নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

দীঘনিকাযে

মহাৰগ্গট্ঠকথা

১. মহাপদানসুত্তৰণ্ণনা

পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তকথা

১. এৰং মে সুতং…পে… করেরিকুটিকাযন্তি মহাপদানসুত্তং. তত্রাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা – করেরিকুটিকাযন্তি করেরীতি ৰরুণরুক্খস্স নামং, করেরিমণ্ডপো তস্সা কুটিকায দ্ৰারে ঠিতো, তস্মা ‘‘করেরিকুটিকা’’তি ৰুচ্চতি, যথা কোসম্বরুক্খস্স দ্ৰারে ঠিতত্তা ‘‘কোসম্বকুটিকা’’তি. অন্তোজেতৰনে কির করেরিকুটি কোসম্বকুটি গন্ধকুটি সলল়াগারন্তি চত্তারি মহাগেহানি, একেকং সতসহস্সপরিচ্চাগেন নিপ্ফন্নং. তেসু সলল়াগারং রঞ্ঞা পসেনদিনা কারিতং, সেসানি অনাথপিণ্ডিকেন কারিতানি. ইতি ভগৰা অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা থম্ভানং উপরি কারিতায দেৰৰিমানকপ্পায করেরিকুটিকাযং ৰিহরতি. পচ্ছাভত্তন্তি একাসনিকখলুপচ্ছাভত্তিকানং পাতোৰ ভুত্তানং অন্তোমজ্ঝন্হিকেপি পচ্ছাভত্তমেৰ. ইধ পন পকতিভত্তস্স পচ্ছতো ‘‘পচ্ছাভত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতং. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তানন্তি পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তানং, ভত্তকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৰা উট্ঠিতানন্তি অত্থো.

করেরিমণ্ডলমাল়েতি তস্সেৰ করেরিমণ্ডপস্স অৰিদূরে কতায নিসীদনসালায. সো কির করেরিমণ্ডপো গন্ধকুটিকায চ সালায চ অন্তরে হোতি, তস্মা গন্ধকুটীপি করেরিকুটিকাপি সালাপি – ‘‘করেরিমণ্ডলমাল়ো’’তি ৰুচ্চতি. পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তাতি ‘‘একম্পি জাতিং, দ্ৰেপি জাতিযো’’তি এৰং ৰিভত্তেন পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধসন্তানসঙ্খাতেন পুব্বেনিৰাসেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা পৰত্তিতা. ধম্মীতি ধম্মসংযুত্তা.

উদপাদীতি অহো অচ্ছরিযং দসবলস্স পুব্বেনিৰাসঞাণং, পুব্বেনিৰাসং নাম কে অনুস্সরন্তি, কে নানুস্সরন্তীতি. তিত্থিযা অনুস্সরন্তি, সাৰকা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধা চ অনুস্সরন্তি. কতরতিত্থিযা অনুস্সরন্তি? যে অগ্গপ্পত্তকম্মৰাদিনো, তেপি চত্তালীসংযেৰ কপ্পে অনুস্সরন্তি, ন ততো পরং. সাৰকা কপ্পসতসহস্সং অনুস্সরন্তি. দ্ৰে অগ্গসাৰকা অসঙ্খ্যেয্যঞ্চেৰ কপ্পসতসহস্সঞ্চ. পচ্চেকবুদ্ধা দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. বুদ্ধানং পন এত্তকন্তি পরিচ্ছেদো নত্থি, যাৰতকং আকঙ্খন্তি, তাৰতকং অনুস্সরন্তি.

তিত্থিযা খন্ধপটিপাটিযা অনুস্সরন্তি, পটিপাটিং মুঞ্চিত্ৰা ন সক্কোন্তি. পটিপাটিযা অনুস্সরন্তাপি অসঞ্ঞভৰং পত্ৰা খন্ধপ্পৰত্তিং ন পস্সন্তি, জালে পতিতা কুণ্ঠা ৰিয, কূপে পতিতা পঙ্গুল়া ৰিয চ হোন্তি. তে তত্থ ঠত্ৰা ‘‘এত্তকমেৰ, ইতো পরং নত্থী’’তি দিট্ঠিং গণ্হন্তি. ইতি তিত্থিযানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং অন্ধানং যট্ঠিকোটিগমনং ৰিয হোতি. যথা হি অন্ধা যট্ঠিকোটিগ্গাহকে সতিযেৰ গচ্ছন্তি, অসতি তত্থেৰ নিসীদন্তি, এৰমেৰ তিত্থিযা খন্ধপটিপাটিযাৰ অনুস্সরিতুং সক্কোন্তি, পটিপাটিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ন সক্কোন্তি.

সাৰকাপি খন্ধপটিপাটিযাৰ অনুস্সরন্তি, অসঞ্ঞভৰং পত্ৰা খন্ধপ্পৰত্তিং ন পস্সন্তি. এৰং সন্তেপি তে ৰট্টে সংসরণকসত্তানং খন্ধানং অভাৰকালো নাম নত্থি. অসঞ্ঞভৰে পন পঞ্চকপ্পসতানি পৰত্তন্তীতি তত্তকং কালং অতিক্কমিত্ৰা বুদ্ধেহি দিন্ননযে ঠত্ৰা পরতো অনুস্সরন্তি; সেয্যথাপি আযস্মা সোভিতো. দ্ৰে অগ্গসাৰকা পন পচ্চেকবুদ্ধা চ চুতিপটিসন্ধিং ওলোকেত্ৰা অনুস্সরন্তি. বুদ্ধানং চুতিপটিসন্ধিকিচ্চং নত্থি, যং যং ঠানং পস্সিতুকামা হোন্তি, তং তদেৰ পস্সন্তি.

তিত্থিযা চ পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরমানা অত্তনা দিট্ঠকতসুতমেৰ অনুস্সরন্তি. তথা সাৰকা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ. বুদ্ধা পন অত্তনা ৰা পরেহি ৰা দিট্ঠকতসুতং সব্বমেৰ অনুস্সরন্তি.

তিত্থিযানং পুব্বেনিৰাসঞাণং খজ্জোপনকওভাসসদিসং, সাৰকানং পদীপোভাসসদিসং, অগ্গসাৰকানং ওসধিতারকোভাসসদিসং, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দোভাসসদিসং, বুদ্ধানং সরদসূরিযমণ্ডলোভাসসদিসং. তস্স এত্তকানি জাতিসতানি জাতিসহস্সানি জাতিসতসহস্সানীতি ৰা এত্তকানি কপ্পসতানি কপ্পসহস্সানি কপ্পসতসহস্সানীতি ৰা নত্থি, যং কিঞ্চি অনুস্সরন্তস্স নেৰ খলিতং, ন পটিঘাতং হোতি, আৰজ্জনপটিবদ্ধমেৰ আকঙ্খমনসিকারচিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধমেৰ হোতি. দুব্বলপত্তপুটে ৰেগক্খিত্তনারাচো ৰিয, সিনেরুকূটে ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরং ৰিয চ অসজ্জমানমেৰ গচ্ছতি. ‘‘অহো মহন্তং ভগৰতো পুব্বেনিৰাসঞাণ’’ন্তি এৰং ভগৰন্তংযেৰ আরব্ভ কথা উপ্পন্না, জাতা পৰত্তাতি অত্থো. তং সব্বম্পি সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘ইতিপি পুব্বেনিৰাসো, ইতিপি পুব্ৰেনিৰাসো’’তি এত্তকমেৰ পাল়িযং ৰুত্তং. তত্থ ইতিপীতি এৰম্পি.

২-৩. অস্সোসি খো…পে… অথ ভগৰা অনুপ্পত্তোতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ. অযমেৰ হি ৰিসেসো – তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন অস্সোসি, ইধ দিব্বসোতেন. তত্থ চ ৰণ্ণাৰণ্ণকথা ৰিপ্পকতা, ইধ পুব্বেনিৰাসকথা. তস্মা ভগৰা – ‘‘ইমে ভিক্খূ মম পুব্বেনিৰাসঞাণং আরব্ভ গুণং থোমেন্তি, পুব্বেনিৰাসঞাণস্স পন মে নিপ্ফত্তিং ন জানন্তি; হন্দ নেসং তস্স নিপ্ফত্তিং কথেত্ৰা দস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা পকতিযাপি বুদ্ধানং নিসীদিত্ৰা ধম্মদেসনত্থমেৰ ঠপিতে তঙ্খণে ভিক্খূহি পপ্ফোটেত্ৰা দিন্নে ৰরবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে’’তি পুচ্ছায চ ‘‘ইধ, ভন্তে’’তিআদিপটিৰচনস্স চ পরিযোসানে তেসং পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং কথেতুকামো ইচ্ছেয্যাথ নোতিআদিমাহ. তত্থ ইচ্ছেয্যাথ নোতি ইচ্ছেয্যাথ নু. অথ নং পহট্ঠমানসা ভিক্খূ যাচমানা এতস্স ভগৰাতিআদিমাহংসু. তত্থ এতস্সাতি এতস্স ধম্মিকথাকরণস্স.

৪. অথ ভগৰা তেসং যাচনং গহেত্ৰা কথেতুকামো ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথা’’তি তে সোতাৰধারণসাধুকমনসিকারেসু নিযোজেত্ৰা অঞ্ঞেসং অসাধারণং ছিন্নৰটুমকানুস্সরণং পকাসেতুকামো ইতো সো, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ যং ৰিপস্সীতি যস্মিং কপ্পে ৰিপস্সী. অযঞ্হি ‘য’ন্তি সদ্দো ‘‘যং মে, ভন্তে, দেৰানং তাৰতিংসানং সম্মুখা সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং, আরোচেমি তং, ভগৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২০৩) পচ্চত্তৰচনে দিস্সতি. ‘‘যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮১) উপযোগৰচনে. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা’’তিআদীসু (অ. নি. ১.২৭৭) করণৰচনে. ইধ পন ভুম্মত্থেতি দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং – ‘‘যস্মিং কপ্পে’’তি. উদপাদীতি দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো উপ্পজ্জি.

ভদ্দকপ্পেতি পঞ্চবুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতত্তা সুন্দরকপ্পে সারকপ্পেতি ভগৰা ইমং কপ্পং থোমেন্তো এৰমাহ. যতো পট্ঠায কির অম্হাকং ভগৰতা অভিনীহারো কতো, এতস্মিং অন্তরে এককপ্পেপি পঞ্চ বুদ্ধা নিব্বত্তা নাম নত্থি. অম্হাকং ভগৰতো অভিনীহারস্স পুরতো পন তণ্হঙ্করো, মেধঙ্করো, সরণঙ্করো, দীপঙ্করোতি চত্তারো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে নিব্বত্তিংসু. তেসং ওরভাগে একং অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৰ অহোসি.

অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপরিযোসানে পন কোণ্ডঞ্ঞো নাম বুদ্ধো একোৰ একস্মিং কপ্পে উপ্পন্নো. ততোপি অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৰ অহোসি. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপরিযোসানে মঙ্গলো, সুমনো, রেৰতো, সোভিতোতি চত্তারো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ততোপি অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৰ অহোসি. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপরিযোসানে পন ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স উপরি অনোমদস্সী, পদুমো, নারদোতি তযো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ততোপি অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৰ অহোসি. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপরিযোসানে পন ইতো কপ্পসতসহস্সানং উপরি পদুমুত্তরো ভগৰা একোৰ একস্মিং কপ্পে উপ্পন্নো. তস্স ওরভাগে ইতো তিংসকপ্পসহস্সানং উপরি সুমেধো, সুজাতোতি দ্ৰে বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ততো ওরভাগে ইতো অট্ঠারসন্নং কপ্পসহস্সানং উপরি পিযদস্সী, অত্থদস্সী, ধম্মদস্সীতি তযো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. অথ ইতো চতুনৰুতিকপ্পে সিদ্ধত্থো নাম বুদ্ধো একোৰ একস্মিং কপ্পে উপ্পন্নো. ইতো দ্ৰে নৰুতিকপ্পে তিস্সো, ফুস্সোতি দ্ৰে বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ইতো একনৰুতিকপ্পে ৰিপস্সী ভগৰা উপ্পন্নো. ইতো একতিংসে কপ্পে সিখী, ৰেস্সভূতি দ্ৰে বুদ্ধা উপ্পন্না. ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে ককুসন্ধো, কোণাগমনো, কস্সপো, গোতমো অম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধোতি চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না, মেত্তেয্যো উপ্পজ্জিস্সতি. এৰমযং কপ্পো পঞ্চবুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতত্তা সুন্দরকপ্পো সারকপ্পোতি ভগৰা ইমং কপ্পং থোমেন্তো এৰমাহ.

কিং পনেতং বুদ্ধানংযেৰ পাকটং হোতি – ‘‘ইমস্মিং কপ্পে এত্তকা বুদ্ধা উপ্পন্না ৰা উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ৰা’’তি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পি পাকটং হোতীতি? অঞ্ঞেসম্পি পাকটং হোতি. কেসং? সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানং. কপ্পসণ্ঠানকালস্মিঞ্হি একমসঙ্খ্যেয্যং একঙ্গণং হুত্ৰা ঠিতে লোকসন্নিৰাসে লোকস্স সণ্ঠানত্থায দেৰো ৰস্সিতুং আরভতি. আদিতোৰ অন্তরট্ঠকে হিমপাতো ৰিয হোতি. ততো তিলমত্তা কণমত্তা তণ্ডুলমত্তা মুগ্গ-মাস-বদর-আমলক-এল়ালুক-কুম্ভণ্ড-অলাবুমত্তা উদকধারা হুত্ৰা অনুক্কমেন উসভদ্ৰেউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতদ্ৰেগাৰুতঅড্ঢযোজনযোজনদ্ৰিযোজন…পে… যোজনসতযোজনসহস্সযোজনসতসহস্সমত্তা হুত্ৰা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ব্ভন্তরে যাৰ অৰিনট্ঠব্রহ্মলোকা পূরেত্ৰা তিট্ঠন্তি. অথ তং উদকং অনুপুব্বেন ভস্সতি, ভস্সন্তে উদকে পকতিদেৰলোকট্ঠানেসু দেৰলোকা সণ্ঠহন্তি, তেসং সণ্ঠহনৰিধানং ৰিসুদ্ধিমগ্গে পুব্বেনিৰাসকথাযং ৰুত্তমেৰ.

মনুস্সলোকসণ্ঠহনট্ঠানং পন পত্তে উদকে ধমকরণমুখে পিহিতে ৰিয ৰাতৰসেন তং উদকং সন্তিট্ঠতি, উদকপিট্ঠে উপ্পলিনিপণ্ণং ৰিয পথৰী সণ্ঠহতি. মহাবোধিপল্লঙ্কো ৰিনস্সমানে লোকে পচ্ছা ৰিনস্সতি, সণ্ঠহমানে পঠমং সণ্ঠহতি. তত্থ পুব্বনিমিত্তং হুত্ৰা একো পদুমিনিগচ্ছো উপ্পজ্জতি, তস্স সচে তস্মিং কপ্পে বুদ্ধো নিব্বত্তিস্সতি, পুপ্ফং উপ্পজ্জতি. নো চে, নুপ্পজ্জতি. উপ্পজ্জমানঞ্চ সচে একো বুদ্ধো নিব্বত্তিস্সতি, একং উপ্পজ্জতি. সচে দ্ৰে, তযো, চত্তারো, পঞ্চ বুদ্ধা নিব্বত্তিস্সন্তি, পঞ্চ উপ্পজ্জন্তি. তানি চ খো একস্মিংযেৰ নাল়ে কণ্ণিকাবদ্ধানি হুত্ৰা. সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানো ‘‘আযাম, মযং মারিসা, পুব্বনিমিত্তং পস্সিস্সামা’’তি মহাবোধিপল্লঙ্কট্ঠানং আগচ্ছন্তি, বুদ্ধানং অনিব্বত্তনকপ্পে পুপ্ফং ন হোতি. তে পন অপুপ্ফিতগচ্ছং দিস্ৰা – ‘‘অন্ধকারো ৰত ভো লোকো ভৰিস্সতি, মতা মতা সত্তা অপাযে পূরেস্সন্তি, ছ দেৰলোকা নৰ ব্রহ্মলোকা সুঞ্ঞা ভৰিস্সন্তী’’তি অনত্তমনা হোন্তি. পুপ্ফিতকালে পন পুপ্ফং দিস্ৰা – ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তেসু মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তেসু নিক্খমন্তেসু সম্বুজ্ঝন্তেসু ধম্মচক্কং পৰত্তেন্তেসু যমকপাটিহারিযং করোন্তেসু দেৰোরোহনং করোন্তেসু আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জন্তেসু পরিনিব্বাযন্তেসু দসসহস্সচক্কৰাল়কম্পনাদীনি পাটিহারিযানি দক্খিস্সামা’’তি চ ‘‘চত্তারো অপাযা পরিহাযিস্সন্তি, ছ দেৰলোকা নৰ ব্রহ্মলোকা পরিপূরেস্সন্তী’’তি চ অত্তমনা উদানং উদানেন্তা অত্তনো অত্তনো ব্রহ্মলোকং গচ্ছন্তি. ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে পঞ্চ পদুমানি উপ্পজ্জিংসু. তেসং নিমিত্তানং আনুভাৰেন চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না, পঞ্চমো উপ্পজ্জিস্সতি. সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানোপি তানি পদুমানি দিস্ৰা ইমমত্থং জানিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘অঞ্ঞেসম্পি পাকটং হোতী’’তি.

আযুপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

৫-৭. ইতি ভগৰা – ‘‘ইতো সো, ভিক্খৰে’’তিআদিনা নযেন কপ্পপরিচ্ছেদৰসেন পুব্বেনিৰাসং দস্সেত্ৰা ইদানি তেসং বুদ্ধানং জাতিপরিচ্ছেদাদিৰসেন দস্সেতুং ৰিপস্সী, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ আযুপরিচ্ছেদে পরিত্তং লহুকন্তি উভযমেতং অপ্পকস্সেৰ ৰেৰচনং. যঞ্হি অপ্পকং, তং পরিত্তঞ্চেৰ লহুকঞ্চ হোতি.

অপ্পং ৰা ভিয্যোতি ৰস্সসততো ৰা উপরি অপ্পং, অঞ্ঞং ৰস্সসতং অপত্ৰা ৰীসং ৰা তিংসং ৰা চত্তালীসং ৰা পণ্ণাসং ৰা সট্ঠি ৰা ৰস্সানি জীৰতি. এৰং দীঘাযুকো পন অতিদুল্লভো, অসুকো কির এৰং চিরং জীৰতীতি তত্থ তত্থ গন্ত্ৰা দট্ঠব্বো হোতি. তত্থ ৰিসাখা উপাসিকা ৰীসৰস্সসতং জীৰতি, তথা পোক্খরসাতি ব্রাহ্মণো, ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো, সেলো ব্রাহ্মণো, বাৰরিযব্রাহ্মণো, আনন্দত্থেরো, মহাকস্সপত্থেরোতি. অনুরুদ্ধত্থেরো পন ৰস্সসতঞ্চেৰ পণ্ণাসঞ্চ ৰস্সানি, বাকুলত্থেরো ৰস্সসতঞ্চেৰ সট্ঠি চ ৰস্সানি. অযং সব্বদীঘাযুকো. সোপি দ্ৰে ৰস্সসতানি ন জীৰতি.

ৰিপস্সীআদযো পন সব্বেপি বোধিসত্তা মেত্তাপুব্বভাগেন সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খারিকচিত্তেন মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হিংসু. তেন চিত্তেন গহিতায পটিসন্ধিযা অসঙ্খ্যেয্যং আযু, ইতি সব্বে বুদ্ধা অসঙ্খ্যেয্যাযুকা. তে কস্মা অসঙ্খ্যেয্যং ন অট্ঠংসু? উতুভোজনৰিপত্তিযা. উতুভোজনৰসেন হি আযু হাযতিপি ৰড্ঢতিপি.

তত্থ যদা রাজানো অধম্মিকা হোন্তি, তদা উপরাজানো, সেনাপতি, সেট্ঠি, সকলনগরং, সকলরট্ঠং অধম্মিকমেৰ হোতি; অথ তেসং আরক্খদেৰতা, তাসং দেৰতানং মিত্তা ভূমট্ঠদেৰতা, তাসং দেৰতানং মিত্তা আকাসট্ঠকদেৰতা, আকাসট্ঠকদেৰতানং মিত্তা উণ্হৰলাহকা দেৰতা, তাসং মিত্তা অব্ভৰলাহকা দেৰতা, তাসং মিত্তা সীতৰলাহকা দেৰতা, তাসং মিত্তা ৰস্সৰলাহকা দেৰতা, তাসং মিত্তা চাতুমহারাজিকা দেৰতা, তাসং মিত্তা তাৰতিংসা দেৰতা, তাসং মিত্তা যামা দেৰতাতি এৰমাদি. এৰং যাৰ ভৰগ্গা ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে সব্বা দেৰব্রহ্মপরিসাপি অধম্মিকাৰ হোন্তি. তাসং অধম্মিকতায ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি, ৰাতো যথামগ্গেন ন ৰাযতি, অযথামগ্গেন ৰাযন্তো আকাসট্ঠকৰিমানানি খোভেতি, ৰিমানেসু খোভিতেসু দেৰতানং কীল়নত্থায চিত্তানি ন নমন্তি, দেৰতানং কীল়নত্থায চিত্তেসু অনমন্তেসু সীতুণ্হভেদো উতু যথাকালেন ন সম্পজ্জতি, তস্মিং অসম্পজ্জন্তে ন সম্মা দেৰো ৰস্সতি, কদাচি ৰস্সতি, কদাচি ন ৰস্সতি; কত্থচি ৰস্সতি, কত্থচি ন ৰস্সতি, ৰস্সন্তোপি ৰপ্পকালে অঙ্কুরকালে নাল়কালে পুপ্ফকালে খীরগ্গহণাদিকালেসু যথা যথা সস্সানং উপকারো ন হোতি, তথা তথা ৰস্সতি চ ৰিগচ্ছতি চ, তেন সস্সানি ৰিসমপাকানি হোন্তি, ৰিগতগন্ধৰণ্ণরসাদিসম্পন্নানি. একভাজনে পক্খিত্ততণ্ডুলেসুপি একস্মিং পদেসে ভত্তং উত্তণ্ডুলং হোতি, একস্মিং অতিকিলিন্নং, একস্মিং সমপাকং. তং পরিভুত্তং কুচ্ছিযম্পি তীহাকারেহি পচ্চতি. তেন সত্তা বহ্ৰাবাধা চেৰ হোন্তি, অপ্পাযুকা চ. এৰং তাৰ উতুভোজনৰসেন আযু হাযতি.

