মকথিকো চ, আসনসমীপে ঠত্ৰা ধম্মং সুণন্তো চ, সীসরোগাদিফুট্ঠো ৰা হত্থপাদচ্ছেদনাদিং পত্তো ৰা ৰেদনাভিভূতো চ, রত্তিং মগ্গপটিপন্নো অদ্ধিকো চ জানাতি. যোজনন্তি যোজনম্পি চতুগাৰুতমত্তমেৰ, সন্তস্স পন কিলন্তস্স দীঘং হোতি, দ্ৰিগুণতিগুণং ৰিয খাযতি. সকলদিৰসঞ্হি মগ্গং গন্ত্ৰা কিলন্তো পটিপথং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘পুরতো গামো কীৰদূরো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যোজন’’ন্তি ৰুত্তে থোকং গন্ত্ৰা অপরম্পি পুচ্ছিত্ৰা তেনাপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৰুত্তে পুন থোকং গন্ত্ৰা অপরম্পি পুচ্ছতি. সোপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৰদতি. সো পুচ্ছিতপুচ্ছিতা যোজনন্তেৰ ৰদন্তি, দীঘং ৰতিদং যোজনং, একযোজনং দ্ৰে তীণি যোজনানি ৰিয মঞ্ঞেতি. বালানন্তি ইধলোকপরলোকত্থং পন অজানন্তানং বালানং সংসারৰট্টস্স পরিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং যং সত্ততিংসবোধিপক্খিযভেদং সদ্ধম্মং ঞত্ৰা সংসারস্স অন্তং করোন্তি, তং সদ্ধম্মং অৰিজানতং সংসারো দীঘো নাম হোতি. সো হি অত্তনো ধম্মতায এৰ দীঘো নাম. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো, পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ২.১২৪). বালানং পন পরিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং অতিদীঘোযেৰাতি.

দেসনাৰসানে সো পুরিসো সোতাপত্তিফলং পত্তো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.

রাজা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা গচ্ছন্তোযেৰ তে সত্তে বন্ধনা মোচেসি. তত্থ ইত্থিপুরিসা বন্ধনা মুত্তা সীসং ন্হত্ৰা সকানি গেহানি গচ্ছন্তা ‘‘চিরং জীৰতু নো, অয্যা, মল্লিকা দেৰী, তং নিস্সায জীৰিতং লভিম্হা’’তি মল্লিকায গুণকথং কথযিংসু. সাযন্হসমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘অহো পণ্ডিতা ৰতাযং, মল্লিকা, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায এত্তকস্স জনস্স জীৰিতদানং অদাসী’’তি. সত্থা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ তেসং ভিক্খূনং কথং সুত্ৰা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা ধম্মসভং পৰিসিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ন, ভিক্খৰে, মল্লিকা, ইদানেৰ অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৰিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং পকাসন্তো অতীতং আহরি –

অতীতে বারাণসিযং রঞ্ঞো পুত্তো একং নিগ্রোধরুক্খং উপসঙ্কমিত্ৰা তত্থ নিব্বত্তায দেৰতায আযাচি – ‘‘সামি দেৰরাজ, ইমস্মিং জম্বুদীপে একসতরাজানো একসতঅগ্গমহেসিযো, সচাহং পিতু অচ্চযেন রজ্জং লভিস্সামী, এতেসং গললোহিতেন বলিং করিস্সামী’’তি. সো পিতরি কালকতে রজ্জং পত্ৰা ‘‘দেৰতায মে আনুভাৰেন রজ্জং পত্তং, বলিমস্সা করিস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমিত্ৰা একং রাজানং অত্তনো ৰসে ৰত্তেত্ৰা তেন সদ্ধিং অপরম্পি অপরম্পীতি সব্বে রাজানো অত্তনো ৰসে কত্ৰা সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আদায গচ্ছন্তো উগ্গসেনস্স নাম সব্বকনিট্ঠস্স রঞ্ঞো ধম্মদিন্না নাম অগ্গমহেসী গরুগব্ভা, তং ওহায আগন্ত্ৰা ‘‘এত্তকজনং ৰিসপানকং পাযেত্ৰা মারেস্সামী’’তি রুক্খমূলং সোধাপেসি. দেৰতা চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা এত্তকে রাজানো গণ্হন্তো ‘মং নিস্সায গহিতা ইমে’তি চিন্তেত্ৰা তেসং গললোহিতেন ময্হং বলিং কাতুকামো, সচে পনাযং এতে ঘাতেস্সতি, জম্বুদীপে রাজৰংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, রুক্খমূলেপি, মে অসুচি ভৰিস্সতি, সক্খিস্সামি নু খো এতং নিৰারেতু’’ন্তি. সা উপধারেন্তী ‘‘নাহং সক্খিস্সামী’’তি ঞত্ৰা অঞ্ঞম্পি দেৰতং উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘ত্ৰং সক্খিস্সসী’’তি আহ. তাযপি পটিক্খিত্তা অঞ্ঞম্পি অঞ্ঞম্পীতি এৰং সকলচক্কৰাল়দেৰতাযো উপসঙ্কমিত্ৰা তাহিপি পটিক্খিত্তা চতুন্নং মহারাজূনং সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘মযং ন সক্কোম, অম্হাকং পন রাজা অম্হেহি পুঞ্ঞেন চ পঞ্ঞায চ ৰিসিট্ঠো, তং পুচ্ছা’’তি তেহিপি পটিক্খিত্তকালে সক্কং উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং আরোচেত্ৰা, ‘‘দেৰ, তুম্হেসু অপ্পোস্সুক্কতং আপন্নেসু খত্তিযৰংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তস্স পটিসরণং হোথা’’তি আহ. সক্কো ‘‘অহম্পি নং পটিবাহিতুং ন সক্খিস্সামি, উপাযং পন তে ৰক্খামী’’তি ৰত্ৰা উপাযং আচিক্খি – ‘‘গচ্ছ, ত্ৰং রঞ্ঞো পস্সন্তস্সেৰ রত্তৰত্থং নিৰাসেত্ৰা অত্তনো রুক্খতো নিক্খমিত্ৰা গমনাকারং দস্সেহি. অথ তং রাজা ‘দেৰতা গচ্ছতি, নিৰত্তাপেস্সামি ন’ন্তি নানপ্পকারেন যাচিস্সতি. অথ নং ৰদেয্যাসি ‘ত্ৰং একসতরাজানো সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আনেত্ৰা তেসং গললোহিতেন বলিং করিস্সামী’তি ময্হং আযাচিত্ৰা উগ্গসেনস্স রঞ্ঞো দেৰিং ওহায আগতো, নাহং তাদিসস্স মুসাৰাদস্স বলিং সম্পটিচ্ছামী’’তি, ‘‘এৰং কির ৰুত্তে রাজা তং আণাপেস্সতি, সা রঞ্ঞো ধম্মং দেসেত্ৰা এত্তকস্স জনস্স জীৰিতদানং দস্সতী’’তি. ইমিনা কারণেন সক্কো দেৰতায ইমং উপাযং আচিক্খি. দেৰতা তথা অকাসি.

রাজাপি তং আণাপেসি. সা আগন্ত্ৰা তেসং রাজূনং পরিযন্তে নিসিন্নম্পি অত্তনো রাজানমেৰ ৰন্দি. রাজা ‘‘মযি সব্বরাজজেট্ঠকে ঠিতে সব্বকনিট্ঠং অত্তনো সামিকং ৰন্দতী’’তি তস্সা কুজ্ঝি. অথ নং সা আহ – ‘‘কিং ময্হং তযি পটিবদ্ধং, অযং পন মে সামিকো ইস্সরিযস্স দাযকো, ইমং অৰন্দিত্ৰা কস্মা তং ৰন্দিস্সামী’’তি? রুক্খদেৰতা পস্সন্তস্সেৰ মহাজনস্স ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা তং পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. পুন রাজা আহ – ‘‘সচে মং ন ৰন্দসি, ময্হং রজ্জসিরিদাযিকং এৰং মহানুভাৰং দেৰতং কস্মা ন ৰন্দসী’’তি? ‘‘মহারাজ, তযা অত্তনো পুঞ্ঞে ঠত্ৰা রাজানো গহিতা, ন দেৰতায গহেত্ৰা দিন্না’’তি. পুনপি তং দেৰতা ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা তথেৰ পূজেসি. পুন সা রাজানং আহ – ‘‘ত্ৰং ‘দেৰতায মে এত্তকা রাজানো গহেত্ৰা দিন্না’তি ৰদেসি, ইদানি তে দেৰতায উপরি ৰামপস্সে রুক্খো অগ্গিনা দড্ঢো, সা তং অগ্গিং নিব্বাপেতুং কস্মা নাসক্খি, যদি এৰং মহানুভাৰা’’তি. পুনপি তং দেৰতা ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা তথেৰ পূজেসি.

সা কথযমানা ঠিতা রোদি চেৰ হসি চ. অথ নং রাজা ‘‘কিং উম্মত্তিকাসী’’তি আহ. ‘‘কস্মা দেৰ এৰং ৰদেসি’’? ‘‘ন মাদিসিযো উম্মত্তিকা হোন্তী’’তি. অথ ‘‘নং কিং কারণা রোদসি চেৰ হসসি চা’’তি? ‘‘সুণাহি, মহারাজ, অহঞ্হি অতীতে কুলধীতা হুত্ৰা পতিকুলে ৰসন্তী সামিকস্স সহাযকং পাহুনকং আগতং দিস্ৰা তস্স ভত্তং পচিতুকামা ‘মংসং আহরা’তি দাসিযা কহাপণং দত্ৰা তায মংসং অলভিত্ৰা আগতায ‘নত্থি মংস’ন্তি ৰুত্তে গেহস্স পচ্ছিমভাগে সযিতায এল়িকায সীসং ছিন্দিত্ৰা ভত্তং সম্পাদেসিং. সাহং একিস্সায এল়িকায সীসং ছিন্দিত্ৰা নিরযে পচ্চিত্ৰা পক্কাৰসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণিং, ‘ত্ৰং এত্তকং জনং ৰধিত্ৰা কদা দুক্খা মুচ্চিস্সসী’তি এৰমহং তৰ দুক্খং অনুস্সরন্তী রোদি’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘একিস্সা কণ্ঠং ছেত্ৰান, লোমগণনায পচ্চিসং;

বহূনং কণ্ঠে ছেত্ৰান, কথং কাহসি খত্তিযা’’তি.

