৩. চিত্তৰগ্গো

১. মেঘিযত্থেরৰত্থু

ফন্দনং চপলং চিত্তন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা চালিকায পব্বতে ৰিহরন্তো আযস্মন্তং মেঘিযং আরব্ভ কথেসি.

তস্স ৰত্থুং ৰিভাৰনত্থং সব্বং মেঘিযসুত্তন্তং (উদা. ৩১) ৰিত্থারেতব্বং. সত্থা পন তীহি ৰিতক্কেহি অন্ৰাসত্ততায তস্মিং অম্বৰনে পধানং অনুযুঞ্জিতুং অসক্কুণিত্ৰা আগতং মেঘিযত্থেরং আমন্তেত্ৰা, ‘‘অতিভারিযং তে, মেঘিয, কতং ‘আগমেহি তাৰ, মেঘিয, এককোম্হি যাৰ অঞ্ঞোপি কোচি ভিক্খু আগচ্ছতী’তি মং যাচন্তং এককং পহায গচ্ছন্তেন ভিক্খুনা নাম এৰং চিত্তৰসিকেন ভৰিতুং ন ৰট্টতি, চিত্তং নামেতং লহুকং, তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি –

৩৩. ‘‘ফন্দনং চপলং চিত্তং, দূরক্খং দুন্নিৰারযং;

উজুং করোতি মেধাৰী, উসুকারোৰ তেজনং.

৩৪. ‘‘ৰারিজোৰ থলে খিত্তো, ওকমোকতউব্ভতো;

পরিপ্ফন্দতিদং চিত্তং, মারধেয্যং পহাতৰে’’তি.

তত্থ ফন্দনন্তি রূপাদীসু আরম্মণেসু ৰিপ্ফন্দমানং. চপলন্তি একইরিযাপথেন অসণ্ঠহন্তো গামদারকো ৰিয একস্মিং আরম্মণে অসণ্ঠহনতো চপলং. চিত্তন্তি ৰিঞ্ঞাণং, ভূমিৰত্থুআরম্মণকিরিযাদিৰিচিত্ততায পনেতং ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. দূরক্খন্তি কিট্ঠসম্বাধে ঠানে কিট্ঠখাদকগোণং ৰিয একেকস্মিং সপ্পাযারম্মণেযেৰ দুট্ঠপনতো দূরক্খং. দুন্নিৰারযন্তি ৰিসভাগারম্মণং গচ্ছন্তং পটিসেধেতুং দুক্খত্তা দুন্নিৰারযং. উসুকারোৰ তেজনন্তি যথা নাম উসুকারো অরঞ্ঞতো একং ৰঙ্কদণ্ডকং আহরিত্ৰা নিত্তচং কত্ৰা কঞ্জিযতেলেন মক্খেত্ৰা অঙ্গারকপল্লে তাপেত্ৰা রুক্খালকে উপ্পীল়েত্ৰা নিৰঙ্কং উজুং ৰালৰিজ্ঝনযোগ্গং করোতি, কত্ৰা চ পন রাজরাজমহামত্তানং সিপ্পং দস্সেত্ৰা মহন্তং সক্কারসম্মানং লভতি, এৰমেৰ মেধাৰী পণ্ডিতো ৰিঞ্ঞূ পুরিসো ফন্দনাদিসভাৰমেতং চিত্তং ধুতঙ্গারঞ্ঞাৰাসৰসেন, নিত্তচং অপগতওল়ারিককিলেসং কত্ৰা সদ্ধাসিনেহেন তেমেত্ৰা কাযিকচেতসিকৰীরিযেন তাপেত্ৰা সমথৰিপস্সনালকে উপ্পীল়েত্ৰা উজুং অকুটিলং নিব্বিসেৰনং করোতি, কত্ৰা চ পন সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা মহন্তং অৰিজ্জক্খন্ধং পদালেত্ৰা, ‘‘তিস্সো ৰিজ্জা, ছ অভিঞ্ঞা, নৰ লোকুত্তরধম্মে’’তি ইমং ৰিসেসং হত্থগতমেৰ কত্ৰা অগ্গদক্খিণেয্যভাৰং লভতি.

ৰারিজোৰাতি মচ্ছো ৰিয, থলে খিত্তোতি হত্থেন ৰা পাদেন ৰা জালাদীনং ৰা অঞ্ঞতরেন থলে ছড্ডিতো. ওকমোকতউব্ভতোতি ‘‘ওকপুণ্ণেহি চীৰরেহী’’তি এত্থ (মহাৰ. ৩০৬) উদকং ওকং, ‘‘ওকং পহায অনিকেতসারী’’তি এত্থ (সু. নি. ৮৫০) আলযো, এত্থ উভযম্পি লব্ভতি. ‘‘ওকমোকতউব্ভতো’’তি হি এত্থ ওকমোকতোতি উদকসঙ্খাতা আলযাতি অযমত্থো. উব্ভতোতি উদ্ধটো. পরিপ্ফন্দতিদং চিত্তন্তি যথা সো উদকালযতো উব্ভতো থলে খিত্তো মচ্ছো উদকং অলভন্তো পরিপ্ফন্দতি, এৰমিদং পঞ্চকামগুণালযাভিরতং চিত্তং ততো উদ্ধরিত্ৰা মারধেয্যসঙ্খাতং ৰট্টং পহাতুং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানে খিত্তং কাযিকচেতসিকৰীরিযেন সন্তাপিযমানং পরিপ্ফন্দতি, সণ্ঠাতুং ন সক্কোতি. এৰং সন্তেপি ধুরং অনিক্খিপিত্ৰা মেধাৰী পুগ্গলো তং ৰুত্তনযেনেৰ উজুং কম্মনিযং করোতীতি অত্থো. অপরো নযো – ইদং মারধেয্যং কিলেসৰট্টং অৰিজহিত্ৰা ঠিতং চিত্তং সো ৰারিজো ৰিয পরিপ্ফন্দতি, তস্মা মারধেয্যং পহাতৰে, যেন কিলেসৰট্টসঙ্খাতেন মারধেয্যেনেৰ পরিপ্ফন্দতি, তং পহাতব্বন্তি.

গাথাপরিযোসানে মেঘিযত্থেরো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো জাতাতি.

মেঘিযত্থেরৰত্থু পঠমং.

২. অঞ্ঞতরভিক্খুৰত্থু

দুন্নিগ্গহস্স লহুনোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.

কোসলরঞ্ঞো কির ৰিজিতে পব্বতপাদে মাতিকগামো নাম একো ঘনৰাসো গামো অহোসি. অথেকদিৰসং সট্ঠিমত্তা ভিক্খূ সত্থু সন্তিকে যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা তং গামং গন্ত্ৰা পিণ্ডায পৰিসিংসু. অথ নে যো তস্স গামস্স সামিকো মাতিকো নাম, তস্স মাতা দিস্ৰা গেহে নিসীদাপেত্ৰা নানগ্গরসেন যাগুভত্তেন পরিৰিসিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কত্থ গন্তুকামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘যথা ফাসুকট্ঠানং মহাউপাসিকে’’তি. সা ‘‘ৰস্সাৰাসট্ঠানং, অয্যা, পরিযেসন্তি মঞ্ঞে’’তি ঞত্ৰা পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা, ‘‘সচে, অয্যা, ইমং তেমাসং ইধ ৰসিস্সন্তি, অহং তীণি সরণানি, পঞ্চ সীলানি গহেত্ৰা উপোসথকম্মং করিস্সামী’’তি আহ. ভিক্খূ ‘‘মযং ইমং নিস্সায ভিক্খায অকিলমন্তা ভৰনিস্সরণং কাতুং সক্খিস্সামা’’তি অধিৰাসযিংসু. সা তেসং ৰসনট্ঠানং ৰিহারং পটিজগ্গিত্ৰা অদাসি.

তে তত্থেৰ ৰসন্তা একদিৰসং সন্নিপতিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৰদিংসু, ‘‘আৰুসো, অম্হেহি পমাদচারং চরিতুং ন ৰট্টতি. অম্হাকঞ্হি সকগেহং ৰিয অট্ঠ মহানিরযা ৰিৰটদ্ৰারাযেৰ, ধরমানকবুদ্ধস্স খো পন সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা মযং আগতা, বুদ্ধা চ নাম পদানুপদিকং ৰিচরন্তেনাপি সঠেন আরাধেতুং ন সক্কা, যথাজ্ঝাসযেনেৰ আরাধেতুং সক্কা, অপ্পমত্তা হোথ, দ্ৰীহি একট্ঠানে ন ঠাতব্বং, ন নিসীদিতব্বং, সাযং খো পন থেরূপট্ঠানকালে পাতোৰ ভিক্খাচারকালে একতো ভৰিস্সাম, সেসকালে দ্ৰে একতো ন ভৰিস্সাম, অপিচ খো পন অফাসুকেন ভিক্খুনা আগন্ত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে ঘণ্ডিযা পহতায ঘণ্ডিসঞ্ঞায আগন্ত্ৰা তস্স ভেসজ্জং করিস্সামা’’তি.

তেসু এৰং কতিকং কত্ৰা ৰিহরন্তেসু একদিৰসং সা উপাসিকা সপ্পিতেলফাণিতাদীনি গাহাপেত্ৰা দাসদাসিকম্মকরাদীহি পরিৰুতা সাযন্হসমযে তং ৰিহারং গন্ত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে ভিক্খূ অদিস্ৰা, ‘‘কহং নু খো, অয্যা, গতা’’তি পুরিসে পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘অত্তনো অত্তনো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু নিসিন্না ভৰিস্সন্তি, অয্যে’’তি ৰুত্তে, ‘‘কিং নু খো কত্ৰা দট্ঠুং সক্খিস্সামী’’তি আহ. অথ নং ভিক্খুসঙ্ঘস্স কতিকৰত্তং জাননমনুস্সা আহংসু – ‘‘ঘণ্ডিযা পহতায সন্নিপতিস্সন্তি, অয্যে’’তি. সা চ ঘণ্ডিং পহরাপেসি. ভিক্খূ ঘণ্ডিসদ্দং সুত্ৰা, ‘‘কস্সচি অফাসুকং ভৰিস্সতী’’তি সকসকট্ঠানেহি নিক্খমিত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে সন্নিপতিংসু. দ্ৰেপি জনা একমগ্গেনাগতা নাম নত্থি. উপাসিকা একেকট্ঠানতো একেকমেৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা, ‘‘মম পুত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহো কতো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ৰন্দিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কলহং নু খো, ভন্তে, করিত্থা’’তি? ‘‘ন করোম, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘সচে ৰো, ভন্তে, কলহো নত্থি, অথ কস্মা যথা অম্হাকং গেহং আগচ্ছন্তা সব্বে একতোৰ আগচ্ছথ, এৰং অনাগন্ত্ৰা একেকট্ঠানতো একেকাৰ আগতা’’তি? ‘‘মহাউপাসিকে, একেকস্মিং ঠানে নিসীদিত্ৰা সমণধম্মং করিম্হা’’তি. ‘‘কো এস, ভন্তে, সমণধম্মো নামা’’তি? ‘‘দ্ৰত্তিংসাকারে সজ্ঝাযং করোম, অত্তভাৰে চ খযৰযং পট্ঠপেম, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, দ্ৰত্তিংসাকারে সজ্ঝাযং কাতুং, অত্তভাৰে চ খযৰযং পট্ঠপেতুং তুম্হাকমেৰ ৰট্টতি, উদাহু অম্হাকম্পীতি, কস্সচিপি অৰারিতো এস ধম্মো, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ময্হম্পি দ্ৰত্তিংসাকারং দেথ, অত্তভাৰে চ খযৰযপট্ঠপনং আচিক্খথা’’তি. ‘‘তেন হি উগ্গণ্হ, মহাউপাসিকে’’তি সব্বং উগ্গণ্হাপেসুং.

