৩. যুধঞ্জযৰগ্গো

১. যুধঞ্জযচরিযাৰণ্ণনা

১. ততিযৰগ্গস্স পঠমে অমিতযসোতি অপরিমিতপরিৰারৰিভৰো. রাজপুত্তো যুধঞ্জযোতি রম্মনগরে সব্বদত্তস্স নাম রঞ্ঞো পুত্তো নামেন যুধঞ্জযো নাম.

অযঞ্হি বারাণসী উদযজাতকে (জা. ১.১১.৩৭ আদযো) সুরুন্ধননগরং নাম জাতা. চূল়সুতসোমজাতকে (জা. ২.১৭.১৯৫ আদযো) সুদস্সনং নাম, সোণনন্দজাতকে (জা. ২.২০.৯২ আদযো) ব্রহ্মৰড্ঢনং নাম, খণ্ডহালজাতকে(জা. ২.২২.৯৮২ আদযো) পুপ্ফৰতী নাম, ইমস্মিং পন যুধঞ্জযজাতকে (জা. ১.১১.৭৩ আদযো) রম্মনগরং নাম অহোসি, এৰমস্স কদাচি নামং পরিৰত্ততি. তেন ৰুত্তং – ‘‘রাজপুত্তোতি রম্মনগরে সব্বদত্তস্স নাম রঞ্ঞো পুত্তো’’তি. তস্স পন রঞ্ঞো পুত্তসহস্সং অহোসি. বোধিসত্তো জেট্ঠপুত্তো, তস্স রাজা উপরজ্জং অদাসি. সো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ দিৰসে দিৰসে মহাদানং পৰত্তেসি. এৰং গচ্ছন্তে কালে বোধিসত্তো একদিৰসং পাতোৰ রথৰরং অভিরুহিত্ৰা মহন্তেন সিরিৰিভৰেন উয্যানকীল়ং গচ্ছন্তো রুক্খগ্গতিণগ্গসাখগ্গমক্কটকসুত্তজালাদীসু মুত্তাজালাকারেন লগ্গে উস্সাৰবিন্দূ দিস্ৰা ‘‘সম্ম সারথি, কিং নামেত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘এতে, দেৰ, হিমসমযে পতনকউস্সাৰবিন্দূ নামা’’তি সুত্ৰা দিৰসভাগং উয্যানে কীল়িত্ৰা সাযন্হকালে পচ্চাগচ্ছন্তো তে অদিস্ৰা ‘‘সম্ম সারথি, কহং তে উস্সাৰবিন্দূ, ন তে ইদানি পস্সামী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘দেৰ, সূরিযে উগ্গচ্ছন্তে সব্বে ভিজ্জিত্ৰা ৰিলযং গচ্ছন্তী’’তি সুত্ৰা ‘‘যথা ইমে উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তি, এৰং ইমেসং সত্তানং জীৰিতসঙ্খারাপি তিণগ্গে উস্সাৰবিন্দুসদিসাৰ, তস্মা মযা ব্যাধিজরামরণেহি অপীল়িতেনেৰ মাতাপিতরো আপুচ্ছিত্ৰা পব্বজিতুং ৰট্টতী’’তি উস্সাৰবিন্দুমেৰ আরম্মণং কত্ৰা আদিত্তে ৰিয তযো ভৰে পস্সন্তো অত্তনো গেহং আগন্ত্ৰা অলঙ্কতপটিযত্তায ৰিনিচ্ছযসালায নিসিন্নস্স পিতু সন্তিকমেৰ গন্ত্ৰা পিতরং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতো পব্বজ্জং যাচি. তেন ৰুত্তং –

‘‘উস্সাৰবিন্দুং সূরিযাতপে, পতিতং দিস্ৰান সংৰিজিং.

২. ‘‘তঞ্ঞেৰাধিপতিং কত্ৰা, সংৰেগমনুব্রূহযিং;

মাতাপিতূ চ ৰন্দিত্ৰা, পব্বজ্জমনুযাচহ’’ন্তি.

তত্থ সূরিযাতপেতি সূরিযাতপহেতু, সূরিযরস্মিসম্ফস্সনিমিত্তং. ‘‘সূরিযাতপেনা’’তিপি পাঠো. পতিতং দিস্ৰানাতি ৰিনট্ঠং পস্সিত্ৰা, পুব্বে রুক্খগ্গাদীসু মুত্তাজালাদিআকারেন লগ্গং হুত্ৰা দিস্সমানং সূরিযরস্মিসম্ফস্সেন ৰিনট্ঠং পঞ্ঞাচক্খুনা ওলোকেত্ৰা. সংৰিজিন্তি যথা এতানি, এৰং সত্তানং জীৰিতানিপি লহুং লহুং ভিজ্জমানসভাৰানীতি অনিচ্চতামনসিকারৰসেন সংৰেগমাপজ্জিং.

তঞ্ঞেৰাধিপতিং কত্ৰা, সংৰেগমনুব্রূহযিন্তি তঞ্ঞেৰ উস্সাৰবিন্দূনং অনিচ্চতং অধিপতিং মুখং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং কত্ৰা তথেৰ সব্বসঙ্খারানং ইত্তরট্ঠিতিকতং পরিত্তকালতং মনসিকরোন্তো একৰারং উপ্পন্নং সংৰেগং পুনপ্পুনং উপ্পাদনেন অনুৰড্ঢেসিং. পব্বজ্জমনুযাচহন্তি ‘‘তিণগ্গে উস্সাৰবিন্দূ ৰিয ন চিরট্ঠিতিকে সত্তানং জীৰিতে মযা ব্যাধিজরামরণেহি অনভিভূতেনেৰ পব্বজিত্ৰা যত্থ এতানি ন সন্তি, তং অমতং মহানিব্বানং গৰেসিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা মাতাপিতরো উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পব্বজ্জং মে অনুজানাথা’’তি তে অহং পব্বজ্জং যাচিং. এৰং মহাসত্তেন পব্বজ্জায যাচিতায সকলনগরে মহন্তং কোলাহলমহোসি – ‘‘উপরাজা কির যুধঞ্জযো পব্বজিতুকামো’’তি.

তেন চ সমযেন কাসিরট্ঠৰাসিনো রাজানং দট্ঠুং আগন্ত্ৰা রম্মকে পটিৰসন্তি. তে সব্বেপি সন্নিপতিংসু. ইতি সপরিসো রাজা নেগমা চেৰ জানপদা চ বোধিসত্তস্স মাতা দেৰী চ সব্বে চ ওরোধা মহাসত্তং ‘‘মা খো ত্ৰং, তাত কুমার, পব্বজী’’তি নিৰারেসুং. তত্থ রাজা ‘‘সচে তে কামেহি ঊনং, অহং তে পরিপূরযামি, অজ্জেৰ রজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি আহ. তস্স মহাসত্তো –

‘‘মা মং দেৰ নিৰারেহি, পব্বজন্তং রথেসভ;

মাহং কামেহি সম্মত্তো, জরায ৰসমন্ৰগূ’’তি. (জা. ১.১১.৭৭) –

অত্তনো পব্বজ্জাছন্দমেৰ ৰত্ৰা তং সুত্ৰা সদ্ধিং ওরোধেহি মাতুযা করুণং পরিদেৰন্তিযা –

‘‘উস্সাৰোৰ তিণগ্গম্হি, সূরিযুগ্গমনং পতি;

এৰমাযু মনুস্সানং, মা মং অম্ম নিৰারযা’’তি. (জা. ১.১১.৭৯) –

অত্তনো পব্বজ্জাকারণং কথেত্ৰা নানপ্পকারং তেহি যাচিযমানোপি অভিসংৰড্ঢমানসংৰেগত্তা অনোসক্কিতমানসো পিযতরে মহতি ঞাতিপরিৰট্টে উল়ারে রাজিস্সরিযে চ নিরপেক্খচিত্তো পব্বজি. তেন ৰুত্তং –

৩. ‘‘যাচন্তি মং পঞ্জলিকা, সনেগমা সরট্ঠকা;

অজ্জেৰ পুত্ত পটিপজ্জ, ইদ্ধং ফীতং মহামহিং.

৪. ‘‘সরাজকে সহোরোধে, সনেগমে সরট্ঠকে;

করুণং পরিদেৰন্তে, অনপেক্খো পরিচ্চজি’’ন্তি.

তত্থ পঞ্জলিকাতি পগ্গহিতঅঞ্জলিকা. সনেগমা সরট্ঠকাতি নেগমেহি চেৰ রট্ঠৰাসীহি চ সদ্ধিং সব্বে রাজপুরিসা ‘‘মা খো, ত্ৰং দেৰ, পব্বজী’’তি মং যাচন্তি. মাতাপিতরো পন অজ্জেৰ পুত্ত পটিপজ্জ, গামনিগমরাজধানিঅভিৰুদ্ধিযা ৰেপুল্লপ্পত্তিযা চ, ইদ্ধং ৰিভৰসারসম্পত্তিযা সস্সাদিনিপ্ফত্তিযা চ, ফীতং ইমং মহামহিং অনুসাস, ছত্তং উস্সাপেত্ৰা রজ্জং কারেহীতি যাচন্তি. এৰং পন সহ রঞ্ঞাতি সরাজকে, তথা সহোরোধে সনেগমে সরট্ঠকে মহাজনে যথা সুণন্তানম্পি পগেৰ পস্সন্তানং মহন্তং কারুঞ্ঞং হোতি, এৰং করুণং পরিদেৰন্তে তত্থ তত্থ অনপেক্খো অলগ্গচিত্তো ‘‘অহং তদা পব্বজি’’ন্তি দস্সেতি.