অথ ‘‘কস্মা ত্ৰং হসসী’’তি? ‘‘‘এতস্মা দুক্খা মুত্তাম্হী’তি তুস্সিত্ৰা, মহারাজা’’তি. পুনপি তং দেৰতা ‘‘এৰং, ভদ্দে, এৰং, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. রাজা ‘‘অহো মে ভারিযং কতং কম্মং, অযং কির একং এল়িকং ৰধিত্ৰা নিরযে পক্কাৰসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণি, অহং এত্তকং জনং ৰধিত্ৰা কদা সোত্থিং পাপুণিস্সামী’’তি সব্বে রাজানো মোচেত্ৰা অত্তনো মহল্লকতরে ৰন্দিত্ৰা দহরদহরানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ সব্বে খমাপেত্ৰা সকসকট্ঠানমেৰ পহিণি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, ন ইদানেৰ, মল্লিকা দেৰী, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৰিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং সমোধানেসি – ‘‘তদা বারাণসিরাজা পসেনদি কোসলো অহোসি, ধম্মদিন্না, দেৰী মল্লিকা, রুক্খদেৰতা অহমেৰা’’তি. এৰং অতীতং সমোধানেত্ৰা পুন ধম্মং দেসেন্তো, ‘‘ভিক্খৰে, পাণাতিপাতো নাম ন কত্তব্বযুত্তকো. পাণাতিপাতিনো হি দীঘরত্তং সোচন্তী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা আহ –

‘‘ইধ সোচতি পেচ্চ সোচতি,

পাপকারী উভযত্থ সোচতি;

সো সোচতি সো ৰিহঞ্ঞতি,

দিস্ৰা কম্মকিলিট্ঠমত্তনো’’তি. (ধ. প. ১৫);

‘‘এৰং চে সত্তা জানেয্যুং, দুক্খাযং জাতিসম্ভৰো;

ন পাণো পাণিনং হঞ্ঞে, পাণঘাতী হি সোচতী’’তি. (জা. ১.১.১৮);

অঞ্ঞতরপুরিসৰত্থু পঠমং.

২. মহাকস্সপত্থেরসদ্ধিৰিহারিকৰত্থু

চরঞ্চে নাধিগচ্ছেয্যাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং জেতৰনে ৰিহরন্তো মহাকস্সপত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকং আরব্ভ কথেসি. দেসনা রাজগহে সমুট্ঠিতা.

থেরং কির রাজগহং নিস্সায পিপ্পলিগুহাযং ৰসন্তং দ্ৰে সদ্ধিৰিহারিকা উপট্ঠহিংসু. তেসু একো সক্কচ্চং ৰত্তং করোতি, একো তেন কতং কতং অত্তনা কতং ৰিয দস্সেন্তো মুখোদকদন্তকট্ঠানং পটিযাদিতভাৰং ঞত্ৰা, ‘‘ভন্তে, মুখোদকদন্তকট্ঠানি মে পটিযাদিতানি, মুখং ধোৰথা’’তি ৰদতি, পাদধোৰনন্হানাদিকালেপি এৰমেৰ ৰদতি. ইতরো চিন্তেসি – ‘‘অযং নিচ্চকালং মযা কতং কতং অত্তনা কতং ৰিয কত্ৰা দস্সেতি, হোতু, কত্তব্বযুত্তকমস্স করিস্সামী’’তি. তস্স ভুঞ্জিত্ৰা সুপন্তস্সেৰ ন্হানোদকং তাপেত্ৰা একস্মিং ঘটে কত্ৰা পিট্ঠিকোট্ঠকে ঠপেসি, উদকতাপনভাজনে পন নাল়িমত্তং উদকং সেসেত্ৰা উসুমং মুঞ্চন্তং ঠপেসি. তং ইতরো সাযন্হসমযে পবুজ্ঝিত্ৰা উসুমং নিক্খন্তং দিস্ৰা ‘‘উদকং তাপেত্ৰা কোট্ঠকে ঠপিতং ভৰিস্সতী’’তি ৰেগেন গন্ত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কোট্ঠকে উদকং ঠপিতং, ন্হাযথা’’তি ৰত্ৰা থেরেন সদ্ধিংযেৰ কোট্ঠকং পাৰিসি. থেরো উদকং অপস্সন্তো ‘‘কহং উদকং, আৰুসো’’তি আহ. দহরো অগ্গিসালং গন্ত্ৰা ভাজনে উল়ুঙ্কং ওতারেত্ৰা তুচ্ছভাৰং ঞত্ৰা ‘‘পস্সথ দুট্ঠস্স কম্মং তুচ্ছভাজনং উদ্ধনে আরোপেত্ৰা কুহিং গতো, অহং ‘কোট্ঠকে উদক’ন্তি সঞ্ঞায আরোচেসি’’ন্তি উজ্ঝাযন্তো ঘটং আদায তিত্থং অগমাসি. ইতরোপি পিট্ঠিকোট্ঠকতো উদকং আহরিত্ৰা কোট্ঠকে ঠপেসি.

থেরো চিন্তেসি – ‘‘অযং দহরো ‘উদকং মে তাপেত্ৰা কোট্ঠকে ঠপিতং, এথ, ভন্তে, ন্হাযথা’তি ৰত্ৰা ইদানি উজ্ঝাযন্তো ঘটং আদায তিত্থং গচ্ছতি, কিং নু খো এত’’ন্তি উপধারেন্তো ‘‘এত্তকং কালং এস দহরো ইমিনা কতং ৰত্তং অত্তনাৰ কতং ৰিয পকাসেতী’’তি ঞত্ৰা সাযং আগন্ত্ৰা নিসিন্নস্স ওৰাদমদাসি, ‘‘আৰুসো, ভিক্খুনা নাম ‘অত্তনা কতমেৰ কত’ন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি, নো অকতং, ত্ৰং ইদানেৰ ‘কোট্ঠকে উদকং ঠপিতং, ন্হাযথ, ভন্তে’তি ৰত্ৰা মযি পৰিসিত্ৰা ঠিতে ঘটং আদায উজ্ঝাযন্তো গচ্ছসি, পব্বজিতস্স নাম এৰং কাতুং ন ৰট্টতী’’তি. সো ‘‘পস্সথ থেরস্স কম্মং, উদকমত্তকং নাম নিস্সায মং এৰং ৰদেসী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা পুনদিৰসে থেরেন সদ্ধিং পিণ্ডায ন পাৰিসি. থেরো ইতরেন সদ্ধিং একং পদেসং অগমাসি. সো তস্মিং গতে থেরস্স উপট্ঠাককুলং গন্ত্ৰা ‘‘থেরো কহং, ভন্তে’’তি পুট্ঠো ‘‘থেরস্স অফাসুকং জাতং, ৰিহারেযেৰ নিসিন্নো’’তি আহ. ‘‘কিং পন, ভন্তে, লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘এৰরূপং কির নাম আহারং দেথা’’তি ৰুত্তে তেন ৰুত্তনিযামেনেৰ সম্পাদেত্ৰা অদংসু. সো অন্তরামগ্গেৰ তং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা ৰিহারং গতো. থেরোপি গতট্ঠানে মহন্তং সুখুমৰত্থং লভিত্ৰা অত্তনা সদ্ধিং গতদহরস্স অদাসি. সো তং রজিত্ৰা অত্তনো নিৰাসনপারুপনং অকাসি.

থেরো পুনদিৰসে তং উপট্ঠাককুলং গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ‘তুম্হাকং কির অফাসুকং জাত’ন্তি অম্হেহি দহরেন ৰুত্তনিযামেনেৰ পটিযাদেত্ৰা আহারো পেসিতো, পরিভুঞ্জিত্ৰা ৰো ফাসুকং জাত’’ন্তি ৰুত্তে তুণ্হী অহোসি. ৰিহারং পন গন্ত্ৰা তং দহরং ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নং এৰমাহ – ‘‘আৰুসো, তযা কির হিয্যো, ইদং নাম কতং, ইদং পব্বজিতানং ন অনুচ্ছৰিকং, ৰিঞ্ঞত্তিং কত্ৰা ভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতী’’তি. সো কুজ্ঝিত্ৰা থেরে আঘাতং বন্ধিত্ৰা ‘‘পুরিমদিৰসে উদকমত্তং নিস্সায মং মুসাৰাদিং কত্ৰা অজ্জ অত্তনো উপট্ঠাককুলে ভত্তমুট্ঠিযা ভুত্তকারণা মং ‘ৰিঞ্ঞত্তিং কত্ৰা ভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতী’তি ৰদতি, ৰত্থম্পি তেন অত্তনো উপট্ঠাকস্সেৰ দিন্নং, অহো থেরস্স ভারিযং কম্মং, জানিস্সামিস্স কত্তব্বযুত্তক’’ন্তি পুনদিৰসে থেরে গামং পৰিসন্তে সযং ৰিহারে ওহীযিত্ৰা দণ্ডং গহেত্ৰা পরিভোগভাজনানি ভিন্দিত্ৰা থেরস্স পণ্ণসালায অগ্গিং দত্ৰা যং ন ঝাযতি, তং মুগ্গরেন পহরন্তো ভিন্দিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা পলাতো. সো কালং কত্ৰা অৰীচিমহানিরযে নিব্বত্তি.

