২. সঙ্খব্রাহ্মণচরিযাৰণ্ণনা
১১-১২. দুতিযস্মিং পুনাপরন্তি পুন অপরং, ন কেৰলমিদং অকিত্তিচরিযমেৰ, অথ খো পুন অপরং অঞ্ঞং সঙ্খচরিযম্পি পৰক্খিস্সং, সুণোহীতি অধিপ্পাযো. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. সঙ্খসৰ্হযোতি সঙ্খনামো. মহাসমুদ্দং তরিতুকামোতি সুৰণ্ণভূমিং গন্তুং নাৰায মহাসমুদ্দং তরিতুকামো. উপগচ্ছামি পট্টনন্তি তামলিত্তিপট্টনং উদ্দিস্স গচ্ছামি. সযম্ভুঞাণেন পচ্চেকবোধিযা অধিগতত্তা সযমেৰ ভূতন্তি সযম্ভুং. কিলেসমারাদীসু কেনচিপি ন পরাজিতন্তি অপরাজিতং, তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা ঠিতন্তি অত্থো. তত্তায কঠিনভূমিযাতি ঘম্মসন্তাপেন সন্তত্তায সক্খরৰালুকানিচিতত্তা খরায কক্খল়ায ভূমিযা.
১৩. তন্তি তং পচ্চেকবুদ্ধং. ইমমত্থন্তি ইমং ইদানি ৰক্খমানং ‘‘ইদং খেত্ত’’ন্তিআদিকং অত্থং. ৰিচিন্তযিন্তি তদা সঙ্খব্রাহ্মণভূতো চিন্তেসিন্তি সত্থা ৰদতি. তত্রাযং অনুপুব্বিকথা –
অতীতে অযং বারাণসী মোল়িনী নাম অহোসি. মোল়িনীনগরে ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সঙ্খো নাম ব্রাহ্মণো হুত্ৰা অড্ঢো মহদ্ধনো চতূসু নগরদ্ৰারেসু নগরমজ্ঝে অত্তনো নিৰেসনদ্ৰারেতি ছসু ঠানেসু ছ দানসালাযো কারেত্ৰা দেৰসিকং ছসতসহস্সানি ৰিস্সজ্জেন্তো কপণদ্ধিকাদীনং মহাদানং পৰত্তেসি. সো একদিৰসং চিন্তেসি – ‘‘অহং গেহে ধনে খীণে দানং দাতুং ন সক্খিস্সামি, অপরিক্খীণেযেৰ ধনে নাৰায সুৰণ্ণভূমিং গন্ত্ৰা ধনং আহরিস্সামী’’তি. সো নাৰং ভণ্ডস্স পূরাপেত্ৰা পুত্তদারং আমন্তেত্ৰা ‘‘যাৰাহং আগচ্ছিস্সামি, তাৰ মে দানং অনুপচ্ছিন্দন্তা পৰত্তেয্যাথা’’তি ৰত্ৰা দাসকম্মকরপরিৰুতো উপাহনং আরুয্হ ছত্তেন ধারিযমানেন পট্টনগামাভিমুখো পাযাসি.
তস্মিং খণে গন্ধমাদনে একো পচ্চেকবুদ্ধো সত্তাহং নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায লোকং ৰোলোকেন্তো তং ধনাহরণত্থং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘মহাপুরিসো ধনং আহরিতুং গচ্ছতি, ভৰিস্সতি নু খো অস্স মহাসমুদ্দে অন্তরাযো, নো’’তি আৰজ্জেত্ৰা ‘‘ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘এস মং দিস্ৰা ছত্তঞ্চ উপাহনঞ্চ ময্হং দত্ৰা উপাহনদাননিস্সন্দেন সমুদ্দে ভিন্নায নাৰায পতিট্ঠং লভিস্সতি, করিস্সামিস্স অনুগ্গহ’’ন্তি আকাসেন গন্ত্ৰা তস্স অৰিদূরে ওতরিত্ৰা মজ্ঝন্হিকসমযে চণ্ডৰাতাতপেন অঙ্গারসন্থতসদিসং উণ্হৰালুকং মদ্দন্তো তস্স অভিমুখং আগঞ্ছি. সো তং দিস্ৰাৰ হট্ঠতুট্ঠো ‘‘পুঞ্ঞক্খেত্তং মে আগতং, অজ্জ মযা এত্থ বীজং রোপেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘তমহং পটিপথে দিস্ৰা, ইমমত্থং ৰিচিন্তযি’’ন্তিআদি.
