নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
চরিযাপিটক-অট্ঠকথা
গন্থারম্ভকথা
চরিযা সব্বলোকস্স, হিতা যস্স মহেসিনো;
অচিন্তেয্যানুভাৰং তং, ৰন্দে লোকগ্গনাযকং.
ৰিজ্জাচরণসম্পন্না, যেন নীযন্তি লোকতো;
ৰন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.
সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;
ৰন্দে অরিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তরং.
ৰন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং রতনত্তযে;
হতন্তরাযো সব্বত্থ, হুত্ৰাহং তস্স তেজসা.
ইমস্মিং ভদ্দকপ্পস্মিং, সম্ভতা যা সুদুক্করা;
উক্কংসপারমিপ্পত্তা, দানপারমিতাদযো.
তাসং সম্বোধিচরিযানং, আনুভাৰৰিভাৰনং;
সক্কেসু নিগ্রোধারামে, ৰসন্তেন মহেসিনা.
যং ধম্মসেনাপতিনো, সব্বসাৰককেতুনো;
লোকনাথেন চরিযা-পিটকং নাম দেসিতং.
যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, সঙ্গাযিংসু মহেসযো;
ধম্মসঙ্গাহকা সত্থু, হেতুসম্পত্তিদীপনং.
তস্স সম্বোধিসম্ভার-ৰিভাগনযযোগতো;
কিঞ্চাপি দুক্করা কাতুং, অত্থসংৰণ্ণনা মযা.
সহ সংৰণ্ণনং যস্মা, ধরতে সত্থু সাসনং;
পুব্বাচরিযসীহানং, তিট্ঠতেৰ ৰিনিচ্ছযো.
তস্মা তং অৰলম্বিত্ৰা, ওগাহিত্ৰা চ সব্বসো;
জাতকানুপনিস্সায, পোরাণট্ঠকথানযং.
নিস্সিতং ৰাচনামগ্গং, সুৰিসুদ্ধমনাকুলং;
মহাৰিহারৰাসীনং, নিপুণত্থৰিনিচ্ছযং.
নীতনেয্যত্থভেদা চ, পারমী পরিদীপযং;
করিস্সামি তং চরিযা-পিটকস্সত্থৰণ্ণনং.
ইতি আকঙ্খমানস্স, সদ্ধম্মস্স চিরট্ঠিতিং;
ৰিভজন্তস্স তস্সত্থং, নিসামযথ সাধৰোতি.
তত্থ চরিযাপিটকন্তি কেনট্ঠেন চরিযাপিটকং? অতীতাসু জাতীসু সত্থু চরিযানুভাৰপ্পকাসিনী পরিযত্তীতি কত্ৰা, পরিযত্তিঅত্থো হি অযং পিটকসদ্দো, ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) ৰিয. অথ ৰা যস্মা সা পরিযত্তি তস্সেৰ সত্থু পুরিমজাতীসু চরিযানং আনুভাৰপ্পকাসনেন ভাজনভূতা, তস্মাপি ‘‘চরিযাপিটক’’ন্তি ৰুচ্চতি, ভাজনত্থোপি হি পিটকসদ্দো নিদ্দিট্ঠো ‘‘অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য, কুদালপিটকং আদাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৮; অ. নি. ৩.৭০) ৰিয. তং পনেতং চরিযাপিটকং ৰিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নং. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্নং. সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথা, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লন্তি নৰসু সাসনঙ্গেসু গাথাসঙ্গহং.
‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰেসহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭) –
এৰং ধম্মভণ্ডাগারিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুরাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং. ৰগ্গতো অকিত্তিৰগ্গো, হত্থিনাগৰগ্গো, যুধঞ্জযৰগ্গোতি ৰগ্গত্তযসঙ্গহং. চরিযতো অকিত্তিৰগ্গে দস, হত্থিনাগৰগ্গে দস, যুধঞ্জযৰগ্গে পঞ্চদসাতি পঞ্চতিংসচরিযাসঙ্গহং. তীসু ৰগ্গেসু অকিত্তিৰগ্গো আদি, চরিযাসু অকিত্তিচরিযা. তস্সাপি –
‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুরো চ অসঙ্খিযে;
এত্থন্তরে যং চরিতং, সব্বং তং বোধিপাচন’’ন্তি. –
অযং গাথা আদি. তস্স ইতো পভুতি অনুক্কমেন অত্থসংৰণ্ণনা হোতি.
গন্থারম্ভকথা নিট্ঠিতা.
নিদানকথা
সা পনাযং অত্থসংৰণ্ণনা যস্মা দূরেনিদানং, অৰিদূরেনিদানং, সন্তিকেনিদানন্তি ইমানি তীণি নিদানানি দস্সেত্ৰা ৰুচ্চমানা সুণন্তেহি সমুদাগমতো পট্ঠায সুট্ঠু ৰিঞ্ঞাতা নাম হোতি. তস্মা তেসং নিদানানং অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলস্মিঞ্হি কতাভিনীহারস্স মহাবোধিসত্তস্স যাৰ তুসিতভৰনে নিব্বত্তি, তাৰ পৰত্তো কথামগ্গো দূরেনিদানং নাম. তুসিতভৰনতো পট্ঠায যাৰ বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তি, তাৰ পৰত্তো কথামগ্গো অৰিদূরেনিদানং নাম. মহাবোধিমণ্ডতো পন পট্ঠায যাৰ পচ্চুপ্পন্নৰত্থু, তাৰ পৰত্তো কথামগ্গো সন্তিকেনিদানং নাম. ইমেসু তীসু নিদানেসু যস্মা দূরেনিদানঅৰিদূরেনিদানানি সব্বসাধারণানি, তস্মা তানি জাতকট্ঠকথাযং (জা. অট্ঠ. ১.দূরেনিদানকথা) ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বানি. সন্তিকেনিদানে পন অত্থি ৰিসেসোতি তিণ্ণম্পি নিদানানং অযমাদিতো পট্ঠায সঙ্খেপকথা.
দীপঙ্করস্স ভগৰতো পাদমূলে কতাভিনীহারো বোধিসত্তভূতো লোকনাথো অত্তনো অভিনীহারানুরূপং সমত্তিংসপারমিযো পূরেত্ৰা, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসম্ভারং মত্থকং পাপেত্ৰা, তুসিতভৰনে নিব্বত্তো বুদ্ধভাৰায উপ্পত্তিকালং আগমযমানো, তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতো সক্যরাজকুলে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা অনন্তেন পরিহারেন মহন্তেন সিরিসোভগ্গেন ৰড্ঢমানো অনুক্কমেন যোব্বনং পত্ৰা একূনতিংসে ৰযস্মিং কতমহাভিনিক্খমনো, ছব্বস্সানি মহাপধানং পদহিত্ৰা, ৰেসাখপুণ্ণমাযং বোধিরুক্খমূলে নিসিন্নো সূরিযে অনত্থঙ্গমিতেযেৰ মারবলং ৰিধমিত্ৰা পুরিমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা, পচ্ছিমযামে দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিমভিসম্বুজ্ঝি.
ততো তত্থেৰ সত্তসত্তাহে ৰীতিনামেত্ৰা, আসাল়্হিপুণ্ণমাযং বারাণসিং গন্ত্ৰা ইসিপতনে মিগদাযে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠারস ব্রহ্মকোটিযো ধম্মামতং পাযেন্তো, ধম্মচক্কং (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০) পৰত্তেত্ৰা, যসাদিকে ৰেনেয্যে অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা, তে সব্বেৰ সট্ঠি অরহন্তে লোকানুগ্গহায ৰিস্সজ্জেত্ৰা, উরুৰেলং গচ্ছন্তো কপ্পাসিকৰনসণ্ডে তিংস ভদ্দৰগ্গিযে সোতাপত্তিফলাদীসু পতিট্ঠাপেত্ৰা, উরুৰেলং গন্ত্ৰা অড্ঢুড্ঢানি পাটিহারিযসহস্সানি দস্সেত্ৰা উরুৰেলকস্সপাদযো সহস্সজটিলপরিৰারে তেভাতিকজটিলে ৰিনেত্ৰা, তেহি পরিৰুতো রাজগহনগরূপচারে লট্ঠিৰনুয্যানে নিসিন্নো বিম্বিসারপ্পমুখে দ্ৰাদসনহুতে ব্রাহ্মণগহপতিকে সাসনে ওতারেত্ৰা, মগধরাজেন কারিতে ৰেল়ুৰনৰিহারে ৰিহরতি.
