১. মাতুপোসকচরিযাৰণ্ণনা

১. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে কুঞ্জরোতি হত্থী. মাতুপোসকোতি অন্ধায জরাজিণ্ণায মাতুযা পটিজগ্গনকো. মহিযাতি ভূমিযং. গুণেনাতি সীলগুণেন, তদা মম সদিসো নত্থি.

বোধিসত্তো হি তদা হিমৰন্তপ্পদেসে হত্থিযোনিযং নিব্বত্তি. সো সব্বসেতো অভিরূপো লক্খণসম্পন্নো মহাহত্থী অনেকহত্থিসতসহস্সপরিৰারো অহোসি. মাতা পনস্স অন্ধা. সো মধুরফলাফলানি হত্থীনং হত্থেসু দত্ৰা মাতু পেসেতি. হত্থিনো তস্সা অদত্ৰা সযং খাদন্তি. সো পরিগ্গণ্হন্তো তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ‘‘যূথং পহায মাতরমেৰ পোসেস্সামী’’তি রত্তিভাগে অঞ্ঞেসং হত্থীনং অজানন্তানং মাতরং গহেত্ৰা চণ্ডোরণপব্বতপাদং গন্ত্ৰা একং নল়িনিং উপনিস্সায ঠিতায পব্বতগুহায মাতরং ঠপেত্ৰা পোসেসি.

২-৩. পৰনে দিস্ৰা ৰনচরোতি একো ৰনচরকো পুরিসো তস্মিং মহাৰনে ৰিচরন্তো মং দিস্ৰা. রঞ্ঞো মং পটিৰেদযীতি বারাণসিরঞ্ঞো মং আরোচেসি.

সো হি মগ্গমূল়্হো দিসং ৰৰত্থপেতুং অসক্কোন্তো মহন্তেন সদ্দেন পরিদেৰি. বোধিসত্তোপি তস্স সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং পুরিসো অনাথো, ন খো পনেতং পতিরূপং, যং এস মযি ঠিতে ইধ ৰিনস্সেয্যা’’তি তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং ভযেন পলাযন্তং দিস্ৰা ‘‘অম্ভো পুরিস, নত্থি তে মং নিস্সায ভযং, মা পলাযি, কস্মা ত্ৰং পরিদেৰন্তো ৰিচরসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সামি, অহং মগ্গমূল়্হো অজ্জ মে সত্তমো দিৰসো’’তি ৰুত্তে ‘‘ভো পুরিস, মা ভাযি, অহং তং মনুস্সপথে ঠপেস্সামী’’তি তং অত্তনো পিট্ঠিযং নিসীদাপেত্ৰা অরঞ্ঞতো নীহরিত্ৰা নিৰত্তি. সোপি পাপো ‘‘নগরং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেস্সামী’’তি রুক্খসঞ্ঞং পব্বতসঞ্ঞঞ্চ করোন্তোৰ নিক্খমিত্ৰা বারাণসিং অগমাসি. তস্মিং কালে রঞ্ঞো মঙ্গলহত্থী মতো. সো পুরিসো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা মহাপুরিসস্স অত্তনো দিট্ঠভাৰং আরোচেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘তৰানুচ্ছৰো, মহারাজ, গজো ৰসতি কাননে’’তিআদি.

তত্থ তৰানুচ্ছৰোতি তৰ ওপৰয্হং কাতুং অনুচ্ছৰিকো যুত্তো. ন তস্স পরিক্খাযত্থোতি তস্স গহণে গমনুপচ্ছেদনত্থং সমন্ততো খণিতব্বপরিক্খায ৰা করেণুযা কণ্ণপুটেন অত্তানং পটিচ্ছাদেত্ৰা খিত্তপাসরজ্জুযা বন্ধিতব্বআল়কসঙ্খাতআলানেন ৰা যত্থ পৰিট্ঠো কত্থচি গন্তুং ন সক্কোতি, তাদিসৰঞ্চনকাসুযা ৰা অত্থো পযোজনং নত্থি. সহগহিতেতি গহণসমকালং এৰ. এহিতীতি আগমিস্সতি.