মহাজনো কথং সমুট্ঠাপেসি – ‘‘থেরস্স কির সদ্ধিৰিহারিকো ওৰাদমত্তং অসহন্তো কুজ্ঝিত্ৰা পণ্ণসালং ঝাপেত্ৰা পলাতো’’তি. অথেকো ভিক্খু অপরভাগে রাজগহা নিক্খমিত্ৰা সত্থারং দট্ঠুকামো জেতৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা সত্থারা পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কুতো আগতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘রাজগহতো, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘মম পুত্তস্স মহাকস্সপস্স খমনীয’’ন্তি? ‘‘খমনীযং, ভন্তে, একো পন সদ্ধিৰিহারিকো ওৰাদমত্তেন কুজ্ঝিত্ৰা পণ্ণসালং ঝাপেত্ৰা পলাতো’’তি. সত্থা ‘‘ন সো ইদানেৰ ওৰাদং সুত্ৰা কুজ্ঝতি, পুব্বেপি কুজ্ঝিযেৰ. ন ইদানেৰ কুটিং দূসেতি, পুব্বেপি দূসেসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি –

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে হিমৰন্তপদেসে একো সিঙ্গিলসকুণো কুলাৰকং কত্ৰা ৰসি. অথেকদিৰসং দেৰে ৰস্সন্তে একো মক্কটো সীতেন কম্পমানো তং পদেসং অগমাসি. সিঙ্গিলো তং দিস্ৰা গাথমাহ –

‘‘মনুস্সস্সেৰ তে সীসং, হত্থপাদা চ ৰানর;

অথ কেন নু ৰণ্ণেন, অগারং তে ন ৰিজ্জতী’’তি. (জা. ১.৪.৮১);

মক্কটো ‘‘কিঞ্চাপি মে হত্থপাদা অত্থি, যায পন পঞ্ঞায ৰিচারেত্ৰা অগারং করেয্যং, সা মে পঞ্ঞা নত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা তমত্থং ৰিঞ্ঞাপেতুকামো ইমং গাথমাহ –

‘‘মনুস্সস্সেৰ মে সীসং, হত্থপাদা চ সিঙ্গিল;

যাহু সেট্ঠা মনুস্সেসু, সা মে পঞ্ঞা ন ৰিজ্জতী’’তি. (জা. ১.৪.৮২);

অথ নং ‘‘এৰরূপস্স তৰ কথং ঘরাৰাসো ইজ্ঝিস্সতী’’তি গরহন্তো সিঙ্গিলো ইমং গাথাদ্ৰযমাহ –

‘‘অনৰট্ঠিতচিত্তস্স, লহুচিত্তস্স দুব্ভিনো;

নিচ্চং অদ্ধুৰসীলস্স, সুখভাৰো ন ৰিজ্জতি.

‘‘সো করস্সু আনুভাৰং, ৰীতিৰত্তস্সু সীলিযং;

সীতৰাতপরিত্তাণং, করস্সু কুটৰং কপী’’তি. (জা. ১.৪.৮৩-৮৪);

মক্কটো ‘‘অযং মং অনৰট্ঠিতচিত্তং লহুচিত্তং মিত্তদুব্ভিং অদ্ধুৰসীলং করোতি, ইদানিস্স মিত্তদুব্ভিভাৰং দস্সেস্সামী’’তি কুলাৰকং ৰিদ্ধংসেত্ৰা ৰিপ্পকিরি. সকুণো তস্মিং কুলাৰকং গণ্হন্তে এৰ একেন পস্সেন নিক্খমিত্ৰা পলাযি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মক্কটো কুটিদূসকভিক্খু অহোসি, সিঙ্গিলসকুণো কস্সপো অহোসী’’তি. জাতকং সমোধানেত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, ন ইদানেৰ, পুব্বেপি সো ওৰাদক্খণে কুজ্ঝিত্ৰা কুটিং দূসেসি, মম পুত্তস্স কস্সপস্স এৰরূপেন বালেন সদ্ধিং ৰসনতো এককস্সেৰ নিৰাসো সেয্যো’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৬১. ‘‘চরঞ্চে নাধিগচ্ছেয্য, সেয্যং সদিসমত্তনো;

একচরিযং দল়্হং কযিরা, নত্থি বালে সহাযতা’’তি.

তত্থ চরন্তি ইরিযাপথচারং অগ্গহেত্ৰা মনসাচারো ৰেদিতব্বো, কল্যাণমিত্তং পরিযেসন্তোতি অত্থো. সেয্যং সদিসমত্তনোতি অত্তনো সীলসমাধিপঞ্ঞাগুণেহি অধিকতরং ৰা সদিসং ৰা ন লভেয্য চে. একচরিযন্তি এতেসু হি সেয্যং লভমানো সীলাদীহি ৰড্ঢতি, সদিসং লভমানো ন পরিহাযতি, হীনেন পন সদ্ধিং একতো ৰসন্তো একতো সংভোগপরিভোগং করোন্তো সীলাদীহি পরিহাযতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘এৰরূপো পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো অঞ্ঞত্র অনুদ্দযা অঞ্ঞত্র অনুকম্পা’’তি (পু. প. ১২১; অ. নি. ৩.২৬). তস্মা সচে কারুঞ্ঞং পটিচ্চ ‘‘অযং মং নিস্সায সীলাদীহি ৰড্ঢিস্সতী’’তি তম্হা পুগ্গলা কিঞ্চি অপচ্চাসীসন্তো তং সঙ্গণ্হিতুং সক্কোতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে সক্কোতি, একচরিযং দল়্হং কযিরা একীভাৰমেৰ থিরং কত্ৰা সব্বইরিযাপথেসু এককোৰ ৰিহরেয্য. কিং কারণা? নত্থি বালে সহাযতাতি সহাযতা নাম চূল়সীলং মজ্ঝিমসীলং মহাসীলং দস কথাৰত্থূনি তেরস ধুতঙ্গগুণা ৰিপস্সনাগুণা চত্তারো মগ্গা চত্তারি ফলানি তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা. অযং সহাযতাগুণো বালং নিস্সায নত্থীতি.

দেসনাৰসানে আগন্তুকো ভিক্খু সোতাপত্তিফলং পত্তো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু, দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.

মহাকস্সপত্থেরসদ্ধিৰিহারিকৰত্থু দুতিযং.

৩. আনন্দসেট্ঠিৰত্থু

পুত্তা মত্থীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো আনন্দসেট্ঠিং আরব্ভ কথেসি.

সাৰত্থিযং কির আনন্দসেট্ঠি নাম চত্তালীসকোটিৰিভৰো মহামচ্ছরী অহোসি. সো অন্ৰড্ঢমাসং ঞাতকে সন্নিপাতেত্ৰা পুত্তং মূলসিরিং নাম তীসু ৰেলাসু এৰং ওৰদতি – ‘‘ইদং চত্তালীসকোটিধনং ‘বহূ’’’তি মা সঞ্ঞং করি, ৰিজ্জমানং ধনং ন দাতব্বং, নৰং ধনং উপ্পাদেতব্বং. একেকম্পি হি কহাপণং ৰযং করোন্তস্স পন খীযতেৰ. তস্মা –

‘‘অঞ্জনানং খযং দিস্ৰা, উপচিকানঞ্চ আচযং;

মধূনঞ্চ সমাহারং, পণ্ডিতো ঘরমাৰসে’’তি.

সো অপরেন সমযেন অত্তনো পঞ্চ মহানিধিযো পুত্তস্স অনাচিক্খিত্ৰা ধননিস্সিতো মচ্ছেরমলমলিনো কালং কত্ৰা তস্সেৰ নগরস্স একস্মিং দ্ৰারগামকে চণ্ডালানং কুলসহস্সং পটিৰসতি. তত্থেকিস্সা চণ্ডালিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি. রাজা তস্স কালকিরিযং সুত্ৰা পুত্তমস্স মূলসিরিং পক্কোসাপেত্ৰা সেট্ঠিট্ঠানে ঠপেসি. তম্পি চণ্ডালকুলসহস্সং একতোৰ ভতিযা কম্মং কত্ৰা জীৰমানং তস্স পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায নেৰ ভতিং লভতি, ন যাপনমত্ততো পরং ভত্তপিণ্ডম্পি. তে ‘‘মযং এতরহি কম্মং করোন্তাপি পিণ্ডভত্তম্পি ন লভাম, অম্হাকং অন্তরে কাল়কণ্ণিযা ভৰিতব্ব’’ন্তি দ্ৰে কোট্ঠাসা হুত্ৰা যাৰ তস্স মাতাপিতরো ৰিসুং হোন্তি, তাৰ ৰিভজিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং কুলে কাল়কণ্ণী উপ্পন্না’’তি তস্স মাতরং নীহরিংসু.