অথেৰং ভগৰতি ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসু অগ্গসাৰকট্ঠানে ঠপিতেসু সাৰকসন্নিপাতে জাতে, সুদ্ধোদনমহারাজা ‘‘পুত্তো কির মে ছব্বস্সানি দুক্করকারিকং চরিত্ৰা পরমাভিসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো রাজগহং নিস্সায ৰেল়ুৰনে ৰিহরতী’’তি সুত্ৰা দসপুরিসসহস্সপরিৰারে, অনুক্কমেন দস অমচ্চে পেসেসি ‘‘পুত্তং মে ইধানেত্ৰা দস্সেথা’’তি. তেসু রাজগহং গন্ত্ৰা সত্থু ধম্মদেসনায অরহত্তে পতিট্ঠিতেসু কাল়ুদাযিত্থেরেন রঞ্ঞো অধিপ্পাযে আরোচিতে ভগৰা ৰীসতিসহস্সখীণাসৰপরিৰুতো রাজগহতো নিক্খমিত্ৰা সট্ঠিযোজনং কপিলৰত্থুং দ্ৰীহি মাসেহি সম্পাপুণি. সক্যরাজানো ‘‘অম্হাকং ঞাতিসেট্ঠং পস্সিস্সামা’’তি সন্নিপতিত্ৰা নিগ্রোধারামং ভগৰতো চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ৰসনযোগ্গং কারেত্ৰা, গন্ধপুপ্ফাদিহত্থা পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা, সত্থারং নিগ্রোধারামং পৰেসেসুং. তত্র ভগৰা ৰীসতিসহস্সখীণাসৰপরিৰুতো পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদি. সাকিযা মানত্থদ্ধা সত্থু পণিপাতং নাকংসু. ভগৰা তেসং অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৰা মানং ভঞ্জিত্ৰা তে ধম্মদেসনায ভাজনে কাতুং অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা তেসং সীসে পাদপংসুং ওকিরমানো ৰিয, কণ্ডম্বরুক্খমূলে কতপাটিহারিযসদিসং যমকপাটিহারিযং অকাসি. রাজা তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা ‘‘অযং লোকে অগ্গপুগ্গলো’’তি ৰন্দি. রঞ্ঞা পন ৰন্দিতে তে ঠাতুং নাম ন সক্কোন্তি, সব্বেপি সাকিযা ৰন্দিংসু.
তদা কির ভগৰা যমকপাটিহারিযং করোন্তো লোকৰিৰরণপাটিহারিযম্পি অকাসি – যস্মিং ৰত্তমানে মনুস্সা মনুস্সলোকে যথাঠিতা যথানিসিন্নাৰ চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায যাৰ অকনিট্ঠভৰনা সব্বে দেৰে তত্থ তত্থ অত্তনো ভৰনে কীল়ন্তে দিব্বানুভাৰেন জোতন্তে মহতিং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তে সন্তানি সমাপত্তিসুখানি অনুভৰন্তে অঞ্ঞমঞ্ঞং ধম্মং সাকচ্ছন্তে চ বুদ্ধানুভাৰেন অত্তনো মংসচক্খুনাৰ পস্সন্তি. তথা হেট্ঠাপথৰিযং অট্ঠসু মহানিরযেসু, সোল়সসু চ উস্সদনিরযেসু, লোকন্তরনিরযে চাতি তত্থ তত্থ মহাদুক্খং অনুভৰমানে সত্তে পস্সন্তি. দসসহস্সিলোকধাতুযং দেৰা মহচ্চদেৰানুভাৰেন তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা পঞ্জলিকা নমস্সমানা পযিরুপাসন্তি, বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তা গাথাযো উদাহরন্তা থোমেন্তি অপ্ফোটেন্তি হসন্তি পীতিসোমনস্সং পৰেদেন্তি. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘ভুম্মা মহারাজিকা তাৰতিংসা, যামা চ দেৰা তুসিতা চ নিম্মিতা;
পরনিম্মিতা যেপি চ ব্রহ্মকাযিকা, আনন্দিতা ৰিপুলমকংসু ঘোস’’ন্তি. (বু. ৰং. ১.৬)
তদা হি দসবলো ‘‘অতুলং অত্তনো বুদ্ধবলং দস্সেস্সামী’’তি মহাকরুণায সমুস্সাহিতো আকাসে দসসহস্সচক্কৰাল়সমাগমে চঙ্কমং মাপেত্ৰা, দ্ৰাদসযোজনৰিত্থতে সব্বরতনমযে চঙ্কমে ঠিতো যথাৰুত্তং দেৰমনুস্সনযনৰিহঙ্গানং একনিপাতভূতমচ্ছরিযং অনঞ্ঞসাধারণং বুদ্ধানং সমাধিঞাণানুভাৰদীপনং পাটিহারিযং দস্সেত্ৰা, পুন তস্মিং চঙ্কমে চঙ্কমন্তো ৰেনেয্যানং অজ্ঝাসযানুরূপং অচিন্তেয্যানুভাৰায অনোপমায বুদ্ধলীল়ায ধম্মং দেসেসি. তেন ৰুত্তং –
‘‘ন হেতে জানন্তি সদেৰমানুসা, বুদ্ধো অযং কীদিসকো নরুত্তমো;
ইদ্ধিবলং পঞ্ঞাবলঞ্চ কীদিসং, বুদ্ধবলং লোকহিতস্স কীদিসং.
‘‘ন হেতে জানন্তি সদেৰমানুসা, বুদ্ধো অযং এদিসকো নরুত্তমো;
ইদ্ধিবলং পঞ্ঞাবলঞ্চ এদিসং, বুদ্ধবলং লোকহিতস্স এদিসং.
‘‘হন্দাহং দস্সযিস্সামি, বুদ্ধবলমনুত্তরং;
চঙ্কমং মাপযিস্সামি, নভে রতনমণ্ডিত’’ন্তি. (বু. ৰং. ১.৩-৫);
এৰং তথাগতে অত্তনো বুদ্ধানুভাৰদীপনং পাটিহারিযং দস্সেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তে আযস্মা ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তো রাজগহে গিজ্ঝকূটপব্বতে ঠিতো দিব্বচক্খুনা পস্সিত্ৰা, তেন বুদ্ধানুভাৰসন্দস্সনেন অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো ‘‘হন্দাহং ভিয্যোসোমত্তায বুদ্ধানুভাৰং লোকস্স পাকটং করিস্সামী’’তি সঞ্জাতপরিৰিতক্কো অত্তনো পরিৰারভূতানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং তমত্থং আরোচেত্ৰা ইদ্ধিযা আকাসেন তাৰদেৰ আগন্ত্ৰা সপরিৰারো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলমঞ্জলিং সিরসি পগ্গয্হ তথাগতস্স মহাভিনীহারং পারমিপরিপূরণঞ্চ পুচ্ছি. ভগৰা তং কাযসক্খিং কত্ৰা তত্থ সন্নিপতিতমনুস্সানঞ্চেৰ দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰব্রহ্মানঞ্চ অত্তনো বুদ্ধানুভাৰং পরিদীপযন্তো বুদ্ধৰংসং দেসেসি. তেন ৰুত্তং –
‘‘সারিপুত্তো মহাপঞ্ঞো, সমাধিজ্ঝানকোৰিদো;
পঞ্ঞায পারমিপ্পত্তো, পুচ্ছতি লোকনাযকং.
‘‘কীদিসো তে মহাৰীর, অভিনীহারো নরুত্তম;
কম্হি কালে তযা ধীর, পত্থিতা বোধিমুত্তমা.
‘‘দানং সীলঞ্চ নেক্খম্মং, পঞ্ঞা ৰীরিযঞ্চ কীদিসং;
খন্তি সচ্চমধিট্ঠানং, মেত্তুপেক্খা চ কীদিসা.
‘‘দস পারমী তযা ধীর, কীদিসী লোকনাযক;
কথং উপপারমী পুণ্ণা, পরমত্থপারমী কথং.