সা ততো পট্ঠায দ্ৰত্তিংসাকারে সজ্ঝাযং কত্ৰা অত্তনি খযৰযং পট্ঠপেত্ৰা তেহি ভিক্খূহি পুরেতরমেৰ তযো মগ্গে, তীণি চ ফলানি পাপুণি. মগ্গেনেৰ চস্সা চতস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযঅভিঞ্ঞা চ আগমিংসু. সা মগ্গফলসুখতো ৰুট্ঠায দিব্বচক্খুনা ওলোকেত্ৰা, ‘‘কদা নু খো মম পুত্তেহি অযং ধম্মো অধিগতো’’তি উপধারেন্তী সব্বেপিমে সরাগা সদোসা সমোহা ঝানৰিপস্সনামত্তম্পি তেসং নত্থি, ‘‘কিং নু খো ময্হং পুত্তানং অরহত্তস্স উপনিস্সযো অত্থি, নত্থী’’তি আৰজ্জেত্ৰা, ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৰা, ‘‘সেনাসনসপ্পাযং নু খো অত্থি, নত্থী’’তি আৰজ্জেত্ৰা তম্পি দিস্ৰা, ‘‘পুগ্গলসপ্পাযং নু খো লভন্তি, ন লভন্তী’’তি আৰজ্জেসি, পুগ্গলসপ্পাযম্পি দিস্ৰা, ‘‘আহারসপ্পাযং নু খো লভন্তি, ন লভন্তী’’তি উপধারেন্তী ‘‘আহারসপ্পাযং নেসং নত্থী’’তি দিস্ৰা ততো পট্ঠায নানাৰিধং যাগুং, অনেকপ্পকারং খজ্জকং, নানগ্গরসঞ্চ ভোজনং সম্পাদেত্ৰা গেহে ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৰা দক্খিণোদকং দত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং যং যং রুচ্চতি, তং তং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জথা’’তি নিয্যাদেসি. তে যথারুচি যাগুআদীনি গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি. তেসং সপ্পাযাহারং লভন্তানং চিত্তং একগ্গং অহোসি.

তে একগ্গেন চিত্তেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ন চিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা চিন্তযিংসু – ‘‘অহো মহাউপাসিকা অম্হাকং পতিট্ঠা জাতা, সচে মযং সপ্পাযাহারং ন লভিম্হ, ন নো মগ্গফলপটিৰেধো অভৰিস্স, ইদানি ৰুট্ঠৰস্সা পৰারেত্ৰা সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি. তে ‘‘সত্থারং দট্ঠুকামম্হা’’তি মহাউপাসিকং আপুচ্ছিংসু. ‘‘মহাউপাসিকা সাধু, অয্যা’’তি. তে অনুগন্ত্ৰা পুনপি, ‘‘ভন্তে, অম্হে ওলোকেয্যাথা’’তি বহূনি পিযৰচনানি ৰত্ৰা পটিনিৰত্তি. তেপি খো ভিক্খূ সাৰত্থিং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্না ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, ন চ পিণ্ডকেন কিলমিত্থা’’তি ৰুত্তে ‘‘খমনীযং, ভন্তে, যাপনীযং, ভন্তে, পিণ্ডকেন পন নেৰ কিলমিম্হ. অম্হাকঞ্হি মাতিকমাতা নামেকা উপাসিকা চিত্তাচারং ঞত্ৰা, ‘অহো ৰত নো এৰরূপং নাম আহারং পটিযাদেয্যা’তি চিন্তিতে যথাচিন্তিতং আহারং পটিযাদেত্ৰা অদাসী’’তি তস্সা গুণকথং কথযিংসু.

অঞ্ঞতরো ভিক্খু তস্সা গুণকথং সুত্ৰা তত্থ গন্তুকামো হুত্ৰা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তং গামং গমিস্সামী’’তি সত্থারং আপুচ্ছিত্ৰা জেতৰনতো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন তং গামং পত্ৰা ৰিহারং পৰিসনদিৰসেযেৰ চিন্তেসি – ‘‘অযং কির উপাসিকা চিন্তিতচিন্তিতং জানাতি, অহঞ্চ মগ্গকিলন্তো ৰিহারং পটিজগ্গিতুং ন সক্খিস্সামি, অহো ৰত মে ৰিহারপটিজগ্গকং মনুস্সং পেসেয্যা’’তি. উপাসিকা গেহে নিসিন্নাৰ আৰজ্জেন্তী তমত্থং ঞত্ৰা, ‘‘গচ্ছ, ৰিহারং পটিজগ্গিত্ৰা এহী’’তি মনুস্সং পেসেসি. ইতরোপি পানীযং পিৰিতুকামো ‘‘অহো ৰত মে সক্খরপানকং কত্ৰা পেসেয্যা’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তম্পি পেসেসি. সো পুনদিৰসে ‘‘পাতোৰ সিনিদ্ধযাগুং মে সউত্তরিভঙ্গং পেসেতূ’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তথা অকাসি. সো যাগুং পিৰিত্ৰা, ‘‘অহো ৰত মে এৰরূপং খজ্জকং পেসেয্যা’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তম্পি পেসেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘অযং উপাসিকা মযা সব্বং চিন্তিতচিন্তিতং পেসেসি, অহং এতং দট্ঠুকামো, অহো ৰত মে নানগ্গরসভোজনং গাহাপেত্ৰা সযমেৰ আগচ্ছেয্যা’’তি. উপাসিকা ‘‘মম পুত্তো মং দট্ঠুকামো, আগমনং মে পচ্চাসীসতী’’তি ভোজনং গাহাপেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা তস্স অদাসি. সো কতভত্তকিচ্চো ‘‘মাতিকমাতা নাম ত্ৰং, মহাউপাসিকে’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, তাতা’’তি. ‘‘ত্ৰং পরচিত্তং জানাসী’’তি? ‘‘কিং মং পুচ্ছসি, তাতা’’তি? ‘‘মযা চিন্তিতচিন্তিতং সব্বমকাসি, তেন তং পুচ্ছামী’’তি. ‘‘পরচিত্তজাননকভিক্খূ বহূ, তাতা’’তি? ‘‘নাহং অঞ্ঞে পুচ্ছামি, তুৰং পুচ্ছামি, উপাসিকে’’তি. এৰং সন্তেপি উপাসিকা ‘‘পরচিত্তং জানামী’’তি অৰত্ৰা ‘‘পরচিত্তং জানন্তা নাম এৰং করোন্তি পুত্তা’’তি আহ. সো ‘‘ভারিযং ৰতিদং কম্মং, পুথুজ্জনা নাম সোভনম্পি অসোভনম্পি চিন্তেন্তি, সচাহং কিঞ্চি অযুত্তং চিন্তযিস্সামি, সহ ভণ্ডকেন চোরং চূল়ায গণ্হন্তী ৰিয মং ৰিপ্পকারং পাপেয্য, মযা ইতো পলাযিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘উপাসিকে, অহং গমিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কহং, অয্যা’’তি? ‘‘সত্থু সন্তিকং, উপাসিকে’’তি. ‘‘ৰসথ তাৰ, ভন্তে, ইধা’’তি. ‘‘ন ৰসিস্সামি, উপাসিকে, গমিস্সামেৰা’’তি নিক্খমিত্ৰা সত্থু সন্তিকং অগমাসি. অথ নং সত্থা ‘‘কিং ভিক্খু ন ত্ৰং তত্থ ৰসসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ন সক্কা তত্থ ৰসিতু’’ন্তি. ‘‘কিং কারণা ভিক্খূ’’তি? ‘‘ভন্তে, সা উপাসিকা চিন্তিতচিন্তিতং সব্বং জানাতি, পুথুজ্জনা চ নাম সোভনম্পি অসোভনম্পি চিন্তেন্তি, সচাহং কিঞ্চি অযুত্তং চিন্তেস্সামি, সহ ভণ্ডকেন চোরং চূল়ায গণ্হন্তী ৰিয মং ৰিপ্পকারং পাপেস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা আগতোম্হীতি. ‘‘ভিক্খু, তত্থেৰ তযা ৰসিতুং ৰট্টতী’’তি, ‘‘ন সক্কোমি, ভন্তে, নাহং তত্থ ৰসিস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৰং, ভিক্খু, একমেৰ রক্খিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘তৰ চিত্তমেৰ রক্খ, চিত্তং নামেতং দুরক্খং, ত্ৰং অত্তনো চিত্তমেৰ নিগ্গণ্হ, মা অঞ্ঞং কিঞ্চি চিন্তযি, চিত্তং নামেতং দুন্নিগ্গহ’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩৫. ‘‘দুন্নিগ্গহস্স লহুনো, যত্থকামনিপাতিনো;

চিত্তস্স দমথো সাধু, চিত্তং দন্তং সুখাৰহ’’ন্তি.

তত্থ চিত্তং নামেতং দুক্খেন নিগ্গয্হতীতি দুন্নিগ্গহং. লহুং উপ্পজ্জতি চ নিরুজ্ঝতি চাতি লহু. তস্স দুন্নিগ্গহস্স লহুনো. যত্থকামনিপাতিনোতি যত্থ কত্থচিদেৰ নিপতনসীলস্স. এতঞ্হি লভিতব্বট্ঠানং ৰা অলভিতব্বট্ঠানং ৰা যুত্তট্ঠানং ৰা অযুত্তট্ঠানং ৰা ন জানাতি, নেৰ জাতিং ওলোকেতি, ন গোত্তং, ন ৰযং. যত্থ যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ তত্থেৰ নিপততীতি ‘‘যত্থকামনিপাতী’’তি ৰুচ্চতি. তস্স এৰরূপস্স চিত্তস্স দমথো সাধু চতূহি অরিযমগ্গেহি দন্তভাৰো যথা নিব্বিসেৰনং হোতি, তথা কতভাৰো সাধু. কিং কারণা? ইদঞ্হি চিত্তং দন্তং সুখাৰহং নিব্বিসেৰনং কতং মগ্গফলসুখং পরমত্থনিব্বানসুখঞ্চ আৰহতীতি.

দেসনাপরিযোসানে সম্পত্তপরিসায বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং, মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.

সত্থা তস্স ভিক্খুনো ইমং ওৰাদং দত্ৰা, ‘‘গচ্ছ, ভিক্খু, অঞ্ঞং কিঞ্চি অচিন্তযিত্ৰা তত্থেৰ ৰসাহী’’তি পহিণি. সো ভিক্খু সত্থু সন্তিকা ওৰাদং লভিত্ৰা তত্থ অগমাসি. কিঞ্চি বহিদ্ধা চিন্তনং নাম ন চিন্তেসি. মহাউপাসিকাপি দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তী থেরং দিস্ৰা, ‘‘ইদানি ওৰাদদাযকং আচরিযং লভিত্ৰা পুনাগতো মম পুত্তো’’তি অত্তনো ঞাণেনেৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তস্স সপ্পাযাহারং পটিযাদেত্ৰা অদাসি. সো সপ্পাযভোজনং সেৰিত্ৰা কতিপাহেনেৰ অরহত্তং পত্ৰা মগ্গফলসুখেন ৰীতিনামেন্তো ‘‘অহো মহাউপাসিকা ময্হং পতিট্ঠা জাতা, অহং ইমং নিস্সায ভৰনিস্সরণং পত্তোম্হী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘ইমস্মিং তাৰ মে অত্তভাৰে পতিট্ঠা জাতা, সংসারে পন মে সংসরন্তস্স অঞ্ঞেসুপি অত্তভাৰেসু অযং পতিট্ঠা ভূতপুব্বা, নো’’তি উপধারেন্তো একূনঅত্তভাৰসতং অনুস্সরি. সাপি একূনঅত্তভাৰসতে তস্স পাদপরিচারিকা অঞ্ঞেসু পটিবদ্ধচিত্তা হুত্ৰা তং জীৰিতা ৰোরোপেসি. থেরো তস্সা এত্তকং অগুণং দিস্ৰা, ‘‘অহো মযং মহাউপাসিকা ভারিযং কম্মং অকাসী’’তি চিন্তেসি.

মহাউপাসিকাপি গেহে নিসিন্নাৰ ‘‘কিং নু খো ময্হং পুত্তস্স পব্বজিতকিচ্চং মত্তকং পত্তং, নো’’তি উপধারযমানা তস্স অরহত্তপত্তিং ঞত্ৰা উত্তরি উপধারিযমানা, ‘‘মম পুত্তো অরহত্তং পত্ৰা অহো ৰত মে অযং উপাসিকা মহতী পতিট্ঠা জাতা’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘অতীতেপি নু খো মে অযং পতিট্ঠা ভূতপুব্বা, নো’’তি উপধারেন্তো একূনঅত্তভাৰসতং অনুস্সরি, ‘‘অহং খো পন একূনঅত্তভাৰসতে অঞ্ঞেহি সদ্ধিং একতো হুত্ৰা এতং জীৰিতা ৰোরোপেসিং, অযং মে এত্তকং অগুণং দিস্ৰা ‘অহো ভারিযং কম্মং কতং উপাসিকাযা’’তি চিন্তেসি. ‘‘অত্থি নু খো এৰং সংসারে সংসরন্তিযা মম পুত্তস্স উপকারো কতপুব্বো’’তি উপধারযমানা ততো উত্তরিং সতমং অত্তভাৰং অনুস্সরিত্ৰা সতমে অত্তভাৰে মযা এতস্স পাদপরিচারিকায হুত্ৰা এতস্মিং জীৰিতা ৰোরোপনট্ঠানে জীৰিতদানং দিন্নং, অহো মযা মম পুত্তস্স মহাউপকারো কতপুব্বো’’তি গেহে নিসিন্নাৰ উত্তরিং ৰিসেসেত্ৰা ‘‘উপধারেথা’’তি আহ. সো দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুত্ৰা ৰিসেসেত্ৰা সতমং অত্তভাৰং অনুস্সরিত্ৰা তত্থ তায অত্তনো জীৰিতস্স দিন্নভাৰং দিস্ৰা, ‘‘অহো মম ইমায মহাউপাসিকায উপকারো কতপুব্বো’’তি অত্তমনো হুত্ৰা তস্সা তত্থেৰ চতূসু মগ্গফলেসু পঞ্হং কথেত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযীতি.