৫-৬. ইদানি যদত্থং চক্কৰত্তিসিরিসদিসং রজ্জসিরিং পিযতরে ঞাতিবন্ধৰে পহায সিনিদ্ধং পরিগ্গহপরিজনং লোকাভিমতং মহন্তং যসঞ্চ নিরপেক্খো পরিচ্চজিন্তি দস্সেতুং দ্ৰে গাথা অভাসি.

তত্থ কেৰলন্তি অনৰসেসং ইত্থাগারং সমুদ্দপরিযন্তঞ্চ পথৰিং পব্বজ্জাধিপ্পাযেন চজমানো এৰং মে সম্মাসম্বোধি সক্কা অধিগন্তুন্তি বোধিযাযেৰ কারণা ন কিঞ্চি চিন্তেসিং, ন তত্থ ঈসকং লগ্গং জনেসিন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা মাতাপিতরো তঞ্চ মহাযসং রজ্জঞ্চ মে ন দেস্সং, পিযমেৰ, ততো পন সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ ময্হং পিযতরং, তস্মা মাতাদীহি সদ্ধিং রজ্জং অহং তদা পরিচ্চজিন্তি.

তদেতং সব্বং পরিচ্চজিত্ৰা পব্বজ্জায মহাসত্তে নিক্খমন্তে তস্স কনিট্ঠভাতা যুধিট্ঠিলকুমারো নাম পিতরং ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং অনুজানাপেত্ৰা বোধিসত্তং অনুবন্ধি. তে উভোপি নগরা নিক্খম্ম মহাজনং নিৰত্তেত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা মনোরমে ঠানে অস্সমপদং কত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা ৰনমূলফলাদীহি যাৰজীৰং যাপেত্ৰা ব্রহ্মলোকপরাযনা অহেসুং. তেনাহ ভগৰা –

‘‘উভো কুমারা পব্বজিতা, যুধঞ্জযো যুধিট্ঠিলো;

পহায মাতাপিতরো, সঙ্গং ছেত্ৰান মচ্চুনো’’তি. (জা. ১.১১.৮৩);

তত্থ সঙ্গং ছেত্ৰান মচ্চুনোতি মচ্চুমারস্স সহকারিকারণভূতত্তা সন্তকং রাগদোসমোহসঙ্গং ৰিক্খম্ভনৰসেন ছিন্দিত্ৰা উভোপি পব্বজিতাতি.

তদা মাতাপিতরো মহারাজকুলানি অহেসুং, যুধিট্ঠিলকুমারো আনন্দত্থেরো, যুধঞ্জযো লোকনাথো.

তস্স পব্বজ্জতো পুব্বে পৰত্তিতমহাদানানি চেৰ রজ্জাদিপরিচ্চাগো চ দানপারমী, কাযৰচীসংৰরো সীলপারমী, পব্বজ্জা চ ঝানাধিগমো চ নেক্খম্মপারমী, অনিচ্চতো মনসিকারং আদিং কত্ৰা অভিঞ্ঞাধিগমপরিযোসানা পঞ্ঞা দানাদীনং উপকারানুপকারধম্মপরিগ্গণ্হনপঞ্ঞা চ পঞ্ঞাপারমী, সব্বত্থ তদত্থসাধনং ৰীরিযং ৰীরিযপারমী, ঞাণখন্তি অধিৰাসনখন্তি চ খন্তিপারমী, পটিঞ্ঞায অৰিসংৰাদনং সচ্চপারমী, সব্বত্থ অচলসমাদানাধিট্ঠানং অধিট্ঠানপারমী, সব্বসত্তেসু হিতচিত্ততায মেত্তাব্রহ্মৰিহারৰসেন চ মেত্তাপারমী, সত্তসঙ্খারকতৰিপ্পকারউপেক্খনৰসেন উপেক্খাব্রহ্মৰিহারৰসেন চ উপেক্খাপারমীতি দস পারমিযো লব্ভন্তি. ৰিসেসতো পন নেক্খম্মপারমীতি ৰেদিতব্বা. তথা অকিত্তিচরিযাযং ৰিয ইধাপি মহাপুরিসস্স অচ্ছরিযগুণা যথারহং নিদ্ধারেতব্বা. তেন ৰুচ্চতি ‘‘এৰং অচ্ছরিযা হেতে, অব্ভুতা চ মহেসিনো…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.

যুধঞ্জযচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সোমনস্সচরিযাৰণ্ণনা

৭. দুতিযে ইন্দপত্থে পুরুত্তমেতি এৰংনামকে নগরৰরে. কামিতোতি মাতাপিতুআদীহি ‘‘অহো ৰত একো পুত্তো উপ্পজ্জেয্যা’’তি এৰং চিরকালে পত্থিতো. দযিতোতি পিযাযিতো. সোমনস্সোতি ৰিস্সুতোতি ‘‘সোমনস্সো’’তি এৰং পকাসনামো.

৮. সীলৰাতি দসকুসলকম্মপথসীলেন চেৰ আচারসীলেন চ সমন্নাগতো. গুণসম্পন্নোতি সদ্ধাবাহুসচ্চাদিগুণেহি উপেতো, পরিপুণ্ণো ৰা. কল্যাণপটিভানৰাতি তংতংইতিকত্তব্বসাধনেন উপাযকোসল্লসঙ্খাতেন চ সুন্দরেন পটিভানেন সমন্নাগতো. ৰুড্ঢাপচাযীতি মাতাপিতরো কুলে জেট্ঠাতি এৰং যে জাতিৰুড্ঢা, যে চ সীলাদিগুণেহি ৰুড্ঢা, তেসং অপচাযনসীলো. হিরীমাতি পাপজিগুচ্ছনলক্খণায হিরিযা সমন্নাগতো. সঙ্গহেসু চ কোৰিদোতি দানপিযৰচনঅত্থচরিযাসমানত্ততাসঙ্খাতেহি চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি যথারহং সত্তানং সঙ্গণ্হনেসু কুসলো. এৰরূপো রেণুস্স নাম কুরুরাজস্স পুত্তো সোমনস্সোতি ৰিস্সুতো যদা হোমীতি সম্বন্ধো.

৯. তস্স রঞ্ঞো পতিকরোতি তেন কুরুরাজেন পতি অভিক্খণং উপকত্তব্বভাৰেন পতিকরো ৰল্লভো. কুহকতাপসোতি অসন্তগুণসম্ভাৰনলক্খণেন কোহঞ্ঞেন জীৰিতকপ্পনকো একো তাপসো, তস্স রঞ্ঞো সক্কাতব্বো অহোসি. আরামন্তি ফলারামং, যত্থ এল়ালুকলাবুকুম্ভণ্ডতিপুসাদিৰল্লিফলানি চেৰ তণ্ডুলেয্যকাদিসাকঞ্চ রোপীযতি. মালাৰচ্ছন্তি জাতিঅতিমুত্তকাদিপুপ্ফগচ্ছং, তেন পুপ্ফারামং দস্সেতি. এত্থ চ আরামং কত্ৰা তত্থ মালাৰচ্ছঞ্চ যথাৰুত্তফলৰচ্ছঞ্চ রোপেত্ৰা ততো লদ্ধধনং সংহরিত্ৰা ঠপেন্তো জীৰতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো.

তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – তদা মহারক্খিতো নাম তাপসো পঞ্চসততাপসপরিৰারো হিমৰন্তে ৰসিত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায জনপদচারিকং চরন্তো ইন্দপত্থনগরং পত্ৰা রাজুয্যানে ৰসিত্ৰা সপরিসো পিণ্ডায চরন্তো রাজদ্ৰারং পাপুণি. রাজা ইসিগণং দিস্ৰা ইরিযাপথে পসন্নো অলঙ্কতমহাতলে নিসীদাপেত্ৰা পণীতেনাহারেন পরিৰিসিত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইমং ৰস্সারত্তং মম উয্যানেযেৰ ৰসথা’’তি ৰত্ৰা তেহি সদ্ধিং উয্যানং গন্ত্ৰা ৰসনট্ঠানানি কারেত্ৰা পব্বজিতপরিক্খারে দত্ৰা নিক্খমি. ততো পট্ঠায সব্বেপি তে রাজনিৰেসনে ভুঞ্জন্তি.

রাজা পন অপুত্তকো পুত্তে পত্থেতি, পুত্তা নুপ্পজ্জন্তি. ৰস্সারত্তচ্চযেন মহারক্খিতো ‘‘হিমৰন্তং গমিস্সামা’’তি রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা রঞ্ঞা কতসক্কারসম্মানো নিক্খমিত্ৰা অন্তরামগ্গে মজ্ঝন্হিকসমযে মগ্গা ওক্কম্ম একস্স সন্দচ্ছাযস্স রুক্খস্স হেট্ঠা সপরিসো নিসীদি. তাপসা কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘রাজা অপুত্তকো, সাধু ৰতস্স সচে রাজপুত্তং লভেয্যা’’তি. মহারক্খিতো তং কথং সুত্ৰা ‘‘ভৰিস্সতি নু খো রঞ্ঞো পুত্তো, উদাহু নো’’তি উপধারেন্তো ‘‘ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘মা তুম্হে চিন্তযিত্থ, অজ্জ পচ্চূসকালে একো দেৰপুত্তো চৰিত্ৰা রঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তিস্সতী’’তি আহ.

তং সুত্ৰা একো কূটজটিলো ‘‘ইদানি রাজকুলূপকো ভৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তাপসানং গমনকালে গিলানালযং কত্ৰা নিপজ্জিত্ৰা ‘‘এহি গচ্ছামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন সক্কোমী’’তি আহ. মহারক্খিতো তস্স নিপন্নকারণং ঞত্ৰা ‘‘যদা সক্কোসি, তদা আগচ্ছেয্যাসী’’তি ইসিগণং আদায হিমৰন্তমেৰ গতো. কুহকো নিৰত্তিত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে ঠত্ৰা ‘‘মহারক্খিতস্স উপট্ঠাকতাপসো আগতো’’তি রঞ্ঞো আরোচাপেত্ৰা রঞ্ঞা ৰেগেন পক্কোসাপিতো পাসাদং অভিরুয্হ পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. রাজা তং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ইসীনং আরোগ্যং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ভন্তে, অতিখিপ্পং নিৰত্তিত্থ, কেনত্থেন আগতত্থা’’তি আহ.

মহারাজ, ইসিগণো সুখনিসিন্নো ‘‘সাধু ৰতস্স সচে রঞ্ঞো ৰংসানুরক্খকো পুত্তো উপ্পজ্জেয্যা’’তি কথং সমুট্ঠাপেসি. অহং তং কথং সুত্ৰা ‘‘ভৰিস্সতি নু খো রঞ্ঞো পুত্তো, উদাহু নো’’তি দিব্বচক্খুনা ওলোকেন্তো ‘‘মহিদ্ধিকো দেৰপুত্তো চৰিত্ৰা অগ্গমহেসিযা সুধম্মায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তিস্সতী’’তি দিস্ৰা ‘‘অজানন্তা গব্ভং নাসেয্যুং, আচিক্খিস্সামি তাৰ ন’’ন্তি তুম্হাকং কথনত্থায আগতো, কথিতং ৰো মযা, গচ্ছামহ’’ন্তি. রাজা ‘‘ভন্তে, ন সক্কা গন্তু’’ন্তি হট্ঠতুট্ঠো পসন্নচিত্তো কুহকতাপসং উয্যানং নেত্ৰা ৰসনট্ঠানং সংৰিদহিত্ৰা অদাসি. সো ততো পট্ঠায রাজকুলে ভুঞ্জন্তো ৰসতি, ‘‘দিব্বচক্খুকো’’ত্ৰেৰস্স নামং অহোসি.

তদা বোধিসত্তো তাৰতিংসভৰনতো চৰিত্ৰা তত্থ পটিসন্ধিং গণ্হি, জাতস্স চ নামগ্গহণদিৰসে ‘‘সোমনস্সো’’তি নামং করিংসু. সো কুমারপরিহারেন ৰড্ঢতি. কুহকতাপসোপি উয্যানস্স একপস্সে নানপ্পকারং সূপেয্যসাকঞ্চ ফলৰল্লিআদযো চ রোপেত্ৰা পণ্ণিকানং হত্থে ৰিক্কিণন্তো ধনং সংহরতি. অথ বোধিসত্তস্স সত্তৰস্সিককালে রঞ্ঞো পচ্চন্তো কুপিতো. সো ‘‘তাত, দিব্বচক্খুতাপসে মা পমজ্জা’’তি কুমারং পটিচ্ছাপেত্ৰা পচ্চন্তং ৰূপসমেতুং গতো.

১০-১৩. অথেকদিৰসং কুমারো ‘‘জটিলং পস্সিস্সামী’’তি উয্যানং গন্ত্ৰা কূটজটিলং একং গন্ধিককাসাৰং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা উভোহি হত্থেহি দ্ৰে ঘটে গহেত্ৰা সাকৰত্থুস্মিং উদকং সিঞ্চন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং কূটজটিলো অত্তনো সমণধম্মং অকত্ৰা পণ্ণিককম্মং করোতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘কিং করোসি পণ্ণিকগহপতিকা’’তি তং লজ্জাপেত্ৰা অৰন্দিত্ৰা এৰ নিক্খমি.

কূটজটিলো ‘‘অযং ইদানেৰ এৰরূপো, পচ্ছা ‘কো জানাতি কিং করিস্সতী’তি ইদানেৰ নং নাসেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা রঞ্ঞো আগমনকালে পাসাণফলকং একমন্তং খিপিত্ৰা পানীযঘটং ভিন্দিত্ৰা পণ্ণসালায তিণানি ৰিকিরিত্ৰা সরীরং তেলেন মক্খেত্ৰা পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা সসীসং পারুপিত্ৰা মহাদুক্খপ্পত্তো ৰিয মঞ্চে নিপজ্জি. রাজা আগন্ত্ৰা নগরং পদক্খিণং কত্ৰা নিৰেসনং অপৰিসিত্ৰাৰ ‘‘মম সামিকং দিব্বচক্খুকং পস্সিস্সামী’’তি পণ্ণসালদ্ৰারং গন্ত্ৰা তং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি অন্তো পৰিসিত্ৰা তং নিপন্নকং দিস্ৰা পাদে পরিমজ্জন্তো পুচ্ছি – ‘‘কেন, ত্ৰং ভন্তে, এৰং ৰিহেঠিতো, কমজ্জ যমলোকং নেমি, তং মে সীঘং আচিক্খা’’তি.

তং সুত্ৰা কূটজটিলো নিত্থুনন্তো উট্ঠায দিট্ঠো, মহারাজ, ত্ৰং মে, পস্সিত্ৰা তযি ৰিস্সাসেন অহং ইমং ৰিপ্পকারং পত্তো, তৰ পুত্তেনম্হি এৰং ৰিহেঠিতোতি. তং সুত্ৰা রাজা চোরঘাতকে আণাপেসি – ‘‘গচ্ছথ কুমারস্স সীসং ছিন্দিত্ৰা সরীরঞ্চস্স খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৰা রথিযা রথিযং ৰিকিরথা’’তি. তে মাতরা অলঙ্করিত্ৰা অত্তনো অঙ্কে নিসীদাপিতং কুমারং আকড্ঢিংসু – ‘‘রঞ্ঞা তে ৰধো আণত্তো’’তি. কুমারো মরণভযতজ্জিতো মাতু অঙ্কতো ৰুট্ঠায – ‘‘রঞ্ঞো মং দস্সেথ, সন্তি রাজকিচ্চানী’’তি আহ. তে কুমারস্স ৰচনং সুত্ৰা মারেতুং অৰিসহন্তা গোণং ৰিয রজ্জুযা পরিকড্ঢন্তা নেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘তমহং দিস্ৰান কুহক’’ন্তিআদি.

তত্থ থুসরাসিংৰ অতণ্ডুলন্তি তণ্ডুলকণেহি ৰিরহিতং থুসরাসিং ৰিয, দুমংৰ রুক্খং ৰিয, অন্তো মহাসুসিরং. কদলিংৰ অসারকং সীলাদিসাররহিতং তাপসং অহং দিস্ৰা নত্থি ইমস্স সতং সাধূনং ঝানাদিধম্মো. কস্মা? সামঞ্ঞা সমণভাৰা সীলমত্ততোপি অপগতো পরিহীনো অযং, তথা হি অযং হিরীসুক্কধম্মজহিতো পজহিতহিরিসঙ্খাতসুক্কধম্মো. জীৰিতৰুত্তিকারণাতি ‘‘কেৰলং জীৰিতস্সেৰ হেতু অযং তাপসলিঙ্গেন চরতী’’তি চিন্তেসিন্তি দস্সেতি. পরন্তিহীতি পরন্তো পচ্চন্তো নিৰাসভূতো এতেসং অত্থীতি পরন্তিনো, সীমন্তরিকৰাসিনো. তেহি পরন্তীহি অটৰিকেহি পচ্চন্তদেসো খোভিতো অহোসি. তং পচ্চন্তকোপং নিসেধেতুং ৰূপসমেতুং গচ্ছন্তো মম পিতা কুরুরাজা ‘‘তাত সোমনস্সকুমার, ময্হং সামিকং উগ্গতাপনং ঘোরতপং পরমসন্তিন্দ্রিযং জটিলং মা পমজ্জি. সো হি অম্হাকং সব্বকামদদো, তস্মা যদিচ্ছকং চিত্তরুচিযং তস্স চিত্তানুকূলং পৰত্তেহি অনুৰত্তেহী’’তি তদা মং অনুসাসীতি দস্সেতি.

১৪. তমহং গন্ত্ৰানুপট্ঠানন্তি পিতু ৰচনং অনতিক্কন্তো তং কূটতাপসং উপট্ঠানত্থং গন্ত্ৰা তং সাকৰত্থুস্মিং উদকং আসিঞ্চন্তং দিস্ৰা ‘‘পণ্ণিকো অয’’ন্তি চ ঞত্ৰা কচ্চি তে, গহপতি, কুসলন্তি, গহপতি, তে সরীরস্স কচ্চি কুসলং কুসলমেৰ, তথা হি সাকৰত্থুস্মিং উদকং আসিঞ্চসি. কিং ৰা তৰ হিরঞ্ঞং ৰা সুৰণ্ণং ৰা আহরীযতু, তথা হি পণ্ণিকৰুত্তিং অনুতিট্ঠসীতি ইদং ৰচনং অভাসিং.

১৫. তেন সো কুপিতো আসীতি তেন মযা ৰুত্তগহপতিৰাদেন সো মাননিস্সিতো মানং অল্লীনো কুহকো ময্হং কুপিতো কুদ্ধো অহোসি. কুদ্ধো চ সমানো ‘‘ঘাতাপেমি তুৰং অজ্জ, রট্ঠা পব্বাজযামি ৰা’’তি আহ.

তত্থ তুৰং অজ্জাতি, ত্ৰং অজ্জ, ইদানিযেৰ রঞ্ঞো আগতকালেতি অত্থো.

১৬. নিসেধযিত্ৰা পচ্চন্তন্তি পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা নগরং অপৰিট্ঠো তঙ্খণঞ্ঞেৰ উয্যানং গন্ত্ৰা কুহকং কুহকতাপসং কচ্চি তে, ভন্তে, খমনীযং, সম্মানো তে পৰত্তিতোতি কুমারেন তে সম্মানো পৰত্তিতো অহোসি.

১৭. কুমারো যথা নাসিযোতি যথা কুমারো নাসিযো নাসেতব্বো ঘাতাপেতব্বো, তথা সো পাপো তস্স রঞ্ঞো আচিক্খি. আণাপেসীতি ময্হং সামিকে ইমস্মিং দিব্বচক্খুতাপসে সতি কিং মম ন নিপ্ফজ্জতি, তস্মা পুত্তেন মে অত্থো নত্থি, ততোপি অযমেৰ সেয্যোতি চিন্তেত্ৰা আণাপেসি.

১৮. কিন্তি? সীসং তত্থেৰ ছিন্দিত্ৰাতি যস্মিং ঠানে তং কুমারং পস্সথ, তত্থেৰ তস্স সীসং ছিন্দিত্ৰা সরীরঞ্চস্স কত্ৰান চতুখণ্ডিকং চতুরো খণ্ডে কত্ৰা রথিযা রথিযং নীযন্তা ৰীথিতো ৰীথিং ৰিক্খিপন্তা দস্সেথ. কস্মা? সা গতি জটিলহীল়িতাতি যেহি অযং জটিলো হীল়িতো, তেসং জটিলহীল়িতানং সা গতি সা নিপ্ফত্তি সো ৰিপাকোতি. জটিলহীল়িতাতি ৰা জটিলহীল়নহেতু সা তস্স নিপ্ফত্তীতি এৰঞ্চেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

১৯. তত্থাতি তস্স রঞ্ঞো আণাযং, তস্মিং ৰা তাপসস্স পরিভৰে. কারণিকাতি ঘাতকা, চোরঘাতকাতি অত্থো. চণ্ডাতি কুরূরা. লুদ্দাতি সুদারুণা. অকারুণাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং কতং. ‘‘অকরুণা’’তিপি পাল়ি, নিক্করুণাতি অত্থো. মাতু অঙ্কে নিসিন্নস্সাতি মম মাতু সুধম্মায দেৰিযা উচ্ছঙ্গে নিসিন্নস্স. ‘‘নিসিন্নস্সা’’তি অনাদরে সামিৰচনং. আকড্ঢিত্ৰা নযন্তি মন্তি মাতরা অলঙ্করিত্ৰা অত্তনো অঙ্কে নিসীদাপিতং মং রাজাণায তে চোরঘাতকা গোণং ৰিয রজ্জুযা আকড্ঢিত্ৰা আঘাতনং নযন্তি. কুমারে পন নীযমানে দাসিগণপরিৰুতা সদ্ধিং ওরোধেহি সুধম্মা দেৰী নাগরাপি ‘‘মযং নিরপরাধং কুমারং মারেতুং ন দস্সামা’’তি তেন সদ্ধিংযেৰ অগমংসু.

২০. বন্ধতং গাল়্হবন্ধনন্তি গাল়্হবন্ধনং বন্ধন্তানং তেসং কারণিকপুরিসানং. রাজকিরিযানি অত্থি মেতি মযা রঞ্ঞো ৰত্তব্বানি রাজকিচ্চানি অত্থি. তস্মা রঞ্ঞো দস্সেথ মং খিপ্পন্তি তেসং অহং এৰং ৰচনং অৰচং.

২১. রঞ্ঞো দস্সযিংসু, পাপস্স পাপসেৰিনোতি অত্তনা পাপসীলস্স লামকাচারস্স কূটতাপসস্স সেৰনতো পাপসেৰিনো রঞ্ঞো মং দস্সযিংসু. দিস্ৰান তং সঞ্ঞাপেসিন্তি তং মম পিতরং কুরুরাজানং পস্সিত্ৰা ‘‘কস্মা মং, দেৰ, মারাপেসী’’তি ৰত্ৰা তেন ‘‘কস্মা চ পন ত্ৰং ময্হং সামিকং দিব্বচক্খুতাপসং গহপতিৰাদেন সমুদাচরি. ইদঞ্চিদঞ্চ ৰিপ্পকারং করী’’তি ৰুত্তে ‘‘দেৰ, গহপতিঞ্ঞেৰ ‘গহপতী’তি ৰদন্তস্স কো ময্হং দোসো’’তি ৰত্ৰা তস্স নানাৰিধানি মালাৰচ্ছানি রোপেত্ৰা পুপ্ফপণ্ণফলাফলাদীনং ৰিক্কিণনং হত্থতো চস্স তানি দেৰসিকং ৰিক্কিণন্তেহি মালাকারপণ্ণিকেহি সদ্দহাপেত্ৰা ‘‘মালাৰত্থুপণ্ণৰত্থূনি উপধারেথা’’তি ৰত্ৰা পণ্ণসালঞ্চস্স পৰিসিত্ৰা পুপ্ফাদিৰিক্কিযলদ্ধং কহাপণকভণ্ডিকং অত্তনো পুরিসেহি নীহরাপেত্ৰা রাজানং সঞ্ঞাপেসিং তস্স কূটতাপসভাৰং জানাপেসিং. মমঞ্চ ৰসমানযিন্তি তেন সঞ্ঞাপনেন ‘‘সচ্চং খো পন কুমারো ৰদতি, অযং কূটতাপসো পুব্বে অপ্পিচ্ছো ৰিয হুত্ৰা ইদানি মহাপরিগ্গহো জাতো’’তি যথা তস্মিং নিব্বিন্নো মম ৰসে ৰত্ততি, এৰং রাজানং মম ৰসমানেসিং.

ততো মহাসত্তো ‘‘এৰরূপস্স বালস্স রঞ্ঞো সন্তিকে ৰসনতো হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা পব্বজিতুং যুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা রাজানং আপুচ্ছি – ‘‘ন মে, মহারাজ, ইধ ৰাসেন অত্থো, অনুজানাথ মং পব্বজিস্সামী’’তি. রাজা ‘‘তাত, মযা অনুপধারেত্ৰাৰ তে ৰধো আণত্তো, খম ময্হং অপরাধ’’ন্তি মহাসত্তং খমাপেত্ৰা ‘‘অজ্জেৰ ইমং রজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি আহ. কুমারো ‘‘দেৰ, কিমত্থি মানুসকেসু ভোগেসু, অহং পুব্বে দীঘরত্তং দিব্বভোগসম্পত্তিযো অনুভৰিং, ন তত্থাপি মে সঙ্গো, পব্বজিস্সামেৰাহং, ন তাদিসস্স বালস্স পরনেয্যবুদ্ধিনো সন্তিকে ৰসামী’’তি ৰত্ৰা তং ওৰদন্তো –

‘‘অনিসম্ম কতং কম্মং, অনৰত্থায চিন্তিতং;

ভেসজ্জস্সেৰ ৰেভঙ্গো, ৰিপাকো হোতি পাপকো.

‘‘নিসম্ম চ কতং কম্মং, সম্মাৰত্থায চিন্তিতং;

ভেসজ্জস্সেৰ সম্পত্তি, ৰিপাকো হোতি ভদ্রকো.

‘‘অলসো গিহী কামভোগী ন সাধু, অসঞ্ঞতো পব্বজিতো ন সাধু;

রাজা ন সাধু অনিসম্মকারী, যো পণ্ডিতো কোধনো তং ন সাধু.

‘‘নিসম্ম খত্তিযো কযিরা, নানিসম্ম দিসম্পতি;

নিসম্মকারিনো রাজ, যসো কিত্তি চ ৰড্ঢতি.

‘‘নিসম্ম দণ্ডং পণযেয্য ইস্সরো, ৰেগা কতং তপ্পতি ভূমিপাল;

সম্মাপণীধী চ নরস্স অত্থা, অনানুতপ্পা তে ভৰন্তি পচ্ছা.

‘‘অনানুতপ্পানি হি যে করোন্তি, ৰিভজ্জ কম্মাযতনানি লোকে;

ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি সুখুদ্রযানি, ভৰন্তি বুদ্ধানুমতানি তানি.

‘‘আগচ্ছুং দোৰারিকা খগ্গবন্ধা, কাসাৰিযা হন্তু মমং জনিন্দ;

মাতুঞ্চ অঙ্কস্মিমহং নিসিন্নো, আকড্ঢিতো সহসা তেহি দেৰ.

‘‘কটুকঞ্হি সম্বাধং সুকিচ্ছং পত্তো, মধুরম্পিযং জীৰিতং লদ্ধ রাজ;

কিচ্ছেনহং অজ্জ ৰধা পমুত্তো, পব্বজ্জমেৰাভিমনোহমস্মী’’তি. (জা. ১.১৫.২২৭-২৩৪) –

ইমাহি গাথাহি ধম্মং দেসেসি.

তত্থ অনিসম্মাতি অনুপধারেত্ৰা. অনৰত্থাযাতি অৰৰত্থপেত্ৰা. ৰেভঙ্গোতি ৰিপত্তি. ৰিপাকোতি নিপ্ফত্তি. অসঞ্ঞতোতি অসংৰুতো দুস্সীলো. পণযেয্যাতি পট্ঠপেয্য. ৰেগাতি ৰেগেন সহসা. সম্মাপণীধী চাতি সম্মাপণিধিনা, যোনিসো ঠপিতেন চিত্তেন কতা নরস্স অত্থা পচ্ছা অনানুতপ্পা ভৰন্তীতি অত্থো. ৰিভজ্জাতি ইমানি কাতুং যুত্তানি, ইমানি অযুত্তানীতি এৰং পঞ্ঞায ৰিভজিত্ৰা. কম্মাযতনানীতি কম্মানি. বুদ্ধানুমতানীতি পণ্ডিতেহি অনুমতানি অনৰজ্জানি হোন্তি. কটুকন্তি দুক্খং অসাতং, সম্বাধং সুকিচ্ছং মরণভযং পত্তোম্হি. লদ্ধাতি অত্তনো ঞাণবলেন জীৰিতং লভিত্ৰা. পব্বজ্জমেৰাভিমনোতি পব্বজ্জাভিমুখচিত্তো এৰাহমস্মি.