যদা পন রাজানো ধম্মিকা হোন্তি, তদা উপরাজানোপি ধম্মিকা হোন্তীতি পুরিমনযেনেৰ যাৰ ব্রহ্মলোকা সব্বেপি ধম্মিকা হোন্তি. তেসং ধম্মিকত্তা সমং চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি, যথামগ্গেন ৰাতো ৰাযতি, যথামগ্গেন ৰাযন্তো আকাসট্ঠকৰিমানানি ন খোভেতি, তেসং অখোভা দেৰতানং কীল়নত্থায চিত্তানি নমন্তি. এৰং কালেন উতু সম্পজ্জতি, দেৰো সম্মা ৰস্সতি, ৰপ্পকালতো পট্ঠায সস্সানং উপকারং করোন্তো কালে ৰস্সতি, কালে ৰিগচ্ছতি, তেন সস্সানি সমপাকানি সুগন্ধানি সুৰণ্ণানি সুরসানি ওজৰন্তানি হোন্তি, তেহি সম্পাদিতং ভোজনং পরিভুত্তম্পি সম্মা পরিপাকং গচ্ছতি, তেন সত্তা অরোগা দীঘাযুকা হোন্তি. এৰং উতুভোজনৰসেন আযু ৰড্ঢতি.

তত্থ ৰিপস্সী ভগৰা অসীতিৰস্সসহস্সাযুককালে নিব্বত্তো, সিখী সত্ততিৰস্সসহস্সাযুককালেতি ইদং অনুপুব্বেন পরিহীনসদিসং কতং, ন পন এৰং পরিহীনং, ৰড্ঢিত্ৰা ৰড্ঢিত্ৰা পরিহীনন্তি ৰেদিতব্বং. কথং? ইমস্মিং তাৰ কপ্পে ককুসন্ধো ভগৰা চত্তালীসৰস্সসহস্সাযুককালে নিব্বত্তো, আযুপ্পমাণং পঞ্চ কোট্ঠাসে কত্ৰা চত্তারি ঠত্ৰা পঞ্চমে ৰিজ্জমানেযেৰ পরিনিব্বুতো. তং আযু পরিহাযমানং দসৰস্সকালং পত্ৰা পুন ৰড্ঢমানং অসঙ্খ্যেয্যং হুত্ৰা ততো পরিহাযমানং তিংসৰস্সসহস্সকালে ঠিতং; তদা কোণাগমনো ভগৰা নিব্বত্তো. তস্মিম্পি তথেৰ পরিনিব্বুতে তং আযু দসৰস্সকালং পত্ৰা পুন ৰড্ঢমানং অসঙ্খ্যেয্যং হুত্ৰা পরিহাযিত্ৰা ৰীসতিৰস্সসহস্সকালে ঠিতং; তদা কস্সপো ভগৰা নিব্বত্তো. তস্মিম্পি তথেৰ পরিনিব্বুতে তং আযু দসৰস্সকালং পত্ৰা পুন ৰড্ঢমানং অসঙ্খ্যেয্যং হুত্ৰা পরিহাযিত্ৰা ৰস্সসতকালং পত্তং, অথ অম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধো নিব্বত্তো. এৰং অনুপুব্বেন পরিহাযিত্ৰা পরিহাযিত্ৰা ৰড্ঢিত্ৰা ৰড্ঢিত্ৰা পরিহীনন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ যং যং আযুপরিমাণেসু মনুস্সেসু বুদ্ধা নিব্বত্তন্তি, তেসম্পি তং তদেৰ আযুপরিমাণং হোতীতি ৰেদিতব্বং.

আযুপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বোধিপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

৮. বোধিপরিচ্ছেদে পন পাটলিযা মূলেতি পাটলিরুক্খস্স হেট্ঠা. তস্সা পন পাটলিযা খন্ধো তং দিৰসং পণ্ণাসরতনো হুত্ৰা অব্ভুগ্গতো, সাখা পণ্ণাসরতনাতি উব্বেধেন রতনসতং অহোসি. তং দিৰসঞ্চ সা পাটলি কণ্ণিকাবদ্ধেহি ৰিয পুপ্ফেহি মূলতো পট্ঠায একসঞ্ছন্না অহোসি, দিব্বগন্ধং ৰাযতি. ন কেৰলঞ্চ তদা অযমেৰ পুপ্ফিতা, দসসহস্সচক্কৰাল়ে সব্বপাটলিযো পুপ্ফিতা. ন কেৰলঞ্চ পাটলিযো, দসসহস্সচক্কৰাল়ে সব্বরুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি, আকাসে আকাসপদুমানি পুপ্ফিতানি, পথৰিতলং ভিন্দিত্ৰাপি মহাপদুমানি উট্ঠিতানি. মহাসমুদ্দোপি পঞ্চৰণ্ণেহি পদুমেহি নীলুপ্পলরত্তুপ্পলেহি চ সঞ্ছন্নো অহোসি. সকলদসসহস্সচক্কৰাল়ং ধজমালাকুলং তত্থ তত্থ নিবদ্ধপুপ্ফদামৰিস্সট্ঠমালাগুল়ৰিপ্পকিণ্ণং নানাৰণ্ণকুসুমসমুজ্জলং নন্দনৰনচিত্তলতাৰনমিস্সকৰনফারুসকৰনসদিসং অহোসি. পুরত্থিমচক্কৰাল়মুখৰট্টিযং উস্সিতদ্ধজা পচ্ছিমচক্কৰাল়মুখৰট্টিং অভিহনন্তি. পচ্ছিমদক্খিণউত্তরচক্কৰাল়মুখৰট্টিযং উস্সিতদ্ধজা দক্খিণচক্কৰাল়মুখৰট্টিং অভিহনন্তি. এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞসিরীসম্পত্তানি চক্কৰাল়ানি অহেসুং. অভিসম্বুদ্ধোতি সকলং বুদ্ধগুণৰিভৰসিরিং পটিৰিজ্ঝমানো চত্তারি সচ্চানি অভিসম্বুদ্ধো.

‘‘সিখী, ভিক্খৰে, ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুণ্ডরীকস্স মূলে অভিসম্বুদ্ধো’’তিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন পদৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. এত্থ পন পুণ্ডরীকোতি সেতম্বরুক্খো. তস্সাপি তদেৰ পরিমাণং. তং দিৰসঞ্চ সোপি দিব্বগন্ধেহি পুপ্ফেহি সুসঞ্ছন্নো অহোসি. ন কেৰলঞ্চ পুপ্ফেহি, ফলেহিপি সঞ্ছন্নো অহোসি. তস্স একতো তরুণানি ফলানি, একতো মজ্ঝিমানি ফলানি, একতো নাতিপক্কানি ফলানি, একতো সুপক্কানি পক্খিত্তদিব্বোজানি ৰিয সুরসানি ওলম্বন্তি. যথা সো, এৰং সকলদসসহস্সচক্কৰাল়েসু পুপ্ফূপগরুক্খা পুপ্ফেহি, ফলূপগরুক্খা ফলেহি পটিমণ্ডিতা অহেসুং.

সালোতি সালরুক্খো. তস্সাপি তদেৰ পরিমাণং, তথেৰ পুপ্ফসিরীৰিভৰো ৰেদিতব্বো. সিরীসরুক্খেপি এসেৰ নযো. উদুম্বররুক্খে পুপ্ফানি নাহেসুং, ফলৰিভূতি পনেত্থ অম্বে ৰুত্তনযাৰ, তথা নিগ্রোধে, তথা অস্সত্থে. ইতি সব্ববুদ্ধানং একোৰ পল্লঙ্কো, রুক্খা পন অঞ্ঞেপি হোন্তি. তেসু যস্স যস্স রুক্খস্স মূলে চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতবোধিং বুদ্ধা পটিৰিজ্ঝন্তি, সো সো বোধীতি ৰুচ্চতি. অযং বোধিপরিচ্ছেদো নাম.

সাৰকযুগপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

৯. সাৰকযুগপরিচ্ছেদে পন খণ্ডতিস্সন্তি খণ্ডো চ তিস্সো চ. তেসু খণ্ডো একপিতিকো কনিট্ঠভাতা, তিস্সো পুরোহিতপুত্তো. খণ্ডো পঞ্ঞাপারমিযা মত্থকং পত্তো, তিস্সো সমাধিপারমিযা মত্থকং পত্তো. অগ্গন্তি ঠপেত্ৰা ৰিপস্সিং ভগৰন্তং অৰসেসেহি সদ্ধিং অসদিসগুণতায উত্তমং. ভদ্দযুগন্তি অগ্গত্তাযেৰ ভদ্দযুগং. অভিভূসম্ভৰন্তি অভিভূ চ সম্ভৰো চ. তেসু অভিভূ পঞ্ঞাপারমিযা মত্থকং পত্তো. সিখিনা ভগৰতা সদ্ধিং অরুণৰতিতো ব্রহ্মলোকং গন্ত্ৰা ব্রহ্মপরিসায ৰিৰিধানি পাটিহারিযানি দস্সেন্তো ধম্মং দেসেত্ৰা দসসহস্সিলোকধাতুং অন্ধকারেন ফরিত্ৰা – ‘‘কিং ইদ’’ন্তি সঞ্জাতসংৰেগানং ওভাসং ফরিত্ৰা – ‘‘সব্বে মে রূপঞ্চ পস্সন্তু, সদ্দঞ্চ সুণন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা – ‘‘আরম্ভথা’’তি গাথাদ্ৰযং (সং. নি. ১.১৮৫) ভণন্তো সদ্দং সাৰেসি. সম্ভৰো সমাধিপারমিযা মত্থকং পত্তো অহোসি.

সোণুত্তরন্তি সোণো চ উত্তরো চ. তেসুপি সোণো পঞ্ঞাপারমিং পত্তো, উত্তরো সমাধিপারমিং পত্তো অহোসি. ৰিধুরসঞ্জীৰন্তি ৰিধুরো চ সঞ্জীৰো চ. তেসু ৰিধুরো পঞ্ঞাপারমিং পত্তো অহোসি, সঞ্জীৰো সমাধিপারমিং পত্তো. সমাপজ্জনবহুলো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানকুটিলেণমণ্ডপাদীসু সমাপত্তিবলেন ঝাযন্তো একদিৰসং অরঞ্ঞে নিরোধং সমাপজ্জি, অথ নং ৰনকম্মিকাদযো ‘‘মতো’’তি সল্লক্খেত্ৰা ঝাপেসুং. সো যথাপরিচ্ছেদেন সমাপত্তিতো উট্ঠায চীৰরানি পপ্ফোটেত্ৰা গামং পিণ্ডায পাৰিসি. তদুপাদাযেৰ চ নং ‘‘সঞ্জীৰো’’তি সঞ্জানিংসু. ভিয্যোসুত্তরন্তি ভিয্যোসো চ উত্তরো চ. তেসু ভিয্যোসো পঞ্ঞায উত্তরো, উত্তরো সমাধিনা অগ্গো অহোসি. তিস্সভারদ্ৰাজন্তি তিস্সো চ ভারদ্ৰাজো চ. তেসু তিস্সো পঞ্ঞাপারমিং পত্তো, ভারদ্ৰাজো সমাধিপারমিং পত্তো অহোসি. সারিপুত্তমোগ্গল্লানন্তি সারিপুত্তো চ মোগ্গল্লানো চ. তেসু সারিপুত্তো পঞ্ঞাৰিসযে, মোগ্গল্লানো সমাধিৰিসযে অগ্গো অহোসি. অযং সাৰকযুগপরিচ্ছেদো নাম.

সাৰকসন্নিপাতপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

১০. সাৰকসন্নিপাতপরিচ্ছেদে ৰিপস্সিস্স ভগৰতো পঠমসন্নিপাতো চতুরঙ্গিকো অহোসি, সব্বে এহিভিক্খূ, সব্বে ইদ্ধিযা নিব্বত্তপত্তচীৰরা, সব্বে অনামন্তিতাৰ আগতা, ইতি তে চ খো পন্নরসে উপোসথদিৰসে. অথ সত্থা বীজনিং গহেত্ৰা নিসিন্নো উপোসথং ওসারেসি. দুতিযততিযেসুপি এসেৰ নযো. তথা সেসবুদ্ধানং সব্বসন্নিপাতেসু. যস্মা পন অম্হাকং ভগৰতো পঠমবোধিযাৰ সন্নিপাতো অহোসি, ইদঞ্চ সুত্তং অপরভাগে ৰুত্তং, তস্মা ‘‘ময্হং, ভিক্খৰে, এতরহি একো সাৰকানং সন্নিপাতো’’তি অনিট্ঠপেত্ৰা ‘‘অহোসী’’তি ৰুত্তং.

তত্থ অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানীতি পুরাণজটিলানং সহস্সং, দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং পরিৰারানি অড্ঢতেয্যসতানীতি অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানি. তত্থ দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং অভিনীহারতো পট্ঠায ৰত্থুং কথেত্ৰা পব্বজ্জা দীপেতব্বা. পব্বজিতানং পন তেসং মহামোগ্গল্লানো সত্তমে দিৰসে অরহত্তং পত্তো. ধম্মসেনাপতি পন্নরসমে দিৰসে গিজ্ঝকূটপব্বতমজ্ঝে সূকরখতলেণপব্ভারে ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপরিব্বাজকস্স সজ্জিতে ধম্মযাগে ৰেদনাপরিগ্গহসুত্তন্তে (ম. নি. ২.২০১) দেসিযমানে দেসনং অনুবুজ্ঝমানং ঞাণং পেসেত্ৰা সাৰকপারমিঞাণং পত্তো. ভগৰা থেরস্স অরহত্তপ্পত্তিং ঞত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ৰেল়ুৰনেযেৰ পচ্চুট্ঠাসি. থেরো – ‘‘কুহিং নু খো ভগৰা গতো’’তি আৰজ্জন্তো ৰেল়ুৰনে পতিট্ঠিতভাৰং ঞত্ৰা সযম্পি ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ৰেল়ুৰনেযেৰ পচ্চুট্ঠাসি. অথ ভগৰা পাতিমোক্খং ওসারেসি. তং সন্নিপাতং সন্ধায ভগৰা – ‘‘অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানী’’তি আহ. অযং সাৰকসন্নিপাতপরিচ্ছেদো নাম.

উপট্ঠাকপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

১১. উপট্ঠাকপরিচ্ছেদে পন আনন্দোতি নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. ভগৰতো হি পঠমবোধিযং অনিবদ্ধা উপট্ঠাকা অহেসুং. একদা নাগসমালো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰিচরি, একদা নাগিতো, একদা উপৰানো, একদা সুনক্খত্তো, একদা চুন্দো সমণুদ্দেসো, একদা সাগতো, একদা মেঘিযো. তত্থ একদা ভগৰা নাগসমালত্থেরেন সদ্ধিং অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো দ্ৰেধাপথং পত্তো. থেরো মগ্গা ওক্কম্ম – ‘‘ভগৰা, অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি আহ. অথ নং ভগৰা – ‘‘এহি ভিক্খু, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামা’’তি আহ. সো – ‘‘হন্দ, ভগৰা, তুম্হাকং পত্তচীৰরং গণ্হথ, অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি ৰত্ৰা পত্তচীৰরং ছমাযং ঠপেতুং আরদ্ধো. অথ নং ভগৰা – ‘‘আহর, ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰা পত্তচীৰরং গহেত্ৰা গতো. তস্সপি ভিক্খুনো ইতরেন মগ্গেন গচ্ছতো চোরা পত্তচীৰরঞ্চেৰ হরিংসু, সীসঞ্চ ভিন্দিংসু. সো – ‘‘ভগৰা ইদানি মে পটিসরণং, ন অঞ্ঞো’’তি চিন্তেত্ৰা লোহিতেন গল়িতেন ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. ‘‘কিমিদং ভিক্খূ’’তি চ ৰুত্তে তং পৰত্তিং আরোচেসি. অথ নং ভগৰা – ‘‘মা চিন্তযি, ভিক্খু, এতংযেৰ তে কারণং সল্লক্খেত্ৰা নিৰারযিম্হা’’তি ৰত্ৰা নং সমস্সাসেসি.

একদা পন ভগৰা মেঘিযত্থেরেন সদ্ধিং পাচীনৰংসমিগদাযে জন্তুগামং অগমাসি. তত্রাপি মেঘিযো জন্তুগামে পিণ্ডায চরিত্ৰা নদীতীরে পাসাদিকং অম্বৰনং দিস্ৰা – ‘‘ভগৰা, তুম্হাকং পত্তচীৰরং গণ্হথ, অহং তস্মিং অম্বৰনে সমণধম্মং করোমী’’তি ৰত্ৰা ভগৰতা তিক্খত্তুং নিৰারিযমানোপি গন্ত্ৰা অকুসলৰিতক্কেহি উপদ্দুতো অন্ৰাসত্তো (অ. নি. ৯.৩; উদান পরিচ্ছেদো ৩১ দট্ঠব্বো). পচ্চাগন্ত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসি. তম্পি ভগৰা – ‘‘ইদমেৰ তে কারণং সল্লক্খেত্ৰা নিৰারযিম্হা’’তি ৰত্ৰা অনুপুব্বেন সাৰত্থিং অগমাসি. তত্থ গন্ধকুটিপরিৰেণে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰে, ইদানিম্হি মহল্লকো, ‘একচ্চে ভিক্খূ ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামা’তি ৰুত্তে অঞ্ঞেন গচ্ছন্তি, একচ্চে ময্হং পত্তচীৰরং নিক্খিপন্তি, ময্হং নিবদ্ধুপট্ঠাকং একং ভিক্খুং জানাথা’’তি. ভিক্খূনং ধম্মসংৰেগো উদপাদি. অথাযস্মা সারিপুত্তো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা – ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হেযেৰ পত্থযমানো সতসহস্সকপ্পাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পারমিযো পূরযিং, ননু মাদিসো মহাপঞ্ঞো উপট্ঠাকো নাম ৰট্টতি, অহং উপট্ঠহিস্সামী’’তি আহ. তং ভগৰা – ‘‘অলং সারিপুত্ত, যস্সং দিসাযং ত্ৰং ৰিহরসি, অসুঞ্ঞাযেৰ মে সা দিসা, তৰ ওৰাদো বুদ্ধানং ওৰাদসদিসো, ন মে তযা উপট্ঠাককিচ্চং অত্থী’’তি পটিক্খিপি. এতেনেৰুপাযেন মহামোগ্গল্লানং আদিং কত্ৰা অসীতিমহাসাৰকা উট্ঠহিংসু. তে সব্বেপি ভগৰা পটিক্খিপি.

আনন্দত্থেরো পন তুণ্হীযেৰ নিসীদি. অথ নং ভিক্খূ এৰমাহংসু – ‘‘আৰুসো, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো উপট্ঠাকট্ঠানং যাচতি, ত্ৰম্পি যাচাহী’’তি. সো আহ – ‘‘যাচিত্ৰা লদ্ধুপট্ঠানং নাম আৰুসো কীদিসং হোতি, কিং মং সত্থা ন পস্সতি, সচে রোচিস্সতি, আনন্দো মং উপট্ঠাতূতি ৰক্খতী’’তি. অথ ভগৰা – ‘‘ন, ভিক্খৰে, আনন্দো অঞ্ঞেন উস্সাহেতব্বো, সযমেৰ জানিত্ৰা মং উপট্ঠহিস্সতী’’তি আহ. ততো ভিক্খূ – ‘‘উট্ঠেহি, আৰুসো আনন্দ, উট্ঠেহি আৰুসো আনন্দ, দসবলং উপট্ঠাকট্ঠানং যাচাহী’’তি আহংসু. থেরো উট্ঠহিত্ৰা চত্তারো পটিক্খেপে, চতস্সো চ আযাচনাতি অট্ঠ ৰরে যাচি.

চত্তারো পটিক্খেপা নাম – ‘‘সচে মে, ভন্তে, ভগৰা অত্তনা লদ্ধং পণীতং চীৰরং ন দস্সতি, পিণ্ডপাতং ন দস্সতি, একগন্ধকুটিযং ৰসিতুং ন দস্সতি, নিমন্তনং গহেত্ৰা ন গমিস্সতি, এৰাহং ভগৰন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৰত্ৰা – ‘‘কিং পনেত্থ, আনন্দ, আদীনৰং পস্সসী’’তি ৰুত্তে – ‘‘সচাহং, ভন্তে, ইমানি ৰত্থূনি লভিস্সামি, ভৰিস্সন্তি ৰত্তারো – ‘আনন্দো দসবলেন লদ্ধং পণীতং চীৰরং পরিভুঞ্জতি, পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জতি, একগন্ধকুটিযং ৰসতি, একতো নিমন্তনং গচ্ছতি, এতং লাভং লভন্তো তথাগতং উপট্ঠাতি, কো এৰং উপট্ঠহতো ভারো’তি’’ ইমে চত্তারো পটিক্খেপে যাচি.

চতস্সো আযাচনা নাম – ‘‘সচে, ভন্তে, ভগৰা মযা গহিতনিমন্তনং গমিস্সতি, সচাহং তিরোরট্ঠা তিরোজনপদা ভগৰন্তং দট্ঠুং আগতং পরিসং আগতক্খণে এৰ ভগৰন্তং দস্সেতুং লচ্ছামি, যদা মে কঙ্খা উপ্পজ্জতি, তস্মিংযেৰ খণে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিতুং লচ্ছামি, যং ভগৰা ময্হং পরম্মুখা ধম্মং দেসেতি, তং আগন্ত্ৰা ময্হং কথেস্সতি, এৰাহং ভগৰন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৰত্ৰা – ‘‘কং পনেত্থ, আনন্দ, আনিসংসং পস্সসী’’তি ৰুত্তে – ‘‘ইধ, ভন্তে, সদ্ধা কুলপুত্তা ভগৰতো ওকাসং অলভন্তা মং এৰং ৰদন্তি – ‘স্ৰে, ভন্তে আনন্দ, ভগৰতা সদ্ধিং অম্হাকং ঘরে ভিক্খং গণ্হেয্যাথা’তি, সচে ভন্তে ভগৰা তত্থ ন গমিস্সতি, ইচ্ছিতক্খণেযেৰ পরিসং দস্সেতুং, কঙ্খঞ্চ ৰিনোদেতুং ওকাসং ন লচ্ছামি, ভৰিস্সন্তি ৰত্তারো – ‘কিং আনন্দো দসবলং উপট্ঠাতি, এত্তকম্পিস্স অনুগ্গহং ভগৰা ন করোতী’তি. ভগৰতো চ পরম্মুখা মং পুচ্ছিস্সন্তি – ‘অযং, আৰুসো আনন্দ, গাথা, ইদং সুত্তং, ইদং জাতকং, কত্থ দেসিত’ন্তি. সচাহং তং ন সম্পাদযিস্সামি, ভৰিস্সন্তি ৰত্তারো – ‘এত্তকম্পি, আৰুসো, ন জানাসি, কস্মা ত্ৰং ছাযা ৰিয ভগৰন্তং অৰিজহন্তো দীঘরত্তং ৰিচরসী’তি. তেনাহং পরম্মুখা দেসিতস্সপি ধম্মস্স পুন কথনং ইচ্ছামী’’তি ইমা চতস্সো আযাচনা যাচি. ভগৰাপিস্স অদাসি.