সাপি যাৰস্সা সো কুচ্ছিগতো, তাৰ যাপনমত্তম্পি কিচ্ছেন লভিত্ৰা পুত্তং ৰিজাযি. তস্স হত্থা চ পাদা চ অক্খীনি চ কণ্ণা চ নাসা চ মুখঞ্চ যথাঠানে ন অহেসুং. সো এৰরূপেন অঙ্গৰেকল্লেন সমন্নাগতো পংসুপিসাচকো ৰিয অতিৰিরূপো অহোসি. এৰং সন্তেপি তং মাতা ন পরিচ্চজি. কুচ্ছিযং ৰসিতপুত্তস্মিঞ্হি সিনেহো বলৰা হোতি. সা তং কিচ্ছেন পোসযমানা তং আদায গতদিৰসে কিঞ্চি অলভিত্ৰা গেহে কত্ৰা সযমেৰ গতদিৰসে ভতিং লভতি. অথ নং পিণ্ডায চরিত্ৰা জীৰিতুং সমত্থকালে সা কপালকং হত্থে ঠপেত্ৰা, ‘‘তাত, মযং তং নিস্সায মহাদুক্খং পত্তা, ইদানি ন সক্কোমি তং পোসেতুং, ইমস্মিং নগরে কপণদ্ধিকাদীনং পটিযত্তভত্তানি অত্থি, তত্থ ভিক্খায চরিত্ৰা জীৰাহী’’তি তং ৰিস্সজ্জেসি. সো ঘরপটিপাটিযা চরন্তো আনন্দসেট্ঠিকালে নিৰুত্তট্ঠানং গন্ত্ৰা জাতিস্সরো হুত্ৰা অত্তনো গেহং পাৰিসি. তীসু পন দ্ৰারকোট্ঠকেসু ন কোচি সল্লক্খেসি. চতুত্থে দ্ৰারকোট্ঠকে মূলসিরিসেট্ঠিনো পুত্তকা দিস্ৰা উব্বিগ্গহদযা পরোদিংসু. অথ নং সেট্ঠিপুরিসা ‘‘নিক্খম কাল়কণ্ণী’’তি পোথেত্ৰা নীহরিত্ৰা সঙ্কারট্ঠানে খিপিংসু. সত্থা আনন্দত্থেরেন পচ্ছাসমণেন পিণ্ডায চরন্তো তং ঠানং পত্তো থেরং ওলোকেত্ৰা তেন পুট্ঠো তং পৰত্তিং আচিক্খি. থেরো মূলসিরিং পক্কোসাপেসি. অথ মহাজনকাযো সন্নিপতি. সত্থা মূলসিরিং আমন্তেত্ৰা ‘‘জানাসি এত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ন জানামী’’তি ৰুত্তে, ‘‘পিতা তে আনন্দসেট্ঠী’’তি ৰত্ৰা অসদ্দহন্তং ‘‘আনন্দসেট্ঠি পুত্তস্স তে পঞ্চ মহানিধিযো আচিক্খাহী’’তি আচিক্খাপেত্ৰা সদ্দহাপেসি. সো সত্থারং সরণং অগমাসি. তস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬২. ‘‘পুত্তা মত্থি ধনম্মত্থি, ইতি বালো ৰিহঞ্ঞতি;

অত্তা হি অত্তনো নত্থি, কুতো পুত্তা কুতো ধন’’ন্তি.

তস্সত্থো – পুত্তা মে অত্থি, ধনং মে অত্থি, ইতি বালো পুত্ততণ্হায চেৰ ধনতণ্হায চ হঞ্ঞতি ৰিহঞ্ঞতি দুক্খযতি, ‘‘পুত্তা মে নস্সিংসূ’’তি ৰিহঞ্ঞতি, ‘‘নস্সন্তী’’তি ৰিহঞ্ঞতি, ‘‘নস্সিস্সন্তী’’তি ৰিহঞ্ঞতি. ধনেপি এসেৰ নযো. ইতি ছহাকারেহি ৰিহঞ্ঞতি. ‘‘পুত্তে পোসেস্সামী’’তি রত্তিঞ্চ দিৰা চ থলজলপথাদীসু নানপ্পকারতো ৰাযমন্তোপি ৰিহঞ্ঞতি, ‘‘ধনং উপ্পাদেস্সামী’’তি কসিৰাণিজ্জাদীনি করোন্তোপি ৰিহঞ্ঞতেৰ. এৰং ৰিহঞ্ঞস্স চ অত্তা হি অত্তনো নত্থি তেন ৰিঘাতেন দুক্খিতং অত্তানং সুখিতং কাতুং অসক্কোন্তস্স পৰত্তিযম্পিস্স অত্তা হি অত্তনো নত্থি, মরণমঞ্চে নিপন্নস্স মারণন্তিকাহি ৰেদনাহি অগ্গিজালাহি ৰিয পরিডয্হমানস্স ছিজ্জমানেসু সন্ধিবন্ধনেসু, ভিজ্জমানেসু অট্ঠিসঙ্ঘাটেসু নিমীলেত্ৰা পরলোকং উম্মীলেত্ৰা ইধলোকং পস্সন্তস্সাপি দিৰসে দিৰসে দ্ৰিক্খত্তুং ন্হাপেত্ৰা তিক্খত্তুং ভোজেত্ৰা গন্ধমালাদীহি অলঙ্করিত্ৰা যাৰজীৰং পোসিতোপি সহাযভাৰেন দুক্খপরিত্তাণং কাতুং অসমত্থতায অত্তা হি অত্তনো নত্থি. কুতো পুত্তা কুতো ধনং পুত্তা ৰা ধনং ৰা তস্মিং সমযে কিমেৰ করিস্সন্তি, আনন্দসেট্ঠিনোপি কস্সচি কিঞ্চি অদত্ৰা পুত্তস্সত্থায ধনং সণ্ঠপেত্ৰা পুব্বে ৰা মরণমঞ্চে নিপন্নস্স, ইদানি ৰা ইমং দুক্খং পত্তস্স কুতো পুত্তা কুতো ধনং. পুত্তা ৰা ধনং ৰা তস্মিং সমযে কিং দুক্খং হরিংসু, কিং ৰা সুখং উপ্পাদযিংসূতি.

দেসনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.

আনন্দসেট্ঠিৰত্থু ততিযং.

৪. গণ্ঠিভেদকচোরৰত্থু

যো বালোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো গণ্ঠিভেদকচোরে আরব্ভ কথেসি.

তে কির দ্ৰে সহাযকা ধম্মস্সৰনত্থায গচ্ছন্তেন মহাজনেন সদ্ধিং জেতৰনং গন্ত্ৰা একো ধম্মকথং অস্সোসি, একো অত্তনো গয্হূপগং ওলোকেসি. তেসু একো ধম্মং সুণমানো সোতাপত্তিফলং পাপুণি, ইতরো একস্স দুস্সন্তে বদ্ধং পঞ্চমাসকমত্তং লভি. তস্স তং গেহে পাকভত্তং জাতং, ইতরস্স গেহে ন পচ্চতি. অথ নং সহাযকচোরো অত্তনো ভরিযায সদ্ধিং উপ্পণ্ডযমানো ‘‘ত্ৰং অতিপণ্ডিততায অত্তনো গেহে পাকভত্তমূলম্পি ন নিপ্ফাদেসী’’তি আহ. ইতরো পন ‘‘বালভাৰেনেৰ ৰতাযং অত্তনো পণ্ডিতভাৰং মঞ্ঞতী’’তি তং পৰত্তিং সত্থু আরোচেতুং ঞাতীহি সদ্ধিং জেতৰনং গন্ত্ৰা আরোচেসি. সত্থা তস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬৩. ‘‘যো বালো মঞ্ঞতি বাল্যং, পণ্ডিতো ৰাপি তেন সো;

বালো চ পণ্ডিতমানী, স ৰে ‘বালো’তি ৰুচ্চতী’’তি.

তত্থ যো বালোতি যো অন্ধবালো অপণ্ডিতো সমানো ‘‘বালো অহ’’ন্তি অত্তনো বাল্যং বালভাৰং মঞ্ঞতি জানাতি. তেন সোতি তেন কারণেন সো পুগ্গলো পণ্ডিতো ৰাপি হোতি পণ্ডিতসদিসো ৰা. সো হি ‘‘বালো অহ’’ন্তি জানমানো অঞ্ঞং পণ্ডিতং উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসন্তো তেন পণ্ডিতভাৰত্থায ওৰদিযমানো অনুসাসিযমানো তং ওৰাদং গণ্হিত্ৰা পণ্ডিতো ৰা হোতি পণ্ডিততরো ৰা. স ৰে বালোতি যো চ বালো সমানো ‘‘কো অঞ্ঞো মযা সদিসো বহুস্সুতো ৰা ধম্মকথিকো ৰা ৰিনযধরো ৰা ধুতঙ্গধরো ৰা অত্থী’’তি এৰং পণ্ডিতমানী হোতি. সো অঞ্ঞং পণ্ডিতং অনুপসঙ্কমন্তো অপযিরুপাসন্তো নেৰ পরিযত্তিং উগ্গণ্হাতি, ন পটিপত্তিং পূরেতি, একন্তবালভাৰমেৰ পাপুণাতি. সো গণ্ঠিভেদকচোরো ৰিয. তেন ৰুত্তং ‘‘স ৰে ‘বালো’তি ৰুচ্চতী’’তি.

দেসনাপরিযোসানে ইতরস্স ঞাতকেহি সদ্ধিং মহাজনো সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণীতি.

গণ্ঠিভেদকচোরৰত্থু চতুত্থং.

৫. উদাযিত্থেরৰত্থু

যাৰজীৰম্পি চে বালোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উদাযিত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

সো কির মহাথেরেসু পটিক্কন্তেসু ধম্মসভং গন্ত্ৰা ধম্মাসনে নিসীদি. অথ নং একদিৰসং আগন্তুকা ভিক্খূ দিস্ৰা ‘‘অযং বহুস্সুতো মহাথেরো ভৰিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা খন্ধাদিপটিসংযুত্তং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা কিঞ্চি অজানমানং ‘‘কো এসো, বুদ্ধেহি সদ্ধিং একৰিহারে ৰসমানো খন্ধধাতুআযতনমত্তম্পি ন জানাতী’’তি গরহিত্ৰা তং পৰত্তিং তথাগতস্স আরোচেসুং. সত্থা তেসং ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬৪. ‘‘যাৰজীৰম্পি চে বালো, পণ্ডিতং পযিরুপাসতি;

ন সো ধম্মং ৰিজানাতি, দব্বী সূপরসং যথা’’তি.

