৫. চিত্তহত্থত্থেরৰত্থু
অনৰট্ঠিতচিত্তস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো চিত্তহত্থত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
একো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো নট্ঠগোণং পরিযেসন্তো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা মজ্ঝন্হিকে কালে গোণং দিস্ৰা গোযূথে ৰিস্সজ্জেত্ৰা, ‘‘অৰস্সং অয্যানং সন্তিকে আহারমত্তং লভিস্সামী’’তি খুপ্পিপাসাপীল়িতো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তস্মিং খো পন সমযে ভিক্খূনং অৰক্কারপাতিযং ভুত্তাৰসেসকং ভত্তং হোতি, তে তং ছাতকপীল়িতং দিস্ৰা, ‘‘ইতো ভত্তং গহেত্ৰা ভুঞ্জাহী’’তি ৰদিংসু. বুদ্ধকালে চ পন অনেকসূপব্যঞ্জনং ভত্তং উপ্পজ্জতি, সো ততো যাপনমত্তং গহেত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা পানীযং পিৰিত্ৰা হত্থে ধোৰিত্ৰা ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা, ‘‘কিং, ভন্তে, অজ্জ, অয্যা, নিমন্তনট্ঠানং অগমংসূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘নত্থি, উপাসক, ভিক্খূ ইমিনাৰ নীহারেন নিবদ্ধং লভন্তী’’তি. সো ‘‘মযং উট্ঠায সমুট্ঠায রত্তিন্দিৰং নিবদ্ধং কম্মং করোন্তাপি এৰং মধুরব্যঞ্জনং ভত্তং ন লভাম, ইমে কির নিবদ্ধং ভুঞ্জন্তি, কিং মে গিহিভাৰেন, ভিক্খু ভৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ ‘‘সাধু উপাসকা’’তি পব্বাজেসুং.
সো লদ্ধূপসম্পদো সব্বপ্পকারং ৰত্তপটিৰত্তং অকাসি. সো বুদ্ধানং উপ্পন্নেন লাভসক্কারেন কতিপাহচ্চযেন থূলসরীরো অহোসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘কিং মে ভিক্খায চরিত্ৰা জীৰিতেন, গিহী ভৰিস্সামী’’তি. সো ৰিব্ভমিত্ৰা গেহং পাৰিসি. তস্স গেহে কম্মং করোন্তস্স কতিপাহেনেৰ সরীরং মিলাযি. ততো ‘‘কিং মে ইমিনা দুক্খেন, সমণো ভৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পুন গন্ত্ৰা পব্বজি. সো কতিপাহং ৰীতিনামেত্ৰা পুন উক্কণ্ঠিত্ৰা ৰিব্ভমি, পব্বজিতকালে পন ভিক্খূনং উপকারকো হোতি. সো কতিপাহেনেৰ পুনপি উক্কণ্ঠিত্ৰা, ‘‘কিং মে গিহিভাৰেন, পব্বজিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ উপকারৰসেন পুন পব্বাজযিংসু. এৰং সো ইমিনা নিযামেনেৰ ছক্খত্তুং পব্বজিত্ৰা উপ্পব্বজিতো. তস্স ভিক্খূ ‘‘এস চিত্তৰসিকো হুত্ৰা ৰিচরতী’’তি চিত্তহত্থত্থেরোতি নামং করিংসু.
তস্সেৰং অপরাপরং ৰিচরন্তস্সেৰ ভরিযা গব্ভিনী অহোসি. সো সত্তমে ৰারে অরঞ্ঞতো কসিভণ্ডমাদায গেহং গন্ত্ৰা ভণ্ডকং ঠপেত্ৰা ‘‘অত্তনো কাসাৰং গণ্হিস্সামী’’তি গব্ভং পাৰিসি. তস্মিং খণে তস্স ভরিযা নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দাযতি. তস্সা নিৰত্থসাটকো অপগতো হোতি, মুখতো চ লালা পগ্ঘরতি, নাসা ঘুরঘুরাযতি, মুখং ৰিৰট্টং, দন্তং ঘংসতি, সা তস্স উদ্ধুমাতকসরীরং ৰিয উপট্ঠাসি. সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং ইদ’’ন্তি সঞ্ঞং লভিত্ৰা, ‘‘অহং এত্তকং কালং পব্বজিত্ৰা ইমং নিস্সায ভিক্খুভাৰে সণ্ঠাতুং নাসক্খি’’ন্তি কাসাযকোটিযং গহেত্ৰা উদরে বন্ধিত্ৰা গেহা নিক্খমি.