‘‘তস্স পুট্ঠো ৰিযাকাসি, করৰীকমধুরগিরো;
নিব্বাপযন্তো হদযং, হাসযন্তো সদেৰক’’ন্তি. (বু. ৰং. ১.৭৪-৭৮);
এৰং ভগৰতা বুদ্ধৰংসে দেসিতে আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘অহো বুদ্ধানং হেতুসম্পদা, অহো সমুদাগমসম্পত্তি, অহো মহাভিনীহারসমিজ্ঝনা, দুক্করং ৰত ভগৰতা কতং এত্তকং কালং এৰং পারমিযো পূরেন্তেন, এৰংৰিধস্স বোধিসম্ভারসম্ভরণস্স অনুচ্ছৰিকমেৰ চেতং ফলং, যদিদং সব্বঞ্ঞুতা বলেসু চ ৰসীভাৰো এৰংমহিদ্ধিকতা এৰংমহানুভাৰতা’’তি বুদ্ধগুণারম্মণং ঞাণং পেসেসি. সো অনঞ্ঞসাধারণং ভগৰতো সীলং সমাধি পঞ্ঞা ৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং হিরিওত্তপ্পং সদ্ধাৰীরিযং সতিসম্পজঞ্ঞং সীলৰিসুদ্ধি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি সমথৰিপস্সনা তীণি কুসলমূলানি তীণি সুচরিতানি তযো সম্মাৰিতক্কা তিস্সো অনৰজ্জসঞ্ঞাযো তিস্সো ধাতুযো চত্তারো সতিপট্ঠানা চত্তারো সম্মপ্পধানা চত্তারো ইদ্ধিপাদা চত্তারো অরিযমগ্গা চত্তারি অরিযফলানি চতস্সো পটিসম্ভিদা চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণানি চত্তারো অরিযৰংসা চত্তারি ৰেসারজ্জঞাণানি পঞ্চ পধানিযঙ্গানি পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি পঞ্চ নিস্সরণিযা ধাতুযো পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনঞাণানি পঞ্চ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা ছ সারণীযা ধম্মা ছ অনুস্সতিট্ঠানানি ছ গারৰা ছ নিস্সরণিযা ধাতুযো ছ সততৰিহারা ছ অনুত্তরিযানি ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা ছ অভিঞ্ঞা ছ অসাধারণঞাণানি সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা সত্ত অরিযধনানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা সত্ত সপ্পুরিসধম্মা সত্ত নিদ্দসৰত্থূনি সত্ত সঞ্ঞা সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা সত্ত খীণাসৰবলদেসনা অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা অট্ঠ সম্মত্তানি অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমা অট্ঠ আরম্ভৰত্থূনি অট্ঠ অক্খণদেসনা অট্ঠ মহাপুরিসৰিতক্কা অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা অট্ঠ ৰিমোক্খা নৰ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি নৰ সত্তাৰাসদেসনা নৰ আঘাতপ্পটিৰিনযা নৰ পঞ্ঞা নৰ নানত্তদেসনা নৰ অনুপুব্বৰিহারা দস নাথকরণা ধম্মা দস কসিণাযতনানি দস কুসলকম্মপথা দস সম্মত্তানি দস অরিযৰাসা দস অসেক্খা ধম্মা দস রতনানি দস তথাগতবলানি একাদস মেত্তানিসংসা দ্ৰাদস ধম্মচক্কাকারা তেরস ধুতঙ্গগুণা চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি পঞ্চদস ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা সোল়সৰিধা আনাপানস্সতী সোল়স অপরম্পরিযা ধম্মা অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি পরোপণ্ণাস কুসলধম্মা সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চারিতমহাৰজিরঞাণং অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৰিচযপচ্চৰেক্খণদেসনাঞাণানি তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৰিভাৰনঞাণানি চাতি এৰমাদিকে অচিন্তেয্যানুভাৰে বুদ্ধগুণে ধম্মন্ৰযতো অনুগচ্ছন্তো অনুস্সরন্তো নেৰ অন্তং, ন পমাণং পস্সি. থেরো হি অত্তনোপি নাম গুণানং অন্তং ৰা পমাণং ৰা আৰজ্জেন্তো ন পস্সতি, সো ভগৰতো গুণানং পমাণং কিং পস্সিস্সতি? যস্স যস্স হি পঞ্ঞা মহতী ঞাণং ৰিসদং, সো সো বুদ্ধগুণে মহন্ততো সদ্দহতি, ইতি থেরো ভগৰতো গুণানং পমাণং ৰা পরিচ্ছেদং ৰা অপস্সন্তো ‘‘মাদিসস্স নাম সাৰকপারমিঞাণে ঠিতস্স বুদ্ধগুণা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিতুং ন সক্কা, পগেৰ ইতরেসং. অহো অচিন্তেয্যা অপরিমেয্যভেদা মহানুভাৰা সব্বঞ্ঞুগুণা, কেৰলং পনেতে একস্স বুদ্ধঞাণস্সেৰ সব্বসো গোচরা, নাঞ্ঞেসং. কথেতুং পন সম্মাসম্বুদ্ধেহিপি ৰিত্থারতো ন সক্কাযেৰা’’তি নিট্ঠমগমাসি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং, কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে, ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; উদা. অট্ঠ. ৫৩);
এৰং বুদ্ধানং গুণমহন্ততং নিস্সায উপ্পন্নবলৰপীতিসোমনস্সো পুন চিন্তেসি – ‘‘এৰরূপানং নাম বুদ্ধগুণানং হেতুভূতা বুদ্ধকারকা ধম্মা পারমিযো অহো মহানুভাৰা. কতমাসু নু খো জাতীসু পারমিতা পরিপাচিতা, কথং ৰা পরিপাকং গতা, হন্দাহং ইমমত্থং পুচ্ছন্তো এৰম্পি সমুদাগমতো পট্ঠায বুদ্ধানুভাৰং ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স পাকটতরং করিস্সামী’’তি. সো এৰং চিন্তেত্ৰা ভগৰন্তং ইমং পঞ্হং অপুচ্ছি – ‘‘কতমাসু নু খো, ভন্তে, জাতীসু ইমে বুদ্ধকারকা ধম্মা পরিপাচিতা, কথং ৰা পরিপাকং গতা’’তি? অথস্স ভগৰা তস্মিং রতনচঙ্কমে তিসন্ধিপল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা যুগন্ধরপব্বতে বালসূরিযো ৰিয ৰিরোচমানো নিসিন্নো ‘‘সারিপুত্ত, ময্হং বুদ্ধকারকা ধম্মা সমাদানতো পট্ঠায নিরন্তরং সক্কচ্চকারিতায ৰীরিযূপত্থম্ভেন চ সব্বেসু কপ্পেসু ভৰতো ভৰং জাতিতো জাতিং পরিপচ্চন্তাযেৰ অহেসুং, ইমস্মিং পন ভদ্দকপ্পে ইমাসু জাতীসু তে পরিপক্কা জাতা’’তি দস্সেন্তো ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে’’তিআদিনা চরিযাপিটকং বুদ্ধাপদানিযন্তি দুতিযাভিধানং ধম্মপরিযাযং অভাসি. অপরে পন ‘‘রতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো দেৰাতিদেৰো দেৰব্রহ্মাদীহি পূজিযমানো নিগ্রোধারামে ওতরিত্ৰা ৰীসতিসহস্সখীণাসৰপরিৰুতো পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো ভগৰা ৰুত্তনযেনেৰ আযস্মতা সারিপুত্তেন পুচ্ছিতো চরিযাপিটকং দেসেসী’’তি ৰদন্তি. এত্তাৰতা দূরেনিদানঅৰিদূরেনিদানানি সঙ্খেপতো দস্সেত্ৰা চরিযাপিটকস্স সন্তিকেনিদানং ৰিত্থারতো নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. দূরেনিদানং পন অসঙ্খ্যেয্যৰিভাৰনাযং আৰি ভৰিস্সতীতি.
১. ইদানি ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে’’তিআদিনযপ্পৰত্তায চরিযাপিটকপাল়িযা অত্থসংৰণ্ণনা হোতি. তত্রাযং কপ্প-সদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৰিতক্কৰিধানপটিভাগপঞ্ঞত্তিকালপরমাযুসমণৰোহারসমন্তভাৰাভিসদ্দহন- ছেদনৰিনিযোগৰিনযকিরিযালেসন্তরকপ্পতণ্হাদিট্ঠিঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পমহাকপ্পাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘নেক্খম্মসঙ্কপ্পো অব্যাপাদসঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৩৭) ৰিতক্কে আগতো. ‘‘চীৰরে ৰিকপ্পং আপজ্জেয্যা’’তিআদীসু (পারা. ৬৪২) ৰিধানে, অধিকৰিধানং আপজ্জেয্যাতি অত্থো. ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত কির, ভো, সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬০) পটিভাগে. সত্থুসদিসেনাতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. ‘‘ইধাযস্মা, কপ্পো’’তিআদীসু (সু. নি. ১০৯৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালে. ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৮; উদা. ৫১) পরমাযুম্হি. আযুকপ্পো হি ইধ কপ্পোতি অধিপ্পেতো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তিআদীসু (চূল়ৰ. ২৫০) সমণৰোহারে. ‘‘কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা’’তিআদীসু (খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) সমন্তভাৰে. ‘‘সদ্ধা সদ্দহনা ওকপ্পনা অভিপ্পসাদো’’তিআদীসু (ধ. স. ১২) অভিসদ্দহনে, সদ্ধাযন্তি অত্থো. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তিআদীসু (ৰি. ৰ. ১০৯৪; জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনে. ‘‘এৰমেৰ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতী’’তিআদীসু (খু. পা. ৭.৭; পে. ৰ. ২০) ৰিনিযোগে. ‘‘কপ্পকতেন অকপ্পকতং সংসিব্বিতং হোতী’’তিআদীসু (পাচি. ৩৭১) ৰিনযকিরিযাযং. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতুং, হন্দাহং নিপজ্জামী’’তিআদীসু লেসে. ‘‘আপাযিকো নেরযিকো কপ্পট্ঠো সঙ্ঘভেদকো…পে… কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতী’’তি (ইতিৰু. ১৮; চূল়ৰ. ৩৫৪; কথা. ৬৫৭, ৮৬২) চ আদীসু অন্তরকপ্পে.
‘‘ন কপ্পযন্তি ন পুরেক্খরোন্তি, ধম্মাপি তেসং ন পটিচ্ছিতাসে;
ন ব্রাহ্মণো সীলৰতেন নেয্যো, পারঙ্গতো ন পচ্চেতি তাদী’’তি. –
আদীসু (সু. নি. ৮০৯) তণ্হাদিট্ঠীসু. তথা হি ৰুত্তং নিদ্দেসে ‘‘কপ্পাতি উদ্দানতো দ্ৰে কপ্পা তণ্হাকপ্পো দিট্ঠিকপ্পো’’তি (মহানি. ২৮). ‘‘অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৪৪; ম. নি. ১.৬৮) অসঙ্খ্যেয্যকপ্পে. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৫৬) মহাকপ্পে. ইধাপি মহাকপ্পেযেৰ দট্ঠব্বো (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৯; ৩.২৭৫; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.১২৮; খু. পা. অট্ঠ. ৫.এৰমিচ্চাদিপাঠৰণ্ণনা).