তত্থ ইদং খেত্তন্তিআদি চিন্তিতাকারদস্সনং. খেত্তন্তি খিত্তং বীজং মহপ্ফলভাৰকরণেন তাযতীতি খেত্তং, পুব্বণ্ণাপরণ্ণৰিরুহনভূমি. ইধ পন খেত্তং ৰিযাতি খেত্তং, অগ্গদক্খিণেয্যো পচ্চেকবুদ্ধো. তেনেৰাহ ‘‘পুঞ্ঞকামস্স জন্তুনো’’তি.
১৪. মহাগমন্তি ৰিপুলফলাগমং, সস্সসম্পত্তিদাযকন্তি অত্থো. বীজং ন রোপেতীতি বীজং ন ৰপতি.
১৫. খেত্তৰরুত্তমন্তি খেত্তৰরেসুপি উত্তমং. সীলাদিগুণসম্পন্না হি ৰিসেসতো অরিযসাৰকা খেত্তৰরা, ততোপি অগ্গভূতো পচ্চেকবুদ্ধো খেত্তৰরুত্তমো. কারন্তি সক্কারং. যদি ন করোমীতি সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইদমীদিসং অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লভিত্ৰা তত্থ পূজাসক্কারং যদি ন করোমি, পুঞ্ঞেন অত্থিকো নামাহং ন ভৰেয্যন্তি.
১৬-১৭. যথা অমচ্চোতিআদীনং দ্ৰিন্নং গাথানং অযং সঙ্খেপত্থো – যথা নাম যো কোচি রঞ্ঞা মুদ্দাধিকারে ঠপিতো লঞ্ছনধরো অমচ্চপুরিসো সেনাপতি ৰা সো অন্তেপুরে জনে বহিদ্ধা চ বলকাযাদীসু রঞ্ঞো যথানুসিট্ঠং ন পটিপজ্জতি ন তেসং ধনধঞ্ঞং দেতি, তং তং কত্তব্বং ৰত্তং পরিহাপেতি. সো মুদ্দিতো পরিহাযতি মুদ্দাধিকারলদ্ধৰিভৰতো পরিধংসতি, এৰমেৰ অহম্পি পুঞ্ঞকম্মস্স রতো লদ্ধব্বপুঞ্ঞফলসঙ্খাতং পুঞ্ঞকামো দক্খিণায ৰিপুলফলভাৰকরণেন ৰিপুলং দিস্ৰান তং দক্খিণং উল়ারং দক্খিণেয্যং লভিত্ৰা তস্স দানং যদি ন দদামি পুঞ্ঞতো আযতিং পুঞ্ঞফলতো চ পরিধংসামি. তস্মা ইধ মযা পুঞ্ঞং কাতব্বমেৰাতি.
এৰং পন চিন্তেত্ৰা মহাপুরিসো দূরতোৰ উপাহনা ওরোহিত্ৰা ৰেগেন উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, ময্হং অনুগ্গহত্থায ইমং রুক্খমূলং উপগচ্ছথা’’তি ৰত্ৰা তস্মিং রুক্খমূলং উপসঙ্কমন্তে তত্থ ৰালুকং উস্সাপেত্ৰা উত্তরাসঙ্গং পঞ্ঞাপেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধে তত্থ নিসিন্নে ৰন্দিত্ৰা ৰাসিতপরিস্সাৰিতেন উদকেন তস্স পাদে ধোৰিত্ৰা, গন্ধতেলেন মক্খেত্ৰা, অত্তনো উপাহনং পুঞ্ছিত্ৰা, গন্ধতেলেন মক্খেত্ৰা, তস্স পাদে পটিমুঞ্চিত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইমং উপাহনং আরুয্হ, ইমং ছত্তং মত্থকে কত্ৰা গচ্ছথা’’তি ছত্তুপাহনং অদাসি. সোপিস্স অনুগ্গহত্থায তং গহেত্ৰা পসাদসংৰড্ঢনত্থং পস্সন্তস্সেৰ ৰেহাসং উপ্পতিত্ৰা গন্ধমাদনং অগমাসি. তেন ৰুত্তং –
১৮. ‘‘এৰাহং চিন্তযিত্ৰান, ওরোহিত্ৰা উপাহনা;
তস্স পাদানি ৰন্দিত্ৰা, অদাসিং ছত্তুপাহন’’ন্তি.
