২. হত্থিনাগৰগ্গো
১. মাতুপোসকচরিযাৰণ্ণনা
১. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে কুঞ্জরোতি হত্থী. মাতুপোসকোতি অন্ধায জরাজিণ্ণায মাতুযা পটিজগ্গনকো. মহিযাতি ভূমিযং. গুণেনাতি সীলগুণেন, তদা মম সদিসো নত্থি.
বোধিসত্তো হি তদা হিমৰন্তপ্পদেসে হত্থিযোনিযং নিব্বত্তি. সো সব্বসেতো অভিরূপো লক্খণসম্পন্নো মহাহত্থী অনেকহত্থিসতসহস্সপরিৰারো অহোসি. মাতা পনস্স অন্ধা. সো মধুরফলাফলানি হত্থীনং হত্থেসু দত্ৰা মাতু পেসেতি. হত্থিনো তস্সা অদত্ৰা সযং খাদন্তি. সো পরিগ্গণ্হন্তো তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ‘‘যূথং পহায মাতরমেৰ পোসেস্সামী’’তি রত্তিভাগে অঞ্ঞেসং হত্থীনং অজানন্তানং মাতরং গহেত্ৰা চণ্ডোরণপব্বতপাদং গন্ত্ৰা একং নল়িনিং উপনিস্সায ঠিতায পব্বতগুহায মাতরং ঠপেত্ৰা পোসেসি.
২-৩. পৰনে দিস্ৰা ৰনচরোতি একো ৰনচরকো পুরিসো তস্মিং মহাৰনে ৰিচরন্তো মং দিস্ৰা. রঞ্ঞো মং পটিৰেদযীতি বারাণসিরঞ্ঞো মং আরোচেসি.
সো হি মগ্গমূল়্হো দিসং ৰৰত্থপেতুং অসক্কোন্তো মহন্তেন সদ্দেন পরিদেৰি. বোধিসত্তোপি তস্স সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং পুরিসো অনাথো, ন খো পনেতং পতিরূপং, যং এস মযি ঠিতে ইধ ৰিনস্সেয্যা’’তি তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং ভযেন পলাযন্তং দিস্ৰা ‘‘অম্ভো পুরিস, নত্থি তে মং নিস্সায ভযং, মা পলাযি, কস্মা ত্ৰং পরিদেৰন্তো ৰিচরসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সামি, অহং মগ্গমূল়্হো অজ্জ মে সত্তমো দিৰসো’’তি ৰুত্তে ‘‘ভো পুরিস, মা ভাযি, অহং তং মনুস্সপথে ঠপেস্সামী’’তি তং অত্তনো পিট্ঠিযং নিসীদাপেত্ৰা অরঞ্ঞতো নীহরিত্ৰা নিৰত্তি. সোপি পাপো ‘‘নগরং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেস্সামী’’তি রুক্খসঞ্ঞং পব্বতসঞ্ঞঞ্চ করোন্তোৰ নিক্খমিত্ৰা বারাণসিং অগমাসি. তস্মিং কালে রঞ্ঞো মঙ্গলহত্থী মতো. সো পুরিসো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা মহাপুরিসস্স অত্তনো দিট্ঠভাৰং আরোচেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘তৰানুচ্ছৰো, মহারাজ, গজো ৰসতি কাননে’’তিআদি.
তত্থ তৰানুচ্ছৰোতি তৰ ওপৰয্হং কাতুং অনুচ্ছৰিকো যুত্তো. ন তস্স পরিক্খাযত্থোতি তস্স গহণে গমনুপচ্ছেদনত্থং সমন্ততো খণিতব্বপরিক্খায ৰা করেণুযা কণ্ণপুটেন অত্তানং পটিচ্ছাদেত্ৰা খিত্তপাসরজ্জুযা বন্ধিতব্বআল়কসঙ্খাতআলানেন ৰা যত্থ পৰিট্ঠো কত্থচি গন্তুং ন সক্কোতি, তাদিসৰঞ্চনকাসুযা ৰা অত্থো পযোজনং নত্থি. সহগহিতেতি গহণসমকালং এৰ. এহিতীতি আগমিস্সতি.
রাজা ইমং মগ্গদেসকং কত্ৰা অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা ‘‘ইমিনা ৰুত্তং হত্থিনাগং আনেহী’’তি হত্থাচরিযং সহ পরিৰারেন পেসেসি. সো তেন সদ্ধিং গন্ত্ৰা বোধিসত্তং নল়িনিং পৰিসিত্ৰা গোচরং গণ্হন্তং পস্সি. তেন ৰুত্তং –
৪. ‘‘তস্স তং ৰচনং সুত্ৰা, রাজাপি তুট্ঠমানসো;
পেসেসি হত্থিদমকং, ছেকাচরিযং সুসিক্খিতং.
৫. ‘‘গন্ত্ৰা সো হত্থিদমকো, অদ্দস পদুমস্সরে;
ভিসমুল়ালং উদ্ধরন্তং, যাপনত্থায মাতুযা’’তি.
তত্থ ছেকাচরিযন্তি হত্থিবন্ধনাদিৰিধিম্হি কুসলং হত্থাচরিযং. সুসিক্খিতন্তি হত্থীনং সিক্খাপনৰিজ্জায নিট্ঠঙ্গমনেন সুট্ঠু সিক্খিতং.
৬. ৰিঞ্ঞায মে সীলগুণন্তি ‘‘ভদ্দো অযং হত্থাজানীযো ন মন্দো, ন চণ্ডো, ন ৰোমিস্সসীলো ৰা’’তি মম সীলগুণং জানিত্ৰা. কথং? লক্খণং উপধারযীতি সুসিক্খিতহত্থিসিপ্পত্তা মম লক্খণং সমন্ততো উপধারেসি. তেন সো এহি পুত্তাতি ৰত্ৰান, মম সোণ্ডায অগ্গহি.
৭. বোধিসত্তো হত্থাচরিযং দিস্ৰা – ‘‘ইদং ভযং ময্হং এতস্স পুরিসস্স সন্তিকা উপ্পন্নং, অহং খো পন মহাবলো হত্থিসহস্সম্পি ৰিদ্ধংসেতুং সমত্থো, পহোমি কুজ্ঝিত্ৰা সরট্ঠকং সেনাৰাহনং নাসেতুং, সচে পন কুজ্ঝিস্সামি, সীলং মে ভিজ্জিস্সতি, তস্মা সত্তীহি কোট্টিযমানোপি ন কুজ্ঝিস্সামী’’তি চিত্তং অধিট্ঠায সীসং ওনামেত্ৰা নিচ্চলোৰ অট্ঠাসি. তেনাহ ভগৰা ‘‘যং মে তদা পাকতিকং, সরীরানুগতং বল’’ন্তিআদি.
তত্থ পাকতিকন্তি সভাৰসিদ্ধং. সরীরানুগতন্তি সরীরমেৰ অনুগতং কাযবলং, ন উপাযকুসলতাসঙ্খাতঞাণানুগতন্তি অধিপ্পাযো. অজ্জ নাগসহস্সানন্তি অজ্জকালে অনেকেসং হত্থিসহস্সানং সমুদিতানং. বলেন সমসাদিসন্তি তেসং সরীরবলেন সমসমমেৰ হুত্ৰা সদিসং, ন উপমামত্তেন. মঙ্গলহত্থিকুলে হি তদা বোধিসত্তো উপ্পন্নোতি.
৮. যদিহং তেসং পকুপ্পেয্যন্তি মং গহণায উপগতানং তেসং অহং যদি কুজ্ঝেয্যং, তেসং জীৰিতমদ্দনে পটিবলো ভৰেয্যং. ন কেৰলং তেসঞ্ঞেৰ, অথ খো যাৰ রজ্জম্পি মানুসন্তি যতো রজ্জতো তেসং আগতানং মনুস্সানং সব্বম্পি রজ্জং পোথেত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং করেয্যং.
৯. অপি চাহং সীলরক্খাযাতি এৰং সমত্থোপি চ অহং অত্তনি পতিট্ঠিতায সীলরক্খায সীলগুত্তিযা গুত্তো বন্ধো ৰিয. ন করোমি চিত্তে অঞ্ঞথত্তন্তি তস্স সীলস্স অঞ্ঞথত্তভূতং তেসং সত্তানং পোথনাদিৰিধিং ময্হং চিত্তে ন করোমি, তত্থ চিত্তম্পি ন উপ্পাদেমি. পক্খিপন্তং মমাল়কেতি আলানত্থম্ভে পক্খিপন্তং, ‘‘দিস্ৰাপী’’তি ৰচনসেসো. কস্মাতি চে, সীলপারমিপূরিযা ঈদিসেসু ঠানেসু সীলং অখণ্ডেন্তস্স মে নচিরস্সেৰ সীলপারমী পরিপূরেস্সতীতি সীলপারমিপরিপূরণত্থং তস্স অঞ্ঞথত্তং চিত্তে ন করোমীতি যোজনা.
১০. ‘‘যদি তে ম’’ন্তি গাথাযপি সীলরক্খায দল়্হং কত্ৰা সীলস্স অধিট্ঠিতভাৰমেৰ দস্সেতি. তত্থ কোট্টেয্যুন্তি ভিন্দেয্যুং. সীলখণ্ডভযা মমাতি মম সীলস্স খণ্ডনভযেন.
এৰং পন চিন্তেত্ৰা বোধিসত্তে নিচ্চলে ঠিতে হত্থাচরিযো পদুমসরং ওতরিত্ৰা তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘এহি পুত্তা’’তি রজতদামসদিসায সোণ্ডায গহেত্ৰা সত্তমে দিৰসে বারাণসিং পাপুণি. সো অন্তরামগ্গে ৰত্তমানোৰ রঞ্ঞো সাসনং পেসেসি. রাজা নগরং অলঙ্কারাপেসি. হত্থাচরিযো বোধিসত্তং কতগন্ধপরিভণ্ডং অলঙ্কতপটিযত্তং হত্থিসালং নেত্ৰা ৰিচিত্রসাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা নানগ্গরসভোজনং আদায গন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স দাপেসি. সো ‘‘মাতরং ৰিনা গোচরং ন গণ্হিস্সামী’’তি পিণ্ডং ন গণ্হি. যাচিতোপি অগ্গহেত্ৰা –
‘‘সা নূনসা কপণিকা, অন্ধা অপরিণাযিকা;
খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিরিং চণ্ডোরণং পতী’’তি. –
আহ. তং সুত্ৰা রাজা –
‘‘কা নু তে সা মহানাগ, অন্ধা অপরিণাযিকা;
খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিরিং চণ্ডোরণং পতী’’তি. – পুচ্ছিত্ৰা –
‘‘মাতা মে সা মহারাজ, অন্ধা অপরিণাযিকা;
খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিরিং চণ্ডোরণং পতী’’তি. –
ৰুত্তে অজ্জ সত্তমো দিৰসো ‘‘মাতা মে গোচরং ন লভিত্থা’’তি ৰদতো ইমস্স গোচরং অগণ্হন্তস্স. তস্মা –
‘‘মুঞ্চথেতং মহানাগং, যোযং ভরতি মাতরং;
সমেতু মাতরা নাগো, সহ সব্বেহি ঞাতিভী’’তি. – ৰত্ৰা মুঞ্চাপেসি –
‘‘মুত্তো চ বন্ধনা নাগো, মুত্তদামায কুঞ্জরো;
মুহুত্তং অস্সাসযিত্ৰা, অগমা যেন পব্বতো’’তি.
তত্থ কপণিকাতি ৰরাকা. খাণুং পাদেন ঘট্টেতীতি অন্ধতায পুত্তৰিযোগদুক্খেন চ পরিদেৰমানা তত্থ তত্থ রুক্খকল়িঙ্গরে পাদেন ঘট্টেতি. চণ্ডোরণং পতীতি চণ্ডোরণপব্বতাভিমুখী, তস্মিং পব্বতপাদে পরিব্ভমমানাতি অত্থো. অগমা যেন পব্বতোতি সো হত্থিনাগো বন্ধনা মুত্তো থোকং ৰিস্সমিত্ৰা রঞ্ঞো দসরাজধম্মগাথাহি ধম্মং দেসেত্ৰা ‘‘অপ্পমত্তো হোহি, মহারাজা’’তি ওৰাদং দত্ৰা মহাজনেন গন্ধমালাদীহি পূজিযমানো নগরা নিক্খমিত্ৰা তদহেৰ মাতরা সমাগন্ত্ৰা সব্বং পৰত্তিং আচিক্খি. সা তুট্ঠমানসা –
‘‘চিরং জীৰতু সো রাজা, কাসীনং রট্ঠৰড্ঢনো;
যো মে পুত্তং পমোচেসি, সদা ৰুদ্ধাপচাযিক’’ন্তি. (জা. ১.১১.১২) –
রঞ্ঞো অনুমোদনং অকাসি. রাজা বোধিসত্তস্স গুণে পসীদিত্ৰা নল়িনিযা অৰিদূরে গামং মাপেত্ৰা বোধিসত্তস্স মাতু চস্স নিবদ্ধং ৰত্তং পট্ঠপেসি. অপরভাগে বোধিসত্তো মাতরি মতায তস্সা সরীরপরিহারং কত্ৰা কুরণ্ডকঅস্সমপদং নাম গতো. তস্মিং পন ঠানে হিমৰন্ততো ওতরিত্ৰা পঞ্চসতা ইসযো ৰসিংসু. তং ৰত্তং তেসং দত্ৰা রাজা বোধিসত্তস্স সমানরূপং সিলাপটিমং কারেত্ৰা মহাসক্কারং পৰত্তেসি. জম্বুদীপৰাসিনো অনুসংৰচ্ছরং সন্নিপতিত্ৰা হত্থিমহং নাম করিংসু.