এৰং ইমে অট্ঠ ৰরে গহেত্ৰা নিবদ্ধুপট্ঠাকো অহোসি. তস্সেৰ ঠানন্তরস্সত্থায কপ্পসতসহস্সং পূরিতানং পারমীনং ফলং পাপুণীতি ইমস্স নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৰং সন্ধায – ‘‘ময্হং, ভিক্খৰে, এতরহি আনন্দো ভিক্খু উপট্ঠাকো অগ্গুপট্ঠাকো’’তি আহ. অযং উপট্ঠাকপরিচ্ছেদো নাম.

১২. পিতিপরিচ্ছেদো উত্তানত্থোযেৰ.

ৰিহারং পাৰিসীতি কস্মা ৰিহারং পাৰিসি? ভগৰা কির এত্তকং কথেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ন তাৰ মযা সত্তন্নং বুদ্ধানং ৰংসো নিরন্তরং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতো, অজ্জ মযি পন ৰিহারং পৰিট্ঠে ইমে ভিক্খূ ভিয্যোসো মত্তায পুব্বেনিৰাসঞাণং আরব্ভ ৰণ্ণং কথযিস্সন্তি. অথাহং আগন্ত্ৰা নিরন্তরং বুদ্ধৰংসং কথেত্ৰা মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সামী’’তি ভিক্খূনং কথাৰারস্স ওকাসং দত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পাৰিসি.

যঞ্চেতং ভগৰা তন্তিং কথেসি, তত্থ কপ্পপরিচ্ছেদো, জাতিপরিচ্ছেদো, গোত্তপরিচ্ছেদো, আযুপরিচ্ছেদো, বোধিপরিচ্ছেদো, সাৰকযুগপরিচ্ছেদো, সাৰকসন্নিপাতপরিচ্ছেদো, উপট্ঠাকপরিচ্ছেদো, পিতিপরিচ্ছেদোতি নৰিমে ৰারা আগতা, সম্বহুলৰারো অনাগতো, আনেত্ৰা পন দীপেতব্বো.

সম্বহুলৰারকথাৰণ্ণনা

সব্ববোধিসত্তানঞ্হি একস্মিং কুলৰংসানুরূপে পুত্তে জাতে নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতব্বন্তি অযমেৰ ৰংসো, অযং পৰেণী. কস্মা? সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানঞ্হি মাতুকুচ্ছিং ওক্কমনতো পট্ঠায পুব্বে ৰুত্তপ্পকারানি অনেকানি পাটিহারিযানি হোন্তি, তত্র নেসং যদি নেৰ জাতনগরং, ন পিতা, ন মাতা, ন ভরিযা, ন পুত্তো পঞ্ঞাযেয্য, ‘‘ইমস্স নেৰ জাতনগরং, ন পিতা, ন ভরিযা, ন পুত্তো পঞ্ঞাযতি, দেৰো ৰা সক্কো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা এস মঞ্ঞে, দেৰানঞ্চ ঈদিসং পাটিহারিযং অনচ্ছরিয’’ন্তি মঞ্ঞমানো জনো নেৰ সোতব্বং, ন সদ্ধাতব্বং মঞ্ঞেয্য. ততো অভিসমযো ন ভৰেয্য, অভিসমযে অসতি নিরত্থকোৰ বুদ্ধুপ্পাদো, অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সব্ববোধিসত্তানং – ‘‘একস্মিং কুলৰংসানুরূপে পুত্তে জাতে নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতব্ব’’ন্তি অযমেৰ ৰংসো অযং পৰেণী. তস্মা পুত্তাদীনং ৰসেন সম্বহুলৰারো আনেত্ৰা দীপেতব্বো.

সম্বহুলপরিচ্ছেদৰণ্ণনা

তত্থ –

সমৰত্তক্খন্ধো অতুলো, সুপ্পবুদ্ধো চ উত্তরো;

সত্থৰাহো ৰিজিতসেনো, রাহুলো ভৰতি সত্তমোতি.

এতে তাৰ সত্তন্নম্পি বোধিসত্তানং অনুক্কমেনেৰ সত্ত পুত্তা ৰেদিতব্বা.

তত্থ রাহুলভদ্দে তাৰ জাতে পণ্ণং আহরিত্ৰা মহাপুরিসস্স হত্থে ঠপযিংসু. অথস্স তাৰদেৰ সকলসরীরং খোভেত্ৰা পুত্তসিনেহো অট্ঠাসি. সো চিন্তেসি – ‘‘একস্মিং তাৰ জাতে এৰরূপো পুত্তসিনেহো, পরোসহস্সং কির মে পুত্তা ভৰিস্সন্তি, তেসু একেকস্মিং জাতে ইদং সিনেহবন্ধনং এৰং ৰড্ঢন্তং দুব্ভেজ্জং ভৰিস্সতি, রাহু জাতো, বন্ধনং জাত’’ন্তি আহ. তং দিৰসমেৰ চ রজ্জং পহায নিক্খন্তো. এস নযো সব্বেসং পুত্তুপ্পত্তিযন্তি. অযং পুত্তপরিচ্ছেদো.

সুতনা সব্বকামা চ, সুচিত্তা অথ রোচিনী;

রুচগ্গতী সুনন্দা চ, বিম্বা ভৰতি সত্তমাতি.

এতা তেসং সত্তন্নম্পি পুত্তানং মাতরো অহেসুং. বিম্বাদেৰী পন রাহুলকুমারে জাতে রাহুলমাতাতি পঞ্ঞাযিত্থ. অযং ভরিযপরিচ্ছেদো.

ৰিপস্সী ককুসন্ধোতি ইমে পন দ্ৰে বোধিসত্তা পযুত্তআজঞ্ঞরথমারুয্হ মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিংসু. সিখী কোণাগমনোতি ইমে দ্ৰে হত্থিক্খন্ধৰরগতা হুত্ৰা নিক্খমিংসু. ৰেস্সভূ সুৰণ্ণসিৰিকায নিসীদিত্ৰা নিক্খমি. কস্সপো উপরিপাসাদে মহাতলে নিসিন্নোৰ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ঝানা উট্ঠায তং ঝানং পাদকং কত্ৰা – ‘‘পাসাদো উগ্গন্ত্ৰা বোধিমণ্ডে ওতরতূ’’তি অধিট্ঠাসি. পাসাদো আকাসেন গন্ত্ৰা বোধিমণ্ডে ওতরি. মহাপুরিসোপি ততো ওতরিত্ৰা ভূমিযং ঠত্ৰা – ‘‘পাসাদো যথাঠানেযেৰ পতিট্ঠাতূ’’তি চিন্তেসি. সো যথাঠানে পতিট্ঠাসি. মহাপুরিসোপি সত্ত দিৰসানি পধানমনুযুঞ্জিত্ৰা বোধিপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পটিৰিজ্ঝি. অম্হাকং পন বোধিসত্তো কণ্টকং অস্সৰরমারুয্হ নিক্খন্তোতি. অযং যানপরিচ্ছেদো.

ৰিপস্সিস্স পন ভগৰতো যোজনপ্পমাণে পদেসে ৰিহারো পতিট্ঠাসি, সিখিস্স তিগাৰুতে, ৰেস্সভুস্স অড্ঢযোজনে, ককুসন্ধস্স গাৰুতে, কোণাগমনস্স অড্ঢগাৰুতে, কস্সপস্স ৰীসতিউসভে. অম্হাকং ভগৰতো পকতিমানেন সোল়সকরীসে, রাজমানেন অট্ঠকরীসে পদেসে ৰিহারো পতিট্ঠিতোতি. অযং ৰিহারপরিচ্ছেদো.

ৰিপস্সিস্স পন ভগৰতো একরতনাযামা ৰিদত্থিৰিত্থারা অট্ঠঙ্গুলুব্বেধা সুৰণ্ণিট্ঠকা কারেত্ৰা চূল়ংসেন ছাদেত্ৰা ৰিহারট্ঠানং কিণিংসু. সিখিস্স সুৰণ্ণযট্ঠিফালেহি ছাদেত্ৰা কিণিংসু. ৰেস্সভুস্স সুৰণ্ণহত্থিপাদানি কারেত্ৰা তেসং চূল়ংসেন ছাদেত্ৰা কিণিংসু. ককুসন্ধস্স ৰুত্তনযেনেৰ সুৰণ্ণিট্ঠকাহি ছাদেত্ৰা কিণিংসু. কোণাগমনস্স ৰুত্তনযেনেৰ সুৰণ্ণকচ্ছপেহি ছাদেত্ৰা কিণিংসু. কস্সপস্স সুৰণ্ণকট্টীহিযেৰ ছাদেত্ৰা কিণিংসু. অম্হাকং ভগৰতো সলক্খণানং কহাপণানং চূল়ংসেন ছাদেত্ৰা কিণিংসু. অযং ৰিহারভূমিগ্গহণধনপরিচ্ছেদো.

তত্থ ৰিপস্সিস্স ভগৰতো তথা ভূমিং কিণিত্ৰা ৰিহারং কত্ৰা দিন্নুপট্ঠাকো পুনব্বসুমিত্তো নাম অহোসি, সিখিস্স সিরিৰড্ঢনো নাম, ৰেস্সভুস্স সোত্থিযো নাম, ককুসন্ধস্স অচ্চুতো নাম, কোণাগমনস্স উগ্গো নাম, কস্সপস্স সুমনো নাম, অম্হাকং ভগৰতো সুদত্তো নাম. সব্বে চেতে গহপতিমহাসালা সেট্ঠিনো অহেসুন্তি. অযং উপট্ঠাকপরিচ্ছেদো নাম.

অপরানি চত্তারি অৰিজহিতট্ঠানানি নাম হোন্তি. সব্ববুদ্ধানঞ্হি বোধিপল্লঙ্কো অৰিজহিতো, একস্মিংযেৰ ঠানে হোতি. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং ইসিপতনে মিগদাযে অৰিজহিতমেৰ হোতি. দেৰোরোহনকালে সঙ্কস্সনগরদ্ৰারে পঠমপদগণ্ঠিকা অৰিজহিতাৰ হোতি. জেতৰনে গন্ধকুটিযা চত্তারি মঞ্চপাদট্ঠানানি অৰিজহিতানেৰ হোন্তি. ৰিহারো পন খুদ্দকোপি মহন্তোপি হোতি, ৰিহারোপি ন ৰিজহিতোযেৰ, নগরং পন ৰিজহতি. যদা নগরং পাচীনতো হোতি, তদা ৰিহারো পচ্ছিমতো; যদা নগরং দক্খিণতো, তদা ৰিহারো উত্তরতো. যদা নগরং পচ্ছিমতো, তদা ৰিহারো পাচীনতো; যদা নগরং উত্তরতো, তদা ৰিহারো দক্খিণতো. ইদানি পন নগরং উত্তরতো, ৰিহারো দক্খিণতো.