অঞ্ঞতরভিক্খুৰত্থু দুতিযং.

৩. অঞ্ঞতরউক্কণ্ঠিতভিক্খুৰত্থু

সুদুদ্দসন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং উক্কণ্ঠিতভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.

সত্থরি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে একো সেট্ঠিপুত্তো অত্তনো কুলূপগত্থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অহং দুক্খা মুচ্চিতুকামো, একং মে দুক্খতো মুচ্চনকারণং কথেথা’’তি আহ. ‘‘সাধাৰুসো, সচেসি দুক্খা মুচ্চিতুকামো, সলাকভত্তং দেহি, পক্খিকভত্তং দেহি, ৰস্সাৰাসিকং দেহি, চীৰরাদযো পচ্চযে দেহি, অত্তনো সাপতেয্যং তযো কোট্ঠাসে কত্ৰা একেন কম্মন্তং পযোজেহি, একেন পুত্তদারং পোসেহি, একং বুদ্ধসাসনে দেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৰুত্তপটিপাটিযা সব্বং কত্ৰা পুন থেরং পুচ্ছি – ‘‘ততো উত্তরিং অঞ্ঞং কিং করোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘আৰুসো, তীণি সরণানি গণ্হ, পঞ্চ সীলানি গণ্হাহী’’তি. তানিপি পটিগ্গহেত্ৰা ততো উত্তরিং পুচ্ছি. ‘‘তেন হি দস সীলানি গণ্হাহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি গণ্হি. সো এৰং অনুপুব্বেন পুঞ্ঞকম্মস্স কতত্তা অনুপুব্বসেট্ঠিপুত্তো নাম জাতো. ততো ‘‘উত্তরিম্পি কত্তব্বং অত্থি, ভন্তে’’তি পুন পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘তেন হি পব্বজাহী’’তি ৰুত্তো নিক্খমিত্ৰা পব্বজি. তস্সেকো আভিধম্মিকভিক্খু আচরিযো অহোসি. একো ৰিনযধরো উপজ্ঝাযো. তস্স লদ্ধূপসম্পদস্স আচরিযো অত্তনো সন্তিকং আগতকালে অভিধম্মে পঞ্হং কথেসি – ‘‘বুদ্ধসাসনে নাম ইদং কাতুং ৰট্টতি, ইদং ন ৰট্টতী’’তি. উপজ্ঝাযোপিস্স অত্তনো সন্তিকং আগতকালে ৰিনযে পঞ্হং কথেসি – ‘‘বুদ্ধসাসনে নাম ইদং কাতুং ৰট্টতি, ইদং ন ৰট্টতি, ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘অহো ভারিযং ইদং কম্মং, অহং দুক্খা মুচ্চিতুকামো পব্বজিতো, ইধ চ মম হত্থপসারণট্ঠানম্পি ন পঞ্ঞাযতি, গেহে ঠত্ৰাৰ দুক্খা মুচ্চিতুং সক্কা, মযা গিহিনা ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি. সো ততো পট্ঠায উক্কণ্ঠিতো অনভিরতো দ্ৰত্তিংসাকারে সজ্ঝাযং ন করোতি, উদ্দেসং ন গণ্হাতি, কিসো লূখো ধমনিসন্থতগত্তো আলস্সিযাভিভূতো কচ্ছুপরিকিণ্ণো অহোসি.

অথ নং দহরসামণেরা, ‘‘আৰুসো, কিং ত্ৰং ঠিতট্ঠানে ঠিতোৰ নিসিন্নট্ঠানে নিসিন্নোৰ অহোসি, পণ্ডুরোগাভিভূতো কিসো লূখো ধমনিসন্থতগত্তো আলস্সিযাভিভূতো কচ্ছুপরিকিণ্ণো, কিং তে কত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ‘‘উক্কণ্ঠিতোম্হি, আৰুসো’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? সো তং পৰত্তিং আরোচেসি. তে তস্স আচরিযুপজ্ঝাযানং আচিক্খিংসু. আচরিযুপজ্ঝাযা তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু. সত্থা ‘‘কিং, ভিক্খৰে, আগতত্থা’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু তুম্হাকং সাসনে উক্কণ্ঠিতো’’তি. ‘‘এৰং কির ভিক্খূ’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, দুক্খা মুচ্চিতুকামোৰ পব্বজিতো, তস্স মে আচরিযো অভিধম্মকথং কথেসি, উপজ্ঝাযো ৰিনযকথং কথেসি, স্ৰাহং ‘ইধ মে হত্থপসারণট্ঠানম্পি নত্থি, গিহিনা হুত্ৰা সক্কা দুক্খা মুচ্চিতুং, গিহি ভৰিস্সামী’তি সন্নিট্ঠানমকাসিং, ভন্তে’’তি. ‘‘সচে ত্ৰং, ভিক্খু, একমেৰ রক্খিতুং সক্খিস্সসি, অৰসেসানং রক্খনকিচ্চং নত্থী’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘তৰ চিত্তমেৰ রক্খিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ‘‘সক্খিস্সামি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি অত্তনো চিত্তমেৰ রক্খাহি, সক্কা দুক্খা মুচ্চিতু’’ন্তি ইমং ওৰাদং দত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩৬. ‘‘সুদুদ্দসং সুনিপুণং, যত্থকামনিপাতিনং;

চিত্তং রক্খেথ মেধাৰী, চিত্তং গুত্তং সুখাৰহ’’ন্তি.

তত্থ সুদুদ্দসন্তি সুট্ঠু দুদ্দসং. সুনিপুণন্তি সুট্ঠু নিপুণং পরমসণ্হং. যত্থকামনিপাতিনন্তি জাতিআদীনি অনোলোকেত্ৰা লভিতব্বালভিতব্বযুত্তাযুত্তট্ঠানেসু যত্থ কত্থচি নিপতনসীলং. চিত্তং রক্খেথ মেধাৰীতি অন্ধবালো দুম্মেধো অত্তনো চিত্তং রক্খিতুং সমত্থো নাম নত্থি, চিত্তৰসিকো হুত্ৰা অনযব্যসনং পাপুণাতি. মেধাৰী পন পণ্ডিতোৰ চিত্তং রক্খিতুং সক্কোতি, তস্মা ত্ৰম্পি চিত্তমেৰ গোপেহি. ইদঞ্হি চিত্তং গুত্তং সুখাৰহং মগ্গফলনিব্বানসুখানি আৰহতীতি.

দেসনাপরিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলং পাপুণি, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং, দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.

অঞ্ঞতরউক্কণ্ঠিতভিক্খুৰত্থু ততিযং.

৪. সঙ্ঘরক্খিতভাগিনেয্যত্থেরৰত্থু

দূরঙ্গমন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো সঙ্ঘরক্খিতং নাম ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.

সাৰত্থিযং কিরেকো কুলপুত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতো লদ্ধূপসম্পদো সঙ্ঘরক্খিতত্থেরো নাম হুত্ৰা কতিপাহেনেৰ অরহত্তং পাপুণি. তস্স কনিট্ঠভগিনী পুত্তং লভিত্ৰা থেরস্স নামং অকাসি. সো ভাগিনেয্যসঙ্ঘরক্খিতো নাম হুত্ৰা ৰযপ্পত্তো থেরস্সেৰ সন্তিকে পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো অঞ্ঞতরস্মিং গামকারামে ৰস্সং উপগন্ত্ৰা, ‘‘একং সত্তহত্থং, একং অট্ঠহত্থ’’ন্তি দ্ৰে ৰস্সাৰাসিকসাটকে লভিত্ৰা অট্ঠহত্থং ‘‘উপজ্ঝাযস্স মে ভৰিস্সতী’’তি সল্লক্খেত্ৰা ‘‘সত্তহত্থং ময্হং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰুট্ঠৰস্সো ‘‘উপজ্ঝাযং পস্সিস্সামী’’তি আগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে পিণ্ডায চরন্তো আগন্ত্ৰা থেরে ৰিহারং অনাগতেযেৰ ৰিহারং পৰিসিত্ৰা থেরস্স দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা পাদোদকং উপট্ঠপেত্ৰা আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা আগমনমগ্গং ওলোকেন্তো নিসীদি. অথস্সাগমনভাৰং দিস্ৰা পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা পত্তচীৰরং পটিগ্গহেত্ৰা, ‘‘নিসীদথ, ভন্তে’’তি থেরং নিসীদাপেত্ৰা তালৰণ্টং আদায বীজিত্ৰা পানীযং দত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা তং সাটকং আনেত্ৰা পাদমূলে ঠপেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমং পরিভুঞ্জথা’’তি ৰত্ৰা বীজযমানো অট্ঠাসি.

অথ নং থেরো আহ – ‘‘সঙ্ঘরক্খিত, ময্হং চীৰরং পরিপুণ্ণং, ত্ৰমেৰ পরিভুঞ্জা’’তি. ‘‘ভন্তে, মযা লদ্ধকালতো পট্ঠায অযং তুম্হাকমেৰ সল্লক্খিতো, পরিভোগং করোথা’’তি. ‘‘হোতু, সঙ্ঘরক্খিত, পরিপুণ্ণং মে চীৰরং, ত্ৰমেৰ পরিভুঞ্জা’’তি. ‘‘ভন্তে, মা এৰং করোথ, তুম্হেহি পরিভুত্তে ময্হং মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’’তি. অথ নং তস্স পুনপ্পুনং কথেন্তস্সপি থেরো ন ইচ্ছিযেৰ.

এৰং সো বীজযমানো ঠিতোৰ চিন্তেসি – ‘‘অহং থেরস্স গিহিকালে ভাগিনেয্যো, পব্বজিতকালে সদ্ধিৰিহারিকো, এৰম্পি মযা সদ্ধিং উপজ্ঝাযো পরিভোগং ন কত্তুকামো. ইমস্মিং মযা সদ্ধিং পরিভোগং অকরোন্তে কিং মে সমণভাৰেন, গিহি ভৰিস্সামী’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘দুস্সণ্ঠাপিতো ঘরাৰাসো, কিং নু খো কত্ৰা গিহিভূতো জীৰিস্সামী’’তি. ততো চিন্তেসি – ‘‘অট্ঠহত্থসাটকং ৰিক্কিণিত্ৰা একং এল়িকং গণ্হিস্সামি, এল়িকা নাম খিপ্পং ৰিজাযতি, স্ৰাহং ৰিজাতং ৰিজাতং ৰিক্কিণিত্ৰা মূলং করিস্সামি, মূলে বহূ কত্ৰা একং পজাপতিং আনেস্সামি, সা একং পুত্তং ৰিজাযিস্সতি. অথস্স মম মাতুলস্স নামং কত্ৰা চূল়যানকে নিসীদাপেত্ৰা মম পুত্তঞ্চ ভরিযঞ্চ আদায মাতুলং ৰন্দিতুং আগমিস্সামি, আগচ্ছন্তে অন্তরামগ্গে মম ভরিযং এৰং ৰক্খামি – ‘আনেহি তাৰ মে পুত্তং ৰহিস্সামিন’ন্তি. সা ‘কিং তে পুত্তেন, এহি, ইমং যানকং পাজেহী’তি ৰত্ৰা পুত্তং গহেত্ৰা, ‘অহং নেস্সামি ন’ন্তি নেত্ৰা সন্ধারেতুং অসক্কোন্তী চক্কপথে ছড্ডেস্সতি. অথস্স সরীরং অভিরুহিত্ৰা চক্কং গমিস্সতি, অথ নং ‘ত্ৰং মম পুত্তং নেৰ ময্হং অদাসি, নং সন্ধারেতুং নাসক্খি নাসিতোস্মি তযা’তি ৰত্ৰা পতোদযট্ঠিযা পিট্ঠিযং পহরিস্সামী’’তি.