অথস্স অনন্তরগেহে ঠিতা সস্সু তং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৰা, ‘‘অযং পটিউক্কণ্ঠিতো ভৰিস্সতি, ইদানেৰ অরঞ্ঞতো আগন্ত্ৰা কাসাৰং উদরে বন্ধিত্ৰাৰ গেহা নিক্খন্তো ৰিহারাভিমুখো গচ্ছতি, কিং নু খো’’তি গেহং পৰিসিত্ৰা নিদ্দাযমানং ধীতরং পস্সিত্ৰা ‘‘ইমং দিস্ৰা সো ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গতো’’তি ঞত্ৰা ধীতরং পহরিত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি কাল়কণ্ণি, সামিকো তে তং নিদ্দাযমানং দিস্ৰা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গতো, নত্থি সো ইতো পট্ঠায তুয্হ’’ন্তি আহ. ‘‘অপেহি অপেহি, অম্ম, কুতো তস্স গমনং অত্থি, কতিপাহেনেৰ পুনাগমিস্সতী’’তি আহ. সোপি ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তি ৰত্ৰা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তোৰ সোতাপত্তিফলং পাপুণি. সো গন্ত্ৰা ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. ‘‘ন সক্খিস্সাম মংযং তং পব্বাজেতুং, কুতো তুয্হং সমণভাৰো, সত্থকনিসানপাসাণসদিসং তৰ সীস’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, ইদানি মং অনুকম্পায একৰারং পব্বাজেথা’’তি. তে তং উপকারৰসেন পব্বাজযিংসু. সো কতিপাহেনেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি.
তেপি নং আহংসু – ‘‘আৰুসো চিত্তহত্থ, তৰ গমনসমযং ত্ৰমেৰ জানেয্যাসি, ইমস্মিং ৰারে তে চিরাযিত’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, সংসগ্গস্স অত্থিভাৰকালে গতম্হা, সো নো সংসগ্গো ছিন্নো, ইদানি অগমনধম্মা জাতম্হা’’তি. ভিক্খূ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু অম্হেহি এৰং ৰুত্তো এৰং নাম কথেসি, অঞ্ঞং ব্যাকরোতি, অভূতং ৰদতী’’তি আহংসু. সত্থা ‘‘আম, ভিক্খৰে, মম পুত্তো অত্তনো অনৰট্ঠিতচিত্তকালে সদ্ধম্মং অজাননকালে গমনাগমনং অকাসি, ইদানিস্স পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ পহীন’’ন্তি ৰত্ৰা ইমা দ্ৰে গাথা আহ –
৩৮. ‘‘অনৰট্ঠিতচিত্তস্স, সদ্ধম্মং অৰিজানতো;
পরিপ্লৰপসাদস্স, পঞ্ঞা ন পরিপূরতি.
৩৯. ‘‘অনৰস্সুতচিত্তস্স, অনন্ৰাহতচেতসো;
পুঞ্ঞপাপপহীনস্স, নত্থি জাগরতো ভয’’ন্তি.