রাজা ইমং মগ্গদেসকং কত্ৰা অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা ‘‘ইমিনা ৰুত্তং হত্থিনাগং আনেহী’’তি হত্থাচরিযং সহ পরিৰারেন পেসেসি. সো তেন সদ্ধিং গন্ত্ৰা বোধিসত্তং নল়িনিং পৰিসিত্ৰা গোচরং গণ্হন্তং পস্সি. তেন ৰুত্তং –

৪. ‘‘তস্স তং ৰচনং সুত্ৰা, রাজাপি তুট্ঠমানসো;

পেসেসি হত্থিদমকং, ছেকাচরিযং সুসিক্খিতং.

৫. ‘‘গন্ত্ৰা সো হত্থিদমকো, অদ্দস পদুমস্সরে;

ভিসমুল়ালং উদ্ধরন্তং, যাপনত্থায মাতুযা’’তি.

তত্থ ছেকাচরিযন্তি হত্থিবন্ধনাদিৰিধিম্হি কুসলং হত্থাচরিযং. সুসিক্খিতন্তি হত্থীনং সিক্খাপনৰিজ্জায নিট্ঠঙ্গমনেন সুট্ঠু সিক্খিতং.

৬. ৰিঞ্ঞায মে সীলগুণন্তি ‘‘ভদ্দো অযং হত্থাজানীযো ন মন্দো, ন চণ্ডো, ন ৰোমিস্সসীলো ৰা’’তি মম সীলগুণং জানিত্ৰা. কথং? লক্খণং উপধারযীতি সুসিক্খিতহত্থিসিপ্পত্তা মম লক্খণং সমন্ততো উপধারেসি. তেন সো এহি পুত্তাতি ৰত্ৰান, মম সোণ্ডায অগ্গহি.

৭. বোধিসত্তো হত্থাচরিযং দিস্ৰা – ‘‘ইদং ভযং ময্হং এতস্স পুরিসস্স সন্তিকা উপ্পন্নং, অহং খো পন মহাবলো হত্থিসহস্সম্পি ৰিদ্ধংসেতুং সমত্থো, পহোমি কুজ্ঝিত্ৰা সরট্ঠকং সেনাৰাহনং নাসেতুং, সচে পন কুজ্ঝিস্সামি, সীলং মে ভিজ্জিস্সতি, তস্মা সত্তীহি কোট্টিযমানোপি ন কুজ্ঝিস্সামী’’তি চিত্তং অধিট্ঠায সীসং ওনামেত্ৰা নিচ্চলোৰ অট্ঠাসি. তেনাহ ভগৰা ‘‘যং মে তদা পাকতিকং, সরীরানুগতং বল’’ন্তিআদি.

তত্থ পাকতিকন্তি সভাৰসিদ্ধং. সরীরানুগতন্তি সরীরমেৰ অনুগতং কাযবলং, ন উপাযকুসলতাসঙ্খাতঞাণানুগতন্তি অধিপ্পাযো. অজ্জ নাগসহস্সানন্তি অজ্জকালে অনেকেসং হত্থিসহস্সানং সমুদিতানং. বলেন সমসাদিসন্তি তেসং সরীরবলেন সমসমমেৰ হুত্ৰা সদিসং, ন উপমামত্তেন. মঙ্গলহত্থিকুলে হি তদা বোধিসত্তো উপ্পন্নোতি.

৮. যদিহং তেসং পকুপ্পেয্যন্তি মং গহণায উপগতানং তেসং অহং যদি কুজ্ঝেয্যং, তেসং জীৰিতমদ্দনে পটিবলো ভৰেয্যং. ন কেৰলং তেসঞ্ঞেৰ, অথ খো যাৰ রজ্জম্পি মানুসন্তি যতো রজ্জতো তেসং আগতানং মনুস্সানং সব্বম্পি রজ্জং পোথেত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং করেয্যং.