সো এৰং চিন্তেন্তোৰ ঠত্ৰা বীজযমানো থেরস্স সীসে তালৰণ্টেন পহরি. থেরো ‘‘কিং নু খো অহং সঙ্ঘরক্খিতেন সীসে পহতো’’তি উপধারেন্তো তেন চিন্তিতচিন্তিতং সব্বং ঞত্ৰা, ‘‘সঙ্ঘরক্খিত, মাতুগামস্স পহারং দাতুং নাসক্খি, কো এত্থ মহল্লকত্থেরস্স দোসো’’তি আহ. সো ‘‘অহো নট্ঠোম্হি, ঞাতং কির মে উপজ্ঝাযেন চিন্তিতচিন্তিতং, কিং মে সমণভাৰেনা’’তি তালৰণ্টং ছড্ডেত্ৰা পলাযিতুং আরদ্ধো.

অথ নং দহরা চ সামণেরা চ অনুবন্ধিত্ৰা আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু. সত্থা তে ভিক্খূ দিস্ৰাৰ ‘‘কিং, ভিক্খৰে, আগতত্থ, একো ৰো ভিক্খু লদ্ধো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ইমং দহরং উক্কণ্ঠিত্ৰা পলাযন্তং গহেত্ৰা তুম্হাকং সন্তিকং আগতম্হা’’তি. ‘‘এৰং কির ভিক্খূ’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিমত্থং তে ভিক্খু এৰং ভারিযং কম্মং কতং, ননু ত্ৰং আরদ্ধৰীরিযস্স একস্স বুদ্ধস্স পুত্তো, মাদিসস্স নাম বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা অত্তানং দমেত্ৰা সোতাপন্নোতি ৰা সকদাগামীতি ৰা অনাগামীতি ৰা অরহাতি ৰা ৰদাপেতুং নাসক্খি, কিমত্থং এৰং ভারিযং কম্মমকাসী’’তি? ‘‘উক্কণ্ঠিতোস্মি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কারণা উক্কণ্ঠিতোসী’’তি? সো এৰং ৰস্সাৰাসিকসাটকানং লদ্ধদিৰসতো পট্ঠায যাৰ থেরস্স তালৰণ্টেন পহারা সব্বং তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা, ‘‘ইমিনা কারণেন পলাতোস্মি, ভন্তে’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘এহি ভিক্খু, মা চিন্তযি চিত্তং নামেতং দূরে হোন্তম্পি আরম্মণং সম্পটিচ্ছনকজাতিকং, রাগদোসমোহবন্ধনা মুচ্চনত্থায ৰাযমিতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩৭. ‘‘দূরঙ্গমং একচরং, অসরীরং গুহাসযং;

যে চিত্তং সংযমেস্সন্তি, মোক্খন্তি মারবন্ধনা’’তি.

তত্থ দূরঙ্গমন্তি চিত্তস্স হি মক্কটসুত্তমত্তকম্পি পুরত্থিমাদিদিসাভাগেন গমনাগমনং নাম নত্থি, দূরে সন্তম্পি পন আরম্মণং সম্পটিচ্ছতীতি দূরঙ্গমং নাম জাতং. সত্তট্ঠচিত্তানি পন একতো কণ্ণিকবদ্ধানি একক্খণে উপ্পজ্জিতুং সমত্থানি নাম নত্থি. উপ্পত্তিকালে একেকমেৰ চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে পুন একেকমেৰ উপ্পজ্জতীতি একচরং নাম জাতং. চিত্তস্স সরীরসণ্ঠানং ৰা নীলাদিপ্পকারো ৰণ্ণভেদো ৰা নত্থীতি অসরীরং নাম জাতং. গুহা নাম চতুমহাভূতগুহা, ইদঞ্চ হদযরূপং নিস্সায পৰত্ততীতি গুহাসযং নাম জাতং. যে চিত্তন্তি যে কেচি পুরিসা ৰা ইত্থিযো ৰা গহট্ঠা ৰা পব্বজিতা ৰা অনুপ্পজ্জনককিলেসস্স উপ্পজ্জিতুং অদেন্তা সতিসম্মোসেন উপ্পন্নকিলেসং পজহন্তা চিত্তং সংযমেস্সন্তি সংযতং অৰিক্খিত্তং করিস্সন্তি. মোক্খন্তি মারবন্ধনাতি সব্বেতে কিলেসবন্ধনাভাৰেন মারবন্ধনসঙ্খাতা তেভূমকৰট্টা মুচ্চিস্সন্তীতি.

দেসনাপরিযোসানে ভাগিনেয্যসঙ্ঘরক্খিতত্থেরো সোতাপত্তিফলং পাপুণি, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো জাতা, মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.

সঙ্ঘরক্খিতভাগিনেয্যত্থেরৰত্থু চতুত্থং.

৫. চিত্তহত্থত্থেরৰত্থু

অনৰট্ঠিতচিত্তস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো চিত্তহত্থত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

একো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো নট্ঠগোণং পরিযেসন্তো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা মজ্ঝন্হিকে কালে গোণং দিস্ৰা গোযূথে ৰিস্সজ্জেত্ৰা, ‘‘অৰস্সং অয্যানং সন্তিকে আহারমত্তং লভিস্সামী’’তি খুপ্পিপাসাপীল়িতো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তস্মিং খো পন সমযে ভিক্খূনং অৰক্কারপাতিযং ভুত্তাৰসেসকং ভত্তং হোতি, তে তং ছাতকপীল়িতং দিস্ৰা, ‘‘ইতো ভত্তং গহেত্ৰা ভুঞ্জাহী’’তি ৰদিংসু. বুদ্ধকালে চ পন অনেকসূপব্যঞ্জনং ভত্তং উপ্পজ্জতি, সো ততো যাপনমত্তং গহেত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা পানীযং পিৰিত্ৰা হত্থে ধোৰিত্ৰা ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা, ‘‘কিং, ভন্তে, অজ্জ, অয্যা, নিমন্তনট্ঠানং অগমংসূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘নত্থি, উপাসক, ভিক্খূ ইমিনাৰ নীহারেন নিবদ্ধং লভন্তী’’তি. সো ‘‘মযং উট্ঠায সমুট্ঠায রত্তিন্দিৰং নিবদ্ধং কম্মং করোন্তাপি এৰং মধুরব্যঞ্জনং ভত্তং ন লভাম, ইমে কির নিবদ্ধং ভুঞ্জন্তি, কিং মে গিহিভাৰেন, ভিক্খু ভৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ ‘‘সাধু উপাসকা’’তি পব্বাজেসুং.

সো লদ্ধূপসম্পদো সব্বপ্পকারং ৰত্তপটিৰত্তং অকাসি. সো বুদ্ধানং উপ্পন্নেন লাভসক্কারেন কতিপাহচ্চযেন থূলসরীরো অহোসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘কিং মে ভিক্খায চরিত্ৰা জীৰিতেন, গিহী ভৰিস্সামী’’তি. সো ৰিব্ভমিত্ৰা গেহং পাৰিসি. তস্স গেহে কম্মং করোন্তস্স কতিপাহেনেৰ সরীরং মিলাযি. ততো ‘‘কিং মে ইমিনা দুক্খেন, সমণো ভৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পুন গন্ত্ৰা পব্বজি. সো কতিপাহং ৰীতিনামেত্ৰা পুন উক্কণ্ঠিত্ৰা ৰিব্ভমি, পব্বজিতকালে পন ভিক্খূনং উপকারকো হোতি. সো কতিপাহেনেৰ পুনপি উক্কণ্ঠিত্ৰা, ‘‘কিং মে গিহিভাৰেন, পব্বজিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ উপকারৰসেন পুন পব্বাজযিংসু. এৰং সো ইমিনা নিযামেনেৰ ছক্খত্তুং পব্বজিত্ৰা উপ্পব্বজিতো. তস্স ভিক্খূ ‘‘এস চিত্তৰসিকো হুত্ৰা ৰিচরতী’’তি চিত্তহত্থত্থেরোতি নামং করিংসু.

তস্সেৰং অপরাপরং ৰিচরন্তস্সেৰ ভরিযা গব্ভিনী অহোসি. সো সত্তমে ৰারে অরঞ্ঞতো কসিভণ্ডমাদায গেহং গন্ত্ৰা ভণ্ডকং ঠপেত্ৰা ‘‘অত্তনো কাসাৰং গণ্হিস্সামী’’তি গব্ভং পাৰিসি. তস্মিং খণে তস্স ভরিযা নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দাযতি. তস্সা নিৰত্থসাটকো অপগতো হোতি, মুখতো চ লালা পগ্ঘরতি, নাসা ঘুরঘুরাযতি, মুখং ৰিৰট্টং, দন্তং ঘংসতি, সা তস্স উদ্ধুমাতকসরীরং ৰিয উপট্ঠাসি. সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং ইদ’’ন্তি সঞ্ঞং লভিত্ৰা, ‘‘অহং এত্তকং কালং পব্বজিত্ৰা ইমং নিস্সায ভিক্খুভাৰে সণ্ঠাতুং নাসক্খি’’ন্তি কাসাযকোটিযং গহেত্ৰা উদরে বন্ধিত্ৰা গেহা নিক্খমি.

অথস্স অনন্তরগেহে ঠিতা সস্সু তং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৰা, ‘‘অযং পটিউক্কণ্ঠিতো ভৰিস্সতি, ইদানেৰ অরঞ্ঞতো আগন্ত্ৰা কাসাৰং উদরে বন্ধিত্ৰাৰ গেহা নিক্খন্তো ৰিহারাভিমুখো গচ্ছতি, কিং নু খো’’তি গেহং পৰিসিত্ৰা নিদ্দাযমানং ধীতরং পস্সিত্ৰা ‘‘ইমং দিস্ৰা সো ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গতো’’তি ঞত্ৰা ধীতরং পহরিত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি কাল়কণ্ণি, সামিকো তে তং নিদ্দাযমানং দিস্ৰা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গতো, নত্থি সো ইতো পট্ঠায তুয্হ’’ন্তি আহ. ‘‘অপেহি অপেহি, অম্ম, কুতো তস্স গমনং অত্থি, কতিপাহেনেৰ পুনাগমিস্সতী’’তি আহ. সোপি ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তি ৰত্ৰা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তোৰ সোতাপত্তিফলং পাপুণি. সো গন্ত্ৰা ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. ‘‘ন সক্খিস্সাম মংযং তং পব্বাজেতুং, কুতো তুয্হং সমণভাৰো, সত্থকনিসানপাসাণসদিসং তৰ সীস’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, ইদানি মং অনুকম্পায একৰারং পব্বাজেথা’’তি. তে তং উপকারৰসেন পব্বাজযিংসু. সো কতিপাহেনেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি.

তেপি নং আহংসু – ‘‘আৰুসো চিত্তহত্থ, তৰ গমনসমযং ত্ৰমেৰ জানেয্যাসি, ইমস্মিং ৰারে তে চিরাযিত’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, সংসগ্গস্স অত্থিভাৰকালে গতম্হা, সো নো সংসগ্গো ছিন্নো, ইদানি অগমনধম্মা জাতম্হা’’তি. ভিক্খূ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু অম্হেহি এৰং ৰুত্তো এৰং নাম কথেসি, অঞ্ঞং ব্যাকরোতি, অভূতং ৰদতী’’তি আহংসু. সত্থা ‘‘আম, ভিক্খৰে, মম পুত্তো অত্তনো অনৰট্ঠিতচিত্তকালে সদ্ধম্মং অজাননকালে গমনাগমনং অকাসি, ইদানিস্স পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ পহীন’’ন্তি ৰত্ৰা ইমা দ্ৰে গাথা আহ –

৩৮. ‘‘অনৰট্ঠিতচিত্তস্স, সদ্ধম্মং অৰিজানতো;

পরিপ্লৰপসাদস্স, পঞ্ঞা ন পরিপূরতি.

৩৯. ‘‘অনৰস্সুতচিত্তস্স, অনন্ৰাহতচেতসো;

পুঞ্ঞপাপপহীনস্স, নত্থি জাগরতো ভয’’ন্তি.