তত্রাযং পদসিদ্ধি – কপ্পীযতীতি কপ্পো, এত্তকানি ৰস্সানীতি ৰা এত্তকানি ৰস্সসতানীতি ৰা এত্তকানি ৰস্সসহস্সানীতি ৰা এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানীতি ৰা সংৰচ্ছরৰসেন গণেতুং অসক্কুণেয্যত্তা কেৰলং সাসপরাসিউপমাদীহি কপ্পেতব্বো পরিকপ্পেতব্বপরিমাণোতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘কীৰ দীঘো নু খো, ভন্তে, কপ্পোতি? দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো, সো ন সুকরো সঙ্খাতুং ‘এত্তকানি ৰস্সানী’তি ৰা ‘এত্তকানি ৰস্সসতানী’তি ৰা ‘এত্তকানি ৰস্সসহস্সানী’তি ৰা ‘এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানী’তি ৰা. সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতুন্তি? ‘সক্কা, ভিক্খূ’তি ভগৰা অৰোচ. সেয্যথাপি, ভিক্খু, যোজনং আযামেন যোজনং ৰিত্থারেন যোজনং উব্বেধেন মহাসাসপরাসি. ততো ৰস্সসতস্স ৰস্সসহস্সস্স অচ্চযেন একমেকং সাসপং উদ্ধরেয্য, খিপ্পতরং খো সো, ভিক্খু, মহাসাসপরাসি ইমিনা উপক্কমেন পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৰেৰ কপ্পো, এৰং দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো’’তি (সং. নি. ২.১২৮).
স্ৰাযং মহাকপ্পো সংৰট্টাদিৰসেন চতুঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পসঙ্গহো. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? সংৰট্টো, সংৰট্টট্ঠাযী, ৰিৰট্টো, ৰিৰট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬).
তত্থ তযো সংৰট্টা – তেজোসংৰট্টো, আপোসংৰট্টো, ৰাযোসংৰট্টোতি. তিস্সো সংৰট্টসীমা – আভস্সরা, সুভকিণ্হা, ৰেহপ্ফলাতি. যদা হি কপ্পো তেজেন সংৰট্টতি, আভস্সরতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা আপেন সংৰট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৰিলীযতি. যদা ৰাযুনা সংৰট্টতি, ৰেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৰাতেন ৰিদ্ধংসতি. ৰিত্থারতো পন কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং ৰিনস্সতি, যং বুদ্ধানং আণাক্খেত্তন্তি ৰুচ্চতি. তেসু তীসু সংৰট্টেসু যথাক্কমং কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ জালায ৰা উদকস্স ৰা ৰাতস্স ৰা উপচ্ছেদো ইদং একং অসঙ্খ্যেয্যং সংৰট্টো নাম. কপ্পৰিনাসকজালাদিপচ্ছেদতো যাৰ কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়পরিপূরকো সম্পত্তিমহামেঘো উট্ঠহতি, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং সংৰট্টট্ঠাযী নাম.
সম্পত্তিমহামেঘতো যাৰ চন্দিমসূরিযপাতুভাৰো, ইদং ততিযং অসঙ্খ্যেয্যং ৰিৰট্টো নাম. চন্দিমসূরিযপাতুভাৰতো যাৰ পুন কপ্পৰিনাসকমহামেঘো, ইদং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যং ৰিৰট্টট্ঠাযী নাম. ইমেসু চতুসট্ঠিঅন্তরকপ্পসঙ্গহং ৰিৰট্টট্ঠাযী. তেন সমানকালপরিচ্ছেদা ৰিৰট্টাদযো ৰেদিতব্বা. ‘‘ৰীসতিঅন্তরকপ্পসঙ্গহ’’ন্তি একে. ইতি ইমানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘স্ৰাযং মহাকপ্পো সংৰট্টাদিৰসেন চতুঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পসঙ্গহো’’তি.
কপ্পেতি চ অচ্চন্তসংযোগৰসেন উপযোগবহুৰচনং. সতসহস্সেতি কপ্পসদ্দসম্বন্ধেন চাযং পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো, ইধাপি অচ্চন্তসংযোগৰসেনেৰ বহুৰচনং. সমানাধিকরণঞ্হেতং পদদ্ৰযং. চতুরো চ অসঙ্খিযেতি এত্থাপি এসেৰ নযো. কস্স পন অসঙ্খিযেতি অঞ্ঞস্স অৰুত্তত্তা কপ্পস্স চ ৰুত্তত্তা পকরণতো কপ্পানন্তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতেৰ. ন হি ৰুত্তং ৰজ্জেত্ৰা অৰুত্তস্স কস্সচি গহণং যুত্তন্তি. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, মহাকপ্পানং চতুরো অসঙ্খ্যেয্যে সতসহস্সে চ মহাকপ্পেতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অসঙ্খিযেতি এত্থ সঙ্খাতুং ন সক্কাতি অসঙ্খিযা, গণনং অতিক্কন্তাতি অত্থো. ‘‘অসঙ্খ্যেয্যন্তি একো গণনৰিসেসো’’তি একে. তে হি একতো পট্ঠায মহাবলক্খপরিযোসানানি একূনসট্ঠিট্ঠানানি ৰজ্জেত্ৰা দসমহাবলক্খানি অসঙ্খ্যেয্যং নাম, সট্ঠিমট্ঠানন্তরন্তি ৰদন্তি. তং ন যুজ্জতি, সঙ্খ্যাঠানন্তরং নাম গণনৰিসেসো, তস্স অসঙ্খ্যেয্যভাৰাভাৰতো একং ঠানন্তরং অসঙ্খ্যেয্যঞ্চাতি ৰিরুদ্ধমেতং. ননু চ অসঙ্খ্যভাৰেন অসঙ্খ্যেয্যত্তেপি তস্স চতুব্বিধভাৰো ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি. চতূসু ঠানেসু অসঙ্খ্যেয্যভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা. তত্রাযমাদিতো পট্ঠায ৰিভাৰনা –
অতীতে কির একস্মিং কপ্পে তণ্হঙ্করো মেধঙ্করো সরণঙ্করো দীপঙ্করোতি চত্তারো সম্মাসম্বুদ্ধা অনুক্কমেন লোকে উপ্পজ্জিংসু. তেসু দীপঙ্করস্স ভগৰতো কালে অমরৰতী নাম নগরং অহোসি. তত্থ সুমেধো নাম ব্রাহ্মণো পটিৰসতি উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন, অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতো. সো অঞ্ঞং কম্মং অকত্ৰা ব্রাহ্মণসিপ্পমেৰ উগ্গণ্হি. তস্স দহরকালেযেৰ মাতাপিতরো কালমকংসু. অথস্স রাসিৰড্ঢকো অমচ্চো আযপোত্থকং আহরিত্ৰা সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাদিভরিতে সারগব্ভে ৰিৰরিত্ৰা ‘‘এত্তকং তে, কুমার, মাতুসন্তকং, এত্তকং তে পিতুসন্তকং, এত্তকং তে অয্যকপয্যকান’’ন্তি যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা ধনং আচিক্খিত্ৰা ‘‘এতং ধনং পটিপজ্জাহী’’তি আহ. সুমেধপণ্ডিতো চিন্তেসি – ‘‘ইমং এৰং বহুং ধনং সংহরিত্ৰা ময্হং মাতাপিতাদযো পরলোকং গচ্ছন্তা এককহাপণম্পি গহেত্ৰা ন গতা, মযা পন গহেত্ৰা গমনকারণং কাতুং ৰট্টতী’’তি. সো রঞ্ঞো আরোচেত্ৰা নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা মহাজনস্স দানং দত্ৰা হিমৰন্তপ্পদেসং গন্ত্ৰা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা সত্তাহেনেৰ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা সমাপত্তিৰিহারেহি ৰিহরতি.
তস্মিঞ্চ কালে দীপঙ্করদসবলো পরমাভিসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো চতূহি খীণাসৰসতসহস্সেহি পরিৰুতো অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো রম্মৰতীনগরং নাম পত্ৰা তস্স অৰিদূরে সুদস্সনমহাৰিহারে পটিৰসতি. রম্মৰতীনগরৰাসিনো ‘‘সত্থা কির অম্হাকং নগরং পত্ৰা সুদস্সনমহাৰিহারে পটিৰসতী’’তি সুত্ৰা গন্ধমালাদিহত্থা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা একমন্তং নিসিন্না ধম্মদেসনং সুত্ৰা স্ৰাতনায নিমন্তেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. তে পুনদিৰসে মহাদানং সজ্জেত্ৰা নগরং অলঙ্করিত্ৰা দসবলস্স আগমনমগ্গং হট্ঠতুট্ঠা সোধেন্তি.