৯. অপি চাহং সীলরক্খাযাতি এৰং সমত্থোপি চ অহং অত্তনি পতিট্ঠিতায সীলরক্খায সীলগুত্তিযা গুত্তো বন্ধো ৰিয. ন করোমি চিত্তে অঞ্ঞথত্তন্তি তস্স সীলস্স অঞ্ঞথত্তভূতং তেসং সত্তানং পোথনাদিৰিধিং ময্হং চিত্তে ন করোমি, তত্থ চিত্তম্পি ন উপ্পাদেমি. পক্খিপন্তং মমাল়কেতি আলানত্থম্ভে পক্খিপন্তং, ‘‘দিস্ৰাপী’’তি ৰচনসেসো. কস্মাতি চে, সীলপারমিপূরিযা ঈদিসেসু ঠানেসু সীলং অখণ্ডেন্তস্স মে নচিরস্সেৰ সীলপারমী পরিপূরেস্সতীতি সীলপারমিপরিপূরণত্থং তস্স অঞ্ঞথত্তং চিত্তে ন করোমীতি যোজনা.

১০. ‘‘যদি তে ম’’ন্তি গাথাযপি সীলরক্খায দল়্হং কত্ৰা সীলস্স অধিট্ঠিতভাৰমেৰ দস্সেতি. তত্থ কোট্টেয্যুন্তি ভিন্দেয্যুং. সীলখণ্ডভযা মমাতি মম সীলস্স খণ্ডনভযেন.

এৰং পন চিন্তেত্ৰা বোধিসত্তে নিচ্চলে ঠিতে হত্থাচরিযো পদুমসরং ওতরিত্ৰা তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘এহি পুত্তা’’তি রজতদামসদিসায সোণ্ডায গহেত্ৰা সত্তমে দিৰসে বারাণসিং পাপুণি. সো অন্তরামগ্গে ৰত্তমানোৰ রঞ্ঞো সাসনং পেসেসি. রাজা নগরং অলঙ্কারাপেসি. হত্থাচরিযো বোধিসত্তং কতগন্ধপরিভণ্ডং অলঙ্কতপটিযত্তং হত্থিসালং নেত্ৰা ৰিচিত্রসাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা নানগ্গরসভোজনং আদায গন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স দাপেসি. সো ‘‘মাতরং ৰিনা গোচরং ন গণ্হিস্সামী’’তি পিণ্ডং ন গণ্হি. যাচিতোপি অগ্গহেত্ৰা –

‘‘সা নূনসা কপণিকা, অন্ধা অপরিণাযিকা;

খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিরিং চণ্ডোরণং পতী’’তি. –

আহ. তং সুত্ৰা রাজা –

‘‘কা নু তে সা মহানাগ, অন্ধা অপরিণাযিকা;

খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিরিং চণ্ডোরণং পতী’’তি. – পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘মাতা মে সা মহারাজ, অন্ধা অপরিণাযিকা;

খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিরিং চণ্ডোরণং পতী’’তি. –

ৰুত্তে অজ্জ সত্তমো দিৰসো ‘‘মাতা মে গোচরং ন লভিত্থা’’তি ৰদতো ইমস্স গোচরং অগণ্হন্তস্স. তস্মা –

‘‘মুঞ্চথেতং মহানাগং, যোযং ভরতি মাতরং;

সমেতু মাতরা নাগো, সহ সব্বেহি ঞাতিভী’’তি. – ৰত্ৰা মুঞ্চাপেসি –

‘‘মুত্তো চ বন্ধনা নাগো, মুত্তদামায কুঞ্জরো;

মুহুত্তং অস্সাসযিত্ৰা, অগমা যেন পব্বতো’’তি.

তত্থ কপণিকাতি ৰরাকা. খাণুং পাদেন ঘট্টেতীতি অন্ধতায পুত্তৰিযোগদুক্খেন চ পরিদেৰমানা তত্থ তত্থ রুক্খকল়িঙ্গরে পাদেন ঘট্টেতি. চণ্ডোরণং পতীতি চণ্ডোরণপব্বতাভিমুখী, তস্মিং পব্বতপাদে পরিব্ভমমানাতি অত্থো. অগমা যেন পব্বতোতি সো হত্থিনাগো বন্ধনা মুত্তো থোকং ৰিস্সমিত্ৰা রঞ্ঞো দসরাজধম্মগাথাহি ধম্মং দেসেত্ৰা ‘‘অপ্পমত্তো হোহি, মহারাজা’’তি ওৰাদং দত্ৰা মহাজনেন গন্ধমালাদীহি পূজিযমানো নগরা নিক্খমিত্ৰা তদহেৰ মাতরা সমাগন্ত্ৰা সব্বং পৰত্তিং আচিক্খি. সা তুট্ঠমানসা –