তস্সত্থো – বালো নামেস যাৰজীৰম্পি পণ্ডিতং উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসন্তো ‘‘ইদং বুদ্ধৰচনং, এত্তকং বুদ্ধৰচন’’ন্তি এৰং পরিযত্তিধম্মং ৰা ‘‘অযং চারো, অযং ৰিহারো, অযং আচারো, অযং গোচরো, ইদং সাৰজ্জং, ইদং অনৰজ্জং, ইদং সেৰিতব্বং, ইদং ন সেৰিতব্বং, ইদং পটিৰিজ্ঝিতব্বং, ইদং সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি এৰং পটিপত্তিপটিৰেধধম্মং ৰা ন জানাতি. যথা কিং? দব্বী সূপরসং যথাতি. যথা হি দব্বী যাৰ পরিক্খযা নানপ্পকারায সূপৰিকতিযা সম্পরিৰত্তমানাপি ‘‘ইদং লোণিকং, ইদং অলোণিকং, ইদং তিত্তকং, ইদং খারিকং, ইদং কটুকং, ইদং অম্বিলং, ইদং অনম্বিলং, ইদং কসাৰ’’ন্তি সূপরসং ন জানাতি, এৰমেৰ বালো যাৰজীৰম্পি পণ্ডিতং পযিরুপাসমানো ৰুত্তপ্পকারং ধম্মং ন জানাতীতি.

দেসনাৰসানে আগন্তুকা ভিক্খূ আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসূতি.

উদাযিত্থেরৰত্থু পঞ্চমং.

৬. তিংসমত্তপাৰেয্যকভিক্খুৰত্থু

মুহুত্তমপি চে ৰিঞ্ঞূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো তিংসমত্তে পাৰেয্যকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.

তেসঞ্হি ভগৰা ইত্থিং পরিযেসন্তানং কপ্পাসিকৰনসণ্ডে পঠমং ধম্মং দেসেসি. তদা তে সব্বেৰ এহিভিক্খুভাৰং পত্ৰা ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা হুত্ৰা তেরস ধুতঙ্গানি সমাদায ৰত্তমানা পুনপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা অনমতগ্গধম্মদেসনং সুত্ৰা তস্মিংযেৰ আসনে অরহত্তং পাপুণিংসু. ভিক্খূ ‘‘অহো ৰতিমেহি ভিক্খূহি খিপ্পমেৰ ধম্মো ৰিঞ্ঞাতো’’তি ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা তং সুত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি ইমে তিংসমত্তা সহাযকা ধুত্তা হুত্ৰা তুণ্ডিলজাতকে (জা. ১.৬.৮৮ আদযো) মহাতুণ্ডিলস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰাপি খিপ্পমেৰ ধম্মং ৰিঞ্ঞায পঞ্চ সীলানি সমাদিযিংসু, তে তেনেৰ উপনিস্সযেন এতরহি নিসিন্নাসনেযেৰ অরহত্তং পত্তা’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬৫. ‘‘মুহুত্তমপি চে ৰিঞ্ঞূ, পণ্ডিতং পযিরুপাসতি;

খিপ্পং ধম্মং ৰিজানাতি, জিৰ্হা সূপরসং যথা’’তি.

তস্সত্থো – ৰিঞ্ঞূ পণ্ডিতপুরিসো মুহুত্তমপি চে অঞ্ঞং পণ্ডিতং পযিরুপাসতি, সো তস্স সন্তিকে উগ্গণ্হন্তো পরিপুচ্ছন্তো খিপ্পমেৰ পরিযত্তিধম্মং ৰিজানাতি. ততো কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা পটিপত্তিযং ঘটেন্তো ৰাযমন্তো যথা নাম অনুপহতজিৰ্হাপসাদো পুরিসো রসৰিজাননত্থং জিৰ্হগ্গে ঠপেত্ৰা এৰ লোণিকাদিভেদং রসং ৰিজানাতি, এৰং পণ্ডিতো খিপ্পমেৰ লোকুত্তরধম্মম্পি ৰিজানাতীতি.

দেসনাৰসানে বহূ ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসূতি.

তিংসমত্তপাৰেয্যকভিক্খুৰত্থু ছট্ঠং.

৭. সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৰত্থু

চরন্তি বালা দুম্মেধাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিং আরব্ভ কথেসি. সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৰত্থু উদানে (উদা. ৪৩) আগতমেৰ.

তদা হি সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠি পরিসপরিযন্তে নিসিন্নো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলং পত্ৰা অত্তনা পটিলদ্ধগুণং সত্থু আরোচেতুকামো পরিসমজ্ঝে ওগাহিতুং অৰিসহন্তো মহাজনস্স সত্থারং ৰন্দিত্ৰা অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তনকালে ৰিহারং অগমাসি. তস্মিং খণে সক্কো দেৰরাজা ‘‘অযং সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠি অত্তনো সত্থু সাসনে পটিলদ্ধগুণং পাকটং কাতুকামো’’তি ঞত্ৰা ‘‘ৰীমংসিস্সামি ন’’ন্তি গন্ত্ৰা আকাসে ঠিতোৰ এতদৰোচ – ‘‘সুপ্পবুদ্ধ, ত্ৰং মনুস্সদলিদ্দো মনুস্সৰরাকো, অহং তে অপরিযন্তং ধনং দস্সামি, ‘বুদ্ধো ন বুদ্ধো, ধম্মো ন ধম্মো, সঙ্ঘো ন সঙ্ঘো, অলং মে বুদ্ধেন, অলং মে ধম্মেন, অলং মে সঙ্ঘেনা’তি ৰদেহী’’তি. অথ নং সো আহ – ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘অহং সক্কো’’তি. অন্ধবাল, অহিরিক ত্ৰং মযা সদ্ধিং কথেতুং ন যুত্তরূপো, ত্ৰং মং ‘‘দুগ্গতো দলিদ্দো কপণো’’তি ৰদেসি, নেৰাহং দুগ্গতো, ন দলিদ্দো, সুখপ্পত্তো অহমস্মি মহদ্ধনো –

‘‘সদ্ধাধনং সীলধনং, হিরী ওত্তপ্পিযং ধনং;

সুতধনঞ্চ চাগো চ, পঞ্ঞা ৰে সত্তমং ধনং.

‘‘যস্স এতে ধনা অত্থি, ইত্থিযা পুরিসস্স ৰা;

‘অদলিদ্দো’তি তং আহু, অমোঘং তস্স জীৰিত’’ন্তি. (অ. নি. ৭.৫-৬) –

ইমানি মে সত্তৰিধঅরিযধনানি সন্তি, যেসঞ্হি ইমানি সত্ত ধনানি সন্তি, ন তে বুদ্ধেহি ৰা পচ্চেকবুদ্ধেহি ৰা ‘‘দলিদ্দা’’তি ৰুচ্চন্তীতি. সক্কো তস্স কথং সুত্ৰা তং অন্তরামগ্গে ওহায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সব্বং তং ৰচনপটিৰচনং আরোচেসি. অথ নং ভগৰা আহ – ‘‘ন খো, সক্ক, সক্কা তাদিসানং সতেনপি সহস্সেনপি সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিং ‘বুদ্ধো ন বুদ্ধো’তি ৰা, ‘ধম্মো ন ধম্মো’তি ৰা, ‘সঙ্ঘো ন সঙ্ঘো’তি ৰা কথাপেতু’’ন্তি. সুপ্পবুদ্ধোপি খো কুট্ঠি সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারা কতপটিসন্থারো সম্মোদমানো অত্তনা পটিলদ্ধগুণং আরোচেত্ৰা ৰুট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ নং অচিরপক্কন্তং গাৰী তরুণৰচ্ছা জীৰিতা ৰোরোপেসি.

সা কির একা যক্খিনী পুক্কুসাতিকুলপুত্তং, বাহিযং দারুচীরিযং, তম্বদাঠিকচোরঘাতকং, সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিন্তি ইমেসং চতুন্নং জনানং অনেকসতে অত্তভাৰে গাৰী হুত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসি. তে কির অতীতে চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা হুত্ৰা একং নগরসোভিনিং গণিকং উয্যানং নেত্ৰা দিৰসং সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা সাযন্হসমযে এৰং সম্মন্তযিংসু – ‘‘ইমস্মিং ঠানে অঞ্ঞো নত্থি, ইমিস্সা অম্হেহি দিন্নং কহাপণসহস্সঞ্চ সব্বঞ্চ পসাধনভণ্ডং গহেত্ৰা ইমং মারেত্ৰা গচ্ছামা’’তি. সা তেসং কথং সুত্ৰা ‘‘ইমে নিল্লজ্জা, মযা সদ্ধিং অভিরমিত্ৰা ইদানি মং মারেতুকামা, জানিস্সামি নেসং কত্তব্বযুত্তক’’ন্তি তেহি মারিযমানা ‘‘অহং যক্খিনী হুত্ৰা যথা মং এতে মারেন্তি, এৰমেৰ তে মারেতুং সমত্থা ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. তস্স নিস্সন্দেন ইমে মারেসি. সম্বহুলা ভিক্খূ তস্স কালকিরিযং ভগৰতো আরোচেত্ৰা ‘‘তস্স কা গতি, কেন চ কারণেন কুট্ঠিভাৰং পত্তো’’তি পুচ্ছিংসু. সত্থা সোতাপত্তিফলং পত্ৰা তস্স তাৰতিংসভৰনে উপ্পন্নভাৰঞ্চ তগরসিখিপচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা নিট্ঠুভিত্ৰা অপসব্যং কত্ৰা দীঘরত্তং নিরযে পচ্চিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন ইদানি কুট্ঠিভাৰপ্পত্তিঞ্চ ব্যাকরিত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ইমে সত্তা অত্তনাৰ অত্তনো কটুকৰিপাককম্মং করোন্তা ৰিচরন্তী’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা উত্তরি ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬৬. ‘‘চরন্তি বালা দুম্মেধা, অমিত্তেনেৰ অত্তনা;

করোন্তা পাপকং কম্মং, যং হোতি কটুকপ্ফল’’ন্তি.