তস্মিঞ্চ কালে সুমেধতাপসো আকাসেন গচ্ছন্তো তে হট্ঠতুট্ঠে মনুস্সে দিস্ৰা ‘‘অম্ভো, কস্স তুম্হে ইমং মগ্গং সোধেথা’’তি পুচ্ছি? তেহি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স আগমনমগ্গং সোধেমা’’তি ৰুত্তে অতীতেসু বুদ্ধেসু কতাধিকারত্তা ‘‘বুদ্ধো’’তি ৰচনং সুত্ৰা উপ্পন্নপীতিসোমনস্সো তাৰদেৰ আকাসতো ওরুয্হ ‘‘ময্হম্পি ওকাসং দেথ, অহম্পি সোধেস্সামী’’তি তেহি দস্সিতং ওকাসং ‘‘কিঞ্চাপি অহং ইমং ইদ্ধিযা সত্তরতনৰিচিত্তং কত্ৰা অলঙ্করিতুং পহোমি, অজ্জ পন মযা কাযৰেয্যাৰচ্চং কাতুং ৰট্টতি, কাযারহং পুঞ্ঞং গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তিণকচৰরাদযো নীহরিত্ৰা পংসুং আহরিত্ৰা সমং করোন্তো সোধেতি. অনিট্ঠিতেযেৰ পন তস্স পদেসস্স সোধনে দীপঙ্করো ভগৰা মহানুভাৰানং ছল়ভিঞ্ঞানং খীণাসৰানং চতূহি সতসহস্সেহি পরিৰুতো তং মগ্গং পটিপজ্জি. সুমেধপণ্ডিতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো বুদ্ধসাৰকা চ মা চিক্খল্লং অক্কমন্তূ’’তি অত্তনো ৰাকচীরঞ্চ চম্মখণ্ডঞ্চ জটাকলাপঞ্চ পসারেত্ৰা সযঞ্চ যেন ভগৰা তেন সীসং কত্ৰা অৰকুজ্জো নিপজ্জি. এৰঞ্চ চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ইচ্ছিস্সামি, ইমস্স ভগৰতো সাৰকো হুত্ৰা অজ্জেৰ কিলেসে ঘাতেস্সামি. কিং ময্হং এককেনেৰ সংসারমহোঘতো নিত্থরণেন? যংনূনাহম্পি এৰরূপো সম্মাসম্বুদ্ধো হুত্ৰা সদেৰকং লোকং সংসারমহণ্ণৰতো তারেয্য’’ন্তি. ইতি সো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতমহাভিনীহারৰসেন চিত্তং পণিধেসি. অথ ভগৰা আগন্ত্ৰা তস্স উস্সীসকে ঠত্ৰা চিত্তাচারং সমিজ্ঝনভাৰঞ্চস্স ঞত্ৰা ‘‘অযং ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে গোতমো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি সব্বং ইমং ভগৰতো পৰত্তিং ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি.
ততো অপরেপি কোণ্ডঞ্ঞভগৰন্তং আদিং কত্ৰা অনুক্কমেন উপ্পন্না যাৰ কস্সপদসবলপরিযোসানা সম্মাসম্বুদ্ধা মহাসত্তং ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরিংসু. ইতি অম্হাকং বোধিসত্তস্স পারমিযো পূরেন্তস্সেৰ চতুৰীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা উপ্পন্না. যস্মিং পন কপ্পে দীপঙ্করদসবলো উদপাদি, তস্মিং অঞ্ঞেপি তযো বুদ্ধা অহেসুং. তেসং সন্তিকে বোধিসত্তস্স ব্যাকরণং নাহোসি, তস্মা তে ইধ ন গহিতা. পোরাণট্ঠকথাযং পন তম্হা কপ্পা পট্ঠায সব্ববুদ্ধে দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং –
‘‘তণ্হঙ্করো মেধঙ্করো, অথোপি সরণঙ্করো;
দীপঙ্করো চ সম্বুদ্ধো, কোণ্ডঞ্ঞো দ্ৰিপদুত্তমো.
‘‘মঙ্গলো চ সুমনো চ, রেৰতো সোভিতো মুনি;
অনোমদস্সী পদুমো, নারদো পদুমুত্তরো.
‘‘সুমেধো চ সুজাতো চ, পিযদস্সী মহাযসো;
অত্থদস্সী ধম্মদস্সী, সিদ্ধত্থো লোকনাযকো.
‘‘তিস্সো ফুস্সো চ সম্বুদ্ধো, ৰিপস্সী সিখি ৰেস্সভূ;
ককুসন্ধো কোণাগমনো, কস্সপো চাপি নাযকো.
‘‘এতে অহেসুং সম্বুদ্ধা, ৰীতরাগা সমাহিতা;
সতরংসীৰ উপ্পন্না, মহাতমৰিনোদনা;
জলিত্ৰা অগ্গিক্খন্ধাৰ, নিব্বুতা তে সসাৰকা’’তি. (জা. অট্ঠ. ১.দূরেনিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূরেনিদানকথা);
তত্থ দীপঙ্করদসবলস্স চ কোণ্ডঞ্ঞদসবলস্স চ অন্তরে মহাকপ্পানং একং অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞো লোকো অহোসি, তথা ভগৰতো কোণ্ডঞ্ঞস্স চ ভগৰতো মঙ্গলস্স চ অন্তরে, তথা ভগৰতো সোভিতস্স চ ভগৰতো অনোমদস্সিস্স চ অন্তরে, তথা ভগৰতো নারদস্স চ ভগৰতো পদুমুত্তরস্স চ অন্তরে. ৰুত্তঞ্হেতং বুদ্ধৰংসে (বু. ৰং. ২৮.৩, ৪, ৬, ৯) –
‘‘দীপঙ্করস্স ভগৰতো, কোণ্ডঞ্ঞস্স চ সত্থুনো;
এতেসং অন্তরা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা.
‘‘কোণ্ডঞ্ঞস্স অপরেন, মঙ্গলো নাম নাযকো;
তেসম্পি অন্তরা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা.
‘‘সোভিতস্স অপরেন, অনোমদস্সী মহাযসো;
তেসম্পি অন্তরা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা.
‘‘নারদস্স ভগৰতো, পদুমুত্তরস্স সত্থুনো;
তেসম্পি অন্তরা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা’’তি.
এৰং গণনাতীততায অসঙ্খ্যেয্যত্তেপি চতূসু ঠানেসু মহাকপ্পানং গণনাতিক্কমেন ‘‘চতুরো চ অসঙ্খিযে’’তি ৰুত্তং, ন সঙ্খ্যাৰিসেসেনাতি ৰেদিতব্বং. যস্মা পন পদুমুত্তরদসবলস্স চ সুমেধদসবলস্স চ অন্তরে তিংসকপ্পসহস্সানি, সুজাতদসবলস্স চ পিযদস্সীদসবলস্স চ অন্তরে নৰসহস্সাধিকানং কপ্পানং সট্ঠিসহস্সানি দ্ৰাসীতুত্তরানি অট্ঠ চ সতানি, ধম্মদস্সীদসবলস্স চ সিদ্ধত্থদসবলস্স চ অন্তরে ৰীসতি কপ্পা, সিদ্ধত্থদসবলস্স চ তিস্সদসবলস্স চ অন্তরে একো কপ্পো, ভগৰতো ৰিপস্সিস্স চ ভগৰতো সিখিস্স চ অন্তরে সট্ঠি কপ্পা, ভগৰতো চ ৰেস্সভুস্স ভগৰতো চ ককুসন্ধস্স অন্তরে তিংস কপ্পা, ইতি পদুমুত্তরদসবলস্স উপ্পন্নকপ্পতো পট্ঠায হেট্ঠা তেসং তেসং বুদ্ধানং উপ্পন্নকপ্পেহি ইমিনা চ ভদ্দকপ্পেন সদ্ধিং সতসহস্সমহাকপ্পা. তে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে’’তি. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে সব্বং বুদ্ধৰংসপাল়িং আহরিত্ৰা সংৰণ্ণেতব্বং হোতীতি অতিৰিত্থারভীরুকস্স মহাজনস্স চিত্তং অনুরক্খন্তা ন ৰিত্থারযিম্হ. অত্থিকেহি বুদ্ধৰংসতো (বু. ৰং. ১.১ আদযো) গহেতব্বো. যোপি চেত্থ ৰত্তব্বো কথামগ্গো, সোপি অট্ঠসালিনিযা (ধ. স. অট্ঠ. সুমেধকথা) ধম্মসঙ্গহৰণ্ণনায জাতকট্ঠকথায (জা. অট্ঠ. ১.দূরেনিদানকথা) চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
এত্থন্তরেতি এত্থ অন্তরসদ্দো –
‘‘নদীতীরেসু সণ্ঠানে, সভাসু রথিযাসু চ;
জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তর’’ন্তি. (সং. নি. ১.২২৮) –
আদীসু কারণে আগতো. ‘‘অদ্দসা খো মং, ভন্তে, অঞ্ঞতরা ইত্থী ৰিজ্জন্তরিকায ভাজনং ধোৰন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে, ৰিজ্জুনিচ্ছরণক্খণেতি অত্থো. ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তরা চ গযং অন্তরা চ বোধি’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৰ. ১১) ৰিৰরে. ‘‘ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্স অন্তরন্তরা কথা ওপাতেতব্বা’’তিআদীসু (মহাৰ. ৬৬) ৰেমজ্ঝে. ইধাপি ৰেমজ্ঝেযেৰ দট্ঠব্বো (দী. নি. অট্ঠ. ১.১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.৩৬), তস্মা এতস্মিং অন্তরে ৰেমজ্ঝেতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মিং মহাকপ্পে অম্হাকং ভগৰা সুমেধপণ্ডিতো হুত্ৰা দীপঙ্করস্স ভগৰতো পাদমূলে –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –
এৰং ৰুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং মহাভিনীহারং অকাসি, সমত্তিংস পারমিযো পৰিচিনি সমাদিযি, সব্বেপি বুদ্ধকারকে ধম্মে সম্পাদেতুং আরভি, যম্হি চেতস্মিং ভদ্দকপ্পে সব্বসো পূরিতপারমী হুত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. ইমেসং দ্ৰিন্নং মহাকপ্পানং অন্তরে যথাৰুত্তপরিচ্ছেদে কালৰিসেসেতি. কথং পনেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুরো চ অসঙ্খিযে’’তি ইদঞ্হি মহাকপ্পানং পরিচ্ছেদতো অপরিচ্ছেদতো চ সঙ্খ্যাদস্সনং. সা খো পনাযং সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যস্স আদিপরিযোসানগ্গহণং ৰিনা ন সম্ভৰতীতি যত্থ বোধিসম্ভারানমারম্ভো যত্থ চ তে পরিযোসিতা তদুভযম্পি অৰধিভাৰেন ‘‘এত্থন্তরে’’তি এত্থ অত্থতো দস্সিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. অৰধি চ পনাযং অভিৰিধিৰসেন ৰেদিতব্বো, ন মরিযাদাৰসেন, আরম্ভোসানকপ্পানং একদেসেন অন্তোগধত্তা. ননু চ নিপ্পদেসেন তেসং অপরিযাদানতো অভিৰিধি চ ইধ ন সম্ভৰতীতি? ন ইদমেৰং তদেকদেসেপি তব্বোহারতো. যো হি তদেকদেসভূতো কপ্পো, সো নিপ্পদেসতো পরিযাদিন্নোতি.