‘‘চিরং জীৰতু সো রাজা, কাসীনং রট্ঠৰড্ঢনো;

যো মে পুত্তং পমোচেসি, সদা ৰুদ্ধাপচাযিক’’ন্তি. (জা. ১.১১.১২) –

রঞ্ঞো অনুমোদনং অকাসি. রাজা বোধিসত্তস্স গুণে পসীদিত্ৰা নল়িনিযা অৰিদূরে গামং মাপেত্ৰা বোধিসত্তস্স মাতু চস্স নিবদ্ধং ৰত্তং পট্ঠপেসি. অপরভাগে বোধিসত্তো মাতরি মতায তস্সা সরীরপরিহারং কত্ৰা কুরণ্ডকঅস্সমপদং নাম গতো. তস্মিং পন ঠানে হিমৰন্ততো ওতরিত্ৰা পঞ্চসতা ইসযো ৰসিংসু. তং ৰত্তং তেসং দত্ৰা রাজা বোধিসত্তস্স সমানরূপং সিলাপটিমং কারেত্ৰা মহাসক্কারং পৰত্তেসি. জম্বুদীপৰাসিনো অনুসংৰচ্ছরং সন্নিপতিত্ৰা হত্থিমহং নাম করিংসু.

তদা রাজা আনন্দো অহোসি, হত্থিনী মহামাযা, ৰনচরকো দেৰদত্তো, মাতুপোসকহত্থিনাগো লোকনাথো.

ইধাপি দানপারমিআদযো যথারহং নিদ্ধারেতব্বা. সীলপারমী পন অতিসযৰতীতি সা এৰ দেসনং আরুল়্হা. তথা তিরচ্ছানযোনিযং উপ্পন্নোপি ব্রহ্মপুব্বদেৰপুব্বাচরিযআহুনেয্যাদিভাৰেন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেনপি পসত্থভাৰানুরূপং মাতুযা গরুচিত্তং উপট্ঠপেত্ৰা ‘‘মাতা নামেসা পুত্তস্স বহূপকারা, তস্মা মাতুপট্ঠানং নাম পণ্ডিতেন পঞ্ঞত্ত’’ন্তি মনসি কত্ৰা অনেকেসং হত্থিসহস্সানং ইস্সরাধিপতি মহানুভাৰো যূথপতি হুত্ৰা তেহি অনুৰত্তিযমানো এককৰিহারে অন্তরাযং অগণেত্ৰা যূথং পহায এককো হুত্ৰা উপকারিখেত্তং পূজেস্সামীতি মাতুপোসনং, মগ্গমূল়্হপুরিসং দিস্ৰা অনুকম্পায তং গহেত্ৰা মনুস্সগোচরসম্পাপনং, তেন চ কতাপরাধসহনং, হত্থাচরিযপ্পমুখানং অত্তানং বন্ধিতুং আগতপুরিসানং সমত্থোপি সমানো সন্তাসনমত্তেনপি তেসং পীল়না ভৰিস্সতি, ময্হঞ্চ সীলস্স খণ্ডাদিভাৰোতি তথা অকত্ৰা সুদন্তেন ওপৰয্হো ৰিয সুখেনেৰ গহণূপগমনং, মাতরং ৰিনা ন কঞ্চি অজ্ঝোহরিস্সামীতি সত্তাহম্পি অনাহারতা, ইমিনাপাহং বন্ধাপিতোতি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা রাজানং মেত্তায ফরণং, তস্স চ নানানযেহি ধম্মদেসনাতি এৰমাদযো ইধ মহাপুরিসস্স গুণানুভাৰা ৰিভাৰেতব্বা. তেন ৰুত্তং – ‘‘এৰং অচ্ছরিযা এতে, অব্ভুতা চ মহেসিনো…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.

মাতুপোসকচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.