তদা রাজা আনন্দো অহোসি, হত্থিনী মহামাযা, ৰনচরকো দেৰদত্তো, মাতুপোসকহত্থিনাগো লোকনাথো.
ইধাপি দানপারমিআদযো যথারহং নিদ্ধারেতব্বা. সীলপারমী পন অতিসযৰতীতি সা এৰ দেসনং আরুল়্হা. তথা তিরচ্ছানযোনিযং উপ্পন্নোপি ব্রহ্মপুব্বদেৰপুব্বাচরিযআহুনেয্যাদিভাৰেন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেনপি পসত্থভাৰানুরূপং মাতুযা গরুচিত্তং উপট্ঠপেত্ৰা ‘‘মাতা নামেসা পুত্তস্স বহূপকারা, তস্মা মাতুপট্ঠানং নাম পণ্ডিতেন পঞ্ঞত্ত’’ন্তি মনসি কত্ৰা অনেকেসং হত্থিসহস্সানং ইস্সরাধিপতি মহানুভাৰো যূথপতি হুত্ৰা তেহি অনুৰত্তিযমানো এককৰিহারে অন্তরাযং অগণেত্ৰা যূথং পহায এককো হুত্ৰা উপকারিখেত্তং পূজেস্সামীতি মাতুপোসনং, মগ্গমূল়্হপুরিসং দিস্ৰা অনুকম্পায তং গহেত্ৰা মনুস্সগোচরসম্পাপনং, তেন চ কতাপরাধসহনং, হত্থাচরিযপ্পমুখানং অত্তানং বন্ধিতুং আগতপুরিসানং সমত্থোপি সমানো সন্তাসনমত্তেনপি তেসং পীল়না ভৰিস্সতি, ময্হঞ্চ সীলস্স খণ্ডাদিভাৰোতি তথা অকত্ৰা সুদন্তেন ওপৰয্হো ৰিয সুখেনেৰ গহণূপগমনং, মাতরং ৰিনা ন কঞ্চি অজ্ঝোহরিস্সামীতি সত্তাহম্পি অনাহারতা, ইমিনাপাহং বন্ধাপিতোতি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা রাজানং মেত্তায ফরণং, তস্স চ নানানযেহি ধম্মদেসনাতি এৰমাদযো ইধ মহাপুরিসস্স গুণানুভাৰা ৰিভাৰেতব্বা. তেন ৰুত্তং – ‘‘এৰং অচ্ছরিযা এতে, অব্ভুতা চ মহেসিনো…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
মাতুপোসকচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ভূরিদত্তচরিযাৰণ্ণনা
১১. দুতিযে ভূরিদত্তোতি ভূরিসমদত্তো. দত্তোতি হি তদা বোধিসত্তস্স মাতাপিতূহি কতং নামং. যস্মা পনেসো নাগভৰনে ৰিরূপক্খমহারাজভৰনে তাৰতিংসভৰনে চ উপ্পন্নে পঞ্হে সম্মদেৰ ৰিনিচ্ছিনাতি, একদিৰসঞ্চ ৰিরূপক্খমহারাজে নাগপরিসায সদ্ধিং তিদসপুরং গন্ত্ৰা সক্কং পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নে দেৰানমন্তরে পঞ্হো সমুট্ঠাসি. তং কোচি কথেতুং নাসক্খি. সক্কেন পন অনুঞ্ঞাতো পল্লঙ্কৰরগতো হুত্ৰা মহাসত্তোৰ কথেসি. অথ নং দেৰরাজা দিব্বগন্ধপুপ্ফেহি পূজেত্ৰা ‘‘দত্ত, ত্ৰং পথৰিসমায ৰিপুলায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ইতো পট্ঠায ভূরিদত্তো নামা’’তি আহ. ভূরীতি হি পথৰিযা নামং, তস্মা ভূরিসমতায ভূতে অত্থে রমতীতি চ ভূরিসঙ্খাতায মহতিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা মহাসত্তো ‘‘ভূরিদত্তো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. মহতিযা পন নাগিদ্ধিযা সমন্নাগতত্তা মহিদ্ধিকো চাতি.
অতীতে হি ইমস্মিংযেৰ কপ্পে বারাণসিরঞ্ঞো পুত্তো পিতরা রট্ঠতো পব্বাজিতো ৰনে ৰসন্তো অঞ্ঞতরায নাগমাণৰিকায সংৰাসং কপ্পেসি. তেসং সংৰাসমন্ৰায দ্ৰে দারকা জাযিংসু – পুত্তো চ ধীতা চ. পুত্তস্স ‘‘সাগরব্রহ্মদত্তো’’তি নামং করিংসু ধীতায ‘‘সমুদ্দজা’’তি. সো অপরভাগে পিতু অচ্চযেন বারাণসিং গন্ত্ৰা রজ্জং কারেসি. অথ ধতরট্ঠো নাম নাগরাজা পঞ্চযোজনসতিকে নাগভৰনে নাগরজ্জং কারেন্তো তং অভূতৰাদিকেন চিত্তচূল়েন নাম কচ্ছপেন ‘‘বারাণসিরাজা অত্তনো ধীতরং তুয্হং দাতুকামো, সা খো পন রাজধীতা সমুদ্দজা নাম অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা চা’’তি কথিতং সুত্ৰা ধতরট্ঠো চত্তারো নাগমাণৰকে পেসেত্ৰা তং দাতুং অনিচ্ছন্তং নাগৰিভিংসিকায ভিংসাপেত্ৰা ‘‘দম্মী’’তি ৰুত্তে মহন্তং পণ্ণাকারং পেসেত্ৰা মহতিযা নাগিদ্ধিযা মহন্তেন পরিৰারেন তস্স ধীতরং নাগভৰনং নেত্ৰা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি.
সা অপরভাগে ধতরট্ঠং পটিচ্চ সুদস্সনো, দত্তো, সুভোগো, অরিট্ঠোতি চত্তারো পুত্তে পটিলভি. তেসু দত্তো বোধিসত্তো, সো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ সক্কেন তুট্ঠচিত্তেন ‘‘ভূরিদত্তো’’তি গহিতনামত্তা ‘‘ভূরিদত্তো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. অথ নেসং পিতা যোজনসতিকং যোজনসতিকং রজ্জং ভাজেত্ৰা অদাসি. মহন্তো যসো অহোসি. সোল়সসোল়সনাগকঞ্ঞাসহস্সানি পরিৰারযিংসু. পিতুপি একযোজনসতমেৰ রজ্জং অহোসি. তযো পুত্তা মাসে মাসে মাতাপিতরো পস্সিতুং আগচ্ছন্তি, বোধিসত্তো পন অন্ৰদ্ধমাসং আগচ্ছতি.
সো একদিৰসং ৰিরূপক্খমহারাজেন সদ্ধিং সক্কস্স উপট্ঠানং গতো ৰেজযন্তপাসাদং সুধম্মদেৰসভং পারিচ্ছত্তককোৰিল়ারং পণ্ডুকম্বলসিলাসনং দেৰচ্ছরাপরিৰারং অতিমনোহরং সক্কসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘এত্তকমত্তম্পি নাগত্তভাৰে ঠিতস্স দুল্লভং, কুতো সম্মাসম্বোধী’’তি নাগত্তভাৰং জিগুচ্ছিত্ৰা ‘‘নাগভৰনং গন্ত্ৰা উপোসথৰাসং ৰসিত্ৰা সীলমেৰ পগ্গণ্হিস্সামি, তং বোধিপরিপাচনং হোতি, ইমস্মিং দেৰলোকে উপ্পত্তিকারণং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা নাগভৰনং গন্ত্ৰা মাতাপিতরো আহ – ‘‘অম্মতাতা, অহং উপোসথকম্মং করিস্সামী’’তি. তেহি ‘‘ইধেৰ উপোসথং উপৰসাহি, বহিগতানং নাগানং মহন্তং ভয’’ন্তি ৰুত্তে একৰারং তথা কত্ৰা নাগকঞ্ঞাহি উপদ্দুতো পুনৰারে মাতাপিতূনং অনারোচেত্ৰা অত্তনো ভরিযং আমন্তেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, অহং মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা যমুনাতীরে মহানিগ্রোধরুক্খো অত্থি তস্স অৰিদূরে ৰম্মিকমত্থকে ভোগে আভুজিত্ৰা চতুরঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং অধিট্ঠায নিপজ্জিত্ৰা ‘‘উপোসথকম্মং করিস্সামী’’তি নাগভৰনতো নিক্খমিত্ৰা তথা করোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিরূপক্খেন মহারঞ্ঞা, দেৰলোকমগঞ্ছহ’’ন্তিআদি.
তত্থ ৰিরূপক্খেন মহারঞ্ঞাতি ৰিরূপক্খেন নাম নাগাধিপতিমহারাজেন. দেৰলোকন্তি তাৰতিংসদেৰলোকং. অগঞ্ছহন্তি অগঞ্ছিং, উপসঙ্কমিং অহং.
১২. তত্থাতি তস্মিং দেৰলোকে. পস্সিং ত্ৰাহন্তি অদ্দক্খিং অহং তু-সদ্দো নিপাতমত্তো. একন্তং সুখসমপ্পিতেতি একন্তং অচ্চন্তমেৰ সুখেন সমঙ্গীভূতে. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, ছ ফস্সাযতনিকা নাম সগ্গা. যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৰ সুখা সগ্গা’’তি (ম. নি. ৩.২৫৫) চ. তংসগ্গগমনত্থাযাতি তস্মিং সগ্গস্মিং উপ্পত্তিৰসেন গমনত্থায. সীলব্বতন্তি সীলসঙ্খাতং ৰতং. অথ ৰা সীলব্বতন্তি উপোসথসীলঞ্চেৰ ‘‘মম চম্মং চম্মত্থিকা হরন্তূ’’তিআদিনা অত্তনো সরীরাৰযৰপরিচ্চাগসমাদিযনসঙ্খাতং ৰতঞ্চ.
১৩. সরীরকিচ্চন্তি মুখধোৰনাদিসরীরপটিজগ্গনং. ভুত্ৰা যাপনমত্তকন্তি ইন্দ্রিযানি নিব্বিসেৰনানি কাতুং সরীরট্ঠিতিমত্তকং আহারং আহরিত্ৰা. চতুরো অঙ্গেতি চত্তারি অঙ্গানি. অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠহিত্ৰা. সেমীতি সযামি.
১৪. ছৰিযাতিআদি তেসং চতুন্নং অঙ্গানং দস্সনং. তত্থ চ ছৰিচম্মানং ৰিস্সজ্জনং একং অঙ্গং, সেসানি একেকমেৰ, মংসগ্গহণেনেৰ চেত্থ রুধিরম্পি সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. এতেনাতি এতেহি. হরাতু সোতি যস্স এতেহি ছৰিআদীহি করণীযং অত্থি, তস্স মযা দিন্নমেৰেতং. সব্বং সো হরতূতি অত্তনো অত্তভাৰে অনপেক্খপৰারণং পৰারেতি.
এৰং মহাসত্তস্স ইমিনা নিযামেনেৰ অন্ৰদ্ধমাসং উপোসথকম্মং করোন্তস্স দীঘো অদ্ধা ৰীতিৰত্তো. এৰং গচ্ছন্তে কালে একদিৰসং অঞ্ঞতরো নেসাদব্রাহ্মণো সোমদত্তেন নাম অত্তনো পুত্তেন সহ তং ঠানং পত্ৰা অরুণুগ্গমনসমযে নাগকঞ্ঞাহি পরিৰারিযমানং মহাসত্তং দিস্ৰা তস্স সন্তিকং অগমাসি. তাৰদেৰ নাগকঞ্ঞাযো পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা নাগভৰনমেৰ গতা. ব্রাহ্মণো মহাসত্তং পুচ্ছি – ‘‘কো নু খো ত্ৰং, মারিস, দেৰো ৰা যক্খো ৰা নাগো ৰা’’তি? বোধিসত্তো যথাভূতং অত্তানং আৰি কত্ৰা সচাযং ইতো গচ্ছেয্য, ইধ মে ৰাসং মহাজনস্স পাকটং করেয্য, তেন মে উপোসথৰাসস্স অন্তরাযোপি সিযা. যংনূনাহং ইতো ইমং নাগভৰনং নেত্ৰা মহতিযা সম্পত্তিযা যোজেয্যং. এৰাযং তত্থেৰ অভিরমিস্সতি, তেন মে উপোসথকম্মং অদ্ধনিযং সিযাতি. অথ নং আহ – ‘‘ব্রাহ্মণ, মহন্তং তে যসং দস্সামি, রমণীযং নাগভৰনং, এহি তত্থ গচ্ছামা’’তি. সামি, পুত্তো মে অত্থি, তস্মিং আগচ্ছন্তে আগমিস্সামীতি. গচ্ছ, ব্রাহ্মণ, পুত্তং আনেহীতি. ব্রাহ্মণো গন্ত্ৰা পুত্তস্স তমত্থং আরোচেত্ৰা তং আনেসি. মহাসত্তো তে উভোপি আদায অত্তনো আনুভাৰেন নাগভৰনং আনেসি. তেসং তত্থ দিব্বো অত্তভাৰো পাতুভৰি. অথ তেসং মহাসত্তো দিব্বসম্পত্তিং দত্ৰা চত্তারি চত্তারি নাগকঞ্ঞাসতানি অদাসি. তে মহতিং সম্পত্তিং অনুভৰিংসু.
বোধিসত্তোপি অপ্পমত্তো উপোসথকম্মং করোতি. অন্ৰদ্ধমাসং মাতাপিতূনং উপট্ঠানং গন্ত্ৰা ধম্মকথং কথেত্ৰা ততো চ ব্রাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা আরোগ্যং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যেন তে অত্থো, তং ৰদেয্যাসী’’তি আপুচ্ছিত্ৰা ‘‘অনুক্কণ্ঠমানো অভিরমা’’তি ৰত্ৰা সোমদত্তেনপি সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা অত্তনো নিৰেসনং গচ্ছতি. ব্রাহ্মণো সংৰচ্ছরং তত্থ ৰসিত্ৰা মন্দপুঞ্ঞতায উক্কণ্ঠিত্ৰা অনিচ্ছমানম্পি পুত্তং গহেত্ৰা বোধিসত্তং আপুচ্ছিত্ৰা তেন দীযমানং বহুং ধনং সব্বকামদদং মণিরতনম্পি অলক্খিকতায অগ্গহেত্ৰা ‘‘মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি আহ. মহাসত্তো নাগমাণৰকে আণাপেত্ৰা তং সপুত্তকং মনুস্সলোকং পাপেসি. তে উভোপি দিব্বাভরণানি দিব্বৰত্থানি চ ওমুঞ্চিত্ৰা ন্হাযিতুং একং পোক্খরণিং ওতরিংসু, তস্মিং খণে তানি অন্তরধাযিত্ৰা নাগভৰনমেৰ অগমংসু. অথ পঠমনিৰত্থকাসাৰপিলোতিকাৰ সরীরে পটিমুঞ্চি, ধনুসরসত্তিযো গহেত্ৰা অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা মিগে ৰধিত্ৰা পুরিমনিযামেনেৰ জীৰিকং কপ্পেসুং.
তেন চ সমযেন অঞ্ঞতরো তাপসো সুপণ্ণরাজতো লদ্ধং অলম্পাযনমন্তং তস্স অনুচ্ছৰিকানি ওসধানি মন্তূপচারঞ্চ অত্তানং উপট্ঠহন্তস্স অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স অদাসি. সো ‘‘লদ্ধো মে জীৰিকূপাযো’’তি কতিপাহং ৰসিত্ৰা তাপসং আপুচ্ছিত্ৰা পক্কমন্তো অনুপুব্বেন যমুনাতীরং পত্ৰা তং মন্তং সজ্ঝাযন্তো মহামগ্গেন গচ্ছতি. তদা বোধিসত্তস্স ভৰনতো তস্স পরিচারিকা নাগমাণৰিকা তং সব্বকামদদং মণিরতনং আদায যমুনাতীরে ৰালুকারাসিমত্থকে ঠপেত্ৰা তস্সোভাসেন রত্তিযং কীল়িত্ৰা অরুণুগ্গমনে তস্স ব্রাহ্মণস্স মন্তসদ্দং সুত্ৰা ‘‘সুপণ্ণো’’তি সঞ্ঞায ভযতজ্জিতা মণিরতনং অগ্গহেত্ৰা পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা নাগভৰনং অগমংসু.
ব্রাহ্মণো তং মণিরতনং আদায পাযাসি. তস্মিং খণে সো নেসাদব্রাহ্মণো পুত্তেন সদ্ধিং মিগৰধায অরঞ্ঞং গচ্ছন্তো তস্স হত্থে তং মণিরতনং দিস্ৰা ‘‘ইদং ভূরিদত্তস্স সব্বকামদদং মণিরতন’’ন্তি সঞ্জানিত্ৰা তং গণ্হিতুকামো তেন সদ্ধিং অল্লাপসল্লাপং কত্ৰা মন্তৰাদিভাৰং জানিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘সচে মে ত্ৰং ইমং মণিরতনং দস্সসি, এৰাহং তে মহানুভাৰং নাগং দস্সেস্সামি, যং ত্ৰং গহেত্ৰা গামনিগমরাজধানিযো চরন্তো বহুধনং লচ্ছসী’’তি. ‘‘তেন হি দস্সেত্ৰা গণ্হাহী’’তি ৰুত্তে তং আদায বোধিসত্তং উপোসথকরণট্ঠানে ৰম্মিকমত্থকে ভোগে আভুজিত্ৰা নিপন্নং অৰিদূরে ঠিতো হত্থং পসারেত্ৰা দস্সেসি.
মহাসত্তো তং নেসাদং দিস্ৰা ‘‘অযং উপোসথস্স মে অন্তরাযং করেয্যাতি নাগভৰনং নেত্ৰা মহাসম্পত্তিযং পতিট্ঠাপিতোপি ন ইচ্ছি. ততো অপক্কমিত্ৰা সযং গন্তুকামো মযা দীযমানম্পি মণিরতনং গণ্হিতুং ন ইচ্ছি. ইদানি পন অহিগুণ্ডিকং গহেত্ৰা আগচ্ছতি. সচাহং ইমস্স মিত্তদুব্ভিনো কুজ্ঝেয্যং, সীলং মে খণ্ডং ভৰিস্সতি. মযা খো পন পঠমংযেৰ চতুরঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো অধিট্ঠিতো, সো যথাধিট্ঠিতোৰ হোতু. অলম্পাযনো মং ছিন্দতু ৰা মা ৰা, নেৰস্স কুজ্ঝিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা অক্খীনি নিম্মীলেত্ৰা অধিট্ঠানপারমিং পুরেচারিকং কত্ৰা ভোগন্তরে সীসং পক্খিপিত্ৰা নিচ্চলোৰ হুত্ৰা নিপজ্জি. নেসাদব্রাহ্মণোপি ‘‘ভো অলম্পাযন, ইমং নাগং গণ্হ, মণিং মে দেহী’’তি আহ. অলম্পাযনো নাগং দিস্ৰা তুট্ঠো মণিং কিস্মিঞ্চি অগণেত্ৰা ‘‘গণ্হ, ব্রাহ্মণা’’তি হত্থে খিপি. সো তস্স হত্থতো ভস্সিত্ৰা পথৰিযং পতিতমত্তোৰ পথৰিং পৰিসিত্ৰা নাগভৰনমেৰ গতো. নেসাদব্রাহ্মণো মণিরতনতো ভূরিদত্তেন সদ্ধিং মিত্তভাৰতো চ পরিহাযিত্ৰা নিপ্পচ্চযোৰ পক্কন্তো.
১৫. অলম্পাযনোপি মহানুভাৰেহি ওসধেহি অত্তনো সরীরং মক্খেত্ৰা থোকং খাদিত্ৰা খেল়ং অত্তনো কাযস্মিং পরিভাৰেত্ৰা দিব্বমন্তং জপ্পন্তো বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা সীসে দল়্হং গণ্হন্তো মুখমস্স ৰিৰরিত্ৰা ওসধং খাদিত্ৰা মুখে সহখেল়ং ওসিঞ্চি. সুচিজাতিকো মহাসত্তো সীলভেদভযেন অকুজ্ঝিত্ৰা অক্খীনি ন উম্মীলেসি. অথ নং ওসধমন্তবলেন নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা হেট্ঠা সীসং কত্ৰা সঞ্চালেত্ৰা গহিতগোচরং ছড্ডাপেত্ৰা ভূমিযং দীঘসো নিপজ্জাপেত্ৰা মসূরকং মদ্দন্তো ৰিয হত্থেহি পরিমদ্দি. অট্ঠীনি চুণ্ণিযমানানি ৰিয অহেসুং.
পুন নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা দুস্সং পোথেন্তো ৰিয পোথেসি. মহাসত্তো এৰরূপং দুক্খং অনুভোন্তোপি নেৰ কুজ্ঝিত্থ. অঞ্ঞদত্থু অত্তনো সীলমেৰ আৰজ্জেসি. ইতি সো মহাসত্তং দুব্বলং কত্ৰা ৰল্লীহি পেল়ং সজ্জেত্ৰা মহাসত্তং তত্থ পক্খিপি. সরীরং পনস্স মহন্তং তত্থ ন পৰিসতি. অথ নং পণ্হিযা কোট্টেন্তো পৰেসেত্ৰা পেল়ং আদায একং গামং গন্ত্ৰা গামমজ্ঝে ওতারেত্ৰা ‘‘নাগস্স নচ্চং দট্ঠুকামা আগচ্ছন্তূ’’তি সদ্দমকাসি. সকলগামৰাসিনো সন্নিপতিংসু. তস্মিং খণে অলম্পাযনো ‘‘নিক্খম মহানাগা’’তি আহ. মহাসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ মযা পরিসং তোসেন্তেন কীল়িতুং ৰট্টতি, এৰং অলম্পাযনো বহুধনং লভিত্ৰা তুট্ঠো মং ৰিস্সজ্জেস্সতি, যং যং এস মং কারেতি, তং তং করিস্সামী’’তি.
অথ নং সো পেল়তো নিক্খমন্তং ‘‘মহা হোহী’’তি আহ, সো মহা অহোসি. ‘‘খুদ্দকো ৰট্টো ৰিফণো একফণো দ্ৰিফণো যাৰ সহস্সফণো উচ্চো নীচো দিস্সমানকাযো অদিস্সমানকাযো দিস্সমানউপড্ঢকাযো নীলো পীতো লোহিতো ওদাতো মঞ্জিট্ঠো হোহি, ধূমং ৰিস্সজ্জেহি, জালসিখং উদকঞ্চ ৰিস্সজ্জেহী’’তি ৰুত্তে তেন ৰুত্তং তং তং আকারং নিম্মিনিত্ৰা নচ্চং দস্সেসি. তং দিস্ৰা মনুস্সা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা বহুং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণৰত্থালঙ্কারাদিং অদংসু. ইতি তস্মিং গামে সতসহস্সমত্তং লভি. সো কিঞ্চাপি মহাসত্তং গণ্হন্তো ‘‘সহস্সং লভিত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি আহ. তং পন ধনং লভিত্ৰা ‘‘গামকেপি তাৰ মযা এত্তকং ধনং লদ্ধং, নগরে কির বহুধনং লভিস্সামী’’তি ধনলোভেন ন মুঞ্চি.
সো তস্মিং গামে কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা রতনমযং পেল়ং কারেত্ৰা তত্থ মহাসত্তং পক্খিপিত্ৰা সুখযানকং আরুয্হ মহন্তেন পরিৰারেন গামনিগমরাজধানীসু তং কীল়াপেত্ৰা বারাণসিং পাপুণি, নাগরাজস্স মধুলাজং দেতি, অবদ্ধসত্তুঞ্চ দেতি. সো গোচরং ন গণ্হি অৰিস্সজ্জনভযেন. গোচরং অগণ্হন্তম্পি চ নং চত্তারো নগরদ্ৰারে আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ মাসমত্তং কীল়াপেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘সংসিতো অকতঞ্ঞুনা’’তিআদি.
তত্থ সংসিতোতি এসো নাগো অমুকস্স নিগ্রোধরুক্খস্স সমীপে ৰম্মিকমত্থকে সযিতোতি এৰং ঠানং দস্সেত্ৰা কথিতো. অকতঞ্ঞুনাতি অত্তনা কতং উপকারং অজানন্তেন মিত্তদুব্ভিনা নেসাদব্রাহ্মণেনাতি অধিপ্পাযো. অলম্পাযনোতি অলম্পাযনৰিজ্জাপরিজপ্পনেন ‘‘অলম্পাযনো’’তি এৰং লদ্ধনামো অহিতুণ্ডিকব্রাহ্মণো. মমগ্গহীতি মং অগ্গহেসি. কীল়েতি মং তহিং তহিন্তি তত্থ তত্থ গামনিগমরাজধানীসু অত্তনো জীৰিকত্থং মং কীল়াপেতি.
১৭. তিণতোপি লহুকো মমাতি অত্তনো জীৰিতপরিচ্চাগো তিণসলাকপরিচ্চাগতোপি লহুকো হুত্ৰা মম উপট্ঠাতীতি অত্থো. পথৰীউপ্পতনং ৰিযাতি সীলৰীতিক্কমো পন চতুনহুতাধিকদ্ৰিযোজনসতসহস্সবহলায মহাপথৰিযা পরিৰত্তনং ৰিয ততোপি তং ভারিযতরং হুত্ৰা ময্হং উপট্ঠাতীতি দস্সেতি.
১৮. নিরন্তরং জাতিসতন্তি মম জাতীনং অনেকসতম্পি অনেকসতাসুপি জাতীসু নিরন্তরমেৰ সীলস্স অৰীতিক্কমনহেতু. মম জীৰিতং চজেয্যং চজিতুং সক্কোমি. নেৰ সীলং পভিন্দেয্যন্তি সীলং পন সমাদিন্নং একম্পি নেৰ ভিন্দেয্যং ন ৰিনাসেয্যং. চতুদ্দীপান হেতূতি চক্কৰত্তিরজ্জসিরিযাপি কারণাতি দস্সেতি.
১৯. ইদানি যদত্থং অত্তনো জীৰিতম্পি পরিচ্চজিত্ৰা তদা সীলমেৰ রক্খিতং, তায চ সীলরক্খায তথা অনত্থকারকেসু নেসাদঅলম্পাযনব্রাহ্মণেসু চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং ন কতং, তং দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তি ওসানগাথমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ.
এৰং পন মহাসত্তে অহিতুণ্ডিকহত্থগতে তস্স মাতা দুস্সুপিনং দিস্ৰা পুত্তঞ্চ তত্থ অপস্সন্তী সোকাভিভূতা অহোসি. অথস্সা জেট্ঠপুত্তো সুদস্সনো তং পৰত্তিং সুত্ৰা সুভোগং ‘‘হিমৰন্তং গন্ত্ৰা পঞ্চসু মহানদীসু সত্তসু মহাসরেসু ভূরিদত্তং উপধারেত্ৰা এহী’’তি পহিণি. কাণারিট্ঠং ‘‘দেৰলোকং গন্ত্ৰা সচে দেৰতাহি ধম্মং সোতুকামাহি ভূরিদত্তো তত্থ নীতো, ততো নং আনেহী’’তি পহিণি. সযং পন ‘‘মনুস্সলোকে গৰেসিস্সামী’’তি তাপসৰেসেন নাগভৰনতো নিক্খমি. অচ্চিমুখী নামস্স ৰেমাতিকা ভগিনী বোধিসত্তে অধিমত্তসিনেহা তং অনুবন্ধি. তং মণ্ডূকচ্ছাপিং কত্ৰা জটন্তরে পক্খিপিত্ৰা মহাসত্তস্স উপোসথকরণট্ঠানং আদিং কত্ৰা সব্বত্থ গৰেসন্তো অনুক্কমেন বারাণসিং পত্ৰা রাজদ্ৰারং অগমাসি. তদা অলম্পাযনো রাজঙ্গণে মহাজনস্স মজ্ঝে রঞ্ঞো ভূরিদত্তস্স কীল়ং দস্সেতুং পেল়ং ৰিৰরিত্ৰা ‘‘এহি মহানাগা’’তি সঞ্ঞমদাসি.
মহাসত্তো সীসং নীহরিত্ৰা ওলোকেন্তো জেট্ঠভাতিকং দিস্ৰা পেল়তো নিক্খম্ম তদভিমুখো পাযাসি. মহাজনো ভীতো পটিক্কমি. সো গন্ত্ৰা তং অভিৰাদেত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা পেল়মেৰ পাৰিসি. অলম্পাযনো ‘‘ইমিনা অযং তাপসো দট্ঠো’’তি সঞ্ঞায ‘‘মা ভাযি, মা ভাযী’’তি আহ. সুদস্সনো ‘‘অযং নাগো ময্হং কিং করিস্সতি, মযা সদিসো অহিতুণ্ডিকো নাম নত্থী’’তি তেন ৰাদপ্পটিৰাদং সমুট্ঠাপেত্ৰা ‘‘ত্ৰং ইমং নাগং গহেত্ৰা গজ্জসি, অহং তং ইমায মণ্ডূকচ্ছাপিযা ইচ্ছন্তো নাসযিস্সামী’’তি ভগিনিং পক্কোসিত্ৰা হত্থং পসারেসি. সা তস্স সদ্দং সুত্ৰা জটন্তরে নিপন্না তিক্খত্তুং মণ্ডূকৰস্সিতং ৰস্সিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা অংসকূটে নিসীদিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা তস্স হত্থতলে তীণি ৰিসবিন্দূনি পাতেত্ৰা পুন তস্স জটন্তরমেৰ পাৰিসি.
সুদস্সনো ৰিসবিন্দুং দস্সেত্ৰা ‘‘ইদং বিন্দুং সচে পথৰিযং পাতেস্সতি, ওসধিতিণৰনপ্পতযো সব্বে নস্সিস্সন্তি. সচে আকাসে খিপিস্সতি, সত্তৰস্সানি দেৰো ন ৰস্সিস্সতি. সচে উদকে পাতেস্সতি, যাৰতা তত্থ উদকজাতা পাণা সব্বে মরেয্যু’’ন্তি ৰত্ৰা রাজানং সদ্দহাপেতুং তযো আৰাটে খণাপেত্ৰা একং নানাভেসজ্জানং পূরেসি, দুতিযং গোমযস্স, ততিযং দিব্বোসধানঞ্চেৰ পূরেত্ৰা মজ্ঝে আৰাটে ৰিসবিন্দুং পক্খিপি. তঙ্খণঞ্ঞেৰ ধূমাযিত্ৰা জালা উট্ঠহি. সা গন্ত্ৰা গোমযাৰাটং গণ্হি. ততোপি জালা উট্ঠায দিব্বোসধপুণ্ণং গহেত্ৰা দিব্বোসধানি ঝাপেত্ৰা নিব্বাযি. অলম্পাযনং তত্থ আৰাটস্স অৰিদূরে ঠিতং উসুমা ফরিত্ৰা সরীরচ্ছৰিং উপ্পাটেত্ৰা গতা. সেতকুট্ঠী অহোসি. সো ভযতজ্জিতো ‘‘নাগরাজানং ৰিস্সজ্জেমী’’তি তিক্খত্তুং ৰাচং নিচ্ছারেসি. তং সুত্ৰা বোধিসত্তো রতনপেল়ায নিক্খমিত্ৰা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং অত্তভাৰং মাপেত্ৰা দেৰলীল়ায ঠিতো. সুদস্সনো চ অচ্চিমুখী চ তথেৰ অট্ঠংসু.
ততো সুদস্সনো অত্তনো ভাগিনেয্যভাৰং রঞ্ঞো আরোচেসি. তং সুত্ৰা রাজা তে আলিঙ্গিত্ৰা সীসে চুম্বিত্ৰা অন্তেপুরং নেত্ৰা মহন্তং সক্কারসম্মানং কত্ৰা ভূরিদত্তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং করোন্তো ‘‘তাত, এৰং মহানুভাৰং তং অলম্পাযনো কথং গণ্হী’’তি পুচ্ছি. সো সব্বং ৰিত্থারেন কথেত্ৰা ‘‘মহারাজ, রঞ্ঞা নাম ইমিনা নিযামেন রজ্জং কারেতুং ৰট্টতী’’তি মাতুলস্স ধম্মং দেসেসি. অথ সুদস্সনো ‘‘মাতুল, মম মাতা ভূরিদত্তং অপস্সন্তী কিলমতি, ন সক্কা অম্হেহি ইধ পপঞ্চং কাতু’’ন্তি মাতুলং আপুচ্ছিত্ৰা ভূরিদত্তঅচ্চিমুখীহি সদ্ধিং নাগভৰনমেৰ গতো.
অথ তত্থ মহাপুরিসো গিলানসেয্যায নিপন্নো গিলানপুচ্ছনত্থং আগতায মহতিযা নাগপরিসায ৰেদে চ যঞ্ঞে চ ব্রাহ্মণে চ সম্ভাৰেত্ৰা কাণারিট্ঠে কথেন্তে তং ৰাদং ভিন্দিত্ৰা নানানযেহি ধম্মং দেসেত্ৰা সীলসম্পদায দিট্ঠিসম্পদায চ পতিট্ঠাপেত্ৰা যাৰজীৰং সীলানি রক্খিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা আযুপরিযোসানে সগ্গপুরং পূরেসি.
তদা মাতাপিতরো মহারাজকুলানি অহেসুং. নেসাদব্রাহ্মণো দেৰদত্তো, সোমদত্তো আনন্দো, অচ্চিমুখী উপ্পলৰণ্ণা, সুদস্সনো সারিপুত্তো, সুভোগো মহামোগ্গল্লানো, কাণারিট্ঠো সুনক্খত্তো, ভূরিদত্তো লোকনাথো.
তস্স ইধাপি সেসপারমিযো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ নিদ্ধারেতব্বা. ইধাপি যোজনসতিকে অত্তনো নাগভৰনট্ঠানে সোল়সহি নাগকঞ্ঞাসহস্সেহি চিত্তরূপং ৰিয পরিচারিযমানো দেৰলোকসম্পত্তিসদিসে নাগলোকিস্সরিযে ঠিতোপি ইস্সরিযমদং অকত্ৰা অন্ৰদ্ধমাসং মাতাপিতুউপট্ঠানং, কুলে জেট্ঠাপচাযনং, সকলায নাগপরিসায চাতুমহারাজিকপরিসায তাৰতিংসপরিসায চ সমুট্ঠিতপঞ্হানং তংতংপরিসমজ্ঝে কুমুদনালকলাপং ৰিয সুনিসিতসত্থেন অত্তনো পঞ্ঞাসত্থেন তাৰদেৰ পচ্ছিন্দিত্ৰা তেসং চিত্তানুকূলধম্মদেসনা, ৰুত্তপ্পকারং ভোগসম্পত্তিং পহায অত্তনো সরীরজীৰিতনিরপেক্খং চতুরঙ্গসমন্নাগতং উপোসথাধিট্ঠানং, তত্থ চ পটিঞ্ঞায ৰিসংৰাদনভযেন অহিতুণ্ডিকহত্থগমনং, তস্মিঞ্চ মুখে ৰিসমিস্সখেল়পাতনং নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা আৰিঞ্ছনং কড্ঢনং ভূমিযং ঘংসনং মদ্দনং পোথনন্তি এৰমাদিং নানপ্পকারৰিপ্পকারং করোন্তেপি এৰরূপং মহাদুক্খং অনুভৰতোপি কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনমত্তেন তং ছারিকং কাতুং সমত্থস্সাপি সীলপারমিং আৰজ্জিত্ৰা সীলখণ্ডনভযেন ঈসকম্পি চিত্তস্স ৰিকারাভাৰো, ধনং লভাপেমীতি ৰা তস্স চিত্তানুৰত্তনং, সুভোগেন পুনানীতস্স অকতঞ্ঞুনো মিত্তদুব্ভিস্স নেসাদব্রাহ্মণস্স সীলং অনধিট্ঠহিত্ৰাপি অকুজ্ঝনং, কাণারিট্ঠেন কথিতং মিচ্ছাৰাদং ভিন্দিত্ৰা অনেকপরিযাযেন ধম্মং ভাসিত্ৰা নাগপরিসায সীলেসু সম্মাদিট্ঠিযঞ্চ পতিট্ঠাপনন্তি এৰমাদযো বোধিসত্তস্স গুণানুভাৰা ৰিভাৰেতব্বা. তেনেতং ৰুচ্চতি – ‘‘এৰং অচ্ছরিযা হেতে…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
ভূরিদত্তচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. চম্পেয্যনাগচরিযাৰণ্ণনা
২০. ততিযে চম্পেয্যকোতি অঙ্গমগধরট্ঠানং অন্তরে চম্পা নাম নদী, তস্সা হেট্ঠা নাগভৰনম্পি অৰিদূরভৰত্তা চম্পা নাম, তত্থ জাতো নাগরাজা চম্পেয্যকো. তদাপি ধম্মিকো আসিন্তি তস্মিং চম্পেয্যনাগরাজকালেপি অহং ধম্মচারী অহোসিং.
বোধিসত্তো হি তদা চম্পানাগভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা চম্পেয্যো নাম নাগরাজা অহোসি, মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো. সো তত্থ নাগরজ্জং কারেন্তো দেৰরাজভোগসম্পত্তিসদিসইস্সরিযসম্পত্তিং অনুভৰন্তো পারমিপূরণস্স অনোকাসভাৰতো ‘‘কিং মে ইমায তিরচ্ছানযোনিযা, উপোসথৰাসং ৰসিত্ৰা ইতো মুচ্চিত্ৰা সম্মদেৰ পারমিযো পূরেস্সামী’’তি ততো পট্ঠায অত্তনো পাসাদেযেৰ উপোসথকম্মং করোতি. অলঙ্কতনাগমাণৰিকা তস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সো ‘‘ইধ মে সীলস্স অন্তরাযো ভৰিস্সতী’’তি পাসাদতো নিক্খমিত্ৰা উয্যানে নিসীদতি. তত্রাপি তা আগচ্ছন্তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইধ মে সীলস্স সংকিলেসো ভৰিস্সতি, ইতো নাগভৰনতো নিক্খমিত্ৰা মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা উপোসথৰাসং ৰসিস্সামী’’তি. সো ততো পট্ঠায উপোসথদিৰসেসু নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা একস্স পচ্চন্তগামস্স অৰিদূরে মগ্গসমীপে ৰম্মিকমত্থকে ‘‘মম চম্মাদীহি অত্থিকা চম্মাদীনি গণ্হন্তু, কীল়াসপ্পং ৰা কাতুকামা কীল়াসপ্পং করোন্তূ’’তি সরীরং দানমুখে ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভোগে আভুজিত্ৰা নিপন্নো উপোসথৰাসং ৰসতি চাতুদ্দসিযং পঞ্চদসিযঞ্চ, পাটিপদে নাগভৰনং গচ্ছতি. তস্সেৰং উপোসথং করোন্তস্স দীঘো অদ্ধা ৰীতিৰত্তো.
অথ বোধিসত্তো সুমনায নাম অত্তনো অগ্গমহেসিযা ‘‘দেৰ, ত্ৰং মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা উপোসথং উপৰসসি, সো চ সাসঙ্কো সপ্পটিভযো’’তি ৰুত্তো মঙ্গলপোক্খরণিতীরে ঠত্ৰা ‘‘সচে মং, ভদ্দে, কোচি পহরিত্ৰা কিলমেস্সতি, ইমিস্সা পোক্খরণিযা উদকং আৰিলং ভৰিস্সতি. সচে সুপণ্ণো গণ্হিস্সতি, উদকং পক্কুথিস্সতি. সচে অহিতুণ্ডিকো গণ্হিস্সতি, উদকং লোহিতৰণ্ণং ভৰিস্সতী’’তি তীণি নিমিত্তানি তস্সা আচিক্খিত্ৰা চাতুদ্দসীউপোসথং অধিট্ঠায নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ৰম্মিকমত্থকে নিপজ্জি সরীরসোভায ৰম্মিকং সোভযমানো. সরীরঞ্হিস্স রজতদামং ৰিয সেতং অহোসি, মত্থকো রত্তকম্বলগেণ্ডুকো ৰিয, সরীরং নঙ্গলসীসপ্পমাণং ভূরিদত্তকালে (জা. ২.২২.৭৮৪ আদযো) পন ঊরুপ্পমাণং, সঙ্খপালকালে (জা. ২.১৭.১৪৩ আদযো) একদোণিকনাৰপ্পমাণং.
তদা একো বারাণসিমাণৰো তক্কসিলং গন্ত্ৰা অলম্পাযনমন্তং উগ্গণ্হিত্ৰা তেন মগ্গেন অত্তনো গামং গচ্ছন্তো মহাসত্তং দিস্ৰা ‘‘কিং মে তুচ্ছহত্থেন গামং গন্তুং, ইমং নাগং গহেত্ৰা গামনিগমরাজধানীসু কীল়াপেন্তো ধনং উপ্পাদেত্ৰাৰ গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দিব্বোসধানি গহেত্ৰা দিব্বমন্তং পরিৰত্তেত্ৰা তস্স সন্তিকং অগমাসি. দিব্বমন্তং সুতকালতো পট্ঠায মহাসত্তস্স কণ্ণেসু তত্তসলাকাপৰেসনকালো ৰিয অহোসি, মত্থকে সিখরেন অভিমন্থিযমানো ৰিয. সো ‘‘কো নু খো এসো’’তি ভোগন্তরতো সীসং উক্খিপিত্ৰা ওলোকেন্তো অহিতুণ্ডিকং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘মম ৰিসং উগ্গতেজং, সচাহং কুজ্ঝিত্ৰা নাসাৰাতং ৰিস্সজ্জেস্সামি, এতস্স সরীরং ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরিস্সতি, অথ মে সীলং খণ্ডং ভৰিস্সতি, ন নং ওলোকেস্সামী’’তি. সো অক্খীনি নিম্মীলেত্ৰা সীসং ভোগন্তরে ঠপেসি. অহিতুণ্ডিকব্রাহ্মণো ওসধং খাদিত্ৰা মন্তং পরিৰত্তেত্ৰা খেল়ং মহাসত্তস্স সরীরে ওসিঞ্চি. ওসধানঞ্চ মন্তস্স চ আনুভাৰেন খেল়েন ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানে ফোটানং উট্ঠানকালো ৰিয অহোসি.
অথ সো নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা দীঘসো নিপজ্জাপেত্ৰা অজপদেন দণ্ডেন উপ্পীল়েত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা সীসং দল়্হং গহেত্ৰা নিপ্পীল়েসি. মহাসত্তো মুখং ৰিৰরি. অথস্স মুখে খেল়ং ওসিঞ্চিত্ৰা ওসধমন্তবলেন দন্তে ভিন্দি. মুখং লোহিতস্স পূরি. মহাসত্তো অত্তনো সীলভেদভযেন এৰরূপং দুক্খং অধিৰাসেন্তো অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা ওলোকনমত্তম্পি নাকাসি. সোপি ‘‘নাগরাজানং দুব্বলং করিস্সামী’’তি নঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায অট্ঠীনি সংচুণ্ণযমানো ৰিয সকলসরীরং মদ্দিত্ৰা পট্টকৰেঠনং নাম ৰেঠেসি, তন্তমজ্জিতং নাম মজ্জি, নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা দুস্সপোথনং নাম পোথেসি. মহাসত্তস্স সকলসরীরং লোহিতমক্খিতং অহোসি, সো মহাৰেদনং অধিৰাসেসি.
অথস্স দুব্বলভাৰং ঞত্ৰা ৰল্লীহি পেল়ং করিত্ৰা তত্থ নং পক্খিপিত্ৰা পচ্চন্তগামং নেত্ৰা মহাজনস্স মজ্ঝে কীল়াপেসি. নীলাদীসু ৰণ্ণেসু ৰট্টচতুরস্সাদীসু সণ্ঠানেসু অণুংথূলাদীসু পমাণেসু যং যং ব্রাহ্মণো ইচ্ছতি, মহাসত্তো তং তদেৰ কত্ৰা নচ্চতি, ফণসতম্পি ফণসহস্সম্পি করোতিযেৰ. মহাজনো পসীদিত্ৰা বহুধনমদাসি. একদিৰসমেৰ কহাপণসহস্সঞ্চেৰ সহস্সগ্ঘনিকে চ পরিক্খারে লভি. ব্রাহ্মণো আদিতোৰ ‘‘সহস্সং লভিত্ৰা ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি চিন্তেসি. তং পন ধনং লভিত্ৰা ‘‘পচ্চন্তগামেযেৰ তাৰ মে এত্তকং ধনং লদ্ধং, রাজরাজমহামত্তানং দস্সিতে কীৰ বহুং ধনং লভিস্সামী’’তি সকটঞ্চ সুখযানকঞ্চ গহেত্ৰা সকটে পরিক্খারে ঠপেত্ৰা সুখযানকে নিসিন্নো ‘‘মহন্তেন পরিৰারেন মহাসত্তং গামনিগমরাজধানীসু কীল়াপেন্তো বারাণসিযং উগ্গসেনরঞ্ঞো সন্তিকে কীল়াপেত্ৰা ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি অগমাসি. সো মণ্ডূকে মারেত্ৰা নাগরঞ্ঞো দেতি. নাগরাজা ‘‘পুনপ্পুনং মং নিস্সায মারেস্সতী’’তি ন খাদতি. অথস্স মধুলাজে অদাসি. তেপি ‘‘সচাহং গোচরং গণ্হিস্সামি, অন্তোপেল়াযমেৰ মরণং ভৰিস্সতী’’তি ন খাদতি.
২১. ব্রাহ্মণো মাসমত্তেন বারাণসিং পত্ৰা দ্ৰারগামকে তং কীল়াপেন্তো বহুধনং লভি. রাজাপি নং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘অম্হাকম্পি কীল়াপেহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, দেৰ, স্ৰে পন্নরসে তুম্হাকং কীল়াপেস্সামী’’তি আহ. রাজা ‘‘স্ৰে নাগরাজা রাজঙ্গণে নচ্চিস্সতি, মহাজনো সন্নিপতিত্ৰা পস্সতূ’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা পুনদিৰসে রাজঙ্গণং অলঙ্কারাপেত্ৰা ব্রাহ্মণং পক্কোসাপেসি. সো রতনপেল়ায মহাসত্তং নেত্ৰা ৰিচিত্তত্থরে পেল়ং ঠপেত্ৰা নিসীদি. রাজাপি পাসাদা ওরুয্হ মহাজনপরিৰুতো রাজাসনে নিসীদি. ব্রাহ্মণো মহাসত্তং নীহরিত্ৰা নচ্চাপেসি. মহাসত্তো তেন চিন্তিতচিন্তিতাকারং দস্সেসি. মহাজনো সকভাৰেন সন্ধারেতুং ন সক্কোতি. চেলুক্খেপসহস্সানি পৰত্তন্তি. বোধিসত্তস্স উপরি রতনৰস্সং ৰস্সি. তেন ৰুত্তং ‘‘তদাপি মং ধম্মচারি’’ন্তিআদি.
তত্থ তদাপীতি যদাহং চম্পেয্যকো নাগরাজা হোমি, তদাপি. ধম্মচারিন্তি দসকুসলকম্মপথধম্মং এৰ চরতি, ন অণুমত্তম্পি অধম্মন্তি ধম্মচারী. উপৰুট্ঠউপোসথন্তি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স অরিযুপোসথসীলস্স রক্খণৰসেন উপৰসিতউপোসথং. রাজদ্ৰারম্হি কীল়তীতি বারাণসিযং উগ্গসেনরঞ্ঞো গেহদ্ৰারে কীল়াপেতি.
২২. যং যং সো ৰণ্ণং চিন্তযীতি সো অহিতুণ্ডিকব্রাহ্মণো ‘‘যং যং নীলাদিৰণ্ণং হোতূ’’তি চিন্তেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘নীলং ৰ পীতলোহিত’’ন্তি. তত্থ নীলং ৰাতি ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো, গাথাসুখত্থং রস্সং কত্ৰা ৰুত্তো, তেন ৰাসদ্দেন ৰুত্তাৰসিট্ঠং ওদাতাদিৰণ্ণৰিসেসঞ্চেৰ ৰট্টাদিসণ্ঠানৰিসেসঞ্চ অণুংথূলাদিপমাণৰিসেসঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স চিত্তানুৰত্তন্তোতি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স চিত্তং অনুৰত্তন্তো. চিন্তিতসন্নিভোতি তেন চিন্তিতচিন্তিতাকারেন পেক্খজনস্স উপট্ঠহামীতি দস্সেতি.
২৩. ন কেৰলঞ্চ তেন চিন্তিতাকারদস্সনং এৰ ময্হং আনুভাৰো. অপি চ থলং করেয্যমুদকং, উদকম্পি থলং করেতি থলং মহাপথৰিং গহেত্ৰা উদকং, উদকম্পি গহেত্ৰা পথৰিং কাতুং সক্কুণেয্যং এৰং মহানুভাৰো চ. যদিহং তস্স কুপ্পেয্যন্তি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স অহং যদি কুজ্ঝেয্যং. খণেন ছারিকং করেতি কোধুপ্পাদক্খণে এৰ ভস্মং করেয্যং.