তত্থ চরন্তীতি চতূহি ইরিযাপথেহি অকুসলমেৰ করোন্তা ৰিচরন্তি. বালাতি ইধলোকত্থঞ্চ পরলোকত্থঞ্চ অজানন্তা ইধ বালা নাম. দুম্মেধাতি দুপ্পঞ্ঞা. অমিত্তেনেৰ অত্তনাতি অত্তনা অমিত্তভূতেন ৰিয ৰেরিনা হুত্ৰা. কটুকপ্ফলন্তি তিখিণফলং দুক্খফলন্তি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৰত্থু সত্তমং.

৮. কস্সকৰত্থু

ন তং কম্মং কতং সাধূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কস্সকং আরব্ভ কথেসি.

সো কির সাৰত্থিতো অৰিদূরে একং খেত্তং কসতি. চোরা উদকনিদ্ধমনেন নগরং পৰিসিত্ৰা একস্মিং অড্ঢকুলে উমঙ্গং ভিন্দিত্ৰা বহুং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং গহেত্ৰা উদকনিদ্ধমনেনেৰ নিক্খমিংসু. একো চোরো তে ৰঞ্চেত্ৰা একং সহস্সত্থৰিকং ওৰট্টিকায কত্ৰা তং খেত্তং গন্ত্ৰা তেহি সদ্ধিং ভণ্ডং ভাজেত্ৰা আদায গচ্ছন্তো ওৰট্টিকতো পতমানং সহস্সত্থৰিকং ন সল্লক্খেসি. তং দিৰসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৰোলোকেন্তো তং কস্সকং অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তোপৰিট্ঠং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি উপধারযমানো ইদং অদ্দস – ‘‘অযং কস্সকো পাতোৰ কসিতুং গমিস্সতি, ভণ্ডসামিকা চোরানং অনুপদং গন্ত্ৰা ওৰট্টিকতো পতমানং সহস্সত্থৰিকং দিস্ৰা এতং গণ্হিস্সন্তি, মং ঠপেত্ৰা তস্স অঞ্ঞো সক্খী নাম ন ভৰিস্সতি, সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযোপিস্স অত্থি, তত্থ মযা গন্তুং ৰট্টতী’’তি. সোপি কস্সকো পাতোৰ কসিতুং গতো. সত্থা আনন্দত্থেরেন পচ্ছাসমণেন তত্থ অগমাসি. কস্সকো সত্থারং দিস্ৰা গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পুন কসিতুং আরভি. সত্থা তেন সদ্ধিং কিঞ্চি অৰত্ৰাৰ সহস্সত্থৰিকায পতিতট্ঠানং গন্ত্ৰা তং দিস্ৰা আনন্দত্থেরং আহ – ‘‘পস্স, আনন্দ, আসীৰিসো’’তি. ‘‘পস্সামি, ভন্তে, ঘোরৰিসো’’তি.

কস্সকো তং কথং সুত্ৰা ‘‘মম ৰেলায ৰা অৰেলায ৰা ৰিচরণট্ঠানমেতং, আসীৰিসো কিরেত্থ অত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা সত্থরি এত্তকং ৰত্ৰা পক্কন্তে ‘‘মারেস্সামি ন’’ন্তি পতোদলট্ঠিং আদায গতো সহস্সভণ্ডিকং দিস্ৰা ‘‘ইমং সন্ধায সত্থারা কথিতং ভৰিস্সতী’’তি তং আদায নিৰত্তো, অব্যত্ততায একমন্তে ঠপেত্ৰা পংসুনা পটিচ্ছাদেত্ৰা পুন কসিতুং আরভি. মনুস্সা চ ৰিভাতায রত্তিযা গেহে চোরেহি কতকম্মং দিস্ৰা পদানুপদং গচ্ছন্তা তং খেত্তং গন্ত্ৰা তত্থ চোরেহি ভণ্ডস্স ভাজিতট্ঠানং দিস্ৰা কস্সকস্স পদৰলঞ্জং অদ্দসংসু. তে তস্স পদানুসারেন গন্ত্ৰা থৰিকায ঠপিতট্ঠানং দিস্ৰা পংসুং ৰিযূহিত্ৰা থৰিকং আদায ‘‘ত্ৰং গেহং ৰিলুম্পিত্ৰা খেত্তং কসমানো ৰিয ৰিচরসী’’তি তজ্জেত্ৰা পোথেত্ৰা নেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সযিংসু. রাজা তং পৰত্তিং সুত্ৰা তস্স ৰধং আণাপেসি. রাজপুরিসা তং পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৰা কসাহি তাল়েন্তা আঘাতনং নযিংসু. সো কসাহি তাল়িযমানো অঞ্ঞং কিঞ্চি অৰত্ৰা ‘‘পস্সানন্দ, আসীৰিসোতি, পস্সামি ভগৰা ঘোরৰিসো’’তি ৰদন্তো গচ্ছতি. অথ নং রাজপুরিসা ‘‘ত্ৰং সত্থু চেৰ আনন্দত্থেরস্স চ কথং কথেসি, কিং নামেত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা – ‘‘রাজানং দট্ঠুং লভমানো কথেস্সামী’’তি ৰুত্তে রঞ্ঞো সন্তিকং নেত্ৰা রঞ্ঞো তং পৰত্তিং কথযিংসু. অথ নং রাজা ‘‘কস্মা এৰং কথেসী’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘নাহং, দেৰ, চোরো’’তি ৰত্ৰা কসনত্থায নিক্খন্তকালতো পট্ঠায সব্বং তং পৰত্তিং রঞ্ঞো আচিক্খি. রাজা তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘অযং ভণে লোকে অগ্গপুগ্গলং সত্থারং সক্খিং অপদিসতি, ন যুত্তং এতস্স দোসং আরোপেতুং, অহমেত্থ কত্তব্বং জানিস্সামী’’তি তং আদায সাযন্হসমযে সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারং পুচ্ছি – ‘‘ভগৰা কচ্চি তুম্হে আনন্দত্থেরেন সদ্ধিং এতস্স কস্সকস্স কসনট্ঠানং গতা’’তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘কিং ৰো তত্থ দিট্ঠ’’ন্তি? ‘‘সহস্সত্থৰিকা, মহারাজা’’তি. ‘‘দিস্ৰা কিং অৰোচুত্থা’’তি? ‘‘ইদং নাম, মহারাজা’’তি. ‘‘ভন্তে, সচাযং পুরিসো তুম্হাদিসং অপদিসং নাকরিস্স, ন জীৰিতং অলভিস্স, তুম্হেহি পন কথিতকথং কথেত্ৰা তেন জীৰিতং লদ্ধ’’ন্তি. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘আম, মহারাজ, অহম্পি এত্তকমেৰ ৰত্ৰা গতো, পণ্ডিতেন নাম যং কম্মং কত্ৰা পচ্ছানুতপ্পং হোতি, তং ন কত্তব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬৭. ‘‘ন তং কম্মং কতং সাধু, যং কত্ৰা অনুতপ্পতি;

যস্স অস্সুমুখো রোদং, ৰিপাকং পটিসেৰতী’’তি.

তত্থ ন তং কম্মন্তি যং নিরযাদীসু নিব্বত্তনসমত্থং দুক্খুদ্রযং কম্মং কত্ৰা অনুস্সরন্তো অনুস্সরিতানুস্সরিতক্খণে অনুতপ্পতি অনুসোচতি, তং কতং ন সাধু ন সুন্দরং নিরত্থকং. যস্স অস্সুমুখোতি যস্স অস্সূহি তিন্তমুখো রোদন্তো ৰিপাকং অনুভোতীতি.

দেসনাৰসানে কস্সকো উপাসকো সোতাপত্তিফলং পত্তো, সম্পত্তভিক্খূপি সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

কস্সকৰত্থু অট্ঠমং.

৯. সুমনমালাকারৰত্থু

তঞ্চ কম্মং কতং সাধূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো সুমনং নাম মালাকারং আরব্ভ কথেসি.