যং চরিতং, সব্বং তং বোধিপাচনন্তি এত্থ চরিতন্তি চরিযা, সমত্তিংসপারমিসঙ্গহা দানসীলাদিপটিপত্তি, ঞাতত্থচরিযালোকত্থচরিযাবুদ্ধত্থচরিযানং তদন্তোগধত্তা. তথা যা চিমা অট্ঠ চরিযা, সেয্যথিদং – পণিধিসম্পন্নানং চতূসু ইরিযাপথেসু ইরিযাপথচরিযা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং অজ্ঝত্তিকাযতনেসু আযতনচরিযা, অপ্পমাদৰিহারীনং চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিচরিযা, অধিচিত্তমনুযুত্তানং চতূসু ঝানেসু সমাধিচরিযা, বুদ্ধিসম্পন্নানং চতূসু অরিযসচ্চেসু ঞাণচরিযা, সম্মা পটিপন্নানং চতূসু অরিযমগ্গেসু মগ্গচরিযা, অধিগতফলানং চতূসু সামঞ্ঞফলেসু পত্তিচরিযা, তিণ্ণং বুদ্ধানং সব্বসত্তেসু লোকত্থচরিযাতি. তত্থ পদেসতো দ্ৰিন্নং বোধিসত্তানং পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানঞ্চ লোকত্থচরিযা, মহাবোধিসত্তানং পন সম্মাসম্বুদ্ধানঞ্চ নিপ্পদেসতো. ৰুত্তঞ্হেতং নিদ্দেসে (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১; পটি. ম. ১.১৯৭) ‘‘চরিযাতি অট্ঠ চরিযাযো ইরিযাপথচরিযা আযতনচরিযা’’তি ৰিত্থারো. ‘‘অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চরতি, পগ্গণ্হন্তো ৰীরিযেন চরতি, উপট্ঠহন্তো সতিযা চরতি, অৰিক্খিপন্তো সমাধিনা চরতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চরতি, ৰিজানন্তো ৰিঞ্ঞাণেন চরতি, এৰম্পি পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযতন্তীতি আযতনচরিযায চরতি, এৰম্পি পটিপন্নো ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ৰিসেসচরিযায চরতী’’তি যা ইমা অপরাপি অট্ঠ চরিযা ৰুত্তা, তাসং সব্বাসং পারমিতাস্ৰেৰ সমোরোধো ৰেদিতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘চরিতন্তি চরিযা, সমত্তিংসপারমিসঙ্গহা দানসীলাদিপটিপত্তী’’তি. হেতুচরিযায এৰ পন ইধাধিপ্পেতত্তা মগ্গচরিযাপত্তিচরিযানং ইধ অনৰরোধো ৰেদিতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বং তং বোধিপাচন’’ন্তি.
তত্থ সব্ব-সদ্দো সব্বসব্বং আযতনসব্বং সক্কাযসব্বং পদেসসব্বন্তি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) সব্বসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি তং সুণাথ, কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং চক্খুঞ্চেৰ রূপা চ…পে… মনো চেৰ ধম্মা চা’’তি (সং. নি. ৪.২৩) এত্থ আযতনসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং সব্বতো সঞ্জানাতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৬) সক্কাযসব্বস্মিং. ‘‘সব্বেসম্পি ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিতং পরিযাযেনা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) পদেসসব্বস্মিং. ইধাপি পদেসসব্বস্মিং এৰ ৰেদিতব্বো, বোধিসম্ভারভূতস্স চরিতস্স অধিপ্পেতত্তা.
বোধীতি রুক্খোপি অরিযমগ্গোপি নিব্বানম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি. ‘‘বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি (মহাৰ. ১; উদা. ১) চ ‘‘অন্তরা চ গযং অন্তরা চ বোধি’’ন্তি (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৰ. ১১) চ আগতট্ঠানে বুজ্ঝতি এত্থাতি রুক্খো বোধি. ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) আগতট্ঠানে চত্তারি অরিযসচ্চানি বুজ্ঝতি এতেনাতি অরিযমগ্গো বোধি. ‘‘পত্ৰান বোধিং অমতং অসঙ্খত’’ন্তি আগতট্ঠানে বুজ্ঝতি এতস্মিং নিমিত্তভূতেতি নিব্বানং বোধি. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৰরভূরিমেধসো’’তি (দী. নি. ৩.২১৭) আগতট্ঠানে সব্বে ধম্মে সব্বাকারেন বুজ্ঝতি এতেনাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং বোধি. ইধাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিপ্পেতং. অরহত্তমগ্গসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানি ৰা ইধ বোধীতি ৰেদিতব্বানি (পারা. অট্ঠ. ১.১১), মহাবোধিযা অধিপ্পেতত্তা ভগৰতো. আসৰক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্চ আসৰক্খযঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৰুচ্চতি. এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – যথাৰুত্তকালপরিচ্ছেদে যং মম দানাসীলাদিপটিপত্তিসঙ্খাতং চরিতং, তং সব্বং অনৰসেসং মহাবোধিযা পাচনং সাধকং নিব্বত্তকন্তি. এতেন বোধিসম্ভারানং নিরন্তরভাৰনং দস্সেতি. অথ ৰা সব্বন্তি এত্থন্তরে যথাৰুত্তকালপরিচ্ছেদে যং চরিতং, তং সব্বং সকলমেৰ অনৰসেসং বোধিসম্ভারভূতমেৰ. এতেন সব্বসম্ভারভাৰনং দস্সেতি.
তস্সো হি বোধিসম্ভারেসু ভাৰনা সব্বসম্ভারভাৰনা নিরন্তরভাৰনা চিরকালভাৰনা সক্কচ্চভাৰনা চাতি. তাসু ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুরো চ অসঙ্খিযে’’তি ইমিনা চিরকালভাৰনা ৰুত্তা. যো চেত্থ অচ্চন্তসংযোগো, তেন পঠমে অত্থৰিকপ্পে সব্বগ্গহণেন চ নিরন্তরভাৰনা, দুতিযে অত্থৰিকপ্পে সব্বং চরিত’’ন্তি ইমিনা সব্বসম্ভারভাৰনা, বোধিপাচন’’ন্তি ইমিনা সক্কচ্চভাৰনা ৰুত্তা হোতি, যথা তং চরিতং সম্মাসম্বোধিং পাচেতি এৰংভূতভাৰদীপনতো. তথা হি তং ‘‘বোধিপাচন’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি, ন অঞ্ঞথাতি. কথং পনেত্থ বোধিচরিযায নিরন্তরভাৰো ৰেদিতব্বো? যদি চিত্তনিরন্তরতায তং ন যুজ্জতি, ন হি মহাবোধিসত্তানং মহাভিনীহারতো উদ্ধং বোধিসম্ভারসম্ভরণচিত্ততো অঞ্ঞং চিত্তং নপ্পৰত্ততীতি সক্কা ৰত্তুং. অথ কিরিযমযচিত্তপ্পৰত্তিং সন্ধায ৰুচ্চেয্য, এৰম্পি ন যুজ্জতি, ন হি সব্বানি তেসং কিরিযমযচিত্তানি বোধিসম্ভারসম্ভরণৰসেনেৰ পৰত্তন্তি. এতেনেৰ পযোগনিরন্তরতাপি পটিক্খিত্তাতি দট্ঠব্বা. জাতিনিরন্তরতায পন নিরন্তরভাৰনা ৰেদিতব্বা. যস্সঞ্হি জাতিযং মহাবোধিসত্তেন মহাপণিধানং নিব্বত্তিতং, ততো পট্ঠায যাৰ চরিমত্তভাৰা ন সা নাম জাতি উপলব্ভতি, যা সব্বেন সব্বং বোধিসম্ভারসম্ভতা ন সিযা অন্তমসো দানপারমিমত্তং উপাদায. অযঞ্হি নিযতিপত্থিতানং বোধিসত্তানং ধম্মতা. যাৰ চ তে কম্মাদীসু ৰসীভাৰং ন পাপুণন্তি, তাৰ সপ্পদেসম্পি সম্ভারেসু পযোগমাপজ্জন্তি. যদা পন সব্বসো কম্মাদীসু ৰসীভাৰপ্পত্তা হোন্তি, অথ ততো পট্ঠায নিপ্পদেসতো এৰ বোধিসম্ভারেসু সমীহনং সাতচ্চকিরিযা চ সম্পজ্জতি. সক্কচ্চকারিতা পন সব্বকালং হোতি, এৰং যেন যেন বোধিসত্তানং তত্থ তত্থ যথাধিপ্পাযং সমিজ্ঝনং সম্পজ্জতীতি. এৰমেতায গাথায বোধিসম্ভারেসু সব্বসম্ভারভাৰনা চিরকালভাৰনা নিরন্তরভাৰনা সক্কচ্চভাৰনা চাতি চতস্সোপি ভাৰনা পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা.