এৰং মহাসত্তেন ধম্মে দেসিতে রাজা দেৰিং আমন্তেসি – ‘‘দেৰি, ত্ৰং পুত্তং নিৰত্তেহী’’তি. দেৰীপি কুমারস্স পব্বজ্জমেৰ রোচেসি. মহাসত্তো মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা ‘‘সচে ময্হং দোসো অত্থি, তং খমথা’’তি খমাপেত্ৰা মহাজনং আপুচ্ছিত্ৰা হিমৰন্তাভিমুখো অগমাসি. গতে চ পন মহাসত্তে মহাজনো কূটজটিলং পোথেত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেসি. বোধিসত্তোপি সনাগরেহি অমচ্চপারিসজ্জাদীহি রাজপুরিসেহি অস্সুমুখেহি অনুবন্ধিযমানো তে নিৰত্তেসি. মনুস্সেসু নিৰত্তেসু মনুস্সৰণ্ণেনাগন্ত্ৰা দেৰতাহি নীতো সত্ত পব্বতরাজিযো অতিক্কমিত্ৰা হিমৰন্তে ৰিস্সকম্মুনা নিম্মিতায পণ্ণসালায ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তেন ৰুত্তং –

২২. ‘‘সো মং তত্থ খমাপেসি, মহারজ্জং অদাসি মে;

সোহং তমং দালযিত্ৰা, পব্বজিং অনগারিয’’ন্তি.

তত্থ তমং দালযিত্ৰাতি কামাদীনৰদস্সনস্স পটিপক্খভূতং সম্মোহতমং ৰিধমিত্ৰা. পব্বজিন্তি উপাগচ্ছিং. অনগারিযন্তি পব্বজ্জং.

২৩. ইদানি যদত্থং তদা তং রাজিস্সরিযং পরিচ্চত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘ন মে দেস্স’’ন্তি ওসানগাথমাহ. তস্সত্থো ৰুত্তনযোৰ.

এৰং পন মহাসত্তে পব্বজিতে যাৰ সোল়সৰস্সকালা রাজকুলে পরিচারিকৰেসেন দেৰতাযেৰ নং উপট্ঠহিংসু. সো তত্থ ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.

তদা কুহকো দেৰদত্তো অহোসি, মাতা মহামাযা, মহারক্খিততাপসো সারিপুত্তত্থেরো, সোমনস্সকুমারো লোকনাথো.

তস্স যুধঞ্জযচরিযাযং (চরিযা. ৩.১ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ দস পারমিযো নিদ্ধারেতব্বা. ইধাপি নেক্খম্মপারমী অতিসযৰতীতি সা এৰ দেসনং আরুল়্হা. তথা সত্তৰস্সিককালে এৰ রাজকিচ্চেসু সমত্থতা, তস্স তাপসস্স কূটজটিলভাৰপরিগ্গণ্হনং, তেন পযুত্তেন রঞ্ঞা ৰধে আণত্তে সন্তাসাভাৰো, রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা নানানযেহি তস্স সদোসতং অত্তনো চ নিরপরাধতং মহাজনস্স মজ্ঝে পকাসেত্ৰা রঞ্ঞো চ পরনেয্যবুদ্ধিতং বালভাৰঞ্চ পট্ঠপেত্ৰা তেন খমাপিতেপি তস্স সন্তিকে ৰাসতো রজ্জিস্সরিযতো চ সংৰেগমাপজ্জিত্ৰা নানপ্পকারং যাচিযমানেনপি হত্থগতং রজ্জসিরিং খেল়পিণ্ডং ৰিয ছড্ডেত্ৰা কত্থচি অলগ্গচিত্তেন হুত্ৰা পব্বজনং, পব্বজিত্ৰা পৰিৰেকারামেন হুত্ৰা নচিরস্সেৰ অপ্পকসিরেন ঝানাভিঞ্ঞানিব্বত্তনন্তি এৰমাদযো মহাসত্তস্স গুণানুভাৰা ৰিভাৰেতব্বাতি.

সোমনস্সচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অযোঘরচরিযাৰণ্ণনা

২৪. ততিযে অযোঘরম্হি সংৰড্ঢোতি অমনুস্সউপদ্দৰপরিৰজ্জনত্থং চতুরস্সসালৰসেন কতে মহতি সব্বঅযোমযে গেহে সংৰড্ঢো. নামেনাসি অযোঘরোতি অযোঘরে জাতসংৰড্ঢভাৰেনেৰ ‘‘অযোঘরকুমারো’’তি নামেন পাকটো অহোসি.

২৫-৬. তদা হি কাসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা পুরিমত্তভাৰে সপত্তি ‘‘তৰ জাতং জাতং পজং খাদেয্য’’ন্তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৰা যক্খিনিযোনিযং নিব্বত্তা ওকাসং লভিত্ৰা তস্সা ৰিজাতকালে দ্ৰে ৰারে পুত্তে খাদি. ততিযৰারে পন বোধিসত্তো তস্সা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. রাজা ‘‘দেৰিযা জাতং জাতং পজং একা যক্খিনী খাদতি, কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি মনুস্সেহি সম্মন্তেত্ৰা ‘‘অমনুস্সা নাম অযোঘরস্স ভাযন্তি, অযোঘরং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তে কম্মারে আণাপেত্ৰা থম্ভে আদিং কত্ৰা অযোমযেহেৰ সব্বগেহসম্ভারেহি চতুরস্সসালং মহন্তং অযোঘরং নিট্ঠাপেত্ৰা পরিপক্কগব্ভং দেৰিং তত্থ ৰাসেসি. সা তত্থ ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণং পুত্তং ৰিজাযি. ‘‘অযোঘরকুমারো’’ত্ৰেৰস্স নামং করিংসু. তং ধাতীনং দত্ৰা মহন্তং আরক্খং সংৰিদহিত্ৰা রাজা দেৰিং অন্তেপুরং আনেসি. যক্খিনীপি উদকৰারং গন্ত্ৰা ৰেস্সৰণস্স উদকং ৰহন্তী জীৰিতক্খযং পত্তা.

মহাসত্তো অযোঘরেযেৰ ৰড্ঢিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো, তত্থেৰ সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হি. রাজা পুত্তং সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং ৰিদিত্ৰা ‘‘রজ্জমস্স দস্সামী’’তি অমচ্চে আণাপেসি – ‘‘পুত্তং মে আনেথা’’তি. তে ‘‘সাধু, দেৰা’’তি নগরং অলঙ্কারাপেত্ৰা সব্বালঙ্কারৰিভূসিতং মঙ্গলৰারণং আদায তত্থ গন্ত্ৰা কুমারং অলঙ্করিত্ৰা হত্থিক্খন্ধে নিসীদাপেত্ৰা নগরং পদক্খিণং কারেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং. মহাসত্তো রাজানং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. রাজা তস্স সরীরসোভং ওলোকেত্ৰা বলৰসিনেহেন তং আলিঙ্গিত্ৰা ‘‘অজ্জেৰ মে পুত্তং অভিসিঞ্চথা’’তি অমচ্চে আণাপেসি. মহাসত্তো পিতরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ন ময্হং রজ্জেন অত্থো, অহং পব্বজিস্সামি, পব্বজ্জং মে অনুজানাথা’’তি আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘দুক্খেন জীৰিতো লদ্ধো’’তিআদি.

তত্থ দুক্খেনাতি, তাত, তৰ ভাতিকা দ্ৰে একায যক্খিনিযা খাদিতা, তুয্হং পন ততো অমনুস্সভযতো নিৰারণত্থং কতেন দুক্খেন মহতা আযাসেন জীৰিতো লদ্ধো. সংপীল়ে পতিপোসিতোতি নানাৰিধায অমনুস্সরক্খায সম্বাধে অযোঘরে ৰিজাযনকালতো পট্ঠায যাৰ সোল়সৰস্সুপ্পত্তিযা সম্বাধে সংৰড্ঢিতোতি অত্থো. অজ্জেৰ, পুত্ত, পটিপজ্জ, কেৰলং ৰসুধং ইমন্তি কঞ্চনমালালঙ্কতস্স সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা রতনরাসিম্হি ঠপেত্ৰা তীহি সঙ্খেহি অভিসিঞ্চিযমানো ইমং কুলসন্তকং কেৰলং সকলং সমুদ্দপরিযন্তং ততোযেৰ সহ রট্ঠেহীতি সরট্ঠকং সহ নিগমেহি মহাগামেহীতি সনিগমং অপরিমিতেন পরিৰারজনেন সদ্ধিং সজনং ইমং ৰসুধং মহাপথৰিং অজ্জেৰ, পুত্ত, পটিপজ্জ, রজ্জং কারেহীতি অত্থো. ৰন্দিত্ৰা খত্তিযং. অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰান, ইদং ৰচনমব্রৰিন্তি খত্তিযং কাসিরাজানং মম পিতরং ৰন্দিত্ৰা তস্স অঞ্জলিং পণামেত্ৰা ইদং ৰচনং অভাসিং.

২৭. যে কেচি মহিযা সত্তাতি ইমিস্সা মহাপথৰিযা যে কেচি সত্তা নাম. হীনমুক্কট্ঠমজ্ঝিমাতি লামকা চেৰ উত্তমা চ, উভিন্নং ৰেমজ্ঝে ভৰত্তা মজ্ঝিমা চ. সকে গেহেতি সব্বে তে সকে গেহে. সকঞাতিভীতি সকেহি ঞাতীহি সম্মোদমানা ৰিস্সট্ঠা অনুক্কণ্ঠিতা যথাৰিভৰং ৰড্ঢন্তি.

২৮. ইদং লোকে উত্তরিযন্তি ইদং পন ইমস্মিং লোকে অসদিসং, ময্হং এৰ আৰেণিকং. কিং পন তং সংপীল়ে মম পোসনন্তি সম্বাধে মম সংৰড্ঢনং. তথা হি অযোঘরম্হি সংৰড্ঢো, অপ্পভে চন্দসূরিযেতি চন্দসূরিযানং পভারহিতে অযোঘরে সংৰড্ঢোম্হীতি সংৰড্ঢো অম্হি.

২৯. পূতিকুণপসম্পুণ্ণাতি পূতিগন্ধনানপ্পকারকুণপসম্পুণ্ণা গূথনিরযসদিসা. মাতু কুচ্ছিতো জীৰিতসংসযে ৰত্তমানে কথং মুচ্চিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা. ততো ঘোরতরেতি ততোপি গব্ভৰাসতো দারুণতরে, অৰিস্সট্ঠৰাসেন দুক্খে. পক্খিত্তযোঘরেতি পক্খিত্তো অযোঘরে, বন্ধনাগারে ঠপিতো ৰিয অহোসিন্তি দস্সেতি.

৩০. যদিহন্তি এত্থ যদীতি নিপাতমত্তং. তাদিসন্তি যাদিসং পুব্বে ৰুত্তং, তাদিসং পরমদারুণং দুক্খং পত্ৰা অহং রজ্জেসু যদি রজ্জামি যদি রমিস্সামি, এৰং সন্তে পাপানং লামকানং নিহীনপুরিসানং উত্তমো নিহীনতমো সিযং.

৩১. উক্কণ্ঠিতোম্হি কাযেনাতি অপরিমুত্তগব্ভৰাসাদিনা পূতিকাযেন উক্কণ্ঠিতো নিব্বিন্নো অম্হি. রজ্জেনম্হি অনত্থিকোতি রজ্জেনপি অনত্থিকো অম্হি. যক্খিনিযা হত্থতো মুত্তোপি হি নাহং অজরামরো, কিং মে রজ্জেন, রজ্জঞ্হি নাম সব্বেসং অনত্থানং সন্নিপাতট্ঠানং, তত্থ ঠিতকালতো পট্ঠায দুন্নিক্খমং হোতি, তস্মা তং অনুপগন্ত্ৰা নিব্বুতিং পরিযেসিস্সং, যত্থ মং মচ্চু ন মদ্দিযেতি যত্থ ঠিতং মং মহাসেনো মচ্চুরাজা ন মদ্দিযে ন ওত্থরেয্য ন অভিভৰেয্য, তং নিব্বুতিং অমতমহানিব্বানং পরিযেসিস্সামীতি.

৩২. এৰাহং চিন্তযিত্ৰানাতি এৰং ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন নানপ্পকারং সংসারে আদীনৰং পচ্চৰেক্খণেন নিব্বানে আনিসংসদস্সনেন চ যোনিসো চিন্তেত্ৰা. ৰিরৰন্তে মহাজনেতি মযা ৰিপ্পযোগদুক্খাসহনেন ৰিরৰন্তে পরিদেৰন্তে মাতাপিতুপ্পমুখে মহন্তে জনে. নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰাতি যথা নাম মহাবলো হত্থিনাগো দুব্বলতরং রজ্জুবন্ধনং সুখেনেৰ ছিন্দতি, এৰমেৰ ঞাতিসঙ্গাদিভেদস্স তস্মিং জনে তণ্হাবন্ধনস্স ছিন্দনেন বন্ধনং ছেত্ৰা কাননসঙ্খাতং মহাৰনং পব্বজ্জূপগমনৰসেন পাৰিসিং. ওসানগাথা ৰুত্তত্থা এৰ.

তত্থ চ মহাসত্তো অত্তনো পব্বজ্জাধিপ্পাযং জানিত্ৰা ‘‘তাত, কিংকারণা পব্বজসী’’তি রঞ্ঞা ৰুত্তো ‘‘দেৰ, অহং মাতুকুচ্ছিম্হি দস মাসে গূথনিরযে ৰিয ৰসিত্ৰা মাতু কুচ্ছিতো নিক্খন্তো যক্খিনিযা ভযেন সোল়সৰস্সানি বন্ধনাগারে ৰসন্তো বহি ওলোকেতুম্পি ন লভিং, উস্সদনিরযে পক্খিত্তো ৰিয অহোসিং, যক্খিনিতো মুত্তোপি অজরামরো ন হোমি, মচ্চু নামেস ন সক্কা কেনচি জিনিতুং, ভৰে উক্কণ্ঠিতোম্হি, যাৰ মে ব্যাধিজরামরণানি নাগচ্ছন্তি, তাৰদেৰ পব্বজিত্ৰা ধম্মং চরিস্সামি, অলং মে রজ্জেন, অনুজানাহি মং, দেৰ, পব্বজিতু’’ন্তি ৰত্ৰা –

‘‘যমেকরত্তিং পঠমং, গব্ভে ৰসতি মাণৰো;

অব্ভুট্ঠিতোৰ সো যাতি, স গচ্ছং ন নিৰত্ততী’’তি. (জা. ১.১৫.৩৬৩) –

আদিনা চতুৰীসতিযা গাথাহি পিতু ধম্মং দেসেত্ৰা ‘‘মহারাজ, তুম্হাকং রজ্জং তুম্হাকমেৰ হোতু, ন ময্হং ইমিনা অত্থো, তুম্হেহি সদ্ধিং কথেন্তেযেৰ ব্যাধিজরামরণানি আগচ্ছেয্যুং, তিট্ঠথ তুম্হে’’তি ৰত্ৰা অযদামং ছিন্দিত্ৰা মত্তহত্থী ৰিয, কঞ্চনপঞ্জরং ভিন্দিত্ৰা সীহপোতকো ৰিয, কামে পহায মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা নিক্খমি. অথস্স পিতা ‘‘অযং নাম কুমারো পব্বজিতুকামো, কিমঙ্গং পনাহং, মমাপি রজ্জেন অত্থো নত্থী’’তি রজ্জং পহায তেন সদ্ধিং এৰ নিক্খমি. তস্মিং নিক্খমন্তে দেৰীপি অমচ্চাপি ব্রাহ্মণগহপতিকাদযোপীতি সকলনগরৰাসিনো ভোগে ছড্ডেত্ৰা নিক্খমিংসু. সমাগমো মহা অহোসি, পরিসা দ্ৰাদসযোজনিকা জাতা, তে আদায মহাসত্তো হিমৰন্তং পাৰিসি.

সক্কো দেৰরাজা তস্স নিক্খন্তভাৰং ঞত্ৰা ৰিস্সকম্মং পেসেত্ৰা দ্ৰাদসযোজনাযামং সত্তযোজনৰিত্থারং অস্সমপদং কারেসি, সব্বে চ পব্বজিতপরিক্খারে পটিযাদাপেসি. ইধ মহাসত্তস্স পব্বজ্জা চ ওৰাদদানঞ্চ ব্রহ্মলোকপরাযনতা চ পরিসায সম্মা পটিপত্তি চ সব্বা মহাগোৰিন্দচরিযাযং (চরিযা. ১.৩৭ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

তদা মাতাপিতরো মহারাজকুলানি অহেসুং, পরিসা বুদ্ধপরিসা, অযোঘরপণ্ডিতো লোকনাথো.

তস্স সেসপারমিনিদ্ধারণা আনুভাৰৰিভাৰনা চ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি.

অযোঘরচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ভিসচরিযাৰণ্ণনা

৩৪. চতুত্থে যদা হোমি, কাসীনং পুরৰরুত্তমেতি ‘‘কাসী’’তি বহুৰচনৰসেন লদ্ধৰোহারস্স রট্ঠস্স নগরৰরে বারাণসিযং যস্মিং কালে জাতসংৰড্ঢো হুত্ৰা ৰসামীতি অত্থো. ভগিনী চ ভাতরো সত্ত, নিব্বত্তা সোত্তিযে কুলেতি উপকঞ্চনাদযো ছ অহঞ্চাতি ভাতরো সত্ত সব্বকনিট্ঠা কঞ্চনদেৰী নাম ভগিনী চাতি সব্বে মযং অট্ঠ জনা মন্তজ্ঝেননিরততায সোত্তিযে উদিতোদিতে মহতি ব্রাহ্মণকুলে তদা নিব্বত্তা জাতাতি অত্থো.

৩৫. বোধিসত্তো হি তদা বারাণসিযং অসীতিকোটিৰিভৰস্স ব্রাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স ‘‘কঞ্চনকুমারো’’তি নামং করিংসু. অথস্স পদসা ৰিচরণকালে অপরো পুত্তো ৰিজাযি. ‘‘উপকঞ্চনকুমারো’’তিস্স নামং করিংসু. ততো পট্ঠায মহাসত্তং ‘‘মহাকঞ্চনকুমারো’’তি সমুদাচরন্তি. এৰং পটিপাটিযা সত্ত পুত্তা অহেসুং. সব্বকনিট্ঠা পন একা ধীতা. তস্সা ‘‘কঞ্চনদেৰী’’তি নামং করিংসু. মহাসত্তো ৰযপ্পত্তো তক্কসিলং গন্ত্ৰা সব্বসিপ্পানি উগ্গহেত্ৰা পচ্চাগঞ্ছি.