সো কির দেৰসিকং বিম্বিসাররাজানং পাতোৰ অট্ঠহি সুমনপুপ্ফনাল়ীহি উপট্ঠহন্তো অট্ঠ কহাপণে লভতি. অথেকদিৰসং তস্মিং পুপ্ফানি গহেত্ৰা নগরং পৰিট্ঠমত্তে ভগৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো ছব্বণ্ণরংসিযো ৰিস্সজ্জেত্ৰা মহতা বুদ্ধানুভাৰেন মহতিযা বুদ্ধলীল়ায নগরং পিণ্ডায পাৰিসি. ভগৰা হি একদা ছব্বণ্ণরংসিযো চীৰরেন পটিচ্ছাদেত্ৰা অঞ্ঞতরো পিণ্ডপাতিকো ৰিয চরতি তিংসযোজনমগ্গং অঙ্গুলিমালস্স পচ্চুগ্গমনং গচ্ছন্তো ৰিয, একদা ছব্বণ্ণরংসিযো ৰিস্সজ্জেত্ৰা কপিলৰত্থুপ্পৰেসনাদীসু ৰিয. তস্মিম্পি দিৰসে সরীরতো ছব্বণ্ণরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তো মহন্তেন বুদ্ধানুভাৰেন মহতিযা বুদ্ধলীল়ায রাজগহং পাৰিসি. মালাকারো ভগৰতো রতনগ্ঘিযসদিসং অত্তভাৰং দিস্ৰা দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতানুব্যঞ্জনসরীরসোভগ্গং ওলোকেত্ৰা পসন্নচিত্তো ‘‘কিং নু খো সত্থু অধিকারং করোমী’’তি চিন্তেত্ৰা অঞ্ঞং অপস্সন্তো ‘‘ইমেহি পুপ্ফেহি ভগৰন্তং পূজেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পুন চিন্তেসি – ‘‘ইমানি রঞ্ঞো নিবদ্ধং উপট্ঠানপুপ্ফানি, রাজা ইমানি অলভন্তো মং বন্ধাপেয্য ৰা ঘাতাপেয্য ৰা রট্ঠতো ৰা পব্বাজেয্য, কিং নু খো করোমী’’তি? অথস্স এতদহোসি ‘‘রাজা মং ঘাতেতু ৰা বন্ধাপেতু ৰা রট্ঠতো পব্বাজেতু ৰা, সো হি ময্হং দদমানোপি ইমস্মিং অত্তভাৰে জীৰিতমত্তং ধনং দদেয্য, সত্থুপূজা পন মে অনেকাসু কপ্পকোটীসু অলং হিতায চেৰ সুখায চা’’তি অত্তনো জীৰিতং তথাগতস্স পরিচ্চজি.

সো ‘‘যাৰ মে পসন্নং চিত্তং ন পতিকুটতি, তং তাৰদেৰ পূজং করিস্সামী’’তি হট্ঠতুট্ঠো উদগ্গুদগ্গো সত্থারং পূজেসি. কথং? পঠমং তাৰ দ্ৰেৰ পুপ্ফমুট্ঠিযো তথাগতস্স উপরি খিপি, তা উপরিমত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠংসু. অপরা দ্ৰে মুট্ঠিযো খিপি, তা দক্খিণহত্থপস্সেন মালাপটচ্ছন্নেন ওতরিত্ৰা অট্ঠংসু. অপরা দ্ৰে মুট্ঠিযো খিপি, তা পিট্ঠিপস্সেন ওতরিত্ৰা তথেৰ অট্ঠংসু. অপরা দ্ৰে মুট্ঠিযো খিপি, তা ৰামহত্থপস্সেন ওতরিত্ৰা তথেৰ অট্ঠংসু. এৰং অট্ঠ নাল়িযো অট্ঠ মুট্ঠিযো হুত্ৰা চতূসু ঠানেসু তথাগতং পরিক্খিপিংসু. পুরতো গমনদ্ৰারমত্তমেৰ অহোসি. পুপ্ফানং ৰণ্টানি অন্তো অহেসুং, পত্তানি বহিমুখানি. ভগৰা রজতপত্তপরিক্খিত্তো ৰিয হুত্ৰা পাযাসি. পুপ্ফানি অচিত্তকানিপি সচিত্তকং নিস্সায সচিত্তকানি ৰিয অভিজ্জিত্ৰা অপতিত্ৰা সত্থারা সদ্ধিংযেৰ গচ্ছন্তি, ঠিতঠিতট্ঠানে তিট্ঠন্তি. সত্থু সরীরতো সতসহস্সৰিজ্জুলতা ৰিয রংসিযো নিক্খমিংসু. পুরতো চ পচ্ছতো চ দক্খিণতো চ ৰামতো চ সীসমত্থকতো চ নিরন্তরং নিক্খন্তরংসীসু একাপি সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৰ অপলাযিত্ৰা সব্বাপি সত্থারং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা তরুণতালক্খন্ধপ্পমাণা হুত্ৰা পুরতো এৰ ধাৰন্তি. সকলনগরং সঙ্খুভি. অন্তোনগরে নৰ কোটিযো, বহিনগরে নৰ কোটিযোতি অট্ঠারসসু কোটীসু একোপি পুরিসো ৰা ইত্থী ৰা ভিক্খং গহেত্ৰা অনিক্খন্তো নাম নত্থি. মহাজনো সীহনাদং নদন্তো চেলুক্খেপসহস্সানি করোন্তো সত্থু পুরতোৰ গচ্ছতি. সত্থাপি মালাকারস্স গুণং পাকটং কাতুং তিগাৰুতপ্পমাণে নগরে ভেরিচরণমগ্গেনেৰ অচরি. মালাকারস্স সকলসরীরং পঞ্চৰণ্ণায পীতিযা পরিপূরি.

সো থোকঞ্ঞেৰ তথাগতেন সদ্ধিং চরিত্ৰা মনোসিলারসে নিমুগ্গো ৰিয বুদ্ধরস্মীনং অন্তো পৰিট্ঠো সত্থারং থোমেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা তুচ্ছপচ্ছিমেৰ গহেত্ৰা গেহং অগমাসি. অথ নং ভরিযা পুচ্ছি ‘‘কহং পুপ্ফানী’’তি? ‘‘সত্থা মে পূজিতো’’তি. ‘‘রঞ্ঞো দানি কিং করিস্সসী’’তি? ‘‘রাজা মং ঘাতেতু ৰা রট্ঠতো ৰা নীহরতু, অহং জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা সত্থারং পূজেসিং, সব্বপুপ্ফানি অট্ঠ মুট্ঠিযোৰ অহেসুং, এৰরূপা নাম পূজা জাতা. মহাজনো উক্কুট্ঠিসহস্সানি করোন্তো সত্থারা সদ্ধিং চরতি, যো এস মহাজনস্স উক্কুট্ঠিসদ্দো, তস্মিং ঠানে এসো’’তি. অথস্স ভরিযা অন্ধবালতায এৰরূপে পাটিহারিযে পসাদং নাম অজনেত্ৰা তং অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা ‘‘রাজানো নাম চণ্ডা, সকিং কুদ্ধা হত্থপাদাদিচ্ছেদনেন বহুম্পি অনত্থং করোন্তি, তযা কতকম্মেন ময্হম্পি অনত্থো সিযা’’তি পুত্তে আদায রাজকুলং গন্ত্ৰা রঞ্ঞা পক্কোসিত্ৰা ‘‘কিং এত’’ন্তি পুচ্ছিতা আহ – ‘‘মম সামিকো তুম্হাকং উপট্ঠানপুপ্ফেহি সত্থারং পূজেত্ৰা তুচ্ছহত্থো ঘরং আগন্ত্ৰা ‘কহং পুপ্ফানী’তি মযা পুট্ঠো ইদং নাম ৰদেসি, অহং তং পরিভাসিত্ৰা ‘রাজানো নাম চণ্ডা, সকিং কুদ্ধা হত্থপাদাদিচ্ছেদনেন বহুম্পি অনত্থং করোন্তি, তযা কতকম্মেন ময্হম্পি অনত্থো সিযা’তি তং ছড্ডেত্ৰা ইধাগতা, তেন কতং কম্মং সুকতং ৰা হোতু, দুক্কটং ৰা, তস্সেৰেতং, মযা তস্স ছড্ডিতভাৰং জানাহি, দেৰা’’তি. রাজা পঠমদস্সনেনেৰ সোতাপত্তিফলং পত্তো সদ্ধো পসন্নো অরিযসাৰকো চিন্তেসি – ‘‘অহো অযং ইত্থী অন্ধবালা, এৰরূপে গুণে পসাদং ন উপ্পাদেসী’’তি. সো কুদ্ধো ৰিয হুত্ৰা, ‘‘অম্ম, কিং ৰদেসি, ময্হং উপট্ঠানপুপ্ফেহি তেন পূজা কতা’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘ভদ্দকং তে কতং তং ছড্ডেন্তিযা, মম পুপ্ফেহি পূজাকারস্স অহং কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি তং উয্যোজেত্ৰা ৰেগেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা সত্থারা সদ্ধিংযেৰ ৰিচরি.

সত্থা রঞ্ঞো চিত্তপ্পসাদং ঞত্ৰা ভেরিচরণৰীথিযা নগরং চরিত্ৰা রঞ্ঞো ঘরদ্ৰারং অগমাসি. রাজা পত্তং গহেত্ৰা সত্থারং গেহং পৰেসেতুকামো অহোসি. সত্থা পন রাজঙ্গণেযেৰ নিসীদনাকারং দস্সেসি. রাজা তং ঞত্ৰা ‘‘সীঘং মণ্ডপং করোথা’’তি তঙ্খণঞ্ঞেৰ মণ্ডপং কারাপেসি. নিসীদি সত্থা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. কস্মা পন সত্থা রাজগেহং ন পাৰিসি?

এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘সচাহং অন্তো পৰিসিত্ৰা নিসীদেয্যং, মহাজনো মং দট্ঠুং ন লভেয্য, মালাকারস্স গুণো পাকটো ন ভৰেয্য, রাজঙ্গণে পন মং নিসিন্নং মহাজনো দট্ঠুং লভিস্সতি, মালাকারস্স গুণো পাকটো ভৰিস্সতী’’তি. গুণৰন্তানঞ্হি গুণং বুদ্ধা এৰ পাকটং কাতুং সক্কোন্তি, অৰসেসজনো গুণৰন্তানং গুণং কথেন্তো মচ্ছরাযতি. চত্তারো পুপ্ফপটা চতুদ্দিসং অট্ঠংসু. মহাজনো সত্থারং পরিৰারেসি. রাজা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেনাহারেন পরিৰিসি. সত্থা ভত্তকিচ্চাৰসানে অনুমোদনং কত্ৰা পুরিমনযেনেৰ চতূহি পুপ্ফপটেহি পরিক্খিত্তো সীহনাদং নদন্তো মহাজনেন পরিৰুতো ৰিহারং অগমাসি. রাজা সত্থারং অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তো মালাকারং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘মম আহরিতপুপ্ফেহি কিন্তি কত্ৰা সত্থারং পূজেসী’’তি পুচ্ছি. মালাকারো ‘‘রাজা মং ঘাতেতু ৰা রট্ঠতো ৰা পব্বাজেতূতি জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা পূজেসিং দেৰা’’তি আহ. রাজা ‘‘ত্ৰং মহাপুরিসো নামা’’তি ৰত্ৰা অট্ঠ হত্থী চ অস্সে চ দাসে চ দাসিযো চ মহাপসাধনানি চ অট্ঠ কহাপণসহস্সানি চ রাজকুলতো নীহরিত্ৰা সব্বালঙ্কারপ্পটিমণ্ডিতা অট্ঠ নারিযো চ অট্ঠ গামৰরে চাতি ইদং সব্বট্ঠকং নাম দানং অদাসি.

আনন্দত্থেরো চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ পাতোৰ পট্ঠায সীহনাদসহস্সানি চেৰ চেলুক্খেপসহস্সানি চ পৰত্তন্তি, কো নু খো মালাকারস্স ৰিপাকো’’তি? সো সত্থারং পুচ্ছি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘আনন্দ, ইমিনা মালাকারেন অপ্পমত্তকং কম্মং কত’’ন্তি মা সল্লক্খেসি, অযঞ্হি ময্হং জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা পূজং অকাসি. সো এৰং মযি চিত্তং পসাদেত্ৰা –

‘‘কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং ন গমিস্সতি;

ঠত্ৰা দেৰমনুস্সেসু, ফলং এতস্স কম্মুনো;

পচ্ছা পচ্চেকসম্বুদ্ধো, সুমনো নাম ভৰিস্সতী’’তি. –

আহ. সত্থু পন ৰিহারং গন্ত্ৰা গন্ধকুটিপৰিসনকালে তানি পুপ্ফানি দ্ৰারকোট্ঠকে পতিংসু. সাযন্হসমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘অহো অচ্ছরিযং মালাকারস্স কম্মং, ধরমানকবুদ্ধস্স জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা পুপ্ফপূজং কত্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ সব্বট্ঠকং নাম লভতী’’তি. সত্থা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা তিণ্ণং গমনানং অঞ্ঞতরেন গমনেন ধম্মসভং গন্ত্ৰা বুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘আম, ভিক্খৰে, যস্স কম্মস্স কতত্তা পচ্ছানুতপ্পং ন হোতি, অনুস্সরিতানুস্সরিতক্খণে সোমনস্সমেৰ উপ্পজ্জতি, এৰরূপং কম্মং কত্তব্বমেৰা’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬৮. ‘‘তঞ্চ কম্মং কতং সাধু, যং কত্ৰা নানুতপ্পতি;

যস্স পতীতো সুমনো, ৰিপাকং পটিসেৰতী’’তি.

তত্থ যং কত্ৰাতি যং দেৰমনুস্সসম্পত্তীনঞ্চেৰ নিব্বানসম্পত্তিযা চ নিব্বত্তনসমত্থং সুখুদ্রযং কম্মং কত্ৰা নানুতপ্পতি, অথ খো দিট্ঠধম্মেযেৰ অনুস্সরিতানুস্সরিতক্খণেযেৰ পীতিৰেগেন পতীতো সোমনস্সৰেগেন চ সুমনো হুত্ৰা আযতিং পীতিসোমনস্সজাতো হুত্ৰা ৰিপাকং পটিসেৰতি, তং কম্মং কতং সাধু ভদ্দকন্তি.

দেসনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.

সুমনমালাকারৰত্থু নৰমং.

১০. উপ্পলৰণ্ণত্থেরীৰত্থু

মধুৰা মঞ্ঞতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উপ্পলৰণ্ণত্থেরিং আরব্ভ কথেসি.

সা কির পদুমুত্তরবুদ্ধস্স পাদমূলে পত্থনং পট্ঠপেত্ৰা কপ্পসতসহস্সং পুঞ্ঞানি কুরুমানা দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে দেৰলোকতো চৰিত্ৰা সাৰত্থিযং সেট্ঠিকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি. নীলুপ্পলগব্ভসমানৰণ্ণতায চস্সা উপ্পলৰণ্ণাত্ৰেৰ নামং অকংসু. অথস্সা ৰযপ্পত্তকালে সকলজম্বুদীপে রাজানো চ সেট্ঠিনো চ সেট্ঠিস্স সন্তিকং সাসনং পহিণিংসু – ‘‘ধীতরং অম্হাকং দেতূ’’তি. অপহিণন্তো নাম নাহোসি. ততো সেট্ঠি চিন্তেসি – ‘‘অহং সব্বেসং মনং গহেতুং ন সক্খিস্সামি, উপাযং পনেকং করিস্সামী’’তি ধীতরং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘অম্ম, পব্বজিতুং সক্খিস্সসী’’তি আহ. তস্সা পচ্ছিমভৰিকত্তা তং ৰচনং সীসে আসিত্তং সতপাকতেলং ৰিয অহোসি. তস্মা পিতরং ‘‘পব্বজিস্সামি, তাতা’’তি আহ. সো তস্সা মহন্তং সক্কারং কত্ৰা ভিক্খুনীউপস্সযং নেত্ৰা পব্বাজেসি. তস্সা অচিরপব্বজিতায এৰ উপোসথাগারে কালৰারো পাপুণি. সা দীপং জালেত্ৰা উপোসথাগারং সম্মজ্জিত্ৰা দীপসিখায নিমিত্তং গণ্হিত্ৰা ঠিতাৰ পুনপ্পুনং ওলোকযমানা তেজোকসিণারম্মণং ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তমেৰ পাদকং কত্ৰা অরহত্তং পাপুণি সদ্ধিং পটিসম্ভিদাহি চেৰ অভিঞ্ঞাহি চ.

সা অপরেন সমযেন জনপদচারিকং চরিত্ৰা পচ্চাগন্ত্ৰা অন্ধৰনং পাৰিসি. তদা ভিক্খুনীনং অরঞ্ঞৰাসো অপ্পটিক্খিত্তো হোতি. অথস্সা তত্থ কুটিকং কত্ৰা মঞ্চকং পঞ্ঞাপেত্ৰা সাণিযা পরিক্খিপিংসু. সা সাৰত্থিযং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা নিক্খমি. মাতুলপুত্তো পনস্সা নন্দমাণৰো নাম গিহিকালতো পট্ঠায পটিবদ্ধচিত্তো. সো তস্সা আগতভাৰং সুত্ৰা থেরিযা আগমনতো পুরেতরমেৰ অন্ধৰনং গন্ত্ৰা তং কুটিকং পৰিসিত্ৰা হেট্ঠামঞ্চকে নিলীনো থেরিযা আগন্ত্ৰা কুটিকং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায মঞ্চকে নিসিন্নমত্তায বহি আতপতো আগতত্তা চক্খুপথে অন্ধকারে অৰিগতেযেৰ হেট্ঠামঞ্চকতো নিক্খমিত্ৰা মঞ্চকং অভিরুয্হ ‘‘মা নস্সি বাল, মা নস্সি বালা’’তি থেরিযা ৰারিযমানোযেৰ অভিভৰিত্ৰা অত্তনা পত্থিতকম্মং কত্ৰা পাযাসি. অথস্স অগুণং ধারেতুং অসক্কোন্তী ৰিয মহাপথৰী দ্ৰেধা ভিজ্জি. সো পথৰিং পৰিট্ঠো গন্ত্ৰা মহাঅৰীচিম্হি এৰ নিব্বত্তি. থেরীপি তমত্থং ভিক্খুনীনং আরোচেসি. ভিক্খুনিযো ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসুং. ভিক্খূ ভগৰতো আরোচযিংসু. তং সুত্ৰা সত্থা ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুভিক্খূনী উপাসকউপাসিকাসু যো কোচি বালো পাপকম্মং করোন্তো মধুসক্খরাদীসু কিঞ্চি দেৰ মধুররসং খাদমানো পুরিসো ৰিয তুট্ঠহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো ৰিয করোতী’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬৯. ‘‘মধুৰা মঞ্ঞতি বালো, যাৰ পাপং ন পচ্চতি;

যদা চ পচ্চতি পাপং, বালো দুক্খং নিগচ্ছতী’’তি.

তত্থ মধুৰাতি বালস্স হি পাপং অকুসলকম্মং করোন্তস্স তং কম্মং মধু ৰিয মধুররসং ৰিয ইট্ঠং কন্তং মনাপং ৰিয উপট্ঠাতি. ইতি নং সো মধুংৰ মঞ্ঞতি. যাৰাতি যত্তকং কালং. পাপং ন পচ্চতীতি দিট্ঠধম্মে ৰা সম্পরাযে ৰা ৰিপাকং ন দেতি, তাৰ নং এৰং মঞ্ঞতি. যদা চাতি যদা পনস্স দিট্ঠধম্মে ৰা ৰিৰিধা কম্মকারণা কযিরমানস্স, সম্পরাযে ৰা নিরযাদীসু মহাদুক্খং অনুভৰন্তস্স তং পাপং পচ্চতি, অথ সো বালো দুক্খং নিগচ্ছতি ৰিন্দতি পটিলভতীতি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু.