ৰেদনাকম্মট্ঠানৰণ্ণনা
৩৫৯. অথস্স ভগৰা সোমনস্সংপাহন্তি তিস্সো ৰেদনা আরভি. কিং পন ভগৰতা পুচ্ছিতং কথিতং, অপুচ্ছিতং, সানুসন্ধিকং, অননুসন্ধিকন্তি? পুচ্ছিতমেৰ কথিতং, নো অপুচ্ছিতং, সানুসন্ধিকমেৰ, নো অননুসন্ধিকং. দেৰতানঞ্হি রূপতো অরূপং পাকটতরং, অরূপেপি ৰেদনা পাকটতরা. কস্মা? দেৰতানঞ্হি করজকাযং সুখুমং, কম্মজং বলৰং, করজকাযস্স সুখুমত্তা, কম্মজস্স বলৰত্তা একাহারম্পি অতিক্কমিত্ৰা ন তিট্ঠন্তি, উণ্হপাসাণে ঠপিতসপ্পিপিণ্ডি ৰিয ৰিলীযন্তীতি সব্বং ব্রহ্মজালে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তস্মা ভগৰা সক্কস্স তিস্সো ৰেদনা আরভি. দুৰিধঞ্হি কম্মট্ঠানং – রূপকম্মট্ঠানং, অরূপকম্মট্ঠানঞ্চ. রূপপরিগ্গহো, অরূপপরিগ্গহোতিপি এতদেৰ ৰুচ্চতি. তত্থ ভগৰা যস্স রূপং পাকটং, তস্স সঙ্খেপমনসিকারৰসেন ৰা ৰিত্থারমনসিকারৰসেন ৰা চতুধাতুৰৰত্থানং ৰিত্থারেন্তো রূপকম্মট্ঠানং কথেতি. যস্স অরূপং পাকটং, তস্স অরূপকম্মট্ঠানং কথেতি. কথেন্তো চ তস্স ৰত্থুভূতং রূপকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৰাৰ কথেতি, দেৰানং পন অরূপকম্মট্ঠানং পাকটন্তি অরূপকম্মট্ঠানৰসেন ৰেদনা আরভি.
তিৰিধো হি অরূপকম্মট্ঠানে অভিনিৰেসো – ফস্সৰসেন, ৰেদনাৰসেন, চিত্তৰসেনাতি. কথং? একচ্চস্স হি সঙ্খিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা পরিগ্গহিতে রূপকম্মট্ঠানে তস্মিং আরম্মণে চিত্তচেতসিকানং পঠমাভিনিপাতো তং আরম্মণং ফুসন্তো উপ্পজ্জমানো ফস্সো পাকটো হোতি. একচ্চস্স তং আরম্মণং অনুভৰন্তী উপ্পজ্জমানা ৰেদনা পাকটা হোতি. একচ্চস্স তং আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা তং ৰিজানন্তং উপ্পজ্জমানং ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি.
তত্থ যস্স ফস্সো পাকটো হোতি, সোপি ন কেৰলং ফস্সোৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰ আরম্মণং অনুভৰমানা ৰেদনাপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতীতি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি. যস্স ৰেদনা পাকটা হোতি, সোপি ন কেৰলং ৰেদনাৰ উপ্পজ্জতি, তায সদ্ধিং তদেৰ আরম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতীতি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি. যস্স ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি, সোপি ন কেৰলং ৰিঞ্ঞাণমেৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰারম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, অনুভৰমানা ৰেদনাপি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি উপ্পজ্জতীতি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি.
সো ‘‘ইমে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা কিং নিস্সিতা’’তি উপধারেন্তো ‘‘ৰত্থুনিস্সিতা’’তি পজানাতি. ৰত্থু নাম করজকাযো, যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘ইদঞ্চ পন মে ৰিঞ্ঞাণং এত্থ সিতং এত্থ পটিবদ্ধ’’ন্তি. সো অত্থতো ভূতানি চেৰ উপাদারূপানি চ. এৰমেত্থ ৰত্থু রূপং, ফস্সপঞ্চমকা নামন্তি নামরূপমত্তমেৰ পস্সতি. রূপঞ্চেত্থ রূপক্খন্ধো, নামং চত্তারো অরূপিনো খন্ধাতি পঞ্চক্খন্ধমত্তং হোতি. নামরূপৰিনিমুত্তা হি পঞ্চক্খন্ধা, পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং ৰা নামরূপং নত্থি. সো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কিং হেতুকা’’তি উপপরিক্খন্তো ‘‘অৰিজ্জাদিহেতুকা’’তি পস্সতি. ততো ‘‘পচ্চযো চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ইদং, অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থি, সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জমত্তমেৰা’’তি সপ্পচ্চযনামরূপৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি সম্মসন্তো ৰিচরতি, সো অজ্জ অজ্জাতি পটিৰেধং আকঙ্খমানো তথারূপে দিৰসে উতুসপ্পাযং, পুগ্গলসপ্পাযং, ভোজনসপ্পাযং, ধম্মসৰনসপ্পাযং ৰা লভিত্ৰা একপল্লঙ্কেন নিসিন্নোৰ ৰিপস্সনং মত্থকং পাপেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাতি. এৰমিমেসম্পি তিণ্ণং জনানং যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি.