অথ নং মাতাপিতরো ঘরাৰাসেন বন্ধিতুকামা ‘‘অত্তনো সমানজাতিকুলতো তে দারিকং আনেস্সামা’’তি ৰদিংসু. সো ‘‘অম্ম, তাত, ন ময্হং ঘরাৰাসেন অত্থো. ময্হঞ্হি সব্বো লোকসন্নিৰাসো আদিত্তো ৰিয সপ্পটিভযো, বন্ধনাগারং ৰিয পলিবুদ্ধনং, উক্কারভূমি ৰিয জিগুচ্ছো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, ন মে চিত্তং কামেসু রজ্জতি, অঞ্ঞে ৰো পুত্তা অত্থি, তে ঘরাৰাসেন নিমন্তেথা’’তি ৰত্ৰা পুনপ্পুনং যাচিতোপি সহাযেহি যাচাপিতোপি ন ইচ্ছি, অথ নং সহাযা ‘‘সম্ম, কিং পন ত্ৰং পত্থযন্তো কামে পরিভুঞ্জিতুং ন ইচ্ছসী’’তি পুচ্ছিংসু. সো তেসং অত্তনো নেক্খম্মজ্ঝাসযং আরোচেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘এতেসং পুব্বজো আসি’’ন্তিআদি.

তত্থ এতেসং পুব্বজো আসিন্তি এতেসং উপকঞ্চনকাদীনং সত্তন্নং জেট্ঠভাতিকো অহং তদা অহোসিং. হিরীসুক্কমুপাগতোতি সুক্কৰিপাকত্তা সন্তানস্স ৰিসোধনতো চ সুক্কং পাপজিগুচ্ছনলক্খণং হিরিং ভুসং আগতো, অতিৰিয পাপং জিগুচ্ছন্তো আসিন্তি অত্থো. ভৰং দিস্ৰান ভযতো, নেক্খম্মাভিরতো অহন্তি কামভৰাদীনং ৰসেন সব্বং ভৰং পক্খন্দিতুং আগচ্ছন্তং চণ্ডহত্থিং ৰিয, হিংসিতুং আগচ্ছন্তং উক্খিত্তাসিকং ৰধকং ৰিয, সীহং ৰিয, যক্খং ৰিয, রক্খসং ৰিয, ঘোরৰিসং ৰিয, আসিৰিসং ৰিয, আদিত্তং অঙ্গারং ৰিয, সপ্পটিভযং ভযানকভাৰতো পস্সিত্ৰা ততো মুচ্চনত্থঞ্চ পব্বজ্জাভিরতো পব্বজিত্ৰা ‘‘কথং নু খো ধম্মচরিযং সম্মাপটিপত্তিং পূরেয্যং, ঝানসমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেয্য’’ন্তি পব্বজ্জাকুসলধম্মপঠমজ্ঝানাদিঅভিরতো তদা অহং আসিন্তি অত্থো.

৩৬. পহিতাতি মাতাপিতূহি পেসিতা. একমানসাতি সমানজ্ঝাসযা পুব্বে মযা একচ্ছন্দা মনাপচারিনো মাতাপিতূহি পহিতত্তা পন মম পটিক্কূলং অমনাপং ৰদন্তা. কামেহি মং নিমন্তেন্তীতি মহাপিতূহি ৰা একমানসা কামেহি মং নিমন্তেন্তি. কুলৰংসং ধারেহীতি ঘরাৰাসং সণ্ঠপেন্তো অত্তনো কুলৰংসং ধারেহি পতিট্ঠপেহীতি কামেহি মং নিমন্তেসুন্তি অত্থো.

৩৭. যং তেসং ৰচনং ৰুত্তন্তি তেসং মম পিযসহাযানং যং ৰচনং ৰুত্তং. গিহিধম্মে সুখাৰহন্তি গিহিভাৰে সতি গহট্ঠভাৰে ঠিতস্স পুরিসস্স ঞাযানুগতত্তা দিট্ঠধম্মিকস্স সম্পরাযিকস্স চ সুখস্স আৰহনতো সুখাৰহং. তং মে অহোসি কঠিনন্তি তং তেসং ময্হং সহাযানং মাতাপিতূনঞ্চ ৰচনং একন্তেনেৰ নেক্খম্মাভিরতত্তা অমনাপভাৰেন মে কঠিনং ফরুসং দিৰসং সন্তত্তফালসদিসং উভোপি কণ্ণে ঝাপেন্তং ৰিয অহোসি.

৩৮. তে মং তদা উক্খিপন্তন্তি তে ময্হং সহাযা মাতাপিতূহি অত্তনো চ উপনিমন্তনৰসেন অনেকৰারং উপনীযমানে কামে উদ্ধমুদ্ধং খিপন্তং ছড্ডেন্তং পটিক্খিপন্তং মং পুচ্ছিংসু. পত্থিতং মমাতি ইতো ৰিসুদ্ধতরং কিং নু খো ইমিনা পত্থিতন্তি মযা অভিপত্থিতং মম তং পত্থনং পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং ত্ৰং পত্থযসে, সম্ম, যদি কামে ন ভুঞ্জসী’’তি.

৩৯. অত্থকামোতি অত্তনো অত্থকামো, পাপভীরূতি অত্থো. ‘‘অত্তকামো’’তিপি পাল়ি. হিতেসিনন্তি ময্হং হিতেসীনং পিযসহাযানং. কেচি ‘‘অত্থকামহিতেসিন’’ন্তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং.

৪০. পিতু মাতু চ সাৰযুন্তি তে ময্হং সহাযা অনিৰত্তনীযং মম পব্বজ্জাছন্দং ৰিদিত্ৰা পব্বজিতুকামতাদীপকং ময্হং ৰচনং পিতু মাতু চ সাৰেসুং. ‘‘যগ্ঘে, অম্মতাতা, জানাথ, একন্তেনেৰ মহাকঞ্চনকুমারো পব্বজিস্সতি, ন সো সক্কা কেনচি উপাযেন কামেসু উপনেতু’’ন্তি অৰোচুং. মাতাপিতা এৰমাহূতি তদা ময্হং মাতাপিতরো মম সহাযেহি ৰুত্তং মম ৰচনং সুত্ৰা এৰমাহংসু – ‘‘সব্বেৰ পব্বজাম, ভো’’তি, যদি মহাকঞ্চনকুমারস্স নেক্খম্মং অভিরুচিতং, যং তস্স অভিরুচিতং, তদম্হাকম্পি অভিরুচিতমেৰ, তস্মা সব্বেৰ পব্বজাম, ভোতি. ‘‘ভো’’তি তেসং ব্রাহ্মণানং আলপনং. ‘‘পব্বজাম খো’’তিপি পাঠো, পব্বজাম এৰাতি অত্থো. মহাসত্তস্স হি পব্বজ্জাছন্দং ৰিদিত্ৰা উপকঞ্চনাদযো ছ ভাতরো ভগিনী চ কঞ্চনদেৰী পব্বজিতুকামাৰ অহেসুং, তেন তেপি মাতাপিতূহি ঘরাৰাসেন নিমন্তিযমানা ন ইচ্ছিংসুযেৰ. তস্মা এৰমাহংসু ‘‘সব্বেৰ পব্বজাম, ভো’’তি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা মহাসত্তং মাতাপিতরো পক্কোসিত্ৰা অত্তনোপি অধিপ্পাযং তস্স আচিক্খিত্ৰা ‘‘তাত, যদি পব্বজিতুকামোসি, অসীতিকোটিধনং তৰ সন্তকং যথাসুখং ৰিস্সজ্জেহী’’তি আহংসু. অথ নং মহাপুরিসো কপণদ্ধিকাদীনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা হিমৰন্তং পাৰিসি. তেন সদ্ধিং মাতাপিতরো ছ ভাতরো চ ভগিনী চ একো দাসো একা দাসী একো চ সহাযো ঘরাৰাসং পহায অগমংসু. তেন ৰুত্তং –

৪১. ‘‘উভো মাতা পিতা ময্হং, ভগিনী চ সত্ত ভাতরো;

অমিতধনং ছড্ডযিত্ৰা, পৰিসিম্হা মহাৰন’’ন্তি.

জাতকট্ঠকথাযং (জা. অট্ঠ. ৪.১৪.৭৭ ভিসজাতকৰণ্ণনা) পন ‘‘মাতাপিতূসু কালংকতেসু তেসং কত্তব্বকিচ্চং কত্ৰা মহাসত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমী’’তি ৰুত্তং.

এৰং হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা চ তে বোধিসত্তপ্পমুখা একং পদুমসরং নিস্সায রমণীযে ভূমিভাগে অস্সমং কত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰনমূলফলাহারা যাপযিংসু. তেসু উপকঞ্চনাদযো অট্ঠ জনা ৰারেন ফলাফলং আহরিত্ৰা একস্মিং পাসাণফলকে অত্তনো ইতরেসঞ্চ কোট্ঠাসে কত্ৰা ঘণ্টিসঞ্ঞং দত্ৰা অত্তনো কোট্ঠাসং আদায ৰসনট্ঠানং পৰিসন্তি. সেসাপি ঘণ্টিসঞ্ঞায পণ্ণসালতো নিক্খমিত্ৰা অত্তনো অত্তনো পাপুণনকোট্ঠাসং আদায ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তি.

অপরভাগে ভিসানি আহরিত্ৰা তথেৰ খাদন্তি. তত্থ তে ঘোরতপা পরমধিতিন্দ্রিযা কসিণপরিকম্মং করোন্তা ৰিহরিংসু. অথ নেসং সীলতেজেন সক্কস্স ভৰনং কম্পি. সক্কো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘ইমে ইসযো ৰীমংসিস্সামী’’তি অত্তনো আনুভাৰেন মহাসত্তস্স কোট্ঠাসে তযো দিৰসে অন্তরধাপেসি. মহাসত্তো পঠমদিৰসে কোট্ঠাসং অদিস্ৰা ‘‘মম কোট্ঠাসো পমুট্ঠো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেসি. দুতিযদিৰসে ‘‘মম দোসেন ভৰিতব্বং, পণামনৰসেন মম কোট্ঠাসং ন ঠপিতং মঞ্ঞে’’তি চিন্তেসি. ততিযদিৰসে ‘‘তং কারণং সুত্ৰা খমাপেস্সামী’’তি সাযন্হসমযে ঘণ্টিসঞ্ঞং দত্ৰা তায সঞ্ঞায সব্বেসু সন্নিপতিতেসু তমত্থং আরোচেত্ৰা তীসুপি দিৰসেসু তেহি জেট্ঠকোট্ঠাসস্স ঠপিতভাৰং সুত্ৰা ‘‘তুম্হেহি ময্হং কোট্ঠাসো ঠপিতো, মযা পন ন লদ্ধো, কিং নু খো কারণ’’ন্তি আহ. তং সুত্ৰা সব্বেৰ সংৰেগপ্পত্তা অহেসুং.