তত্র যস্মা বোধিসত্তচরিতং বোধিসম্ভারা বোধিচরিযা অগ্গযানং পারমিযোতি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৰ নানং, যস্মা চ পরতো ৰিভাগেন ৰক্খমানানং দানপারমিআদীনং চরিতন্তি ইদং অৰিসেসৰচনং, তস্মা সব্ববোধিসম্ভারেসু কোসল্লজননত্থং পারমিযো ইধ সংৰণ্ণেতব্বা. তা পরতো পকিণ্ণককথাযং সব্বাকারেন সংৰণ্ণযিস্সাম.
২. ইতি ভগৰা অত্তনো বোধিসত্তভূমিযং চরিতং আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা মহাবোধিযা পরিপাচনমেৰাতি অৰিসেসতো দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স পরমুক্কংসগমনেন অতিসযতো বোধিপরিপাচনভাৰং দস্সেতুং ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে কতিপযা পুব্বচরিযা ৰিভাগতো ৰিভাৰেন্তো ‘‘অতীতকপ্পে’’তিআদিমাহ.
তত্থ অতীতকপ্পেতি ইতো পুরিমে পুরিমতরে ৰা সব্বস্মিং অতিক্কন্তে যথাৰুত্তপরিচ্ছেদে মহাকপ্পে, কপ্পানং সতসহস্সাধিকেসু চতূসু অসঙ্খ্যেয্যেসূতি অত্থো. চরিতন্তি চিণ্ণং দানাদিপটিপত্তিং. ঠপযিত্ৰাতি মুঞ্চিত্ৰা অগ্গহেত্ৰা, অৰত্ৰাতি অত্থো. ভৰাভৰেতি ভৰে চ অভৰে চ, ‘‘ইতিভৰাভৰকথ’’ন্তি (দী. নি. ১.১৭) এত্থ হি ৰুদ্ধিহানিযো ভৰাভৰাতি ৰুত্তা. ‘‘ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তো’’তি (উদা. ২০) এত্থ সম্পত্তিৰিপত্তিৰুদ্ধিহানিসস্সতুচ্ছেদপুঞ্ঞপাপানিভৰাভৰাতি অধিপ্পেতানি. ‘‘ইতিভৰাভৰহেতু ৰা, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (অ. নি. ৪.৯; ইতিৰু. ১০৫) এত্থ পন পণীতপণীততরানি সপ্পিনৰনীতাদিভেসজ্জানি ভৰাভৰাতি অধিপ্পেতানি. সম্পত্তিভৰেসু পণীততরা পণীততমা ভৰাভৰাতিপি ৰদন্তি এৰ, তস্মা ইধাপি সো এৰ অত্থো ৰেদিতব্বো, খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ ভৰস্মিন্তি ৰুত্তং হোতি. ইমম্হি কপ্পেতি ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে. পৰক্খিস্সন্তি কথযিস্সং. সুণোহীতি ধম্মসেনাপতিং সৰনে নিযোজেতি. মেতি মম সন্তিকে, মম ভাসতোতি অত্থো.
নিদানকথা নিট্ঠিতা.
১. অকিত্তিৰগ্গো
১. অকিত্তিচরিযাৰণ্ণনা
৩. এৰং ভগৰা আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স সদেৰমনুস্সায চ পরিসায অত্তনো পুব্বচরিযায সৰনে উস্সাহং জনেত্ৰা ইদানি তং পুব্বচরিতং ভৰন্তরপটিচ্ছন্নং হত্থতলে আমলকং ৰিয পচ্চক্খং করোন্তো ‘‘যদা অহং ব্রহারঞ্ঞে’’তিআদিমাহ.
তত্থ যদাতি যস্মিং কালে. ব্রহারঞ্ঞেতি মহাঅরঞ্ঞে, অরঞ্ঞানিযং, মহন্তে ৰনেতি অত্থো. সুঞ্ঞেতি জনৰিৰিত্তে. ৰিপিনকাননেতি ৰিপিনভূতে কাননে, পদদ্ৰযেনাপি তস্স অরঞ্ঞস্স গহনভাৰমেৰ দীপেতি, সব্বমেতং কারদীপং সন্ধায ৰুত্তং. অজ্ঝোগাহেত্ৰাতি অনুপৰিসিত্ৰা. ৰিহরামীতি দিব্বব্রহ্মঅরিযআনেঞ্জৰিহারেহি সমুপ্পাদিতসুখৰিসেসেন ইরিযাপথৰিহারেন সরীরদুক্খং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা হরামি অত্তভাৰং পৰত্তেমি. অকিত্তি নাম তাপসোতি এৰংনামকো তাপসো হুত্ৰা যদা অহং তস্মিং অরঞ্ঞে ৰিহরামীতি অত্থো. সত্থা তদা অত্তনো অকিত্তিতাপসভাৰং ধম্মসেনাপতিস্স ৰদতি. তত্রাযং অনুপুব্বিকথা –
অতীতে কির ইমস্মিংযেৰ ভদ্দকপ্পে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে নাম রাজিনি রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অসীতিকোটিৰিভৰস্স ব্রাহ্মণমহাসালস্স কুলে নিব্বত্তি, ‘‘অকিত্তী’’তিস্স নামং করিংসু. তস্স পদসা গমনকালে ভগিনীপি জাযি. ‘‘যসৰতী’’তিস্সা নামং করিংসু. সো সোল়সৰস্সকালে তক্কসিলং গন্ত্ৰা সব্বসিপ্পানি উগ্গহেত্ৰা পচ্চাগমাসি. অথস্স মাতাপিতরো কালমকংসু. সো তেসং পেতকিচ্চানি কারেত্ৰা কতিপযদিৰসাতিক্কমেন রতনাৰলোকনং আযুত্তকপুরিসেহি কারযমানো ‘‘এত্তকং মত্তিকং, এত্তকং পেত্তিকং, এত্তকং পিতামহ’’ন্তি সুত্ৰা সংৰিগ্গমানসো হুত্ৰা ‘‘ইদং ধনমেৰ পঞ্ঞাযতি, ন ধনস্স সংহারকা, সব্বে ইমং ধনং পহাযেৰ গতা, অহং পন নং আদায গমিস্সামী’’তি রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা ভেরিং চরাপেসি – ‘‘ধনেন অত্থিকা অকিত্তিপণ্ডিতস্স গেহং আগচ্ছন্তূ’’তি.
সো সত্তাহং মহাদানং পৰত্তেত্ৰা ধনে অখীযমানে ‘‘কিং মে ইমায ধনকীল়ায, অত্থিকা গণ্হিস্সন্তী’’তি নিৰেসনদ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিভরিতে সারগব্ভে ৰিৰরাপেত্ৰা ‘‘দিন্নংযেৰ হরন্তূ’’তি গেহং পহায ঞাতিপরিৰট্টস্স পরিদেৰন্তস্স ভগিনিং গহেত্ৰা বারাণসিতো নিক্খমিত্ৰা নদিং উত্তরিত্ৰা দ্ৰে তীণি যোজনানি গন্ত্ৰা পব্বজিত্ৰা রমণীযে ভূমিভাগে পণ্ণসালং করিত্ৰা ৰসতি. যেন পন দ্ৰারেন তদা নিক্খমি, তং অকিত্তিদ্ৰারং নাম জাতং. যেন তিত্থেন নদিং ওতিণ্ণো, তং অকিত্তিতিত্থং নাম জাতং. তস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা বহূ মনুস্সা গামনিগমরাজধানিৰাসিনো তস্স গুণেহি আকড্ঢিযমানহদযা অনুপব্বজিংসু. মহাপরিৰারো অহোসি, মহালাভসক্কারো নিব্বত্তি, বুদ্ধুপ্পাদো ৰিয অহোসি. অথ মহাসত্তো ‘‘অযং লাভসক্কারো মহা, পরিৰারোপি মহন্তো, কাযৰিৰেকমত্তম্পি ইধ ন লভতি, মযা একাকিনা ৰিহরিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা পরমপ্পিচ্ছভাৰতো ৰিৰেকনিন্নতায চ কস্সচি অজানাপেত্ৰা এককোৰ নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন দমিল়রট্ঠং পত্ৰা কাৰীরপট্টনসমীপে উয্যানে ৰিহরন্তো ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেসি. তত্রাপিস্স মহালাভসক্কারো উপ্পজ্জি. সো তং জিগুচ্ছন্তো ছড্ডেত্ৰা আকাসেন গন্ত্ৰা কারদীপে ওতরি. তদা কারদীপো অহিদীপো নাম. সো তত্থ মহন্তং কাররুক্খং উপনিস্সায পণ্ণসালং মাপেত্ৰা ৰাসং কপ্পেসি. অপ্পিচ্ছতায পন কত্থচি অগন্ত্ৰা তস্স রুক্খস্স ফলকালে ফলানি খাদন্তো ফলে অসতি পত্তানি উদকসিত্তানি খাদন্তো ঝানসমাপত্তীহি ৰীতিনামেসি.