সব্ববুদ্ধানঞ্চ আযুৰেমত্তং, পমাণৰেমত্তং, কুলৰেমত্তং, পধানৰেমত্তং, রস্মিৰেমত্তন্তি পঞ্চ ৰেমত্তানি হোন্তি. আযুৰেমত্তং নাম কেচি দীঘাযুকা হোন্তি, কেচি অপ্পাযুকা. তথা হি দীপঙ্করস্স ৰস্সসতসহস্সং আযুপ্পমাণং অহোসি, অম্হাকং ভগৰতো ৰস্সসতং আযুপ্পমাণং.

পমাণৰেমত্তং নাম কেচি দীঘা হোন্তি কেচি রস্সা. তথা হি দীপঙ্করো অসীতিহত্থো অহোসি, সুমনো নৰুতিহত্থো, অম্হাকং ভগৰা অট্ঠারসহত্থো.

কুলৰেমত্তং নাম কেচি খত্তিযকুলে নিব্বত্তন্তি, কেচি ব্রাহ্মণকুলে. পধানৰেমত্তং নাম কেসঞ্চি পধানং ইত্তরকালমেৰ হোতি, যথা কস্সপস্স ভগৰতো. কেসঞ্চি অদ্ধনিযং, যথা অম্হাকং ভগৰতো.

রস্মিৰেমত্তং নাম মঙ্গলস্স ভগৰতো সরীররস্মি দসসহস্সিলোকধাতুপ্পমাণা অহোসি. অম্হাকং ভগৰতো সমন্তা ব্যামমত্তা. তত্র রস্মিৰেমত্তং অজ্ঝাসযপ্পটিবদ্ধং, যো যত্তকং ইচ্ছতি, তস্স তত্তকং সরীরপ্পভা ফরতি. মঙ্গলস্স পন নিচ্চম্পি দসসহস্সিলোকধাতুং ফরতূতি অজ্ঝাসযো অহোসি. পটিৰিদ্ধগুণেসু পন কস্সচি ৰেমত্তং নাম নত্থি.

অপরং অম্হাকংযেৰ ভগৰতো সহজাতপরিচ্ছেদঞ্চ নক্খত্তপরিচ্ছেদঞ্চ দীপেসুং. সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তেন কির সদ্ধিং রাহুলমাতা, আনন্দত্থেরো, ছন্নো, কণ্টকো, নিধিকুম্ভো, মহাবোধি, কাল়ুদাযীতি ইমানি সত্ত সহজাতানি. মহাপুরিসো চ উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেনেৰ মাতুকুচ্ছিং ওক্কমি, মহাভিনিক্খমনং নিক্খমি, ধম্মচক্কং পৰত্তেসি, যমকপাটিহারিযং অকাসি. ৰিসাখানক্খত্তেন জাতো চ অভিসম্বুদ্ধো চ পরিনিব্বুতো চ. মাঘনক্খত্তেনস্স সাৰকসন্নিপাতো চ অহোসি, আযুসঙ্খারোস্সজ্জনঞ্চ, অস্সযুজনক্খত্তেন দেৰোরোহনন্তি এত্তকং আহরিত্ৰা দীপেতব্বং. অযং সম্বহুলপরিচ্ছেদো নাম.

১৩. ইদানি অথ খো তেসং ভিক্খূনন্তিআদীসু তে ভিক্খূ – ‘‘আৰুসো, পুব্বেনিৰাসস্স নাম অযং গতি, যদিদং চুতিতো পট্ঠায পটিসন্ধিআরোহনং. যং পন ইদং পটিসন্ধিতো পট্ঠায পচ্ছামুখং ঞাণং পেসেত্ৰা চুতি গন্তব্বং, ইদং অতিগরুকং. আকাসে পদং দস্সেন্তো ৰিয ভগৰা কথেসী’’তি অতিৰিম্হযজাতা হুত্ৰা – ‘‘অচ্ছরিযং, আৰুসো,’’তিআদীনি ৰত্ৰা পুন অপরম্পি কারণং দস্সেন্তো – ‘‘যত্র হি নাম তথাগতো’’তিআদিমাহংসু. তত্থ যত্র হি নামাতি অচ্ছরিযত্থে নিপাতো, যো নাম তথাগতোতি অত্থো. ছিন্নপপঞ্চেতি এত্থ পপঞ্চা নাম তণ্হা মানো দিট্ঠীতি ইমে তযো কিলেসা. ছিন্নৰটুমেতি এত্থ ৰটুমন্তি কুসলাকুসলকম্মৰট্টং ৰুচ্চতি. পরিযাদিন্নৰট্টেতি তস্সেৰ ৰেৰচনং, পরিযাদিন্নসব্বকম্মৰট্টেতি অত্থো. সব্বদুক্খৰীতিৰত্তেতি সব্বং ৰিপাকৰট্টসঙ্খাতং দুক্খং ৰীতিৰত্তে. অনুস্সরিস্সতীতি ইদং যত্রাতি নিপাতৰসেন অনাগতৰচনং, অত্থো পনেত্থ অতীতৰসেন ৰেদিতব্বো. ভগৰা হি তে বুদ্ধে অনুস্সরি, ন ইদানি অনুস্সরিস্সতি. এৰংসীলাতি মগ্গসীলেন ফলসীলেন লোকিযলোকুত্তরসীলেন এৰংসীলা. এৰংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা লোকিযলোকুত্তরসমাধিনা, এৰংসমাধযোতি অত্থো. এৰংপঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞাদিৰসেনেৰ এৰংপঞ্ঞা. এৰংৰিহারীতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৰিহারো গহিতোৰ পুন কস্মা গহিতমেৰ গণ্হাতীতি চে; ন ইদং গহিতমেৰ, ইদঞ্হি নিরোধসমাপত্তিদীপনত্থং ৰুত্তং. তস্মা এৰং নিরোধসমাপত্তিৰিহারী তে ভগৰন্তো অহেসুন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

এৰংৰিমুত্তাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি, তদঙ্গৰিমুত্তি, সমুচ্ছেদৰিমুত্তি, পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি, নিস্সরণৰিমুত্তীতি পঞ্চৰিধা ৰিমুত্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৰিক্খম্ভিতেহি নীৰরণাদীহি ৰিমুত্তত্তা ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্তানুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকঙ্গৰসেন পরিচ্চত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৰিমুত্তত্তা তদঙ্গৰিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. চত্তারো অরিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৰিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. চত্তারি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৰেন কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূরে ঠিতত্তা নিস্সরণৰিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৰিমুত্তীনং ৰসেন – ‘‘এৰং ৰিমুত্তা’’তি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

১৪. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি একীভাৰা ৰুট্ঠিতো.

১৬. ‘‘ইতো সো, ভিক্খৰে’’তি কো অনুসন্ধি? ইদঞ্হি সুত্তং – ‘‘তথাগতস্সেৰেসা, ভিক্খৰে, ধম্মধাতু সুপ্পটিৰিদ্ধা’’তি চ ‘‘দেৰতাপি তথাগতস্স এতমত্থং আরোচেসু’’ন্তি চ ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি আবদ্ধং. তত্থ দেৰতারোচনপদং সুত্তন্তপরিযোসানে দেৰচারিককোলাহলং দস্সেন্তো ৰিচারেস্সতি. ধম্মধাতুপদানুসন্ধিৰসেন পন অযং দেসনা আরদ্ধা. তত্থ খত্তিযো জাতিযাতিআদীনি একাদসপদানি নিদানকণ্ডে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.

বোধিসত্তধম্মতাৰণ্ণনা

১৭. অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সী বোধিসত্তোতিআদীসু পন ৰিপস্সীতি তস্স নামং, তঞ্চ খো ৰিৰিধে অত্থে পস্সনকুসলতায লদ্ধং. বোধিসত্তোতি পণ্ডিতসত্তো বুজ্ঝনকসত্তো. বোধিসঙ্খাতেসু ৰা চতূসু মগ্গেসু সত্তো আসত্তো লগ্গমানসোতি বোধিসত্তো. সতো সম্পজানোতি এত্থ সতোতি সতিযেৰ. সম্পজানোতি ঞাণং. সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমীতি অত্থো. ওক্কমীতি ইমিনা চস্স ওক্কন্তভাৰো পাল়িযং দস্সিতো, ন ওক্কমনক্কমো. সো পন যস্মা অট্ঠকথং আরূল়্হো, তস্মা এৰং ৰেদিতব্বো –

সব্ববোধিসত্তা হি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা, পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা, ঞাতত্থচরিযলোকত্থচরিযবুদ্ধচরিযানং কোটিং পত্ৰা, ৰেস্সন্তরসদিসে ততিযে অত্তভাৰে ঠত্ৰা, সত্ত মহাদানানি দত্ৰা, সত্তক্খত্তুং পথৰিং কম্পেত্ৰা, কালঙ্কত্ৰা, দুতিযচিত্তৰারে তুসিতভৰনে নিব্বত্তন্তি. ৰিপস্সী বোধিসত্তোপি তথেৰ কত্ৰা তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা সট্ঠিসতসহস্সাধিকা সত্তপঞ্ঞাস ৰস্সকোটিযো তত্থ অট্ঠাসি. অঞ্ঞদা পন দীঘাযুকদেৰলোকে নিব্বত্তা বোধিসত্তা ন যাৰতাযুকং তিট্ঠন্তি. কস্মা? তত্থ পারমীনং দুপ্পূরণীযত্তা. তে অধিমুত্তিকালকিরিযং কত্ৰা মনুস্সপথেযেৰ নিব্বত্তন্তি. পারমীনং পূরেন্তো পন যথা ইদানি একেন অত্তভাৰেন সব্বঞ্ঞুতং উপনেতুং সক্কোন্তি, এৰং সব্বসো পূরিতত্তা তদা ৰিপস্সী বোধিসত্তো তত্থ যাৰতাযুকং অট্ঠাসি.

দেৰতানং পন – ‘‘মনুস্সানং গণনাৰসেন ইদানি সত্তহি দিৰসেহি চুতি ভৰিস্সতী’’তি পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি উপ্পজ্জন্তি – মালা মিলাযন্তি, ৰত্থানি কিলিস্সন্তি, কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি, কাযে দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতি, দেৰো দেৰাসনে ন সণ্ঠাতি. তত্থ মালাতি পটিসন্ধিগ্গহণদিৰসে পিল়ন্ধনমালা, তা কির সট্ঠিসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাস ৰস্সকোটিযো অমিলাযিত্ৰা তদা মিলাযন্তি. ৰত্থেসুপি এসেৰ নযো. এত্তকং পন কালং দেৰানং নেৰ সীতং ন উণ্হং হোতি, তস্মিং কালে সরীরা বিন্দুবিন্দুৰসেন সেদা মুচ্চন্তি. এত্তকঞ্চ কালং তেসং সরীরে খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৰসেন ৰিৰণ্ণতা ন পঞ্ঞাযতি, দেৰধীতা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয খাযন্তি, দেৰপুত্তা ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয খাযন্তি, মরণকালে পন তেসং কিলন্তরূপো অত্তভাৰো হোতি. এত্তকঞ্চ তেসং কালং দেৰলোকে উক্কণ্ঠিতা নাম নত্থি, মরণকালে পন নিস্সসন্তি ৰিজম্ভন্তি, সকে আসনে নাভিরমন্তি.