তত্থ অনৰট্ঠিতচিত্তস্সাতি চিত্তং নামেতং কস্সচি নিবদ্ধং ৰা থাৰরং ৰা নত্থি. যো পন পুগ্গলো অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডং ৰিয চ থুসরাসিম্হি কোট্টিতখাণুকো ৰিয চ খল্লাটসীসে ঠপিতকদম্বপুপ্ফং ৰিয চ ন কত্থচি সণ্ঠাতি, কদাচি বুদ্ধসাৰকো হোতি, কদাচি আজীৰকো, কদাচি নিগণ্ঠো, কদাচি তাপসো. এৰরূপো পুগ্গলো অনৰট্ঠিতচিত্তো নাম. তস্স অনৰট্ঠিতচিত্তস্স. সদ্ধম্মং অৰিজানতোতি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মভেদং ইমং সদ্ধম্মং অৰিজানন্তস্স পরিত্তসদ্ধতায ৰা উপ্লৰসদ্ধতায ৰা পরিপ্লৰপসাদস্স কামাৰচররূপাৰচরাদিভেদা পঞ্ঞা ন পরিপূরতি. কামাৰচরাযপি অপরিপূরযমানায কুতোৰ রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরপঞ্ঞা পরিপূরিস্সতীতি দীপেতি. অনৰস্সুতচিত্তস্সাতি রাগেন অতিন্তচিত্তস্স. অনন্ৰাহতচেতসোতি ‘‘আহতচিত্তো খিলজাতো’’তি (দী. নি. ৩.৩১৯; ৰিভ. ৯৪১; ম. নি. ১.১৮৫) আগতট্ঠানে দোসেন চিত্তস্স পহতভাৰো ৰুত্তো, ইধ পন দোসেন অপ্পটিহতচিত্তস্সাতি অত্থো. পুঞ্ঞপাপপহীনস্সাতি চতুত্থমগ্গেন পহীনপুঞ্ঞস্স চেৰ পহীনপাপস্স চ খীণাসৰস্স. নত্থি জাগরতো ভযন্তি খীণাসৰস্স জাগরন্তস্সেৰ অভযভাৰো কথিতো ৰিয. সো পন সদ্ধাদীহি পঞ্চহি জাগরধম্মেহি সমন্নাগতত্তা জাগরো নাম. তস্মা তস্স জাগরন্তস্সাপি অজাগরন্তস্সাপি কিলেসভযং নত্থি কিলেসানং অপচ্ছাৰত্তনতো. ন হি তং কিলেসা অনুবন্ধন্তি তেন তেন মগ্গেন পহীনানং কিলেসানং পুন অনুপগমনতো. তেনেৰাহ – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি, সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি (চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৭).
দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা সফলা অহোসি.
অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘ভারিযা ৰতিমে, আৰুসো, কিলেসা নাম, এৰরূপস্স অরহত্তস্স উপনিস্সাযসম্পন্নো কুলপুত্তো কিলেসেহি আলোল়িতো সত্তৰারে গিহী হুত্ৰা সত্তৰারে পব্বজিতো’’তি. সত্থা তেসং তং কথাপৰত্তিং সুত্ৰা তঙ্খণানুরূপেন গমনেন ধম্মসভং গন্ত্ৰা বুদ্ধাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে এৰমেৰ, ভিক্খৰে, কিলেসা নাম ভারিযা, সচে এতে রূপিনো হুত্ৰা কত্থচি পক্খিপিতুং সক্কা ভৰেয্যুং, চক্কৰাল়ং অতিসম্বাধং, ব্রহ্মলোকো অতিনীচকোতি ওকাসো নেসং ন ভৰেয্য, মাদিসম্পি নামেতে পঞ্ঞাসম্পন্নং পুরিসাজানেয্যং আলোল়েন্তি, অৰসেসেসু কা কথা? ‘‘অহঞ্হি অড্ঢনাল়িমত্তং ৰরকচোরকং কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায ছ ৰারে পব্বজিত্ৰা উপ্পব্বজিতপুব্বো’’তি. ‘‘কদা, ভন্তে, কদা সুগতা’’তি? ‘‘সুণিস্সথ, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি সুণাথা’’তি অতীতং আহরি –