তত্থ অনৰট্ঠিতচিত্তস্সাতি চিত্তং নামেতং কস্সচি নিবদ্ধং ৰা থাৰরং ৰা নত্থি. যো পন পুগ্গলো অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডং ৰিয চ থুসরাসিম্হি কোট্টিতখাণুকো ৰিয চ খল্লাটসীসে ঠপিতকদম্বপুপ্ফং ৰিয চ ন কত্থচি সণ্ঠাতি, কদাচি বুদ্ধসাৰকো হোতি, কদাচি আজীৰকো, কদাচি নিগণ্ঠো, কদাচি তাপসো. এৰরূপো পুগ্গলো অনৰট্ঠিতচিত্তো নাম. তস্স অনৰট্ঠিতচিত্তস্স. সদ্ধম্মং অৰিজানতোতি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মভেদং ইমং সদ্ধম্মং অৰিজানন্তস্স পরিত্তসদ্ধতায ৰা উপ্লৰসদ্ধতায ৰা পরিপ্লৰপসাদস্স কামাৰচররূপাৰচরাদিভেদা পঞ্ঞা ন পরিপূরতি. কামাৰচরাযপি অপরিপূরযমানায কুতোৰ রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরপঞ্ঞা পরিপূরিস্সতীতি দীপেতি. অনৰস্সুতচিত্তস্সাতি রাগেন অতিন্তচিত্তস্স. অনন্ৰাহতচেতসোতি ‘‘আহতচিত্তো খিলজাতো’’তি (দী. নি. ৩.৩১৯; ৰিভ. ৯৪১; ম. নি. ১.১৮৫) আগতট্ঠানে দোসেন চিত্তস্স পহতভাৰো ৰুত্তো, ইধ পন দোসেন অপ্পটিহতচিত্তস্সাতি অত্থো. পুঞ্ঞপাপপহীনস্সাতি চতুত্থমগ্গেন পহীনপুঞ্ঞস্স চেৰ পহীনপাপস্স চ খীণাসৰস্স. নত্থি জাগরতো ভযন্তি খীণাসৰস্স জাগরন্তস্সেৰ অভযভাৰো কথিতো ৰিয. সো পন সদ্ধাদীহি পঞ্চহি জাগরধম্মেহি সমন্নাগতত্তা জাগরো নাম. তস্মা তস্স জাগরন্তস্সাপি অজাগরন্তস্সাপি কিলেসভযং নত্থি কিলেসানং অপচ্ছাৰত্তনতো. ন হি তং কিলেসা অনুবন্ধন্তি তেন তেন মগ্গেন পহীনানং কিলেসানং পুন অনুপগমনতো. তেনেৰাহ – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি, সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি (চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৭).

দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা সফলা অহোসি.

অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘ভারিযা ৰতিমে, আৰুসো, কিলেসা নাম, এৰরূপস্স অরহত্তস্স উপনিস্সাযসম্পন্নো কুলপুত্তো কিলেসেহি আলোল়িতো সত্তৰারে গিহী হুত্ৰা সত্তৰারে পব্বজিতো’’তি. সত্থা তেসং তং কথাপৰত্তিং সুত্ৰা তঙ্খণানুরূপেন গমনেন ধম্মসভং গন্ত্ৰা বুদ্ধাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে এৰমেৰ, ভিক্খৰে, কিলেসা নাম ভারিযা, সচে এতে রূপিনো হুত্ৰা কত্থচি পক্খিপিতুং সক্কা ভৰেয্যুং, চক্কৰাল়ং অতিসম্বাধং, ব্রহ্মলোকো অতিনীচকোতি ওকাসো নেসং ন ভৰেয্য, মাদিসম্পি নামেতে পঞ্ঞাসম্পন্নং পুরিসাজানেয্যং আলোল়েন্তি, অৰসেসেসু কা কথা? ‘‘অহঞ্হি অড্ঢনাল়িমত্তং ৰরকচোরকং কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায ছ ৰারে পব্বজিত্ৰা উপ্পব্বজিতপুব্বো’’তি. ‘‘কদা, ভন্তে, কদা সুগতা’’তি? ‘‘সুণিস্সথ, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি সুণাথা’’তি অতীতং আহরি –

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে কুদালপণ্ডিতো নাম বাহিরকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অট্ঠ মাসে হিমৰন্তে ৰসিত্ৰা ৰস্সারত্তসমযে ভূমিযা তিন্তায ‘‘গেহে মে অড্ঢনাল়িমত্তো ৰরকচোরকো চ কুণ্ঠকুদালকো চ অত্থি, ৰরকচোরকবীজং মা নস্সী’’তি উপ্পব্বজিত্ৰা একং ঠানং কুদালেন কসিত্ৰা তং বীজং ৰপিত্ৰা ৰতিং কত্ৰা পক্ককালে উদ্ধরিত্ৰা নাল়িমত্তবীজং ঠপেত্ৰা সেসং খাদি. সো ‘‘কিং মে দানি গেহেন, পুন অট্ঠ মাসে পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নিক্খমিত্ৰা পব্বজি. ইমিনাৰ নীহারেন নাল়িমত্তং ৰরকচোরকঞ্চ কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায সত্তৰারে গিহী হুত্ৰা সত্তৰারে পব্বজিত্ৰা সত্তমে পন ৰারে চিন্তেসি – ‘‘অহং ছ ৰারে ইমং কুণ্ঠকুদালং নিস্সায গিহী হুত্ৰা পব্বজিতো, কত্থচিদেৰ নং ছড্ডেস্সামী’’তি. সো গঙ্গায তীরং গন্ত্ৰা, ‘‘পতিতট্ঠানং পস্সন্তো ওতরিত্ৰা গণ্হেয্যং, যথাস্স পতিতট্ঠানং ন পস্সামি, তথা নং ছড্ডেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নাল়িমত্তং বীজং পিলোতিকায বন্ধিত্ৰা পিলোতিকং কুদালফলকে বন্ধিত্ৰা কুদালং অগ্গদণ্ডকে গহেত্ৰা গঙ্গায তীরে ঠিতো অক্খীনি নিমীলেত্ৰা উপরিসীসে তিক্খত্তুং আৰিজ্ঝিত্ৰা গঙ্গাযং খিপিত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো পতিতট্ঠানং অদিস্ৰা ‘‘জিতং মে, জিতং মে’’তি তিক্খত্তুং সদ্দমকাসি.

তস্মিং খণে বারাণসিরাজা পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা আগন্ত্ৰা নদীতীরে খন্ধাৰারং নিৰাসেত্ৰা ন্হানত্থায নদিং ওতিণ্ণো তং সদ্দং অস্সোসি. রাজূনঞ্চ নাম ‘‘জিতং মে’’তি সদ্দো অমনাপো হোতি, সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘অহং ইদানি অমিত্তমদ্দনং কত্ৰা ‘জিতং মে’তি আগতো, ত্ৰং পন ‘জিতং মে, জিতং মে’তি ৰিরৰসি, কিং নামেত’’ন্তি পুচ্ছি. কুদালপণ্ডিতো ‘‘ত্ৰং বাহিরকচোরে জিনি, তযা জিতং পুন অৰজিতমেৰ হোতি, মযা পন অজ্ঝত্তিকো লোভচোরো জিতো, সো পুন মং ন জিনিস্সতি, তস্সেৰ জযো সাধূ’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৰজীযতি;

তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৰজীযতী’’তি. (জা. ১.১.৭০);

তং খণংযেৰ চ গঙ্গং ওলোকেন্তো আপোকসিণং নিব্বত্তেত্ৰা অধিগতৰিসেসো আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদি. রাজা মহাপুরিসস্স ধম্মকথং সুত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা সদ্ধিং বলকাযেন পব্বজি. যোজনমত্তা পরিসা অহোসি. অপরোপি সামন্তরাজা তস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা, ‘‘তস্স রজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা তথা সমিদ্ধং নগরং সুঞ্ঞং দিস্ৰা, ‘‘এৰরূপং নগরং ছড্ডেত্ৰা পব্বজিতো রাজা ওরকে ঠানে ন পব্বজিস্সতি, মযাপি পব্বজিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা মহাপুরিসং উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা সপরিৰারো পব্বজি. এতেনেৰ নীহারেন সত্ত রাজানো পব্বজিংসু. সত্তযোজনিকো অস্সমো অহোসি. সত্ত রাজানো ভোগে ছড্ডেত্ৰা এত্তকং জনং গহেত্ৰা পব্বজিংসু. মহাপুরিসো ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসিত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা, ‘‘অহং, ভিক্খৰে, তদা কুদালপণ্ডিতো অহোসিং, কিলেসা নামেতে এৰং ভারিযা’’তি আহ.

চিত্তহত্থত্থেরৰত্থু পঞ্চমং.

৬. পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু

কুম্ভূপমন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো আরদ্ধৰিপস্সকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.

সাৰত্থিযং কির পঞ্চসতা ভিক্খূ সত্থু সন্তিকে যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা, ‘‘সমণধম্মং করিস্সামা’’তি যোজনসতমগ্গং গন্ত্ৰা একং মহাৰাসগামং অগমংসু. অথ তে মনুস্সা দিস্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা পণীতেহি যাগুভত্তাদীহি পরিৰিসিত্ৰা, ‘‘কহং, ভন্তে, গচ্ছথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘যথাফাসুকট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘ভন্তে, ইমং তেমাসং ইধেৰ ৰসথ, মযম্পি তুম্হাকং সন্তিকে সরণেসু পতিট্ঠায পঞ্চ সীলানি রক্খিস্সামা’’তি যাচিত্ৰা তেসং অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা, ‘‘অৰিদূরে ঠানে মহন্তো ৰনসণ্ডো অত্থি, এত্থ ৰসথ, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসুং. ভিক্খূ তং ৰনসণ্ডং পৰিসিংসু. তস্মিং ৰনসণ্ডে অধিৰত্থা দেৰতা ‘‘সীলৰন্তো, অয্যা, ইমং ৰনসণ্ডং অনুপ্পত্তা, অযুত্তং খো পন অস্মাকং অয্যেসু ইধ ৰসন্তেসু পুত্তদারে গহেত্ৰা রুক্খে অভিরুয্হ ৰসিতু’’ন্তি রুক্খতো ওতরিত্ৰা ভূমিযং নিসীদিত্ৰা চিন্তযিংসু, ‘‘অয্যা, ইমস্মিং ঠানে অজ্জেকরত্তিং ৰসিত্ৰা অদ্ধা স্ৰে গমিস্সন্তী’’তি. ভিক্খূপি পুনদিৰসে অন্তোগামে পিণ্ডায চরিত্ৰা পুন তমেৰ ৰনসণ্ডং আগমিংসু. দেৰতা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো স্ৰাতনায কেনচি নিমন্তিতো ভৰিস্সতি, তস্মা পুনাগচ্ছতি, অজ্জ গমনং ন ভৰিস্সতি, স্ৰে গমিস্সতি মঞ্ঞে’’তি ইমিনা উপাযেন অড্ঢমাসমত্তং ভূমিযমেৰ অচ্ছিংসু.

ততো চিন্তযিংসু – ‘‘ভদন্তা ইমং তেমাসং ইধেৰ মঞ্ঞে ৰসিস্সন্তি, ইধেৰ খো পন ইমেসু ৰসন্তেসু অম্হাকং রুক্খে অভিরুহিত্ৰা নিসীদিতুম্পি ন যুত্তং, তেমাসং পুত্তদারে গহেত্ৰা ভূমিযং নিসীদনট্ঠানানিপি দুক্খানি, কিঞ্চি কত্ৰা ইমে ভিক্খূ পলাপেতুং ৰট্টতী’’তি. তা তেসু তেসু রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু চেৰ চঙ্কমনকোটীসু চ ছিন্নসীসানি কবন্ধানি দস্সেতুং অমনুস্সসদ্দঞ্চ ভাৰেতুং আরভিংসু. ভিক্খূনং খিপিতকাসাদযো রোগা পৰত্তিংসু. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং ‘‘তুয্হং, আৰুসো, কিং রুজ্জতী’’তি পুচ্ছন্তা, ‘‘ময্হং খিপিতরোগো, ময্হং কাসো’’তি ৰত্ৰা, ‘‘আৰুসো, অহং অজ্জ চঙ্কমনকোটিযং ছিন্নসীসং অদ্দসং, অহং রত্তিট্ঠানে কবন্ধং অদ্দসং, অহং দিৰাট্ঠানে অমনুস্সসদ্দং অস্সোসিং, পরিৰজ্জেতব্বযুত্তকমিদং ঠানং, অম্হাকং ইধ অফাসুকং অহোসি, সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু.