ইধ পন ভগৰা অরূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো ৰেদনাসীসেন কথেসি. ফস্সৰসেন হি ৰিঞ্ঞাণৰসেন ৰা কথিযমানং এতস্স ন পাকটং হোতি, অন্ধকারং ৰিয খাযতি. ৰেদনাৰসেন পন পাকটং হোতি. কস্মা? ৰেদনানং উপ্পত্তিযা পাকটতায. সুখদুক্খৰেদনানঞ্হি উপ্পত্তি পাকটা. যদা সুখং উপ্পজ্জতি, তদা সকলং সরীরং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং অভিসন্দযমানং সতধোতসপ্পিং খাদাপযন্তং ৰিয, সতপাকতেলং মক্খযমানং ৰিয, ঘটসহস্সেন পরিল়াহং নিব্বাপযমানং ৰিয, ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰাচং নিচ্ছারযমানমেৰ উপ্পজ্জতি. যদা দুক্খং উপ্পজ্জতি, তদা সকলসরীরং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং অভিসন্দযমানং তত্তফালং পৰেসেন্তং ৰিয, ৰিলীনতম্বলোহেন আসিঞ্চন্তং ৰিয, সুক্খতিণৰনপ্পতিম্হি অরঞ্ঞে দারুউক্কাকলাপং খিপমানং ৰিয ‘‘অহো দুক্খং, অহো দুক্খ’’ন্তি ৰিপ্পলাপযমানমেৰ উপ্পজ্জতি. ইতি সুখদুক্খৰেদনানং উপ্পত্তি পাকটা হোতি.
অদুক্খমসুখা পন দুদ্দীপনা অন্ধকারেন ৰিয অভিভূতা. সা সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিক্খেপৰসেন মজ্ঝত্তাকারভূতা অদুক্খমসুখা ৰেদনাতি নযতো গণ্হন্তস্স পাকটা হোতি. যথা কিং? যথা অন্তরা পিট্ঠিপাসাণং আরুহিত্ৰা পলাতস্স মিগস্স অনুপদং গচ্ছন্তো মিগলুদ্দকো পিট্ঠিপাসাণস্স ওরভাগেপি পরভাগেপি পদং দিস্ৰা মজ্ঝে অপস্সন্তোপি ‘‘ইতো আরুল়্হো, ইতো ওরুল়্হো, মজ্ঝে পিট্ঠিপাসাণে ইমিনা পদেসেন গতো ভৰিস্সতী’’তি নযতো জানাতি. এৰং আরুল়্হট্ঠানে পদং ৰিয হি সুখৰেদনায উপ্পত্তি পাকটা হোতি, ওরুল়্হট্ঠানে পদং ৰিয দুক্খৰেদনায উপ্পত্তি পাকটা হোতি, ইতো আরুয্হ, ইতো ওরুয্হ, মজ্ঝে এৰং গতোতি নযতো গহণং ৰিয সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিক্খেপৰসেন মজ্ঝত্তাকারভূতা অদুক্খমসুখা ৰেদনাতি নযতো গণ্হন্তস্স পাকটা হোতি. এৰং ভগৰা পঠমং রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা পচ্ছা অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দস্সেসি.
ন কেৰলঞ্চ ইধেৰ এৰং দস্সেসি, মহাসতিপট্ঠানে, মজ্ঝিমনিকাযম্হি সতিপট্ঠানে, চূল়তণ্হাসঙ্খযে, মহাতণ্হাসঙ্খযে, চূল়ৰেদল্লসুত্তে, মহাৰেদল্লসুত্তে, রট্ঠপালসুত্তে, মাগণ্ডিযসুত্তে, ধাতুৰিভঙ্গে, আনেঞ্জসপ্পাযে, সকলে ৰেদনাসংযুত্তেতি এৰং অনেকেসু সুত্তন্তেসু পঠমং রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা পচ্ছা অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দস্সেসি. যথা চ তেসু তেসু, এৰং ইমস্মিম্পি সক্কপঞ্হে পঠমং রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা পচ্ছা অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দস্সেসি. রূপকম্মট্ঠানং পনেত্থ ৰেদনায আরম্মণমত্তকংযেৰ সঙ্খিত্তং, তস্মা পাল়িযং নারুল়্হং ভৰিস্সতি.