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে কুদালপণ্ডিতো নাম বাহিরকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অট্ঠ মাসে হিমৰন্তে ৰসিত্ৰা ৰস্সারত্তসমযে ভূমিযা তিন্তায ‘‘গেহে মে অড্ঢনাল়িমত্তো ৰরকচোরকো চ কুণ্ঠকুদালকো চ অত্থি, ৰরকচোরকবীজং মা নস্সী’’তি উপ্পব্বজিত্ৰা একং ঠানং কুদালেন কসিত্ৰা তং বীজং ৰপিত্ৰা ৰতিং কত্ৰা পক্ককালে উদ্ধরিত্ৰা নাল়িমত্তবীজং ঠপেত্ৰা সেসং খাদি. সো ‘‘কিং মে দানি গেহেন, পুন অট্ঠ মাসে পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নিক্খমিত্ৰা পব্বজি. ইমিনাৰ নীহারেন নাল়িমত্তং ৰরকচোরকঞ্চ কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায সত্তৰারে গিহী হুত্ৰা সত্তৰারে পব্বজিত্ৰা সত্তমে পন ৰারে চিন্তেসি – ‘‘অহং ছ ৰারে ইমং কুণ্ঠকুদালং নিস্সায গিহী হুত্ৰা পব্বজিতো, কত্থচিদেৰ নং ছড্ডেস্সামী’’তি. সো গঙ্গায তীরং গন্ত্ৰা, ‘‘পতিতট্ঠানং পস্সন্তো ওতরিত্ৰা গণ্হেয্যং, যথাস্স পতিতট্ঠানং ন পস্সামি, তথা নং ছড্ডেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নাল়িমত্তং বীজং পিলোতিকায বন্ধিত্ৰা পিলোতিকং কুদালফলকে বন্ধিত্ৰা কুদালং অগ্গদণ্ডকে গহেত্ৰা গঙ্গায তীরে ঠিতো অক্খীনি নিমীলেত্ৰা উপরিসীসে তিক্খত্তুং আৰিজ্ঝিত্ৰা গঙ্গাযং খিপিত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো পতিতট্ঠানং অদিস্ৰা ‘‘জিতং মে, জিতং মে’’তি তিক্খত্তুং সদ্দমকাসি.
তস্মিং খণে বারাণসিরাজা পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা আগন্ত্ৰা নদীতীরে খন্ধাৰারং নিৰাসেত্ৰা ন্হানত্থায নদিং ওতিণ্ণো তং সদ্দং অস্সোসি. রাজূনঞ্চ নাম ‘‘জিতং মে’’তি সদ্দো অমনাপো হোতি, সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘অহং ইদানি অমিত্তমদ্দনং কত্ৰা ‘জিতং মে’তি আগতো, ত্ৰং পন ‘জিতং মে, জিতং মে’তি ৰিরৰসি, কিং নামেত’’ন্তি পুচ্ছি. কুদালপণ্ডিতো ‘‘ত্ৰং বাহিরকচোরে জিনি, তযা জিতং পুন অৰজিতমেৰ হোতি, মযা পন অজ্ঝত্তিকো লোভচোরো জিতো, সো পুন মং ন জিনিস্সতি, তস্সেৰ জযো সাধূ’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৰজীযতি;
তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৰজীযতী’’তি. (জা. ১.১.৭০);
তং খণংযেৰ চ গঙ্গং ওলোকেন্তো আপোকসিণং নিব্বত্তেত্ৰা অধিগতৰিসেসো আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদি. রাজা মহাপুরিসস্স ধম্মকথং সুত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা সদ্ধিং বলকাযেন পব্বজি. যোজনমত্তা পরিসা অহোসি. অপরোপি সামন্তরাজা তস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা, ‘‘তস্স রজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা তথা সমিদ্ধং নগরং সুঞ্ঞং দিস্ৰা, ‘‘এৰরূপং নগরং ছড্ডেত্ৰা পব্বজিতো রাজা ওরকে ঠানে ন পব্বজিস্সতি, মযাপি পব্বজিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা মহাপুরিসং উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা সপরিৰারো পব্বজি. এতেনেৰ নীহারেন সত্ত রাজানো পব্বজিংসু. সত্তযোজনিকো অস্সমো অহোসি. সত্ত রাজানো ভোগে ছড্ডেত্ৰা এত্তকং জনং গহেত্ৰা পব্বজিংসু. মহাপুরিসো ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসিত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা, ‘‘অহং, ভিক্খৰে, তদা কুদালপণ্ডিতো অহোসিং, কিলেসা নামেতে এৰং ভারিযা’’তি আহ.
চিত্তহত্থত্থেরৰত্থু পঞ্চমং.