অথ নে সত্থা আহ – ‘‘কিং, ভিক্খৰে, তস্মিং ঠানে ৰসিতুং ন সক্খিস্সথা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অম্হাকং তস্মিং ঠানে ৰসন্তানং এৰরূপানি ভেরৰারম্মণানি উপট্ঠহন্তি, এৰরূপং অফাসুকং হোতি, তেন মযং ‘ৰজ্জেতব্বযুত্তকমিদং ঠান’ন্তি তং ছড্ডেত্ৰা তুম্হাকং সন্তিকং আগতা’’তি. ‘‘ভিক্খৰে, তত্থেৰ তুম্হাকং গন্তুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘ন সক্কা, ভন্তে’’তি. ‘‘ভিক্খৰে, তুম্হে আৰুধং অগ্গহেত্ৰা গতা, ইদানি আৰুধং গহেত্ৰা গচ্ছথা’’তি. ‘‘কতরাৰুধং, ভন্তে’’তি? সত্থা ‘‘অহং আৰুধং ৰো দস্সামি, মযা দিন্নং আৰুধং গহেত্ৰা গচ্ছথা’’তি ৰত্ৰা –

‘‘করণীযমত্থকুসলেন, যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চ;

সক্কো উজূ চ সুহুজূ চ, সুৰচো চস্স মুদু অনতিমানী’’তি. (খু. পা. ৯.১; সু. নি. ১৪৩) –

সকলং মেত্তসুত্তং কথেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ইমং তুম্হে বহি ৰিহারস্স ৰনসণ্ডতো পট্ঠায সজ্ঝাযন্তা অন্তোৰিহারং পৰিসেয্যাথা’’তি উয্যোজেসি. তে সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন তং ঠানং পত্ৰা বহিৰিহারে গণসজ্ঝাযং কত্ৰা সজ্ঝাযমানা ৰনসণ্ডং পৰিসিংসু. সকলৰনসণ্ডে দেৰতা মেত্তচিত্তং পটিলভিত্ৰা তেসং পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা পত্তচীৰরপটিগ্গহণং আপুচ্ছিংসু, হত্থপাদসম্বাহনং আপুচ্ছিংসু, তেসং তত্থ তত্থ আরক্খং সংৰিদহিংসু, পক্কধূপনতেলং ৰিয সন্নিসিন্না অহেসুং. কত্থচি অমনুস্সসদ্দো নাম নাহোসি. তেসং ভিক্খূনং চিত্তং একগ্গং অহোসি. তে রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু নিসিন্না ৰিপস্সনায চিত্তং ওতারেত্ৰা অত্তনি খযৰযং পট্ঠপেত্ৰা, ‘‘অযং অত্তভাৰো নাম ভিজ্জনকট্ঠেন অথাৰরট্ঠেন কুলালভাজনসদিসো’’তি ৰিপস্সনং ৰড্ঢযিংসু. সম্মাসম্বুদ্ধো গন্ধকুটিযা নিসিন্নোৰ তেসং ৰিপস্সনায আরদ্ধভাৰং ঞত্ৰা তে ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা, ‘‘এৰমেৰ, ভিক্খৰে, অযং অত্তভাৰো নাম ভিজ্জনকট্ঠেন অথাৰরট্ঠেন কুলালভাজনসদিসো এৰা’’তি ৰত্ৰা ওভাসং ফরিত্ৰা যোজনসতে ঠিতোপি অভিমুখে নিসিন্নো ৰিয ছব্বণ্ণরংসিযো ৰিস্সজ্জেত্ৰা দিস্সমানেন রূপেন ইমং গাথমাহ –

৪০. ‘‘কুম্ভূপমং কাযমিংম ৰিদিত্ৰা, নগরূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৰা;

যোধেথ মারং পঞ্ঞাৰুধেন, জিতঞ্চ রক্খে অনিৰেসনো সিযা’’তি.

তত্থ কুম্ভূপমন্তি অবলদুব্বলট্ঠেন অনদ্ধনিযতাৰকালিকট্ঠেন ইমং কেসাদিসমূহসঙ্খাতং কাযং কুম্ভূপমং কুলালভাজনসদিসং ৰিদিত্ৰা. নগরূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৰাতি নগরং নাম বহিদ্ধা থিরং হোতি, গম্ভীরপরিখং পাকারপরিক্খিত্তং দ্ৰারট্টালকযুত্তং, অন্তোসুৰিভত্তৰীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকসম্পন্নং অন্তরাপণং, তং ‘‘ৰিলুম্পিস্সামা’’তি বহিদ্ধা চোরা আগন্ত্ৰা পৰিসিতুং অসক্কোন্তা পব্বতং আসজ্জ পটিহতা ৰিয গচ্ছন্তি, এৰমেৰ পণ্ডিতো কুলপুত্তো অত্তনো ৰিপস্সনাচিত্তং থিরং নগরসদিসং কত্ৰা ঠপেত্ৰা নগরে ঠিতো একতোধারাদিনানপ্পকারাৰুধেন চোরগণং ৰিয ৰিপস্সনামযেন চ অরিযমগ্গমযেন চ পঞ্ঞাৰুধেন তংতংমগ্গৰজ্ঝং কিলেসমারং পটিবাহন্তো তং তং কিলেসমারং যোধেথ, পহরেয্যাথাতি অত্থো. জিতঞ্চ রক্খেতি জিতঞ্চ উপ্পাদিতং তরুণৰিপস্সনং আৰাসসপ্পাযউতুসপ্পাযভোজনসপ্পাযপুগ্গলসপ্পাযধম্মস্সৰনসপ্পাযাদীনি আসেৰন্তো অন্তরন্তরা সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায সুদ্ধচিত্তেন সঙ্খারে সম্মসন্তো রক্খেয্য.

অনিৰেসনো সিযাতি অনালযো ভৰেয্য. যথা নাম যোধো সঙ্গামসীসে বলকোট্ঠকং কত্ৰা অমিত্তেহি সদ্ধিং যুজ্ঝন্তো ছাতো ৰা পিপাসিতো ৰা হুত্ৰা সন্নাহে ৰা সিথিলে আৰুধে ৰা পতিতে বলকোট্ঠকং পৰিসিত্ৰা ৰিস্সমিত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা পিৰিত্ৰা সন্নহিত্ৰা আৰুধং গহেত্ৰা পুন নিক্খমিত্ৰা যুজ্ঝন্তো পরসেনং মদ্দতি, অজিতং জিনাতি, জিতং রক্খতি. সো হি সচে বলকোট্ঠকে ঠিতো এৰং ৰিস্সমন্তো তং অস্সাদেন্তো অচ্ছেয্য, রজ্জং পরহত্থগতং করেয্য, এৰমেৰ, ভিক্খু, পটিলদ্ধং তরুণৰিপস্সনং পুনপ্পুনং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায সুদ্ধচিত্তেন সঙ্খারে সম্মসন্তো রক্খিতুং সক্কোতি, উত্তরিমগ্গফলপটিলাভেন কিলেসমারং জিনাতি. সচে পন সো সমাপত্তিমেৰ অস্সাদেতি, সুদ্ধচিত্তেন পুনপ্পুনং সঙ্খারে ন সম্মসতি, মগ্গফলপটিৰেধং কাতুং ন সক্কোতি. তস্মা রক্খিতব্বযুত্তকং রক্খন্তো অনিৰেসনো সিযা, সমাপত্তিং নিৰেসনং কত্ৰা তত্থ ন নিৰেসেয্য, আলযং ন করেয্যাতি অত্থো. ‘‘অদ্ধা তুম্হেপি এৰং করোথা’’তি এৰং সত্থা তেসং ভিক্খূনং ধম্মং দেসেসি.

দেসনাৰসানে পঞ্চসতা ভিক্খূ নিসিন্নট্ঠানে নিসিন্নাযেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা তথাগতস্স সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং ৰণ্ণযন্তা থোমেন্তা ৰন্দন্তাৰ আগচ্ছিংসূতি.

পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু ছট্ঠং.

৭. পূতিগত্ততিস্সত্থেরৰত্থু

অচিরং ৰতযং কাযোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো পূতিগত্ততিস্সত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

একো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিতো, সো লদ্ধূপসম্পদো তিস্সত্থেরো নাম অহোসি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে তস্স সরীরে রোগো উদপাদি. সাসপমত্তিযো পিল়কা উট্ঠহিংসু. তা অনুপুব্বেন মুগ্গমত্তা কলাযমত্তা কোলট্ঠিমত্তা আমলকমত্তা বেল়ুৰসলাটুমত্তা বেল়ুৰমত্তা হুত্ৰা পভিজ্জিংসু, সকলসরীরং ছিদ্দাৰছিদ্দং অহোসি. পূতিগত্ততিস্সত্থেরোত্ৰেৰস্স নামং উদপাদি. অথস্স অপরভাগে অট্ঠীনি ভিজ্জিংসু. সো অপ্পটিজগ্গিযো অহোসি. নিৰাসনপারুপনং পুব্বলোহিতমক্খিতং জালপূৰসদিসং অহোসি. সদ্ধিৰিহারিকাদযো পটিজগ্গিতুং অসক্কোন্তা ছড্ডযিংসু. সো অনাথো হুত্ৰা নিপজ্জি.

বুদ্ধানঞ্চ নাম দ্ৰে ৰারে লোকৰোলোকনং অৰিজহিতং হোতি. পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তা চক্কৰাল়মুখৰট্টিতো পট্ঠায গন্ধকুটিঅভিমুখং ঞাণং কত্ৰা ওলোকেন্তি, সাযং ওলোকেন্তা গন্ধকুটিতো পট্ঠায বাহিরাভিমুখং ঞাণং কত্ৰা ওলোকেন্তি. তস্মিং পন সমযে ভগৰতো ঞাণজালস্স অন্তো পূতিগত্ততিস্সত্থেরো পঞ্ঞাযি. সত্থা তস্স ভিক্খুনো অরহত্তস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা, ‘‘অযং সদ্ধিৰিহারিকাদীহি ছড্ডিতো, ইদানিস্স মং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং পটিসরণং নত্থী’’তি গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারচারিকং চরমানো ৰিয অগ্গিসালং গন্ত্ৰা উক্খলিং ধোৰিত্ৰা উদকং দত্ৰা উদ্ধনং আরোপেত্ৰা উদকস্স তত্তভাৰং আগমযমানো অগ্গিসালাযমেৰ অট্ঠাসি. তত্তভাৰং জানিত্ৰা গন্ত্ৰা তস্স ভিক্খুনো নিপন্নমঞ্চকোটিযং গণ্হি, তদা ভিক্খূ ‘‘অপেথ, ভন্তে, মযং গণ্হিস্সামা’’তি মঞ্চকং গহেত্ৰা অগ্গিসালং আনযিংসু. সত্থা অম্বণং আহরাপেত্ৰা উণ্হোদকং আসিঞ্চিত্ৰা তেহি ভিক্খূহি তস্স পারুপনং গাহাপেত্ৰা উণ্হোদকে মদ্দাপেত্ৰা মন্দাতপে ৰিস্সজ্জাপেসি. অথস্স সন্তিকে ঠত্ৰা সরীরং উণ্হোদকেন তেমেত্ৰা ঘংসিত্ৰা ন্হাপেসি, তস্স নহানপরিযোসানে পারুপনং সুক্খি. অথ নং তং নিৰাসাপেত্ৰা নিৰত্থকাসাৰং উদকে মদ্দাপেত্ৰা আতপে ৰিস্সজ্জাপেসি. অথস্স গত্তে উদকে ছিন্নমত্তে তম্পি সুক্খি. সো একং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা সল্লহুকসরীরো একগ্গচিত্তো মঞ্চকে নিপজ্জি. সত্থা তস্স উস্সীসকে ঠত্ৰা, ‘‘ভিক্খু অযং তৰ কাযো অপেতৰিঞ্ঞাণো নিরুপকারো হুত্ৰা কলিঙ্গরং ৰিয পথৰিযং সেস্সতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৪১. ‘‘অচিরং ৰতযং কাযো, পথৰিং অধিসেস্সতি;

ছুদ্ধো অপেতৰিঞ্ঞাণো, নিরত্থংৰ কলিঙ্গর’’ন্তি.

তত্থ অচিরং ৰতাতি ভিক্খু ন চিরস্সেৰ অযং কাযো পথৰিং অধিসেস্সতি, ইমিস্সা পকতিসযনেন সযিতায পথৰিযা উপরি সযিস্সতি. ছুদ্ধোতি অপৰিদ্ধো, অপগতৰিঞ্ঞাণতায তুচ্ছো হুত্ৰা সেস্সতীতি দস্সেতি. যথা কিং? নিরত্থংৰ কলিঙ্গরং নিরুপকারং নিরত্থকং কট্ঠখণ্ডং ৰিয. দব্বসম্ভারত্থিকা হি মনুস্সা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা উজুকং উজুকসণ্ঠানেন ৰঙ্কং ৰঙ্কসণ্ঠানেন ছিন্দিত্ৰা দব্বসম্ভারং গণ্হন্তি, অৰসেসং পন সুসিরঞ্চ পূতিকঞ্চ অসারকঞ্চ গণ্ঠিজাতঞ্চ ছিন্দিত্ৰা তত্থেৰ ছড্ডেন্তি. অঞ্ঞে দব্বসম্ভারত্থিকা আগন্ত্ৰা তং গহেতারো নাম নত্থি, ওলোকেত্ৰা অত্তনো উপকারকমেৰ গণ্হন্তি, ইতরং পথৰীগতমেৰ হোতি. তং পন তেন তেন উপাযেন মঞ্চপটিপাদকং ৰা পাদকথলিকং ৰা ফলকপীঠং ৰা কাতুং সক্কাপি ভৰেয্য. ইমস্মিং পন অত্তভাৰে দ্ৰত্তিংসায কোট্ঠাসেসু এককোট্ঠাসোপি মঞ্চপটিপাদকাদিৰসেন অঞ্ঞেন ৰা উপকারমুখেন গয্হূপগো নাম নত্থি, কেৰলং নিরত্থংৰ কলিঙ্গরং অযং কাযো অপগতৰিঞ্ঞাণো কতিপাহেনেৰ পথৰিযং সেস্সতীতি.