৩৬০. অরূপকম্মট্ঠানে যং তস্স পাকটং ৰেদনাৰসেন অভিনিৰেসমুখং, তমেৰ দস্সেতুং সোমনস্সংপাহং, দেৰানমিন্দাতিআদিমাহ. তত্থ দুৰিধেনাতি দ্ৰিৰিধেন, দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহীতি অত্থো. এৰরূপং সোমনস্সং ন সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং গেহসিতসোমনস্সং ন সেৰিতব্বং. গেহসিতসোমনস্সং নাম ‘‘তত্থ কতমানি ছ গেহসিতানি সোমনস্সানি? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানং রূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোরমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং পটিলাভং ৰা পটিলাভতো সমনুপস্সতো, পুব্বে ৰা পটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং সমনুস্সরতো উপ্পজ্জতি সোমনস্সং, যং এৰরূপং সোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি গেহসিতং সোমনস্স’’ন্তি এৰং ছসু দ্ৰারেসু ৰুত্তকামগুণনিস্সিতং সোমনস্সং (ম. নি. ৩.৩০৬).
এৰরূপং সোমনস্সং সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং নেক্খম্মসিতং সোমনস্সং সেৰিতব্বং. নেক্খম্মসিতং সোমনস্সং নাম – ‘‘তত্থ কতমানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানি? রূপানং ত্ৰেৰ অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধং পুব্বে চেৰ রূপা এতরহি চ সব্বে তে রূপা অনিচ্চা, দুক্খা, ৰিপরিণামধম্মাতি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো উপ্পজ্জতি সোমনস্সং, যং এৰরূপং সোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি নেক্খম্মসিতং সোমনস্স’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩০৮) এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা উস্সুক্কাপেতুং সক্কোন্তস্স ‘‘উস্সুক্কিতা মে ৰিপস্সনা’’তি সোমনস্সজাতস্স উপ্পন্নং সোমনস্সং. সেৰিতব্বন্তি ইদং নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমজ্ঝানাদিৰসেন চ উপ্পজ্জনকসোমনস্সং সেৰিতব্বং নাম.
তত্থ যং চে সৰিতক্কং সৰিচারন্তি তস্মিম্পি নেক্খম্মসিতে সোমনস্সে যং নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমজ্ঝানৰসেন চ উপ্পন্নং সৰিতক্কং সৰিচারং সোমনস্সন্তি জানেয্য. যং চে অৰিতক্কং অৰিচারন্তি যং পন দুতিযততিযজ্ঝানৰসেন উপ্পন্নং অৰিতক্কং অৰিচারং সোমনস্সন্তি জানেয্য. যে অৰিতক্কে অৰিচারে, তে পণীততরেতি এতেসুপি দ্ৰীসু যং অৰিতক্কং অৰিচারং, তং পণীততরন্তি অত্থো.
ইমিনা কিং কথিতং হোতি? দ্ৰিন্নং অরহত্তং কথিতং. কথং? একো কির ভিক্খু সৰিতক্কসৰিচারে সোমনস্সে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ‘‘ইদং সোমনস্সং কিং নিস্সিত’’ন্তি উপধারেন্তো ‘‘ৰত্থুনিস্সিত’’ন্তি পজানাতীতি ফস্সপঞ্চমকে ৰুত্তনযেনেৰ অনুক্কমেন অরহত্তে পতিট্ঠাতি. একো অৰিতক্কঅৰিচারে সোমনস্সে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অরহত্তে পতিট্ঠাতি. তত্থ অভিনিৰিট্ঠসোমনস্সেসুপি সৰিতক্কসৰিচারতো অৰিতক্কঅৰিচারং পণীততরং. সৰিতক্কসৰিচারসোমনস্সৰিপস্সনাতোপি অৰিতক্কঅৰিচারৰিপস্সনা পণীততরা. সৰিতক্কসৰিচারসোমনস্সফলসমাপত্তিতোপি অৰিতক্কঅৰিচারসোমনস্সফলসমাপত্তিযেৰ পণীততরা. তেনাহ ভগৰা ‘‘যে অৰিতক্কে অৰিচারে, তে পণীততরে’’তি.
৩৬১. এৰরূপং দোমনস্সং ন সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং গেহসিতদোমনস্সং ন সেৰিতব্বং. গেহসিতদোমনস্সং নাম – ‘‘তত্থ কতমানি ছ গেহসিতানি দোমনস্সানি? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানং রূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোরমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং অপ্পটিলাভং ৰা অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতো পুব্বে ৰা অপটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং সমনুস্সরতো উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, যং এৰরূপং দোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি গেহসিতদোমনস্স’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩০৭). এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণং নানুভৰিং, নানুভৰিস্সামি, নানুভৰামীতি ৰিতক্কযতো উপ্পন্নং কামগুণনিস্সিতং দোমনস্সং.