তস্মিং অস্সমে রুক্খদেৰতাপি অত্তনো ভৰনতো ওতরিত্ৰা তেসং সন্তিকে নিসীদি. মনুস্সানং হত্থতো পলাযিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো একো ৰারণো অহিতুণ্ডিকহত্থতো পলাযিত্ৰা মুত্তো সপ্পকীল়াপনকো একো ৰানরো চ তেহি ইসীহি কতপরিচযা তদা তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. সক্কোপি ‘‘ইসিগণং পরিগ্গণ্হিস্সামী’’তি অদিস্সমানকাযো তত্থেৰ অট্ঠাসি. তস্মিঞ্চ খণে বোধিসত্তস্স কনিট্ঠো উপকঞ্চনতাপসো উট্ঠায বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা সেসানং অপচিতিং দস্সেত্ৰা ‘‘অহং সঞ্ঞং পট্ঠপেত্ৰা অত্তানঞ্ঞেৰ সোধেতুং লভামী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম, লভসী’’তি ৰুত্তে ইসিগণমজ্ঝে ঠত্ৰা সপথং করোন্তো –

‘‘অস্সং গৰং রজতং জাতরূপং, ভরিযঞ্চ সো ইধ লভতং মনাপং;

পুত্তেহি দারেহি সমঙ্গি হোতু, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসী’’তি. (জা. ১.১৪.৭৮) –

ইমং গাথং অভাসি. ইমঞ্হি সো ‘‘যত্তকানি পিযৰত্থূনি হোন্তি, তেহি ৰিপ্পযোগে তত্তকানি দুক্খানি উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰত্থুকামে গরহন্তো আহ.

তং সুত্ৰা ইসিগণো ‘‘মারিস, মা কথয, অতিভারিযো তে সপথো’’তি কণ্ণে পিদহি. বোধিসত্তোপি ‘‘অতিভারিযো তে সপথো, ন, ত্ৰং তাত, গণ্হসি, তৰ পত্তাসনে নিসীদা’’তি আহ. সেসাপি সপথং করোন্তা যথাক্কমং –

‘‘মালঞ্চ সো কাসিকচন্দনঞ্চ, ধারেতু পুত্তস্স বহূ ভৰন্তু;

কামেসু তিব্বং কুরুতং অপেক্খং, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘পহূতধঞ্ঞো কসিমা যসস্সী, পুত্তে গিহী ধনিমা সব্বকামে;

ৰযং অপস্সং ঘরমাৰসাতু, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘সো খত্তিযো হোতু পসয্হকারী, রাজাভিরাজা বলৰা যসস্সী;

সচাতুরন্তং মহিমাৰসাতু, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘সো ব্রাহ্মণো হোতু অৰীতরাগো, মুহুত্তনক্খত্তপথেসু যুত্তো;

পূজেতু নং রট্ঠপতী যসস্সী, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘অজ্ঝাযকং সব্বসমন্তৰেদং, তপস্সিনং মঞ্ঞতু সব্বলোকো;

পূজেন্তু নং জানপদা সমেচ্চ, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘চতুস্সদং গামৰরং সমিদ্ধং, দিন্নঞ্হি সো ভুঞ্জতু ৰাসৰেন;

অৰীতরাগো মরণং উপেতু, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘সো গামণী হোতু সহাযমজ্ঝে, নচ্চেহি গীতেহি পমোদমানো;

সো রাজতো ব্যসনমালত্থ কিঞ্চি, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘তং একরাজা পথৰিং ৰিজেত্ৰা, ইত্থীসহস্সস্স ঠপেতু অগ্গে;

সীমন্তিনীনং পৰরা ভৰাতু, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যা অহাসি.

‘‘ইসীনঞ্হি সা সব্বসমাগতানং, ভুঞ্জেয্য সাদুং অৰিকম্পমানা;

চরাতু লাভেন ৰিকত্থমানা, ভিসানি তে ব্রাহণ যা অহাসি.

‘‘আৰাসিকো হোতু মহাৰিহারে, নৰকম্মিকো হোতু গজঙ্গলাযং;

আলোকসন্ধিং দিৰসং করোতু, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘সো বজ্ঝতং পাসসতেহি ছম্হি, রম্মা ৰনা নীযতু রাজধানিং;

তুত্তেহি সো হঞ্ঞতু পাচনেহি, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসি.

‘‘অলক্কমালী তিপুকণ্ণপিট্ঠো, লট্ঠীহতো সপ্পমুখং উপেতু;

সকচ্ছবন্ধো ৰিসিখং চরাতু, ভিসানি তে ব্রাহ্মণ যো অহাসী’’তি. (জা. ১.১৪.৭৯-৯০) –

ইমা গাথাযো অৰোচুং.

তত্থ তিব্বন্তি ৰত্থুকামকিলেসকামেসু বহলং অপেক্খং করোতু. কসিমাতি সম্পন্নকসিকম্মো. পুত্তে গিহী ধনিমা সব্বকামেতি পুত্তে লভতু, গিহী হোতু, সত্তৰিধেন ধনেন ধনিমা হোতু, রূপাদিভেদে সব্বকামে লভতু. ৰযং অপস্সন্তি মহল্লককালেপি অপব্বজিত্ৰা অত্তনো ৰযং অপস্সন্তো পঞ্চকামগুণসমিদ্ধং ঘরমেৰ আৰসতু. রাজাভিরাজাতি রাজূনং অন্তরে অতিরাজা. অৰীতরাগোতি পুরোহিতট্ঠানতণ্হায সতণ্হো. তপস্সিনন্তি তপসীলং, সীলসম্পন্নোতি নং মঞ্ঞতু. চতুস্সদন্তি আকিণ্ণমনুস্সতায মনুস্সেহি পহূতধঞ্ঞতায ধঞ্ঞেন সুলভদারুতায দারূহি সম্পন্নোদকতায উদকেনাতি চতূহি উস্সন্নং. ৰাসৰেনাতি ৰাসৰেন দিন্নং ৰিয অচলং, ৰাসৰতো লদ্ধৰরানুভাৰেনেৰ রাজানং আরাধেত্ৰা তেন দিন্নন্তিপি অত্থো. অৰীতরাগোতি অৰিগতরাগো কদ্দমে সূকরো ৰিয কামপঙ্কে নিমুগ্গোৰ হোতু.

গামণীতি গামজেট্ঠকো. তন্তি তং ইত্থিং. একরাজাতি অগ্গরাজা. ইত্থীসহস্সস্সাতি ৰচনমট্ঠতায ৰুত্তং. সোল়সন্নং ইত্থিসহস্সানং অগ্গট্ঠানে ঠপেতূতি অত্থো. সীমন্তিনীনন্তি সীমন্তধরানং, ইত্থীনন্তি অত্থো. সব্বসমাগতানন্তি সব্বেসং সন্নিপতিতানং মজ্ঝে নিসীদিত্ৰা. অৰিকম্পমানাতি অনোসক্কমানা সাদুরসং ভুঞ্জতূতি অত্থো. চরাতু লাভেন ৰিকত্থমানাতি লাভহেতু সিঙ্গারৰেসং গহেত্ৰা লাভং উপ্পাদেতুং চরতু. আৰাসিকোতি আৰাসজগ্গনকো. গজঙ্গলাযন্তি এৰংনামকে নগরে. তত্থ কির দব্বসম্ভারা সুলভা. আলোকসন্ধিং দিৰসন্তি একদিৰসেন একমেৰ ৰাতপানং করোতু. সো কির দেৰপুত্তো কস্সপবুদ্ধকালে গজঙ্গলনগরং নিস্সায যোজনিকে মহাৰিহারে আৰাসিকো সঙ্ঘত্থেরো হুত্ৰা জিণ্ণে ৰিহারে নৰকম্মানি করোন্তোৰ মহাদুক্খং অনুভৰি, তং সন্ধাযাহ.

পাসসতেহীতি বহূহি পাসেহি. ছম্হীতি চতূসু পাদেসু গীৰায কটিভাগে চাতি ছসু ঠানেসু. তুত্তেহীতি দ্ৰিকণ্টকাহি দীঘলট্ঠীহি. পাচনেহীতি রস্সপাচনেহি, অঙ্কুসকেহি ৰা. অলক্কমালীতি অহিতুণ্ডিকেন কণ্ঠে পরিক্খিপিত্ৰা ঠপিতায অলক্কমালায সমন্নাগতো. তিপুকণ্ণপিট্ঠোতি তিপুপিল়ন্ধনেন পিল়ন্ধিতপিট্ঠিকণ্ণো কণ্ণপিট্ঠো. লট্ঠিহতোতি সপ্পকীল়াপনং সিক্খাপযমানো লট্ঠিযা হতো হুত্ৰা. সব্বং তে কামভোগং ঘরাৰাসং অত্তনা অত্তনা অনুভূতদুক্খঞ্চ জিগুচ্ছন্তা তথা তথা সপথং করোন্তা এৰমাহংসু.

অথ বোধিসত্তো ‘‘সব্বেহি ইমেহি সপথো কতো, মযাপি কাতুং ৰট্টতী’’তি সপথং করোন্তো –

‘‘যো ৰে অনট্ঠংৰ নট্ঠন্তি চাহ, কামেৰ সো লভতং ভুঞ্জতঞ্চ;