দেসনাৰসানে পূতিগত্ততিস্সত্থেরো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. থেরোপি অরহত্তং পত্ৰাৰ পরিনিব্বাযি. সত্থা তস্স সরীরকিচ্চং কারাপেত্ৰা ধাতুযো গহেত্ৰা চেতিযং কারাপেসি. ভিক্খূ সত্থারং পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, পূতিগত্ততিস্সত্থেরো কুহিং নিব্বত্তো’’তি. ‘‘পরিনিব্বুতো, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘ভন্তে, এৰরূপস্স পন অরহত্তূপনিস্সযসম্পন্নস্স ভিক্খুনো কিং কারণা গত্তং পুতিকং জাতং, কিং কারণা অট্ঠীনি ভিন্নানি, কিমস্স কারণং অরহত্তস্স উপনিস্সযভাৰং পত্ত’’ন্তি? ‘‘ভিক্খৰে, সব্বমেতং এতস্স অত্তনা কতকম্মেনেৰ নিব্বত্ত’’ন্তি. ‘‘কিং পন তেন, ভন্তে, কত’’ন্তি? ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথা’’তি অতীতং আহরি –

অযং কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে সাকুণিকো হুত্ৰা বহূ সকুণে ৰধিত্ৰা ইস্সরজনং উপট্ঠহি. তেসং দিন্নাৰসেসে ৰিক্কিণাতি, ‘‘ৰিক্কিতাৰসেসা মারেত্ৰা ঠপিতা পূতিকা ভৰিস্সন্তী’’তি যথা উপ্পতিতুং ন সক্কোন্তি, তথা তেসং জঙ্ঘট্ঠীনি চ পক্খট্ঠীনি চ ভিন্দিত্ৰা রাসিং কত্ৰা ঠপেতি, তে পুনদিৰসে ৰিক্কিণাতি. অতিবহূনং পন লদ্ধকালে অত্তনোপি অত্থায পচাপেতি. তস্সেকদিৰসং রসভোজনে পক্কে একো খীণাসৰো পিণ্ডায চরন্তো গেহদ্ৰারে অট্ঠাসি. সো থেরং দিস্ৰা চিত্তং পসাদেত্ৰা, ‘‘মযা বহূ পাণা মারেত্ৰা খাদিতা, অয্যো চ মে গেহদ্ৰারে ঠিতো, অন্তোগেহে চ রসভোজনং সংৰিজ্জতি, পিণ্ডপাতমস্স দস্সামী’’তি তস্স পত্তং আদায পূরেত্ৰা রসপিণ্ডপাতং দত্ৰা থেরং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্স মত্থকং পাপুণেয্য’’ন্তি আহ. থেরো ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদনং অকাসি. ‘‘ভিক্খৰে, তদা কতকম্মৰসেনেতং তিস্সস্স নিপ্ফন্নং, সকুণানং অট্ঠিভেদননিস্সন্দেন তিস্সস্স গত্তঞ্চ পূতিকং জাতং, অট্ঠীনি চ ভিন্নানি, খীণাসৰস্স রসপিণ্ডপাতদাননিস্সন্দেন অরহত্তং পত্তো’’তি.

পূতিগত্ততিস্সত্থেরৰত্থু সত্তমং.

৮. নন্দগোপালকৰত্থু

দিসো দিসন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা কোসলজনপদে নন্দগোপালকং আরব্ভ কথেসি.

সাৰত্থিযং কির অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো নন্দো নাম গোপালকো গোযূথং রক্খতি অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো. সো কির যথা কেণিযো জটিলো পব্বজ্জাৰেসেন, এৰং গোপালকত্তেন রাজবলিং পরিহরন্তো অত্তনো কুটুম্বং রক্খতি. সো কালেন কালং পঞ্চ গোরসে আদায অনাথপিণ্ডিকস্স সন্তিকং আগন্ত্ৰা সত্থারং পস্সতি, ধম্মং সুণাতি, অত্তনো ৰসনট্ঠানং আগমনত্থায সত্থারং যাচতি. সত্থা তস্স ঞাণপরিপাকং আগমযমানো আগন্ত্ৰা পরিপক্কভাৰং ঞত্ৰা একদিৰসং মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো চারিকং চরন্তো মগ্গা ওক্কম্ম তস্স ৰসনট্ঠানাসন্নে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি. নন্দো সত্থু সন্তিকং অগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা সত্থারং নিমন্তেত্ৰা সত্থাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পণীতং পঞ্চগোরসদানং অদাসি. সত্তমে দিৰসে সত্থা অনুমোদনং কত্ৰা দানকথাদিভেদং অনুপুব্বিং কথং কথেসি. কথাপরিযোসানে নন্দগোপালকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সত্থু পত্তং গহেত্ৰা সত্থারং অনুগচ্ছন্তো দূরং গন্ত্ৰা, ‘‘তিট্ঠ, উপাসকা’’তি নিৰত্তিযমানো ৰন্দিত্ৰা নিৰত্তি. অথ নং একো লুদ্দকো ৰিজ্ঝিত্ৰা মারেসি. পচ্ছতো আগচ্ছন্তা ভিক্খূ নং দিস্ৰা গন্ত্ৰা সত্থারং আহংসু – ‘‘নন্দো, ভন্তে, গোপালকো তুম্হাকং ইধাগতত্তা মহাদানং দত্ৰা অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তেন্তো মারিতো, সচে তুম্হে নাগচ্ছিস্সথ, নাস্স মরণং অভৰিস্সা’’তি. সত্থা, ‘‘ভিক্খৰে, মযি আগতেপি অনাগতেপি তস্স চতস্সো দিসা চতস্সো অনুদিসা চ গচ্ছন্তস্সাপি মরণতো মুচ্চনূপাযো নাম নত্থি. যঞ্হি নেৰ চোরা, ন ৰেরিনো করোন্তি, তং ইমেসং সত্তানং অন্তোপদুট্ঠং মিচ্ছাপণিহিতং চিত্তমেৰ করোতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৪২. ‘‘দিসো দিসং যং তং কযিরা, ৰেরী ৰা পন ৰেরিনং;

মিচ্ছাপণিহিতং চিত্তং, পাপিযো নং ততো করে’’তি.

তত্থ দিসো দিসন্তি চোরো চোরং. ‘‘দিস্ৰা’’তি পাঠসেসো. যং তং কযিরাতি যং তং তস্স অনযব্যসনং করেয্য. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. ইদং ৰুত্তং হোতি – একো একস্স মিত্তদুব্ভী চোরো পুত্তদারখেত্তৰত্থু গোমহিংসাদীসু অপরজ্ঝন্তো যস্স অপরজ্ঝতি, তম্পি তথেৰ অত্তনি অপরজ্ঝন্তং চোরং দিস্ৰা, ৰেরি ৰা পন কেনচিদেৰ কারণেন বদ্ধৰেরং ৰেরিং দিস্ৰা অত্তনো কক্খল়তায দারুণতায যং তং তস্স অনযব্যসনং করেয্য, পুত্তদারং ৰা পীল়েয্য, খেত্তাদীনি ৰা নাসেয্য, জীৰিতা ৰা পন নং ৰোরোপেয্য, দসসু অকুসলকম্মপথেসু মিচ্ছাঠপিতত্তা মিচ্ছাপহিণিতং চিত্তং পাপিযো নং ততো করে তং পুরিসং ততো পাপতরং করেয্য. ৰুত্তপ্পকারেহি, দিসো দিসস্স ৰা ৰেরী ৰেরিনো ৰা ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে দুক্খং ৰা উপ্পাদেয্য, জীৰিতক্খযং ৰা করেয্য. ইদং পন অকুসলকম্মপথেসু মিচ্ছাঠপিতং চিত্তং দিট্ঠেৰ ধম্মে অনযব্যসনং পাপেতি, অত্তভাৰসতসহস্সেসুপি চতূসু অপাযেসু খিপিত্ৰা সীসং উক্খিপিতুং ন দেতীতি.

দেসনাপরিযোসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা দেসনা জাতা. উপাসকেন পন ভৰন্তরে কতকম্মং ভিক্খূহি ন পুচ্ছিতং, তস্মা সত্থারা ন কথিতন্তি.

নন্দগোপালকৰত্থু অট্ঠমং.

৯. সোরেয্যত্থেরৰত্থু

ন তং মাতা পিতা কযিরাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং জেতৰনে ৰিহরন্তো সোরেয্যত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

ৰত্থু সোরেয্যনগরে সমুট্ঠিতং, সাৰত্থিযং নিট্ঠাপেসি. সম্মাসম্বুদ্ধে সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে সোরেয্যনগরে সোরেয্যসেট্ঠিপুত্তো একেন সহাযকেন সদ্ধিং সুখযানকে নিসীদিত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন ন্হানত্থায নগরা নিক্খমি. তস্মিং খণে মহাকচ্চাযনত্থেরো সোরেয্যনগরং পিণ্ডায পৰিসিতুকামো হুত্ৰা বহিনগরে সঙ্ঘাটিং পারুপতি. থেরস্স চ সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং. সোরেয্যসেট্ঠিপুত্তো তং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহো ৰত অযং ৰা থেরো মম ভরিযা ভৰেয্য, মম ৰা ভরিযায সরীরৰণ্ণো এতস্স সরীরৰণ্ণো ৰিয ভৰেয্যা’’তি. তস্স চিন্তিতমত্তেযেৰ পুরিসলিঙ্গং অন্তরধাযি, ইত্থিলিঙ্গং পাতুরহোসি. সো লজ্জমানো যানকা ওরুয্হ পলাযি. পরিজনো তং অসঞ্জানন্তো ‘‘কিমেত’’ন্তি আহ. সাপি তক্কসিলমগ্গং পটিপজ্জি. সহাযকোপিস্সা ইতো চিতো চ ৰিচরিত্ৰাপি নাদ্দস. সব্বে ন্হাযিত্ৰা গেহং অগমিংসু. ‘‘কহং সেট্ঠিপুত্তো’’তি চ ৰুত্তে, ‘‘ন্হত্ৰা আগতো ভৰিস্সতীতি মঞ্ঞিম্হা’’তি ৰদিংসু. অথস্স মাতাপিতরো তত্থ তত্থ পরিযেসিত্ৰা অপস্সন্তা রোদিত্ৰা পরিদেৰিত্ৰা, ‘‘মতো ভৰিস্সতী’’তি মতকভত্তং অদংসু. সা একং তক্কসিলগামিং সত্থৰাহং দিস্ৰা যানকস্স পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধি.

অথ নং মনুস্সা দিস্ৰা, ‘‘অম্হাকং যানকস্স পচ্ছতো পচ্ছতো অনুগচ্ছতি, মযং ‘কস্সেসা দারিকা’তি তং ন জানামা’’তি ৰদিংসু. সাপি ‘‘তুম্হে অত্তনো যানকং পাজেথ, অহং পদসা গমিস্সামী’’তি গচ্ছন্তী অঙ্গুলিমুদ্দিকং দত্ৰা একস্মিং যানকে ওকাসং কারেসি. মনুস্সা চিন্তযিংসু – ‘‘তক্কসিলনগরে অম্হাকং সেট্ঠিপুত্তস্স ভরিযা নত্থি, তস্স আচিক্খিস্সাম, মহাপণ্ণাকারো নো ভৰিস্সতী’’তি. তে গেহং গন্ত্ৰা, ‘‘সামি, অম্হেহি তুম্হাকং একং ইত্থিরতনং আনীত’’ন্তি আহংসু. সো তং সুত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা অত্তনো ৰযানুরূপং অভিরূপং পাসাদিকং দিস্ৰা উপ্পন্নসিনেহো গেহে অকাসি. পুরিসা হি ইত্থিযো, ইত্থিযো ৰা পুরিসা অভূতপুব্বা নাম নত্থি. পুরিসা হি পরস্স দারেসু অতিচরিত্ৰা কালং কত্ৰা বহূনি ৰস্সসতসহস্সানি নিরযে পচ্চিত্ৰা মনুস্সজাতিং আগচ্ছন্তা অত্তভাৰসতে ইত্থিভাৰং আপজ্জন্তি.