ইমানি পন পুব্বনিমিত্তানি যথা লোকে মহাপুঞ্ঞানং রাজরাজমহামত্তাদীনংযেৰ উক্কাপাতভূমিচালচন্দগ্গাহাদীনি নিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং; এৰং মহেসক্খদেৰতানংযেৰ পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং. যথা চ মনুস্সেসু পুব্বনিমিত্তানি নক্খত্তপাঠকাদযোৰ জানন্তি, ন সব্বে; এৰং তানিপি ন সব্বদেৰতা জানন্তি, পণ্ডিতা এৰ পন জানন্তি. তত্থ যে মন্দেন কুসলকম্মেন নিব্বত্তা দেৰপুত্তা, তে তেসু উপ্পন্নেসু – ‘‘ইদানি কো জানাতি, ‘কুহিং নিব্বত্তেস্সামা’তি’’ ভাযন্তি. যে মহাপুঞ্ঞা, তে ‘‘অম্হেহি দিন্নং দানং, রক্খিতং সীলং, ভাৰিতং ভাৰনং আগম্ম উপরি দেৰলোকেসু সম্পত্তিং অনুভৰিস্সামা’’তি ন ভাযন্তি. ৰিপস্সী বোধিসত্তোপি তানি পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৰা ‘‘ইদানি অনন্তরে অত্তভাৰে বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি ন ভাযতি. অথস্স তেসু নিমিত্তেসু পাতুভূতেসু দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতা সন্নিপতিত্ৰা – ‘‘মারিস, তুম্হেহি দস পারমিযো পূরেন্তেহি ন সক্কসম্পত্তিং, ন মারসম্পত্তিং, ন ব্রহ্মসম্পত্তিং, ন চক্কৰত্তিসম্পত্তিং পত্থেন্তেহি পূরিতা, লোকনিত্থরণত্থায পন বুদ্ধত্তং পত্থযমানেহি পূরিতা. সো ৰো, ইদানি কালো, মারিস, বুদ্ধত্তায, সমযো, মারিস, বুদ্ধত্তাযা’’তি যাচন্তি.

অথ মহাসত্তো তাসং দেৰতানং পটিঞ্ঞং অদত্ৰাৰ কালদীপদেসকুলজনেত্তিআযুপরিচ্ছেদৰসেন পঞ্চমহাৰিলোকনং নাম ৰিলোকেসি. তত্থ ‘‘কালো নু খো, ন কালো’’তি পঠমং কালং ৰিলোকেসি. তত্থ ৰস্সসতসহস্সতো উদ্ধং ৰড্ঢিতআযুকালো কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তানং জাতিজরামরণানি ন পঞ্ঞাযন্তি, বুদ্ধানঞ্চ ধম্মদেসনা নাম তিলক্খণমুত্তা নত্থি. তে তেসং – ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি কথেন্তানং – ‘‘কিং নামেতং কথেন্তী’’তি নেৰ সোতুং, ন সদ্দহিতুং মঞ্ঞন্তি, ততো অভিসমযো ন হোতি, তস্মিং অসতি অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সো অকালো. ৰস্সসততো ঊনআযুকালোপি কালো ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তি, উস্সন্নকিলেসানঞ্চ দিন্নো ওৰাদো ওৰাদট্ঠানে ন তিট্ঠতি, উদকে দণ্ডরাজি ৰিয খিপ্পং ৰিগচ্ছতি. তস্মা সোপি অকালোৰ. ৰস্সসতসহস্সতো পট্ঠায হেট্ঠা, ৰস্সসততো পট্ঠায উদ্ধং আযুকালো কালো নাম, তদা চ অসীতিৰস্সসহস্সাযুকা মনুস্সা. অথ মহাসত্তো – ‘‘নিব্বত্তিতব্বকালো’’তি কালং পস্সি.

ততো দীপং ৰিলোকেন্তো সপরিৰারে চত্তারো দীপে ওলোকেত্ৰা – ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৰ নিব্বত্তন্তী’’তি দীপং পস্সি.

ততো – ‘‘জম্বুদীপো নাম মহা, দসযোজনসহস্সপরিমাণো, কতরস্মিং নু খো পদেসে বুদ্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি দেসং ৰিলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসং পস্সি. মজ্ঝিমদেসো নাম – ‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো’’তিআদিনা (মহাৰ. ২৫৯) নযেন ৰিনযে ৰুত্তোৰ. সো আযামতো তীণি যোজনসতানি, ৰিত্থারতো অড্ঢতেয্যানি, পরিক্খেপতো নৰযোজনসতানীতি. এতস্মিঞ্হি পদেসে বুদ্ধা পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৰকা অসীতি মহাসাৰকা চক্কৰত্তিরাজানো অঞ্ঞে চ মহেসক্খা খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিমহাসালা উপ্পজ্জন্তি. ইদঞ্চেত্থ বন্ধুমতী নাম নগরং, তত্থ মযা নিব্বত্তিতব্বন্তি নিট্ঠং অগমাসি.

ততো কুলং ৰিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধা নাম লোকসম্মতে কুলে নিব্বত্তন্তি. ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং, তত্থ নিব্বত্তিস্সামি, বন্ধুমা নাম মে রাজা পিতা ভৰিস্সতী’’তি কুলং পস্সি.

ততো মাতরং ৰিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধমাতা নাম লোলা সুরাধুত্তা ন হোতি, কপ্পসতসহস্সং পূরিতপারমী, জাতিতো পট্ঠায অখণ্ডপঞ্চসীলা হোতি, অযঞ্চ বন্ধুমতী নাম দেৰী ঈদিসা, অযং মে মাতা ভৰিস্সতি, ‘‘কিত্তকং পনস্সা আযূ’’তি আৰজ্জন্তো ‘‘দসন্নং মাসানং উপরি সত্ত দিৰসানী’’তি পস্সি.

ইতি ইমং পঞ্চমহাৰিলোকনং ৰিলোকেত্ৰা ‘‘কালো, মে মারিসা, বুদ্ধভাৰাযা’’তি দেৰতানং সঙ্গহং করোন্তো পটিঞ্ঞং দত্ৰা – ‘‘গচ্ছথ, তুম্হে’’তি তা দেৰতা উয্যোজেত্ৰা তুসিতদেৰতাহি পরিৰুতো তুসিতপুরে নন্দনৰনং পাৰিসি. সব্বদেৰলোকেসু হি নন্দনৰনং অত্থিযেৰ. তত্র নং দেৰতা ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছাতি পুব্বেকতকুসলকম্মোকাসং সারযমানা ৰিচরন্তি. সো এৰং দেৰতাহি কুসলং সারযমানাহি পরিৰুতো তত্থ ৰিচরন্তোযেৰ চৰি.

এৰং চুতো চ ‘চৰামী’তি জানাতি, চুতিচিত্তং ন জানাতি. পটিসন্ধিং গহেত্ৰাপি জানাতি, পটিসন্ধিচিত্তমেৰ ন জানাতি. ‘‘ইমস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধিং গহিতা’’তি এৰং পন জানাতি. কেচি পন থেরা – ‘‘আৰজ্জনপরিযাযো নাম লদ্ধুং ৰট্টতি, দুতিযততিযচিত্তৰারে এৰ জানিস্সতী’’তি ৰদন্তি. তিপিটকমহাসীৰত্থেরো পন আহ – ‘‘মহাসত্তানং পটিসন্ধি ন অঞ্ঞেসং পটিসন্ধিসদিসা, কোটিপ্পত্তং পন তেসং সতিসম্পজঞ্ঞং. যস্মা পন তেনেৰ চিত্তেন তং চিত্তং ঞাতুং ন সক্কা, তস্মা চুতিচিত্তং ন জানাতি. চুতিক্খণেপি ‘চৰামী’তি জানাতি. পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি. ‘অসুকস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধি গহিতা’তি জানাতি, তস্মিং কালে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পতী’’তি. এৰং সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তো পন একূনৰীসতিযা পটিসন্ধিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খারিককুসলচিত্তস্স সদিসমহাৰিপাকচিত্তেন পটিসন্ধি গণ্হি. মহাসীৰত্থেরো পন উপেক্খাসহগতেনাতি আহ. যথা চ অম্হাকং ভগৰা, এৰং সোপি আসাল়্হীপুণ্ণমাযং উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেনেৰ পটিসন্ধিং অগ্গহেসি.

তদা কির পুরে পুণ্ণমায সত্তমদিৰসতো পট্ঠায ৰিগতসুরাপানং মালাগন্ধাদিৰিভূতিসম্পন্নং নক্খত্তকীল়ং অনুভৰমানা বোধিসত্তমাতা সত্তমে দিৰসে পাতো উট্ঠায গন্ধোদকেন নহাযিত্ৰা সব্বালঙ্কারৰিভূসিতা ৰরভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা সিরিসযনে নিপন্না নিদ্দং ওক্কমমানা ইদং সুপিনং অদ্দস – ‘‘চত্তারো কির নং মহারাজানো সযনেনেৰ সদ্ধিং উক্খিপিত্ৰা অনোতত্তদহং নেত্ৰা নহাপেত্ৰা দিব্বৰত্থং নিৰাসেত্ৰা দিব্বগন্ধেহি ৰিলিম্পেত্ৰা দিব্বপুপ্ফানি পিল়ন্ধিত্ৰা, ততো অৰিদূরে রজতপব্বতো, তস্স অন্তো কনকৰিমানং অত্থি, তস্মিং পাচীনতো সীসং কত্ৰা নিপজ্জাপেসুং. অথ বোধিসত্তো সেতৰরৰারণো হুত্ৰা ততো অৰিদূরে একো সুৰণ্ণপব্বতো, তত্থ চরিত্ৰা ততো ওরুয্হ রজতপব্বতং অভিরুহিত্ৰা কনকৰিমানং পৰিসিত্ৰা মাতরং পদক্খিণং কত্ৰা দক্খিণপস্সং ফালেত্ৰা কুচ্ছিং পৰিট্ঠসদিসো অহোসি’’.

অথ পবুদ্ধা দেৰী তং সুপিনং রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ৰিভাতায রত্তিযা চতুসট্ঠিমত্তে ব্রাহ্মণপামোক্খে পক্কোসাপেত্ৰা হরিতূপলিত্তায লাজাদীহি কতমঙ্গলসক্কারায ভূমিযা মহারহানি আসনানি পঞ্ঞপেত্ৰা তত্থ নিসিন্নানং ব্রাহ্মণানং সপ্পিমধুসক্করাভিসঙ্খতস্স ৰরপাযাসস্স সুৰণ্ণরজতপাতিযো পূরেত্ৰা সুৰণ্ণরজতপাতীহেৰ পটিকুজ্জিত্ৰা অদাসি, অঞ্ঞেহি চ অহতৰত্থকপিলগাৰীদানাদীহি নেসং সন্তপ্পেসি. অথ নেসং সব্বকামসন্তপ্পিতানং তং সুপিনং আরোচেত্ৰা – ‘‘কিং ভৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ব্রাহ্মণা আহংসু – ‘‘মা চিন্তযি, মহারাজ, দেৰিযা তে কুচ্ছিম্হি গব্ভো পতিট্ঠিতো, সো চ খো পুরিসগব্ভো ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৰিস্সতি. সো সচে অগারং অজ্ঝাৰসিস্সতি, রাজা ভৰিস্সতি চক্কৰত্তী. সচে অগারা নিক্খম্ম পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৰিস্সতি লোকে ৰিৰট্টচ্ছদো’’তি. অযং তাৰ – ‘‘মাতুকুচ্ছিং ওক্কমী’’তি এত্থ ৰণ্ণনাক্কমো.