বোধিসত্তো তং দিস্ৰা অতিৰিয পসন্নচিত্তো পট্টনং গন্ত্ৰা নাৰং অভিরুহি. অথস্স মহাসমুদ্দং তরন্তস্স সত্তমে দিৰসে নাৰা ৰিৰরমদাসি. উদকং উস্সিঞ্চিতুং নাসক্খিংসু. মহাজনো মরণভযভীতো অত্তনো অত্তনো দেৰতা নমস্সিত্ৰা মহাৰিরৰং ৰিরৰি. বোধিসত্তো একং উপট্ঠাকং গহেত্ৰা সকলসরীরং তেলেন মক্খেত্ৰা সপ্পিনা সদ্ধিং সক্খরচুণ্ণানি যাৰদত্থং খাদিত্ৰা তম্পি খাদাপেত্ৰা তেন সদ্ধিং কূপকযট্ঠিমত্থকং আরুয্হ ‘‘ইমায দিসায অম্হাকং নগর’’ন্তি দিসং ৰৰত্থপেত্ৰা মচ্ছকচ্ছপপরিপন্থতো অত্তানং সচ্চাধিট্ঠানেন পমোচেন্তো তেন সদ্ধিং উসভমত্তট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা পতিত্ৰা সমুদ্দং তরিতুং আরভি. মহাজনো পন তত্থেৰ ৰিনাসং পাপুণি. তস্স তরন্তস্সেৰ সত্ত দিৰসা গতা. সো তস্মিম্পি কালে লোণোদকেন মুখং ৰিক্খালেত্ৰা উপোসথিকো অহোসিযেৰ.
তদা পন ঈদিসানং পুরিসৰিসেসানং রক্খণত্থায চতূহি লোকপালেহি ঠপিতা মণিমেখলা নাম দেৰধীতা অত্তনো ইস্সরিযেন সত্তাহং পমজ্জিত্ৰা সত্তমে দিৰসে তং দিস্ৰা ‘‘সচাযং ইধ মরিস্স, অতিৰিয গারয্হা অভৰিস্স’’ন্তি সংৰিগ্গহদযা সুৰণ্ণপাতিযা দিব্বভোজনস্স পূরেত্ৰা ৰেগেনাগন্ত্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণ, ইদং দিব্বভোজনং ভুঞ্জা’’তি আহ. সো তং উল্লোকেত্ৰা ‘‘নাহং ভুঞ্জামি, উপোসথিকোম্হী’’তি পটিক্খিপিত্ৰা তং পুচ্ছন্তো –
‘‘যং ত্ৰং সুখেনাভিসমেক্খসে মং, ভুঞ্জস্সু ভত্তং ইতি মং ৰদেসি;
পুচ্ছামি তং নারি মহানুভাৰে, দেৰী নুসি ত্ৰং উদ মানুসী নূ’’তি. (জা. ১.১০.৪২) –
আহ. সা তস্স পটিৰচনং দেন্তী –
‘‘দেৰী অহং সঙ্খ মহানুভাৰা, ইধাগতা সাগরৰারিমজ্ঝে;
অনুকম্পিকা নো চ পদুট্ঠচিত্তা, তৰেৰ অত্থায ইধাগতাস্মি.
‘‘ইধন্নপানং সযনাসনঞ্চ, যানানি নানাৰিৰিধানি সঙ্খ;
সব্বস্স ত্যাহং পটিপাদযামি, যং কিঞ্চি তুয্হং মনসাভিপত্থিত’’ন্তি. (জা. ১.১০.৪৩-৪৪) –
ইমা গাথা অভাসি. তং সুত্ৰা মহাসত্তো ‘‘অযং দেৰধীতা সমুদ্দপিট্ঠে ময্হং ‘ইদঞ্চিদঞ্চ দম্মী’তি ৰদতি, যঞ্চেসা ময্হং দেতি, তম্পি মম পুঞ্ঞেনেৰ, তং পন পুঞ্ঞং অযং দেৰধীতা জানাতি নু খো, উদাহু ন জানাতি, পুচ্ছিস্সামি তাৰ ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা পুচ্ছন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘যং কিঞ্চি যিট্ঠঞ্চ হুতঞ্চ ময্হং, সব্বস্স নো ইস্সরা ত্ৰং সুগত্তে;
সুস্সোণি সুব্ভূরু ৰিলগ্গমজ্ঝে, কিস্স মে কম্মস্স অযং ৰিপাকো’’তি. (জা. ১.১০.৪৫);
তত্থ যিট্ঠন্তি দানৰসেন যজিতং. হুতন্তি আহুনপাহুনৰসেন দিন্নং. সব্বস্স নো ইস্সরা ত্ৰন্তি অম্হাকং পুঞ্ঞকম্মস্স সব্বস্স ত্ৰং ইস্সরা, ‘‘অযং ইমস্স ৰিপাকো, অযং ইমস্সা’’তি ব্যাকরিতুং সমত্থা. সুস্সোণীতি সুন্দরজঘনে. সুব্ভূরূতি সুন্দরেহি ভমুকেহি ঊরূহি চ সমন্নাগতে. ৰিলগ্গমজ্ঝেতি ৰিলগ্গতনুমজ্ঝে. কিস্স মেতি মযা কতকম্মেসু কতরকম্মস্স অযং ৰিপাকো, যেনাহং অপ্পতিট্ঠে মহাসমুদ্দে অজ্জ পতিট্ঠং লভামীতি.
তং সুত্ৰা দেৰধীতা ‘‘অযং ব্রাহ্মণো ‘যং অত্তনা কুসলকম্মং কতং, তং কম্মং ন জানাতী’তি সঞ্ঞায পুচ্ছতি মঞ্ঞে, কথেস্সামি ন’’ন্তি নাৰাভিরুহনদিৰসে পচ্চেকবুদ্ধস্স ছত্তুপাহনদানপুঞ্ঞমেৰ তস্স কারণন্তি কথেন্তী –
‘‘ঘম্মে পথে ব্রাহ্মণ একভিক্খুং, উগ্ঘট্টপাদং তসিতং কিলন্তং;
পটিপাদযী সঙ্খ উপাহনানি, সা দক্খিণা কামদুহা তৰজ্জা’’তি. (জা. ১.১০.৪৬) –
গাথমাহ.
তত্থ একভিক্খুন্তি একং পচ্চেকবুদ্ধং সন্ধাযাহ. উগ্ঘট্টপাদন্তি উণ্হৰালুকায ঘট্টপাদং, ৰিবাধিতপাদন্তি অত্থো. তসিতন্তি পিপাসিতং. পটিপাদযীতি পটিপাদেসি যোজেসি. কামদুহাতি সব্বকামদাযিকা.
তং সুত্ৰা মহাসত্তো ‘‘এৰরূপেপি নাম অপ্পতিট্ঠে মহাসমুদ্দে মযা দিন্নং ছত্তুপাহনদানং মম সব্বকামদদং জাতং অহো সুদিন্ন’’ন্তি তুট্ঠচিত্তো –
‘‘সা হোতু নাৰা ফলকূপপন্না, অনৰস্সুতা এরকৰাতযুত্তা;
অঞ্ঞস্স যানস্স ন হেত্থ ভূমি, অজ্জেৰ মং মোল়িনিং পাপযস্সূ’’তি. (জা. ১.১০.৪৭) –
গাথমাহ.
তত্থ ফলকূপপন্নাতি মহানাৰতায বহূহি ফলকেহি উপেতা. উদকপ্পৰেসনাভাৰেন অনৰস্সুতা. সম্মা গহেত্ৰা গমনকৰাতেন এরকৰাতযুত্তা.
দেৰধীতা তস্স ৰচনং সুত্ৰা তুট্ঠহট্ঠা দীঘতো অট্ঠউসভং ৰিত্থারতো চতুউসভং গম্ভীরতো ৰীসতিযট্ঠিকং সত্তরতনমযং নাৰং মাপেত্ৰা কূপফিযারিত্তযুত্তানি ইন্দনীলরজতসুৰণ্ণমযাদীনি নিম্মিনিত্ৰা সত্তন্নং রতনানং পূরেত্ৰা ব্রাহ্মণং আলিঙ্গেত্ৰা নাৰং আরোপেসি, উপট্ঠাকং পনস্স ন ওলোকেসি. ব্রাহ্মণো অত্তনা কতকল্যাণতো তস্স পত্তিং অদাসি, সো অনুমোদি. অথ দেৰধীতা তম্পি আলিঙ্গেত্ৰা নাৰায পতিট্ঠাপেত্ৰা তং নাৰং মোল়িনীনগরং নেত্ৰা ব্রাহ্মণস্স ঘরে ধনং পতিট্ঠাপেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ অগমাসি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘সা তত্থ ৰিত্তা সুমনা পতীতা, নাৰং সুচিত্তং অভিনিম্মিনিত্ৰা;
আদায সঙ্খং পুরিসেন সদ্ধিং, উপানযী নগরং সাধুরম্ম’’ন্তি. (জা. ১.১০.৪৮);
মহাপুরিসস্স হি চিত্তসম্পত্তিযা পচ্চেকবুদ্ধস্স চ নিরোধতো ৰুট্ঠিতভাৰেন সত্তসু চেতনাসু আদিচেতনা দিট্ঠধম্মৰেদনীযা অতিউল়ারফলা চ জাতা. ইদম্পি তস্স দানস্স অপ্পমত্তফলন্তি দট্ঠব্বং. অপরিমাণফলঞ্হি তং দানং বোধিসম্ভারভূতং. তেন ৰুত্তং –
১৯. ‘‘তেনেৰাহং সতগুণতো, সুখুমালো সুখেধিতো;
অপি চ দানং পরিপূরেন্তো, এৰং তস্স অদাসহ’’ন্তি.