২৪. এৰং ভগৰা তদা অত্তনো উপ্পজ্জনকানত্থপটিবাহনে সমত্থতং দস্সেত্ৰা ইদানি যেন অধিপ্পাযেন তং পটিবাহনং ন কতং, তং দস্সেতুং ‘‘যদি চিত্তৰসী হেস্স’’ন্তিআদিমাহ.
তস্সত্থো – ‘‘অযং অহিতুণ্ডিকো মং অতিৰিয বাধতি, ন মে আনুভাৰং জানাতি, হন্দস্স মে আনুভাৰং দস্সেস্সামী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনমত্তেনাপি যদি চিত্তৰসী অভৰিস্সং, অথ সো ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরিস্সতি. অহং যথাসমাদিন্নতো পরিহাযিস্সামি সীলতো. তথা চ সতি সীলেন পরিহীনস্স খণ্ডিতসীলস্স য্ৰাযং মযা দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলতো পট্ঠায অভিপত্থিতো, উত্তমত্থো বুদ্ধভাৰো সো ন সিজ্ঝতি.
২৫. কামং ভিজ্জতুযং কাযোতি অযং চাতুমহাভূতিকো ওদনকুম্মাসূপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো কাযো কিঞ্চাপি ভিজ্জতু ৰিনস্সতু, ইধেৰ ইমস্মিং এৰ ঠানে মহাৰাতে খিত্তভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরীযতু, নেৰ সীলং পভিন্দেয্যং, ৰিকিরন্তে ভুসং ৰিযাতি সীলং পন উত্তমত্থসিদ্ধিযা হেতুভূতং ইমস্মিং কল়েৰরে ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরন্তেপি নেৰ ভিন্দেয্যং, কাযজীৰিতেসু নিরপেক্খো হুত্ৰা সীলপারমিংযেৰ পূরেমীতি চিন্তেত্ৰা তং তাদিসং দুক্খং তদা অধিৰাসেসিন্তি দস্সেতি.
অথ মহাসত্তস্স পন অহিতুণ্ডিকহত্থগতস্স মাসো পরিপূরি, এত্তকং কালং নিরাহারোৰ অহোসি. সুমনা ‘‘অতিচিরাযতি মে সামিকো, কো নু খো পৰত্তী’’তি পোক্খরণিং ওলোকেন্তী লোহিতৰণ্ণং উদকং দিস্ৰা ‘‘অহিতুণ্ডিকেন গহিতো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা ৰম্মিকসন্তিকং গন্ত্ৰা মহাসত্তস্স গহিতট্ঠানং কিলমিতট্ঠানঞ্চ দিস্ৰা রোদিত্ৰা কন্দিত্ৰা পচ্চন্তগামং গন্ত্ৰা পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা বারাণসিং গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে আকাসে রোদমানা অট্ঠাসি. মহাসত্তো নচ্চন্তোৰ আকাসং উল্লোকেন্তো তং দিস্ৰা লজ্জিতো পেল়ং পৰিসিত্ৰা নিপজ্জি.
রাজা তস্স পেল়ং পৰিট্ঠকালে ‘‘কিং নু খো কারণ’’ন্তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো তং আকাসে ঠিতং দিস্ৰা ‘‘কা নু ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা তস্সা নাগকঞ্ঞাভাৰং সুত্ৰা ‘‘নিস্সংসযং খো নাগরাজা ইমং দিস্ৰা লজ্জিতো পেল়ং পৰিট্ঠো, অযঞ্চ যথাদস্সিতো ইদ্ধানুভাৰো নাগরাজস্সেৰ, ন অহিতুণ্ডিকস্সা’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা ‘‘এৰং মহানুভাৰো অযং নাগরাজা, কথং নাম ইমস্স হত্থং গতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অযং ধম্মচারী সীলৰা নাগরাজা, চাতুদ্দসীপন্নরসীসু উপোসথং উপৰসন্তো অত্তনো সরীরং দানমুখে নিয্যাতেত্ৰা মহামগ্গসমীপে ৰম্মিকমত্থকে নিপজ্জতি, তত্থাযমেতেন গহিতো, ইমস্স দেৰচ্ছরাপটিভাগা অনেকসহস্সা ইত্থিযো, দেৰলোকসম্পত্তিসদিসা নাগভৰনসম্পত্তি, অযং মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো সকলপথৰিং পরিৰত্তেতুং সমত্থো, কেৰলং ‘সীলং মে ভিজ্জিস্সতী’তি এৰরূপং ৰিপ্পকারং দুক্খঞ্চ অনুভোতী’’তি চ সুত্ৰা সংৰেগপ্পত্তো তাৰদেৰ তস্স অহিতুণ্ডিকস্স ব্রাহ্মণস্স বহুং ধনং মহন্তঞ্চ যসং ইস্সরিযঞ্চ দত্ৰা – ‘‘হন্দ, ভো, ইমং নাগরাজানং ৰিস্সজ্জেহী’’তি ৰিস্সজ্জাপেসি.
মহাসত্তো নাগৰণ্ণং অন্তরধাপেত্ৰা মাণৰকৰণ্ণেন দেৰকুমারো ৰিয অট্ঠাসি. সুমনাপি আকাসতো ওতরিত্ৰা তস্স সন্তিকে অট্ঠাসি. নাগরাজা রঞ্ঞো অঞ্জলিং কত্ৰা ‘‘এহি, মহারাজ, ময্হং নিৰেসনং পস্সিতুং আগচ্ছাহী’’তি যাচি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘মুত্তো চম্পেয্যকো নাগো, রাজানং এতদব্রৰি;
‘নমো তে কাসিরাজত্থু, নমো তে কাসিৰড্ঢন;
অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হামি, পস্সেয্যং মে নিৰেসন’’ন্তি.
অথ রাজা তস্স নাগভৰনগমনং অনুজানি. মহাসত্তো তং সপরিসং গহেত্ৰা নাগভৰনং নেত্ৰা অত্তনো ইস্সরিযসম্পত্তিং দস্সেত্ৰা কতিপাহং তত্থ ৰসাপেত্ৰা ভেরিং চরাপেসি – ‘‘সব্বা রাজপরিসা যাৰদিচ্ছকং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিকং ধনং গণ্হতূ’’তি. রঞ্ঞো চ অনেকেহি সকটসতেহি ধনং পেসেসি. ‘‘মহারাজ, রঞ্ঞা নাম দানং দাতব্বং, সীলং রক্খিতব্বং, ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সব্বত্থ সংৰিদহিতব্বা’’তি দসহি রাজধম্মকথাহি ওৰদিত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. রাজা মহন্তেন যসেন নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা বারাণসিমেৰ গতো. ততো পট্ঠায কির জম্বুদীপতলে হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং জাতং. মহাসত্তো সীলানি রক্খিত্ৰা অন্ৰদ্ধমাসং উপোসথকম্মং কত্ৰা সপরিসো সগ্গপুরং পূরেসি.
তদা অহিতুণ্ডিকো দেৰদত্তো অহোসি, সুমনা রাহুলমাতা, উগ্গসেনো সারিপুত্তত্থেরো, চম্পেয্যকো নাগরাজা লোকনাথো.
তস্স ইধাপি যথারহং সেসপারমিযো নিদ্ধারেতব্বা. ইধ বোধিসত্তস্স অচ্ছরিযানুভাৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযা এৰাতি.
চম্পেয্যনাগচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চূল়বোধিচরিযাৰণ্ণনা
২৬. চতুত্থে চূল়বোধীতি মহাবোধিপরিব্বাজকত্তভাৰং উপাদায ইধ ‘‘চূল়বোধী’’তি সমঞ্ঞা আরোপিতা, ন পন ইমস্মিং এৰ জাতকে (জা. ১.১০.৪৯ আদযো) অত্তনো জেট্ঠভাতিকাদিনো মহাবোধিস্স সম্ভৰতোতি দট্ঠব্বং. সুসীলৰাতি সুট্ঠু সীলৰা, সম্পন্নসীলোতি অত্থো. ভৰং দিস্ৰান ভযতোতি কামাদিভৰং ভাযিতব্বভাৰেন পস্সিত্ৰা. নেক্খম্মন্তি এত্থ চ-সদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো, তেন ‘‘দিস্ৰানা’’তি পদং আকড্ঢীযতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – জাতিজরাব্যাধিমরণং অপাযদুক্খং অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি ইমেসং অট্ঠন্নং সংৰেগৰত্থূনং পচ্চৰেক্খণেন সব্বম্পি কামাদিভেদং ভৰং সংসারভযতো উপট্ঠহমানং দিস্ৰা নিব্বানং তস্স উপাযভূতা সমথৰিপস্সনা তদুপাযভূতা চ পব্বজ্জাতি ইদং তিৰিধম্পি নেক্খম্মং অনুস্সৰাদিসিদ্ধেন ঞাণচক্খুনা তপ্পটিপক্খতো দিস্ৰা তাপসপব্বজ্জূপগমনেন অনেকাদীনৰাকুলা গহট্ঠভাৰা অভিনিক্খমিত্ৰা গতোতি.
২৭. দুতিযিকাতি পোরাণদুতিযিকা, গিহিকালে পজাপতিভূতা. কনকসন্নিভাতি কঞ্চনসন্নিভত্তচা. ৰট্টে অনপেক্খাতি সংসারে নিরালযা. নেক্খম্মং অভিনিক্খমীতি নেক্খম্মত্থায গেহতো নিক্খমি, পব্বজীতি অত্থো.
২৮. আলযন্তি সত্তা এতেনাতি আলযো, তণ্হা, তদভাৰেন নিরালযা. ততো এৰ ঞাতীসু তণ্হাবন্ধনস্স ছিন্নত্তা ছিন্নবন্ধু. এৰং গিহিবন্ধনাভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি পব্বজিতানম্পি কেসঞ্চি যং হোতি বন্ধনং, তস্সাপি অভাৰং দস্সেতুং ‘‘অনপেক্খা কুলে গণে’’তি ৰুত্তং. তত্থ কুলেতি উপট্ঠাককুলে. গণেতি তাপসগণে, সেসা ব্রহ্মচারিনোতি ৰুচ্চন্তি. উপাগমুন্তি উভোপি মযং উপাগমিম্হা.
২৯. তত্থাতি বারাণসিসামন্তে. নিপকাতি পঞ্ঞৰন্তো. নিরাকুলেতি জনসঞ্চাররহিতত্তা জনেহি অনাকুলে, অপ্পসদ্দেতি মিগপক্খীনং উট্ঠাপনতো তেসং ৰস্সিতসদ্দেনাপি ৰিরহিতত্তা অপ্পসদ্দে. রাজুয্যানে ৰসামুভোতি বারাণসিরঞ্ঞো উয্যানে মযং উভো জনা তদা ৰসাম.
তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – অতীতে ইমস্মিং এৰ ভদ্দকপ্পে বোধিসত্তো ব্রহ্মলোকতো চৰিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং কাসিগামে একস্স মহাৰিভৰস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণসমযে ‘‘বোধিকুমারো’’তি নামং করিংসু. ৰযপ্পত্তকালে পনস্স তক্কসিলং গন্ত্ৰা সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা পচ্চাগতস্স অনিচ্ছমানকস্সেৰ মাতাপিতরো সমজাতিকং কুলকুমারিকং আনেসুং. সাপি ব্রহ্মলোকচুতাৰ উত্তমরূপধরা দেৰচ্ছরাপটিভাগা. তেসং অনিচ্ছমানানং এৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰাহৰিৰাহং করিংসু. উভিন্নম্পি পন নেসং কিলেসমুদাচারো ন ভূতপুব্বো, সারাগৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকনম্পি নাহোসি, কা পন কথা ইতরসংসগ্গে. এৰং পরিসুদ্ধসীলা অহেসুং.
অপরভাগে মহাসত্তো মাতাপিতূসু কালংকতেসু তেসং সরীরকিচ্চং কত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং ইমং অসীতিকোটিধনং গহেত্ৰা সুখেন জীৰাহী’’তি আহ. ‘‘ত্ৰং পন অয্যপুত্তা’’তি? ‘‘ময্হং ধনেন কিচ্চং নত্থি, পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘কিং পন পব্বজ্জা ইত্থীনম্পি ন ৰট্টতী’’তি? ‘‘ৰট্টতি, ভদ্দে’’তি. ‘‘তেন হি ময্হম্পি ধনেন কিচ্চং নত্থি, অহম্পি পব্বজিস্সামী’’তি. তে উভোপি সব্বং ৰিভৰং পরিচ্চজিত্ৰা মহাদানং দত্ৰা নিক্খমিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা পব্বজিত্ৰা উঞ্ছাচরিযায ফলাফলেহি যাপেন্তা পব্বজ্জাসুখেনেৰ দস সংৰচ্ছরানি ৰসিত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায জনপদচারিকং চরন্তা অনুপুব্বেন বারাণসিং পত্ৰা রাজুয্যানে ৰসিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘রাজুয্যানে ৰসামুভো’’তি.