আনন্দত্থেরোপি কপ্পসতসহস্সং পূরিতপারমী অরিযসাৰকো সংসারে সংসরন্তো একস্মিং অত্তভাৰে কম্মারকুলে নিব্বত্তো. পরদারকম্মং কত্ৰা নিরযে পচ্চিত্ৰা পক্কাৰসেসেন চুদ্দসসু অত্তভাৰেসু পুরিসস্স পাদপরিচারিকা ইত্থী অহোসি, সত্তসু অত্তভাৰেসু বীজুদ্ধরণং পাপুণি. ইত্থিযো পন দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা ইত্থিভাৰে ছন্দং ৰিরাজেত্ৰা, ‘‘ইদং নো পুঞ্ঞং পুরিসত্তভাৰপটিলাভায সংৰত্ততূ’’তি চিত্তং অধিট্ঠহিত্ৰা কালং কত্ৰা পুরিসত্তভাৰং পটিলভন্তি, পতিদেৰতা হুত্ৰা সামিকে সম্মাপটিপত্তিৰসেনাপি পুরিসত্তভাৰং পটিলভন্তেৰ.

অযং পন সেট্ঠিপুত্তো থেরে অযোনিসো চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ইত্থিভাৰং পটিলভি. তক্কসিলাযং সেট্ঠিপুত্তেন সদ্ধিং সংৰাসমন্ৰায পন তস্সা কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা দসমাসচ্চযেন পুত্তং লভিত্ৰা তস্স পদসা গমনকালে অপরম্পি পুত্তং পটিলভি. এৰমস্সা কুচ্ছিযং ৰুত্থা দ্ৰে, সোরেয্যনগরে তং পটিচ্চ নিব্বত্তা দ্ৰেতি চত্তারো পুত্তা অহেসুং. তস্মিং কালে সোরেয্যনগরতো তস্সা সহাযকো সেট্ঠিপুত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি তক্কসিলং গন্ত্ৰা সুখযানকে নিসিন্নো নগরং পাৰিসি. অথ নং সা উপরিপাসাদতলে ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা অন্তরৰীথিং ওলোকযমানা ঠিতা দিস্ৰা সঞ্জানিত্ৰা দাসিং পেসেত্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা মহাতলে নিসীদাপেত্ৰা মহন্তং সক্কারসম্মানং অকাসি. অথ নং সো আহ – ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং ইতো পুব্বে অম্হেহি ন দিট্ঠপুব্বা, অথ চ পন নো মহন্তং সক্কারং করোসি, জানাসি ত্ৰং অম্হে’’তি. ‘‘আম, সামি, জানামি, ননু তুম্হে সোরেয্যনগরৰাসিনো’’তি? ‘‘আম, ভদ্দে’’তি. সা মাতাপিতূনঞ্চ ভরিযায চ পুত্তানঞ্চ অরোগভাৰং পুচ্ছি. ইতরো ‘‘আম, ভদ্দে, অরোগা’’তি ৰত্ৰা ‘‘জানাসি ত্ৰং এতে’’তি আহ. ‘‘আম সামি, জানামি. তেসং একো পুত্তো অত্থি, সো কহং, সামী’’তি? ‘‘ভদ্দে, মা এতং কথেহি, মযং তেন সদ্ধিং একদিৰসং সুখযানকে নিসীদিত্ৰা ন্হাযিতুং নিক্খন্তা নেৰস্স গতিং জানাম, ইতো চিতো চ ৰিচরিত্ৰা তং অদিস্ৰা মাতাপিতূনং আরোচযিম্হা, তেপিস্স রোদিত্ৰা কন্দিত্ৰা পেতকিচ্চং কিরিংসূ’’তি. ‘‘অহং সো, সামী’’তি. ‘‘অপেহি, ভদ্দে, কিং কথেসি ময্হং সহাযো দেৰকুমারো ৰিয একো পুরিসো’’তি? ‘‘হোতু, সামি, অহং সো’’তি. ‘‘অথ ইদং কিং নামা’’তি? ‘‘তং দিৰসং তে অয্যো মহাকচ্চাযনত্থেরো দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, দিট্ঠো’’তি. অহং অয্যং মহাকচ্চাযনত্থেরং ওলোকেত্ৰা, ‘‘অহো ৰত অযং ৰা থেরো মম ভরিযা ভৰেয্য, এতস্স ৰা সরীরৰণ্ণো ৰিয মম ভরিযায সরীরৰণ্ণো ভৰেয্যা’’তি চিন্তেসিং. চিন্তিতক্খণেযেৰ মে পুরিসলিঙ্গং অন্তরধাযি, ইত্থিলিঙ্গং পাতুভৰি. অথাহং লজ্জমানা কস্সচি কিঞ্চি ৰত্তুং অসক্কুণিত্ৰা ততো পলাযিত্ৰা ইধাগতা, সামীতি.

‘‘অহো ৰত তে ভারিযং কম্মং কতং, কস্মা ময্হং নাচিক্খি, অপিচ পন তে থেরো খমাপিতো’’তি? ‘‘ন খমাপিতো, সামি. জানাসি পন ত্ৰং কহং থেরো’’তি? ‘‘ইমমেৰ নগরং উপনিস্সায ৰিহরতী’’তি. ‘‘সচে পিণ্ডায চরন্তো ইধাগচ্ছেয্য, অহং মম অয্যস্স ভিক্খাহারং দদেয্যং, সামী’’তি. ‘‘তেন হি সীঘং সক্কারং করোহি, অম্হাকং অয্যং খমাপেস্সামা’’তি সো থেরস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো, ‘‘ভন্তে, স্ৰে ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. ‘‘ননু ত্ৰং, সেট্ঠিপুত্ত, আগন্তুকোসী’’তি. ‘‘ভন্তে, মা অম্হাকং আগন্তুকভাৰং পুচ্ছথ, স্ৰে মে ভিক্খং গণ্হথা’’তি. থেরো অধিৰাসেসি, গেহেপি থেরস্স মহাসক্কারো পটিযত্তো. থেরো পুনদিৰসে তং গেহদ্ৰারং অগমাসি. অথ নং নিসীদাপেত্ৰা পণীতেনাহারেন পরিৰিসিত্ৰা সেট্ঠিপুত্তো তং ইত্থিং গহেত্ৰা থেরস্স পাদমূলে নিপজ্জাপেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ময্হং সহাযিকায খমথা’’তি আহ. ‘‘কিমেত’’ন্তি? ‘‘অযং, ভন্তে, পুব্বে ময্হং পিযসহাযকো হুত্ৰা তুম্হে ওলোকেত্ৰা এৰং নাম চিন্তেসি, অথস্স পুরিসলিঙ্গং অন্তরধাযি, ইত্থিলিঙ্গং পাতুভৰি, খমথ, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি উট্ঠহথ, খমামি ৰো অহ’’ন্তি. থেরেন ‘‘খমামী’’তি ৰুত্তমত্তেযেৰ ইত্থিলিঙ্গং অন্তরধাযি, পুরিসলিঙ্গং পাতুভৰি.

পুরিসলিঙ্গে পাতুভূতমত্তেযেৰ তং তক্কসিলায সেট্ঠিপুত্তো আহ – ‘‘সম্ম সহাযক, ইমে দ্ৰে দারকা তৰ কুচ্ছিযং ৰুত্থত্তা মং পটিচ্চ নিব্বত্তত্তা উভিন্নম্পিনো পুত্তা এৰ, ইধেৰ ৰসিস্সাম, মা উক্কণ্ঠী’’তি. ‘‘সম্ম, অহং একেনত্তভাৰেন পঠমং পুরিসো হুত্ৰা ইত্থিভাৰং পত্ৰা পুন পুরিসো জাতোতি ৰিপ্পকারপ্পত্তো, পঠমং মং পটিচ্চ দ্ৰে পুত্তা নিব্বত্তা, ইদানি মে কুচ্ছিতো দ্ৰে পুত্তা নিক্খন্তা, স্ৰাহং একেনত্তভাৰেন ৰিপ্পকারপ্পত্তো, পুন ‘গেহে ৰসিস্সতী’তি সঞ্ঞং মা করি, অহং মম অয্যস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামি. ইমে দ্ৰে দারকা তৰ ভারাতি, ইমেসু মা পমজ্জী’’তি ৰত্ৰা পুত্তে সীসে পরিচুম্বিত্ৰা পরিমজ্জিত্ৰা উরে নিপজ্জাপেত্ৰা পিতু নিয্যাদেত্ৰা নিক্খমিত্ৰা থেরস্স সন্তিকে পব্বজ্জং যাচি. থেরোপি নং পব্বাজেত্ৰা উপসম্পাদেত্ৰা গণ্হিত্ৰাৰ চারিকং চরমানো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং অগমাসি. তস্স সোরেয্যত্থেরোতি নামং অহোসি. জনপদৰাসিনো তং পৰত্তিং ঞত্ৰা সঙ্খুভিত্ৰা কোতূহলজাতা তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিংসু – ‘‘এৰং কির, ভন্তে’’তি? ‘‘আম, আৰুসো’’তি. ‘‘ভন্তে, এৰরূপম্পি কারণং নাম হোতি’’? ‘‘তুম্হাকং কুচ্ছিযং কির দ্ৰে পুত্তা নিব্বত্তা, তুম্হে পটিচ্চ দ্ৰে জাতা, তেসং ৰো কতরেসু বলৰসিনেহো হোতী’’তি? ‘‘কুচ্ছিযং ৰুত্থকেসু, আৰুসো’’তি. আগতাগতা নিবদ্ধং তথেৰ পুচ্ছিংসু.

থেরো ‘‘কুচ্ছিযং ৰুত্তকেসু এৰ সিনেহো বলৰা’’তি পুনপ্পুনং কথেন্তো হরাযমানো একোৰ নিসীদতি, একোৰ তিট্ঠতি. সো এৰং একত্তূপগতো অত্তভাৰে খযৰযং সমুট্ঠাপেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. অথ নং আগতাগতা পুচ্ছন্তি – ‘‘ভন্তে, এৰং কির নাম অহোসী’’তি? ‘‘আমাৰুসো’’তি. ‘‘কতরেসু সিনেহো বলৰা’’তি? ‘‘ময্হং কত্থচি সিনেহো নাম নত্থী’’তি. ভিক্খূ ‘‘অযং অভূতং কথেসি, পুরিমদিৰসেসু ‘কুচ্ছিযং ৰুত্থপুত্তেসু সিনেহো বলৰা’তি ৰত্ৰা ইদানি ‘ময্হং কত্থচি সিনেহো নত্থী’তি ৰদতি, অঞ্ঞং ব্যাকরোতি, ভন্তে’’তি আহংসু. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, মম পুত্তো অঞ্ঞং ব্যাকরোতি, মম পুত্তস্স সম্মাপণিহিতেন চিত্তেন মগ্গস্স দিট্ঠকালতো পট্ঠায ন কত্থচি সিনেহো জাতো, যং সম্পত্তিং নেৰ মাতা, ন পিতা কাতুং সক্কোতি, তং ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তরে পৰত্তং সম্মাপণিহিতং চিত্তমেৰ দেতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৪৩. ‘‘ন তং মাতা পিতা কযিরা, অঞ্ঞে ৰাপি চ ঞাতকা;

সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি.

তত্থন তন্তি তং কারণং নেৰ মাতা করেয্য, ন পিতা, ন অঞ্ঞে ঞাতকা. সম্মাপণিহিতন্তি দসসু কুসলকম্মপথেসু সম্মা ঠপিতং. সেয্যসো নং ততো করেতি ততো কারণতো সেয্যসো নং ৰরতরং উত্তরিতরং করেয্য, করোতীতি অত্থো. মাতাপিতরো হি পুত্তানং ধনং দদমানা একস্মিংযেৰ অত্তভাৰে কম্মং অকত্ৰা সুখেন জীৰিককপ্পনং ধনং দাতুং সক্কোন্তি. ৰিসাখায মাতাপিতরোপি তাৰ মহদ্ধনা মহাভোগা, তস্সা একস্মিংযেৰ অত্তভাৰে সুখেন জীৰিককপ্পনং ধনং অদংসু. চতূসু পন দীপেসু চক্কৰত্তিসিরিং দাতুং সমত্থা মাতাপিতরোপি নাম পুত্তানং নত্থি, পগেৰ দিব্বসম্পত্তিং ৰা পঠমজ্ঝানাদিসম্পত্তিং ৰা, লোকুত্তরসম্পত্তিদানে কথাৰ নত্থি, সম্মাপণিহিতং পন চিত্তং সব্বম্পেতং সম্পত্তিং দাতুং সক্কোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সেয্যসো নং ততো করে’’তি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা জাতাতি.

সোরেয্যত্থেরৰত্থু নৰমং.

চিত্তৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযো ৰগ্গো.