তস্স সীলতেজেন সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো ‘‘কো নু খো মং ইমম্হা ঠানা চাৰেতুকামো’’তি আৰজ্জেন্তো পণ্ডিতং দিস্ৰা ‘‘কিমত্থং নু খো অযং তাপসো এৰং দুক্করং তপং চরতি, সক্কত্তং নু খো পত্থেতি, উদাহু অঞ্ঞং, ৰীমংসিস্সামি নং. অযঞ্হি সুৰিসুদ্ধকাযৰচীমনোসমাচারো জীৰিতে নিরপেক্খো উদকসিত্তানি কারপত্তানি খাদতি, সচে সক্কত্তং পত্থেতি অত্তনো সিত্তানি কারপত্তানি ময্হং দস্সতি, নো চে, ন দস্সতী’’তি ব্রাহ্মণৰণ্ণেন তস্স সন্তিকং অগমাসি. বোধিসত্তোপি কারপত্তানি সেদেত্ৰা ‘‘সীতলীভূতানি খাদিস্সামী’’তি পণ্ণসালদ্ৰারে নিসীদি. অথস্স পুরতো সক্কো ব্রাহ্মণরূপেন ভিক্খায অত্থিকো হুত্ৰা অট্ঠাসি. মহাসত্তো তং দিস্ৰা ‘‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে, চিরস্সং ৰত মে যাচকো দিট্ঠো’’তি সোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৰা ‘‘অজ্জ মম মনোরথং মত্থকং পাপেত্ৰা দানং দস্সামী’’তি পক্কভাজনেনেৰ আদায গন্ত্ৰা দানপারমিং আৰজ্জেত্ৰা অত্তনো অসেসেত্ৰাৰ তস্স ভিক্খাভাজনে পক্খিপি. সক্কো তং গহেত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা অন্তরধাযি. মহাসত্তোপি তস্স দত্ৰা পুন পরিযেট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰা তেনেৰ পীতিসুখেন ৰীতিনামেসি.
দুতিযদিৰসে পন কারপত্তানি পচিত্ৰা ‘‘হিয্যো দক্খিণেয্যং অলভিং, অজ্জ নু খো কথ’’ন্তি পণ্ণসালদ্ৰারে নিসীদি. সক্কোপি তথেৰ আগমি. মহাসত্তো পুনপি তথেৰ দত্ৰা ৰীতিনামেসি. ততিযদিৰসে চ তথেৰ দত্ৰা ‘‘অহো ৰত মে লাভা, বহুং ৰত পুঞ্ঞং পসৰামি, সচাহং দক্খিণেয্যং লভেয্যং, এৰমেৰ মাসম্পি দ্ৰেমাসম্পি দানং দদেয্য’’ন্তি চিন্তেসি. তীসুপি দিৰসেসু ‘‘তেন দানেন ন লাভসক্কারসিলোকং ন চক্কৰত্তিসম্পত্তিং ন সক্কসম্পত্তিং ন ব্রহ্মসম্পত্তিং ন সাৰকবোধিং ন পচ্চেকবোধিং পত্থেমি, অপি চ ইদং মে দানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতূ’’তি যথাধিকারং চিত্তং ঠপেসি. তেন ৰুত্তং –
৪. ‘‘তদা মং তপতেজেন, সন্তত্তো তিদিৰাভিভূ;
ধারেন্তো ব্রাহ্মণৰণ্ণং, ভিক্খায মং উপাগমি.
৫. ‘‘পৰনা আভতং পণ্ণং, অতেলঞ্চ অলোণিকং;
মম দ্ৰারে ঠিতং দিস্ৰা, সকটাহেন আকিরিং.
৬. ‘‘তস্স দত্ৰানহং পণ্ণং, নিকুজ্জিত্ৰান ভাজনং;
পুনেসনং জহিত্ৰান, পাৰিসিং পণ্ণসালকং.
৭. ‘‘দুতিযম্পি ততিযম্পি, উপগঞ্ছি মমন্তিকং;
অকম্পিতো অনোলগ্গো, এৰমেৰমদাসহং.
৮. ‘‘ন মে তপ্পচ্চযা অত্থি, সরীরস্মিং ৰিৰণ্ণিযং;
পীতিসুখেন রতিযা, ৰীতিনামেমি তং দিৰং.
৯. ‘‘যদি মাসম্পি দ্ৰেমাসং, দক্খিণেয্যং ৰরং লভে;
অকম্পিতো অনোলীনো, দদেয্যং দানমুত্তমং.
১০. ‘‘ন তস্স দানং দদমানো, যসং লাভঞ্চ পত্থযিং;
সব্বঞ্ঞুতং পত্থযানো, তানি কম্মানি আচরি’’ন্তি.
তত্থ তদাতি যদা অহং অকিত্তিনামকো তাপসো হুত্ৰা তস্মিং দীপে কারারঞ্ঞে ৰিহরামি, তদা. মন্তি মম. তপতেজেনাতি সীলপারমিতানুভাৰেন. সীলঞ্হি দুচ্চরিতসংকিলেসস্স তপনতো ‘‘তপো’’তি ৰুচ্চতি, নেক্খম্মৰীরিযপারমিতানুভাৰেন ৰা. তাপি হি তণ্হাসংকিলেসস্স কোসজ্জস্স চ তপনতো ‘‘তপো’’তি ৰুচ্চতি, উক্কংসগতা চ তা বোধিসত্তস্স ইমস্মিং অত্তভাৰেতি. খন্তিসংৰরস্স চাপি পরমুক্কংসগমনতো ‘‘খন্তিপারমিতানুভাৰেনা’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতেৰ. ‘‘খন্তী পরমং তপো’’তি (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৪) হি ৰুত্তং. সন্তত্তোতি যথাৰুত্তগুণানুভাৰজনিতেন ধম্মতাসিদ্ধেন পণ্ডুকম্বলসিলাসনস্স উণ্হাকারেন সন্তাপিতো. তিদিৰাভিভূতি দেৰলোকাধিপতি, সক্কোতি অত্থো. পণ্ণসালায সমীপে গহিতম্পি কারপণ্ণং পণ্ণসালায অরঞ্ঞমজ্ঝগতত্তা ‘‘পৰনা আভত’’ন্তি ৰুত্তং.
অতেলঞ্চ অলোণিকন্তি দেয্যধম্মস্স অনুল়ারভাৰেপি অজ্ঝাসযসম্পত্তিযা দানধম্মস্স মহাজুতিকভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং. মম দ্ৰারেতি ময্হং পণ্ণসালায দ্ৰারে. সকটাহেন আকিরিন্তি ইমিনা অত্তনো কিঞ্চিপি অসেসেত্ৰা দিন্নভাৰং দস্সেতি.
পুনেসনং জহিত্ৰানাতি ‘‘একদিৰসং দ্ৰিক্খত্তুং ঘাসেসনং ন সল্লেখ’’ন্তি চিন্তেত্ৰা দানপীতিযা তিত্তো ৰিয হুত্ৰা তস্মিং দিৰসে পুন আহারপরিযেট্ঠিং অকত্ৰা.
অকম্পিতোতি সুদূরৰিক্খম্ভিতত্তা মচ্ছরিযেন অচলিতো দানজ্ঝাসযতো চলনমত্তম্পি অকারিতো. অনোলগ্গোতি লোভৰসেন ঈসকম্পি অলগ্গো. ততিযম্পীতি পি-সদ্দেন দুতিযম্পীতি ইমং সম্পিণ্ডেতি. এৰমেৰমদাসহন্তি যথা পঠমং, এৰমেৰং দুতিযম্পি, ততিযম্পি অদাসিং অহং.
ন মে তপ্পচ্চযাতি গাথায ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং করোতি. তত্থ তপ্পচ্চযাতি দানপচ্চযা তীসু দিৰসেসু ছিন্নাহারতায সরীরস্মিং যেন ৰেৰণ্ণিযেন ভৰিতব্বং, তম্পি মে সরীরস্মিং ৰিৰণ্ণিযং দানপচ্চযাযেৰ নত্থি. কস্মা? দানৰিসযেন পীতিসুখেন দানৰিসযায এৰ চ রতিযা. ৰীতিনামেমি তং দিৰন্তি তং সকলং তিমত্তদিৰসং ৰীতিনামেমি, ন কেৰলঞ্চ তীণি এৰ দিৰসানি, অথ খো মাসদ্ৰিমাসমত্তম্পি কালং, এৰমেৰ দাতুং পহোমীতি দস্সেতুং ‘‘যদি মাসম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. অনোলীনোতি অলীনচিত্তো, দানে অসঙ্কুচিতচিত্তোতি অত্থো.
তস্সাতি ব্রাহ্মণরূপেন আগতস্স সক্কস্স. যসন্তি কিত্তিং, পরিৰারসম্পত্তিং ৰা. লাভঞ্চাতি দেৰমনুস্সেসু চক্কৰত্তিআদিভাৰেন লদ্ধব্বং লাভং ৰা ন পত্থযিং. অথ খো সব্বঞ্ঞুতং সম্মাসম্বোধিং পত্থযানো আকঙ্খমানো তানি তীসু দিৰসেসু অনেকৰারং উপ্পন্নানি দানমযানি পুঞ্ঞকম্মানি দানস্স ৰা পরিৰারভূতানি কাযসুচরিতাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি আচরিং অকাসিন্তি.