৩০. অথেকদিৰসং রাজা উয্যানকীল়ং গতো. উয্যানস্স একপস্সে পব্বজ্জাসুখেন ৰীতিনামেন্তানং তেসং সমীপট্ঠানং গন্ত্ৰা পরমপাসাদিকং উত্তমরূপধরং পরিব্বাজিকং ওলোকেন্তো কিলেসৰসেন পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৰা বোধিসত্তং ‘‘অযং তে পরিব্বাজিকা কিং হোতী’’তি পুচ্ছি. তেন ‘‘ন চ কিঞ্চি হোতি, কেৰলং একপব্বজ্জায পব্বজিতা, অপি চ খো পন গিহিকালে পাদপরিচারিকা অহোসী’’তি ৰুত্তে রাজা ‘‘অযং কিরেতস্স ন কিঞ্চি হোতি, অপি চ খো পনস্স গিহিকালে পাদপরিচারিকা অহোসি, যংনূনাহং ইমং অন্তেপুরং পৰেসেয্যং, তেনেৰস্স ইমিস্সা পটিপত্তিং জানিস্সামী’’তি অন্ধবালো তত্থ অত্তনো পটিবদ্ধচিত্তং নিৰারেতুং অসক্কোন্তো অঞ্ঞতরং পুরিসং আণাপেসি ‘‘ইমং পরিব্বাজিকং রাজনিৰেসনং নেহী’’তি.
সো তস্স পটিস্সুণিত্ৰা ‘‘অধম্মো লোকে ৰত্ততী’’তিআদীনি ৰত্ৰা পরিদেৰমানং এৰ তং আদায পাযাসি. বোধিসত্তো তস্সা পরিদেৰনসদ্দং সুত্ৰা একৰারং ওলোকেত্ৰা পুন ন ওলোকেসি. ‘‘সচে পনাহং ৰারেস্সামি, তেসু চিত্তং পদোসেত্ৰা ময্হং সীলস্স অন্তরাযো ভৰিস্সতী’’তি সীলপারমিংযেৰ আৰজ্জেন্তো নিসীদি. তেন ৰুত্তং ‘‘উয্যানদস্সনং গন্ত্ৰা, রাজা অদ্দস ব্রাহ্মণি’’ন্তিআদি.
তত্থ তুয্হেসা কা কস্স ভরিযাতি তুয্হং তৰ এসা কা, কিং ভরিযা, উদাহু ভগিনী ৰা সমানা কস্স অঞ্ঞস্স ভরিযা.
৩১. ন ময্হং ভরিযা এসাতি কামঞ্চেসা ময্হং গিহিকালে ভরিযা অহোসি, পব্বজিতকালতো পট্ঠায ন ময্হং ভরিযা এসা, নাপি অহং এতিস্সা সামিকো, কেৰলং পন সহধম্মা একসাসনী, অহম্পি পরিব্বাজকো অযম্পি পরিব্বাজিকাতি সমানধম্মা পরিব্বাজকসাসনেন একসাসনী, সব্রহ্মচারিনীতি অত্থো.
৩২. তিস্সা সারত্তগধিতোতি কামরাগেন সারত্তো হুত্ৰা পটিবদ্ধো. গাহাপেত্ৰান চেটকেতি চেটকেহি গণ্হাপেত্ৰা চেটকে ৰা অত্তনো রাজপুরিসে আণাপেত্ৰা তং পরিব্বাজিকং গণ্হাপেত্ৰা. নিপ্পীল়যন্তো বলসাতি তং অনিচ্ছমানং এৰ আকড্ঢনপরিকড্ঢনাদিনা নিপ্পীল়যন্তো বাধেন্তো, তথাপি অগচ্ছন্তিং বলসা বলক্কারেন রাজপুরিসেহি গণ্হাপেত্ৰা অত্তনো অন্তেপুরং পৰেসেসি.
৩৩. ওদপত্তকিযাতি উদকপত্তং আমসিত্ৰা গহিতভরিযা ওদপত্তিকা নাম, ইদং ৰচনং পুরাণদুতিযিকাভাৰেন উপলক্খণমত্তং দট্ঠব্বং, সা পনস্স ব্রাহ্মণৰিৰাহৰসেন মাতাপিতূহি সম্পটিপাদিতা, ‘‘ওদপত্তকিযা’’তি চ ভাৰেনভাৰলক্খণে ভুম্মং. সহজাতি পব্বজ্জাজাতিৰসেন সহজাতা, তেনেৰাহ ‘‘একসাসনী’’তি. ‘‘একসাসনী’’তি চ ইদং ভুম্মত্থে পচ্চত্তং, একসাসনিযাতি অত্থো. নযন্তিযাতি নীযন্তিযা. কোপো মে উপপজ্জথাতি অযং তে গিহিকালে ভরিযা ব্রাহ্মণী সীলৰতী, পব্বজিতকালে চ সব্রহ্মচারিনীভাৰতো সহজাতা ভগিনী, সা তুয্হং পুরতো বলক্কারেন আকড্ঢিত্ৰা নীযতি. ‘‘বোধিব্রাহ্মণ, কিং তে পুরিসভাৰ’’ন্তি পুরিসমানেন উস্সাহিতো চিরকালসযিতো ৰম্মিকবিলতো কেনচি পুরিসেন ঘট্টিতো ‘‘সুসূ’’তি ফণং করোন্তো আসিৰিসো ৰিয মে চিত্ততো কোপো সহসা ৰুট্ঠাসি.
৩৪-৫. সহকোপে সমুপ্পন্নেতি কোপুপ্পত্তিযা সহ, তস্স উপ্পত্তিসমনন্তরমেৰাতি অত্থো. সীলব্বতমনুস্সরিন্তি অত্তনো সীলপারমিং আৰজ্জেসিং. তত্থেৰ কোপং নিগ্গণ্হিন্তি তস্মিং এৰ আসনে যথানিসিন্নোৰ তং কোপং নিৰারেসিং. নাদাসিং ৰড্ঢিতূপরীতি ততো একৰারুপ্পত্তিতো উপরি উদ্ধং ৰড্ঢিতুং ন অদাসিং. ইদং ৰুত্তং হোতি – কোপে উপ্পন্নমত্তে এৰ ‘‘ননু ত্ৰং, বোধিপরিব্বাজক, সব্বপারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিতুকামো, তস্স তে কিমিদং সীলমত্তেপি উপক্খলনং, তযিদং গুন্নং খুরমত্তোদকে ওসীদন্তস্স মহাসমুদ্দস্স পরতীরং গণ্হিতুকামতা ৰিয হোতী’’তি অত্তানং পরিভাসিত্ৰা পটিসঙ্খানবলেন তস্মিং এৰ খণে কোপং নিগ্গহেত্ৰা পুন উপ্পজ্জনৰসেনস্স ৰড্ঢিতুং ন অদাসিন্তি. তেনেৰাহ ‘‘যদি নং ব্রাহ্মণি’’ন্তিআদি.
তস্সত্থো – তং পরিব্বাজিকং ব্রাহ্মণিং সো রাজা ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি তিণ্হাযপি নিসিতায সত্তিযা কোট্টেয্য, খণ্ডাখণ্ডিকং যদি ছিন্দেয্য, এৰং সন্তেপি সীলং অত্তনো সীলপারমিং নেৰ ভিন্দেয্যং. কস্মা? বোধিযা এৰ কারণা, সব্বত্থ অখণ্ডিতসীলেনেৰ সক্কা সম্মাসম্বোধিং পাপুণিতুং, ন ইতরেনাতি.
৩৬. ন মে সা ব্রাহ্মণী দেস্সাতি সা ব্রাহ্মণী জাতিযা গোত্তেন কুলপ্পদেসেন আচারসম্পত্তিযা চিরপরিচযেন পব্বজ্জাদিগুণসম্পত্তিযা চাতি সব্বপ্পকারেন ন মে দেস্সা ন অপ্পিযা, এতিস্সা মম অপ্পিযভাৰো কোচি নত্থি. নপি মে বলং ন ৰিজ্জতীতি ময্হম্পি বলং ন ন ৰিজ্জতি, অত্থি এৰ. অহং নাগবলো থামসম্পন্নো, ইচ্ছমানো সহসা ৰুট্ঠহিত্ৰা তং আকড্ঢন্তে পুরিসে নিপ্পোথেত্ৰা তং গহেত্ৰা যথিচ্ছিতট্ঠানং গন্তুং সমত্থোতি দস্সেতি. সব্বঞ্ঞুতং পিযং ময্হন্তি ততো পরিব্বাজিকতো সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ ময্হং পিযং. তস্মা সীলানুরক্খিস্সন্তি তেন কারণেন সীলমেৰ অনুরক্খিস্সং.
অথ সো রাজা উয্যানে পপঞ্চং অকত্ৰাৰ সীঘতরং গন্ত্ৰা তং পরিব্বাজিকং পক্কোসাপেত্ৰা মহন্তেন যসেন নিমন্তেসি. সা যসস্স অগুণং পব্বজ্জায গুণং অত্তনো বোধিসত্তস্স চ মহন্তং ভোগক্খন্ধং পহায সংৰেগেন পব্বজিতভাৰঞ্চ কথেসি. রাজা কেনচি পরিযাযেন তস্সা মনং অলভন্তো চিন্তেসি – ‘‘অযং পরিব্বাজিকা সীলৰতী কল্যাণধম্মা, সোপি পরিব্বাজকো ইমায আকড্ঢিত্ৰা নীযমানায ন কিঞ্চি ৰিপ্পকারং দস্সেসি, সব্বত্থ নিরপেক্খচিত্তো, ন খো পন মেতং পতিরূপং, যং এৰরূপেসু গুণৰন্তেসু ৰিপ্পকারো, যংনূনাহং ইমং পরিব্বাজিকং গহেত্ৰা উয্যানং গন্ত্ৰা ইমং, তঞ্চ পরিব্বাজকং খমাপেয্য’’ন্তি? এৰং পন চিন্তেত্ৰা ‘‘পরিব্বাজিকং উয্যানং আনেথা’’তি পুরিসে আণাপেত্ৰা সযং পঠমতরং গন্ত্ৰা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ভো পব্বজিত, কিং মযা তায পরিব্বাজিকায নীযমানায কোপো তে উপ্পজ্জিত্থা’’তি. মহাসত্তো আহ –
‘‘উপ্পজ্জি মে ন মুচ্চিত্থ, ন মে মুচ্চিত্থ জীৰতো;
রজংৰ ৰিপুলা ৰুট্ঠি, খিপ্পমেৰ নিৰারযি’’ন্তি. (জা. ১.১০.৫২);
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘কিং নু খো এস কোপমেৰ সন্ধায ৰদতি, উদাহু অঞ্ঞং কিঞ্চি সিপ্পাদিক’’ন্তি চিন্তেত্ৰা পুন পুচ্ছি –
‘‘কিং তে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কিং তে নো মুচ্চি জীৰতো;
রজংৰ ৰিপুলা ৰুট্ঠি, কতমং তং নিৰারযী’’তি. (জা. ১.১০.৫৩);
তত্থ উপ্পজ্জীতি একৰারং উপ্পজ্জি, ন পুন উপ্পজ্জি. ন মুচ্চিত্থাতি কাযৰচীৰিকারুপ্পাদনৰসেন পন ন মুচ্চিত্থ, ন নং বহি পৰত্তিতুং ৰিস্সজ্জেসিন্তি অত্থো. রজংৰ ৰিপুলা ৰুট্ঠীতি যথা নাম গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে উপ্পন্নং রজং ৰিপুলা অকালৰুট্ঠিধারা ঠানসো নিৰারেতি, এৰং তং ৰূপসমেন্তো নিৰারযিং, নিৰারেসিন্তি অত্থো.
অথস্স মহাপুরিসো নানপ্পকারেন কোধে আদীনৰং পকাসেন্তো –
‘‘যম্হি জাতে ন পস্সতি, অজাতে সাধু পস্সতি;
সো মে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কোধো দুম্মেধগোচরো.
‘‘যেন জাতেন নন্দন্তি, অমিত্তা দুক্খমেসিনো;
সো মে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কোধো দুম্মেধগোচরো.
‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানম্হি, সদত্থং নাৰবুজ্ঝতি;
সো মে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কোধো দুম্মেধগোচরো.
‘‘যেনাভিভূতো কুসলং জহাতি, পরক্করে ৰিপুলঞ্চাপি অত্থং;
স ভীমসেনো বলৰা পমদ্দী, কোধো মহারাজা ন মে অমুচ্চথ.
‘‘কট্ঠস্মিং মন্থমানস্মিং, পাৰকো নাম জাযতি;
তমেৰ কট্ঠং ডহতি, যস্মা সো জাযতে গিনি.
‘‘এৰং মন্দস্স পোসস্স, বালস্স অৰিজানতো;
সারম্ভা জাযতে কোধো, সপি তেনেৰ ডয্হতি.
‘‘অগ্গীৰ তিণকট্ঠস্মিং, কোধো যস্স পৰড্ঢতি;
নিহীযতি তস্স যসো, কাল়পক্খেৰ চন্দিমা.
‘‘অনিন্ধো ধূমকেতূৰ, কোধো যস্সূপসম্মতি;
আপূরতি তস্স যসো, সুক্কপক্খেৰ চন্দিমা’’তি. (জা. ১.১০.৫৪-৬১) –
ইমাহি গাথাহি ধম্মং দেসেসি.
তত্থ ন পস্সতীতি অত্তত্থম্পি ন পস্সতি, পগেৰ পরত্থং. সাধু পস্সতীতি অত্তত্থং পরত্থং উভযত্থঞ্চ সম্মদেৰ পস্সতি. দুম্মেধগোচরোতি নিপ্পঞ্ঞানং ৰিসযভূতো, নিপ্পঞ্ঞো ৰা গোচরো আহারো ইন্ধনং এতস্সাতি দুম্মেধগোচরো. দুক্খমেসিনোতি দুক্খং ইচ্ছন্তা. সদত্থন্তি অত্তনো অত্থং ৰুড্ঢিং. পরক্করেতি অপনেয্য ৰিনাসেয্য. সভীমসেনোতি সো ভীমায ভযজননিযা মহতিযা কিলেসসেনায সমন্নাগতো. পমদ্দীতি বলৰভাৰেন সত্তে পমদ্দনসীলো. ন মে অমুচ্চথাতি মম সন্তিকা মোক্খং ন লভি, অব্ভন্তরে এৰ দমিতো, নিব্বিসেৰনো কতোতি অত্থো. খীরং ৰিয ৰা মুহুত্তং দধিভাৰেন চিত্তেন পতিট্ঠহিত্থাতিপি অত্থো.
মন্থমানস্মিন্তি অরণিসহিতে মথিযমানে. ‘‘মথমানস্মি’’ন্তিপি পাঠো. যস্মাতি যতো কট্ঠা. গিনীতি অগ্গি. বালস্স অৰিজানতোতি বালস্স অজানন্তস্স. সারম্ভা জাযতেতি করণুত্তরিযকরণলক্খণা সারম্ভা অরণিমন্থনতো ৰিয পাৰকো কোধো জাযতে. সপি তেনেৰাতি সোপি বালো তেনেৰ কোধেন কট্ঠং ৰিয অগ্গিনা ডয্হতি. অনিন্ধো ধূমকেতূৰাতি অনিন্ধনো অগ্গি ৰিয. তস্সাতি তস্স অধিৰাসনখন্তিযা সমন্নাগতস্স পুগ্গলস্স সুক্কপক্খে চন্দো ৰিয লদ্ধো, যসো অপরাপরং আপূরতীতি.
রাজা মহাসত্তস্স ধম্মকথং সুত্ৰা মহাপুরিসং পরিব্বাজিকম্পি রাজগেহতো আগতং খমাপেত্ৰা ‘‘তুম্হে পব্বজ্জাসুখং অনুভৰন্তা ইধেৰ উয্যানে ৰসথ, অহং ৰো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পক্কামি. তে উভোপি তত্থেৰ ৰসিংসু. অপরভাগে পরিব্বাজিকা কালমকাসি. বোধিসত্তো হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা আযুপরিযোসানে ব্রহ্মলোকপরাযনো অহোসি.
তদা পরিব্বাজিকা রাহুলমাতা অহোসি, রাজা আনন্দত্থেরো, বোধিপরিব্বাজকো লোকনাথো.
তস্স ইধাপি যথারহং সেসপারমিযো নিদ্ধারেতব্বা. তথা মহন্তং ভোগক্খন্ধং মহন্তঞ্চ ঞাতিপরিৰট্টং পহায মহাভিনিক্খমনসদিসং গেহতো নিক্খমনং, তথা নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতস্স বহুজনসম্মতস্স সতো পরমপ্পিচ্ছতায কুলেসু চ গণেসু চ অলগ্গতা, অচ্চন্তমেৰ লাভসক্কারজিগুচ্ছায পৰিৰেকাভিরতি, অতিসযৰতী চ অভিসল্লেখৰুত্তি, তথারূপায সীলৰতিযা কল্যাণধম্মায পরিব্বাজিকায অননুঞ্ঞাতা অত্তনো পুরতো বলক্কারেন পরামসিযমানায সীলপারমিং আৰজ্জেত্ৰা ৰিকারানাপত্তি, কতাপরাধে চ তস্মিং রাজিনি উপগতে হিতচিত্ততং মেত্তচিত্ততং উপট্ঠপেত্ৰা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকেহি সমনুসাসনন্তি এৰমাদযো ইধ মহাপুরিসস্স গুণানুভাৰা ৰিভাৰেতব্বা. তেনেতং ৰুচ্চতি ‘‘এৰং অচ্ছরিযা হেতে…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
চূল়বোধিচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মহিংসরাজচরিযাৰণ্ণনা
৩৭. পঞ্চমে মহিংসো পৰনচারকোতি মহাৰনচারী ৰনমহিংসো যদা হোমীতি যোজনা. পৰড্ঢকাযোতি ৰযসম্পত্তিযা অঙ্গপচ্চঙ্গানঞ্চ থূলভাৰেন অভিৰড্ঢকাযো. বলৰাতি মহাবলো থামসম্পন্নো. মহন্তোতি ৰিপুলসরীরো. হত্থিকলভপ্পমাণো কির তদা বোধিসত্তস্স কাযো হোতি. ভীমদস্সনোতি মহাসরীরতায ৰনমহিংসজাতিতায চ সীলং অজানন্তানং ভযং জননতো ভযানকদস্সনো.
৩৮. পব্ভারেতি ওলম্বকসিলাকুচ্ছিযং. দকাসযেতি জলাসযসমীপে. হোতেত্থ ঠানন্তি এত্থ মহাৰনে যো কোচি পদেসো ৰনমহিংসানং তিট্ঠনট্ঠানং হোতি. তহিং তহিন্তি তত্থ তত্থ.
৩৯. ৰিচরন্তোতি ৰিহারফাসুকং ৰীমংসিতুং ৰিচরন্তো. ঠানং অদ্দস ভদ্দকন্তি এৰং ৰিচরন্তো তস্মিং মহারঞ্ঞে ভদ্দকং ময্হং ফাসুকং রুক্খমূলট্ঠানং অদ্দক্খিং. দিস্ৰা চ তং ঠানং উপগন্ত্ৰান, তিট্ঠামি চ সযামি চ গোচরং গহেত্ৰা দিৰা তং রুক্খমূলট্ঠানং গন্ত্ৰা ঠানসযনেহি ৰীতিনামেমীতি দস্সেতি.
৪০. তদা কির বোধিসত্তো হিমৰন্তপ্পদেসে মহিংসযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো থামসম্পন্নো মহাসরীরো হত্থিকলভপ্পমাণো পব্বতপাদপব্ভারগিরিদুগ্গৰনঘটাদীসু ৰিচরন্তো একং ফাসুকং মহারুক্খমূলং দিস্ৰা গোচরং গহেত্ৰা দিৰা তত্থ ৰসতি. অথেকো লোলমক্কটো রুক্খা ওতরিত্ৰা মহাসত্তস্স পিট্ঠিং অভিরুহিত্ৰা উচ্চারপস্সাৰং কত্ৰা সিঙ্গেসু গণ্হিত্ৰা ওলম্বন্তো নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা দোলাযন্তো কীল়ি. বোধিসত্তো খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পদায তং তস্স অনাচারং ন মনসাকাসি. মক্কটো পুনপ্পুনং তথেৰ করোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অথেত্থ কপি মাগন্ত্ৰা’’তিআদি.
তত্থ কপি মাগন্ত্ৰাতি কপি আগন্ত্ৰা, ম-কারো পদসন্ধিকরো. পাপোতি লামকো. অনরিযোতি অনযে ইরিযনেন অযে চ ন ইরিযনেন অনরিযো, নিহীনাচারোতি অত্থো. লহূতি লোলো. খন্ধেতি খন্ধপ্পদেসে. মুত্তেতীতি পস্সাৰং করোতি. ওহদেতীতি করীসং ওস্সজ্জতি. তন্তি তং মং, তদা মহিংসভূতং মং.
৪১. সকিম্পি দিৰসন্তি একদিৰসম্পি দূসেতি মং সব্বকালম্পি. তেনাহ ‘‘দূসেতি মং সব্বকাল’’ন্তি. ন কেৰলঞ্চ দুতিযততিযচতুত্থদিৰসমত্তং, অথ খো সব্বকালম্পি মং পস্সাৰাদীহি দূসেতি. যদা যদা মুত্তাদীনি কাতুকামো, তদা তদা ময্হমেৰ উপরি করোতীতি দস্সেতি. উপদ্দুতোতি বাধিতো, তেন সিঙ্গেসু ওলম্বনাদিনা মুত্তাদিঅসুচিমক্খণেন তস্স চ অপহরণত্থং অনেকৰারং সিঙ্গকোটীহি ৰালগ্গেন চ অনেকৰারং কদ্দমপংসুমিস্সকং উদকং সিঞ্চিত্ৰা ধোৰনেন চ নিপ্পীল়িতো হোমীতি অত্থো.
৪২. যক্খোতি তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা. মং ইদমব্রৰীতি রুক্খক্খন্ধে ঠত্ৰা ‘‘মহিংসরাজ, কস্মা ইমস্স দুট্ঠমক্কটস্স অৰমানং সহসী’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তো নাসেহেতং ছৰং পাপং , সিঙ্গেহি চ খুরেহি চাতি ইদং ৰচনং মং অভাসি.
৪৩. এৰং ৰুত্তে তদা যক্খেতি তদা তস্মিং কালে তস্মিং যক্খে এৰং ৰুত্তে সতি. অহং তং ইদমব্রৰিন্তি অহং তং যক্খং ইদং ইদানি ৰক্খমানং অব্রৰিং অভাসিং. কুণপেনাতি কিলেসাসুচিপগ্ঘরণেন সুচিজাতিকানং সাধূনং পরমজিগুচ্ছনীযতায অতিদুগ্গন্ধৰাযনেন চ কুণপসদিসতায কুণপেন. পাপেনাতি পাণাতিপাতপাপেন. অনরিযেনাতি অনরিযানং অসাধূনং মাগৰিকনেসাদাদীনং হীনপুরিসানং ধম্মত্তা অনরিযেন, কিং কেন কারণেন, ত্ৰং দেৰতে মং মক্খেসি, অযুত্তং তযা ৰুত্তং মং পাপে নিযোজেন্তিযাতি দস্সেতি.
৪৪. ইদানি তস্মিং পাপধম্মে আদীনৰং পকাসেন্তো ‘‘যদিহ’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – ভদ্দে দেৰতে, অহং তস্স যদি কুজ্ঝেয্যং, ততোপি লামকতরো ভৰেয্যং. যেন হি অধম্মচরণেন সো বালমক্কটো নিহীনো নাম জাতো, সচে পনাহং ততোপি বলৰতরং পাপধম্মং চরেয্যং, ননু তেন ততো পাপতরো ভৰেয্যং, অট্ঠানঞ্চেতং যদিহং ইধলোকপরলোকং তদুত্তরি চ জানিত্ৰা ঠিতো একন্তেনেৰ পরহিতায পটিপন্নো এৰরূপং পাপধম্মং চরেয্যন্তি. কিঞ্চ ভিয্যো – সীলঞ্চ মে পভিজ্জেয্যাতি অহঞ্চেৰ খো পন এৰরূপং পাপং করেয্যং, ময্হং সীলপারমী খণ্ডিতা সিযা. ৰিঞ্ঞূ চ গরহেয্যু মন্তি পণ্ডিতা চ দেৰমনুস্সা মং গরহেয্যুং ‘‘পস্সথ, ভো, অযং বোধিসত্তো বোধিপরিযেসনং চরমানো এৰরূপং পাপং অকাসী’’তি.