তত্থ তেনাতি ততো পচ্চেকবুদ্ধতো, সতগুণতোতি সতগুণেন অহং তদা সঙ্খভূতো সুখুমালো, তস্মা সুখেধিতো সুখসংৰড্ঢো, অপি চ এৰং সন্তেপি দানং পরিপূরেন্তো, এৰং ময্হং দানপারমী পরিপূরেতূতি তস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স অত্তনো সরীরদুক্খং অনপেক্খিত্ৰা ছত্তুপাহনং অদাসিন্তি অত্তনো দানজ্ঝাসযস্স উল়ারভাৰং সত্থা পৰেদেসি.
বোধিসত্তোপি যাৰজীৰং অমিতধনগেহং অজ্ঝাৰসন্তো ভিয্যোসোমত্তায দানানি দত্ৰা সীলানি রক্খিত্ৰা আযুপরিযোসানে সপরিসো দেৰনগরং পূরেসি.
তদা দেৰধীতা উপ্পলৰণ্ণা অহোসি, পুরিসো আনন্দত্থেরো, লোকনাথো সঙ্খব্রাহ্মণো.
তস্স সুৰিসুদ্ধনিচ্চসীলউপোসথসীলাদিৰসেন সীলপারমী দানসীলাদীনং পটিপক্খতো নিক্খন্তত্তা কুসলধম্মৰসেন নেক্খম্মপারমী, দানাদিনিপ্ফাদনত্থং অব্ভুস্সহনৰসেন তথা মহাসমুদ্দতরণৰাযামৰসেন চ ৰীরিযপারমী, তদত্থং অধিৰাসনখন্তিৰসেন খন্তিপারমী, পটিঞ্ঞানুরূপপ্পটিপত্তিযা সচ্চপারমী, সব্বত্থ অচলসমাদানাধিট্ঠানৰসেন অধিট্ঠানপারমী, সব্বসত্তেসু হিতজ্ঝাসযৰসেন মেত্তাপারমী, সত্তসঙ্খারকতৰিপ্পকারেসু মজ্ঝত্তভাৰপ্পত্তিযা উপেক্খাপারমী, সব্বপারমীনং উপকারানুপকারে ধম্মে জানিত্ৰা অনুপকারে ধম্মে পহায উপকারধম্মেসু পৰত্তাপনপুরেচরা সহজাতা চ উপাযকোসল্লভূতা পঞ্ঞা পঞ্ঞাপারমীতি ইমাপি পারমিযো লব্ভন্তি.
দানজ্ঝাসযস্স পন অতিউল়ারভাৰেন দানপারমীৰসেন দেসনা পৰত্তা. যস্মা চেত্থ দস পারমিযো লব্ভন্তি, তস্মা হেট্ঠা ৰুত্তা মহাকরুণাদযো বোধিসত্তগুণা ইধাপি যথারহং নিদ্ধারেতব্বা. তথা অত্তনো ভোগসুখং অনপেক্খিত্ৰা মহাকরুণায ‘‘দানপারমিং পূরেস্সামী’’তি দানসম্ভারসংহরণত্থং সমুদ্দতরণং, তত্থ চ সমুদ্দপতিতস্সপি উপোসথাধিট্ঠানং, সীলখণ্ডভযেন দেৰধীতাযপি উপগতায আহারানাহরণন্তি এৰমাদযো মহাসত্তস্স গুণা ৰেদিতব্বা. ইদানি ৰক্খমানেসু সেসচরিতেসু ইমিনাৰ নযেন গুণনিদ্ধারণং ৰেদিতব্বং. তত্থ তত্থ ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘এৰং অচ্ছরিযা হেতে, অব্ভুতা চ মহেসিনো…পে…;
পগেৰানুকিরিযা তেসং, ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
সঙ্খব্রাহ্মণচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.