এৰরূপং দোমনস্সং সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং নেক্খম্মসিতদোমনস্সং সেৰিতব্বং. নেক্খম্মসিতদোমনস্সং নাম – ‘‘তত্থ কতমানি ছ নেক্খম্মসিতানি দোমনস্সানি? রূপানং ত্ৰেৰ অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধং পুব্বে চেৰ রূপা এতরহি চ সব্বে তে রূপা অনিচ্চা, দুক্খা, ৰিপরিণামধম্মাতি এৰমেতং যথাভূতং সম্পপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপেতি ‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং, উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামি, যদরিযা এতরহি আযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’তি. ইতি অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো উপ্পজ্জতি পিহপচ্চযা দোমনস্সং, যং এৰরূপং দোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি নেক্খম্মসিতদোমনস্স’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩০৭) এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনুত্তরৰিমোক্খসঙ্খাতঅরিযফলধম্মেসু পিহং উপট্ঠপেত্ৰা তদধিগমায অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা উস্সুক্কাপেতুমসক্কোন্তস্স ইমম্পি পক্খং, ইমম্পি মাসং, ইমম্পি সংৰচ্ছরং ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযভূমিং পাপুণিতুং নাসক্খিন্তি অনুসোচতো উপ্পন্নং দোমনস্সং. সেৰিতব্বন্তি ইদং নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমজ্ঝানাদিৰসেন চ উপ্পজ্জনকদোমনস্সং সেৰিতব্বং নাম.
তত্থ যং চে সৰিতক্কসৰিচারন্তি তস্মিম্পি দুৰিধে দোমনস্সে গেহসিতদোমনস্সমেৰ সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সং নাম. নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমদুতিযজ্ঝানৰসেন চ উপ্পন্নদোমনস্সং পন অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সন্তি ৰেদিতব্বং. নিপ্পরিযাযেন পন অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সং নাম নত্থি. দোমনস্সিন্দ্রিযঞ্হি একংসেন অকুসলঞ্চেৰ সৰিতক্কসৰিচারঞ্চ, এতস্স পন ভিক্খুনো মঞ্ঞনৰসেন সৰিতক্কসৰিচারন্তি চ অৰিতক্কঅৰিচারন্তি চ ৰুত্তং.
তত্রাযং নযো – ইধ ভিক্খু দোমনস্সপচ্চযভূতে সৰিতক্কসৰিচারধম্মে অৰিতক্কঅৰিচারধম্মে চ দোমনস্সপচ্চযা এৰ উপ্পন্নে মগ্গফলধম্মে চ অঞ্ঞেসং পটিপত্তিদস্সনৰসেন দোমনস্সন্তি গহেত্ৰা ‘‘কদা নু খো মে সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সে ৰিপস্সনা পট্ঠপিতা ভৰিস্সতি, কদা অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সে’’তি চ ‘‘কদা নু খো মে সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সফলসমাপত্তি নিব্বত্তিতা ভৰিস্সতি, কদা অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সফলসমাপত্তী’’তি চিন্তেত্ৰা তেমাসিকং, ছমাসিকং, নৰমাসিকং ৰা পটিপদং গণ্হাতি. তেমাসিকং গহেত্ৰা পঠমমাসে একং যামং জগ্গতি, দ্ৰে যামে নিদ্দায ওকাসং করোতি, মজ্ঝিমে মাসে দ্ৰে যামে জগ্গতি, একং যামং নিদ্দায ওকাসং করোতি, পচ্ছিমমাসে চঙ্কমনিসজ্জাযেৰ যাপেতি. এৰং চে অরহত্তং পাপুণাতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে পাপুণাতি, ৰিসেসেত্ৰা ছমাসিকং গণ্হাতি. তত্রাপি দ্ৰে দ্ৰে মাসে ৰুত্তনযেন পটিপজ্জিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিতুং অসক্কোন্তো ৰিসেসেত্ৰা নৰমাসিকং গণ্হাতি. তত্রাপি তযো তযো মাসে তথেৰ পটিপজ্জিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিতুং অসক্কোন্তস্স ‘‘ন লদ্ৰং ৰত মে সব্রহ্মচারীহি সদ্ধিং ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেতু’’ন্তি আৰজ্জতো দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, অস্সুধারা পৰত্তন্তি গামন্তপব্ভারৰাসীমহাসীৰত্থেরস্স ৰিয.