অযমেত্থ ধম্মতাতি অযং এত্থ মাতুকুচ্ছিওক্কমনে ধম্মতা, অযং সভাৰো, অযং নিযামোতি ৰুত্তং হোতি. নিযামো চ নামেস কম্মনিযামো, উতুনিযামো, বীজনিযামো, চিত্তনিযামো, ধম্মনিযামোতি পঞ্চৰিধো (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮).

তত্থ কুসলস্স ইট্ঠৰিপাকদানং, অকুসলস্স অনিট্ঠৰিপাকদানন্তি অযং কম্মনিযামো. তস্স দীপনত্থং – ‘‘ন অন্তলিক্খে’’তি (খু. পা. ১২৭) গাথায ৰত্থূনি ৰত্তব্বানি. অপিচ একা কির ইত্থী সামিকেন সদ্ধিং ভণ্ডিত্ৰা উব্বন্ধিত্ৰা মরিতুকামা রজ্জুপাসে গীৰং পৰেসেসি. অঞ্ঞতরো পুরিসো ৰাসিং নিসেন্তো তং ইত্থিকম্মং দিস্ৰা রজ্জুং ছিন্দিতুকামো – ‘‘মা ভাযি, মা ভাযী’’তি তং সমস্সাসেন্তো উপধাৰি. রজ্জু আসীৰিসো হুত্ৰা অট্ঠাসি. সো ভীতো পলাযি. ইতরা তত্থেৰ মরি. এৰমাদীনি চেত্থ ৰত্থূনি দস্সেতব্বানি.

তেসু তেসু জনপদেসু তস্মিং তস্মিং কালে একপ্পহারেনেৰ রুক্খানং পুপ্ফফলগহণাদীনি, ৰাতস্স ৰাযনং অৰাযনং, আতপস্স তিক্খতা মন্দতা, দেৰস্স ৰস্সনং অৰস্সনং, পদুমানং দিৰা ৰিকসনং রত্তিং মিলাযনন্তি এৰমাদি উতুনিযামো.

যং পনেতং সালিবীজতো সালিফলমেৰ, মধুরতো মধুরসংযেৰ, তিত্ততো তিত্তরসংযেৰ ফলং হোতি, অযং বীজনিযামো.

পুরিমা পুরিমা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰং যদেতং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তরা সম্পটিচ্ছনাদীনং নিব্বত্তনং, অযং চিত্তনিযামো.

যা পনেসা বোধিসত্তানং মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদীসু দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনাদীনং পৰত্তি, অযং ধম্মনিযামো নাম. তেসু ইধ ধম্মনিযামো অধিপ্পেতো. তস্মা তমেৰত্থং দস্সেন্তো ধম্মতা এসা ভিক্খৰেতিআদিমাহ.

১৮. তত্থ কুচ্ছিং ওক্কমতীতি এত্থ কুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতীতি অযমেৰত্থো. ওক্কন্তে হি তস্মিং এৰং হোতি, ন ওক্কমমানে. অপ্পমাণোতি ৰুড্ঢিপ্পমাণো, ৰিপুলোতি অত্থো. উল়ারোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. উল়ারানি উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তীতিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৯) হি মধুরং উল়ারন্তি ৰুত্তং. উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতীতিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ইধ পন ৰিপুলং অধিপ্পেতং. দেৰানং দেৰানুভাৰন্তি এত্থ দেৰানং অযমানুভাৰো নিৰত্থৰত্থস্স পভা দ্ৰাদসযোজনানি ফরতি, তথা সরীরস্স, তথা অলঙ্কারস্স, তথা ৰিমানস্স, তং অতিক্কমিত্ৰাতি অত্থো.

লোকন্তরিকাতি তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৰাল়ানং অন্তরা একেকো লোকন্তরিকো হোতি, তিণ্ণং সকটচক্কানং ৰা তিণ্ণং পত্তানং ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আহচ্চ ঠপিতানং মজ্ঝে ওকাসো ৰিয. সো পন লোকন্তরিকনিরযো পরিমাণতো অট্ঠযোজনসহস্সো হোতি. অঘাতি নিচ্চৰিৰটা. অসংৰুতাতি হেট্ঠাপি অপ্পতিট্ঠা. অন্ধকারাতি তমভূতা. অন্ধকারতিমিসাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৰারণতো অন্ধভাৰকরণতিমিসেন সমন্নাগতা. তত্থ কির চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন জাযতি. এৰংমহিদ্ধিকাতি চন্দিমসূরিযা কির একপ্পহারেনেৰ তীসু দীপেসু পঞ্ঞাযন্তি, এৰং মহিদ্ধিকা. একেকায দিসায নৰ নৰ যোজনসতসহস্সানি অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা আলোকং দস্সেন্তি, এৰংমহানুভাৰা. আভায নানুভোন্তীতি অত্তনো পভায নপ্পহোন্তি. তে কির চক্কৰাল়পব্বতস্স ৰেমজ্ঝেন ৰিচরন্তি, চক্কৰাল়পব্বতঞ্চ অতিক্কম্ম লোকন্তরিকনিরযা. তস্মা তে তত্থ আভায নপ্পহোন্তি.

যেপি তত্থ সত্তাতি যেপি তস্মিং লোকন্তরিকমহানিরযে সত্তা উপ্পন্না. কিং পন কম্মং কত্ৰা তত্থ উপ্পজ্জন্তীতি. ভারিযং দারুণং মাতাপিতূনং ধম্মিকসমণব্রাহ্মণানঞ্চ উপরি অপরাধং, অঞ্ঞঞ্চ দিৰসে দিৰসে পাণৰধাদিসাহসিককম্মং কত্ৰা উপ্পজ্জন্তি, তম্বপণ্ণিদীপে অভযচোরনাগচোরাদযো ৰিয. তেসং অত্তভাৰো তিগাৰুতিকো হোতি, ৰগ্গুলীনং ৰিয দীঘনখা হোন্তি. তে রুক্খে ৰগ্গুলিযো ৰিয নখেহি চক্কৰাল়পব্বতে লগ্গন্তি. যদা সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসং গতা হোন্তি, অথ ‘‘ভক্খো নো লদ্ধো’’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ৰাৰটা ৰিপরিৰত্তিত্ৰা লোকসন্ধারকউদকে পতন্তি, ৰাতে পহরন্তেপি মধুকফলানি ৰিয ছিজ্জিত্ৰা উদকে পতন্তি, পতিতমত্তাৰ অচ্চন্তখারে উদকে পিট্ঠপিণ্ডি ৰিয ৰিলীযন্তি.

অঞ্ঞেপি কির ভো সন্তি সত্তাতি ভো যথা মযং মহাদুক্খং অনুভৰাম, এৰং অঞ্ঞে কির সত্তাপি ইমং দুক্খমনুভৰনত্থায ইধূপপন্নাতি তং দিৰসং পস্সন্তি. অযং পন ওভাসো একযাগুপানমত্তম্পি ন তিট্ঠতি, অচ্ছরাসঙ্ঘাটমত্তমেৰ ৰিজ্জোভাসো ৰিয নিচ্ছরিত্ৰা – ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ভণন্তানংযেৰ অন্তরধাযতি. সঙ্কম্পতীতি সমন্ততো কম্পতি. ইতরদ্ৰযং পুরিমপদস্সেৰ ৰেৰচনং. পুন অপ্পমাণো চাতিআদি নিগমনত্থং ৰুত্তং.

১৯. চত্তারো নং দেৰপুত্তা চাতুদ্দিসং রক্খায উপগচ্ছন্তীতি এত্থ চত্তারোতি চতুন্নং মহারাজানং ৰসেন ৰুত্তং. দসসহস্সচক্কৰাল়েসু পন চত্তারো চত্তারো কত্ৰা চত্তালীসসহস্সানি হোন্তি. তত্থ ইমস্মিং চক্কৰাল়ে মহারাজানো খগ্গহত্থা বোধিসত্তস্স আরক্খত্থায উপগন্ত্ৰা সিরিগব্ভং পৰিট্ঠা, ইতরে গব্ভদ্ৰারতো পট্ঠায অৰরুদ্ধকে পংসুপিসাচকাদিযক্খগণে পটিক্কমাপেত্ৰা যাৰ চক্কৰাল়া আরক্খং গণ্হিংসু.

কিমত্থায পনাযং রক্খা? ননু পটিসন্ধিক্খণে কললকালতো পট্ঠায সচেপি কোটিসতসহস্সমারা কোটিসতসহস্সসিনেরুং উক্খিপিত্ৰা বোধিসত্তস্স ৰা বোধিসত্তমাতুযা ৰা অন্তরাযকরণত্থং আগচ্ছেয্যুং, সব্বে অন্তরাৰ অন্তরধাযেয্যুং. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা রুহিরুপ্পাদৰত্থুস্মিং – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং পরুপক্কমেন তথাগতং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৰে, তথাগতা পরিনিব্বাযন্তি. গচ্ছথ, তুম্হে ভিক্খৰে, যথাৰিহারং, অরক্খিযা, ভিক্খৰে তথাগতা’’তি (চূল়ৰ. ৩৪১). এৰমেৰ, তেন পরুপক্কমেন ন তেসং জীৰিতন্তরাযো অত্থি, সন্তি খো পন অমনুস্সা ৰিরূপা দুদ্দসিকা ভেরৰরূপা মিগপক্খিনো, যেসং রূপং ৰা দিস্ৰা সদ্দং ৰা সুত্ৰা বোধিসত্তমাতু ভযং ৰা সন্তাসো ৰা উপ্পজ্জেয্য, তেসং নিৰারণত্থায রক্খং অগ্গহেসুং. অপিচ বোধিসত্তস্স পুঞ্ঞতেজেন সঞ্জাতগারৰা অত্তনো গারৰচোদিতাপি তে এৰমকংসু.

কিং পন তে অন্তোগব্ভং পৰিসিত্ৰা ঠিতা চত্তারো মহারাজানো বোধিসত্তস্স মাতুযা অত্তানং দস্সেন্তি, ন দস্সেন্তীতি? নহানমণ্ডনভোজনাদিসরীরকিচ্চকালে ন দস্সেন্তি, সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা ৰরসযনে নিপন্নকালে পন দস্সেন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি অমনুস্সদস্সনং নাম মনুস্সানং সপ্পটিভযং হোতি, বোধিসত্তস্স মাতা পন অত্তনো চেৰ পুত্তস্স চ পুঞ্ঞানুভাৰেন তে দিস্ৰা ন ভাযতি, পকতিঅন্তেপুরপালকেসু ৰিয অস্সা এতেসু চিত্তং উপ্পজ্জতি.

২০. পকতিযা সীলৰতীতি সভাৰেনেৰ সীলসম্পন্না. অনুপ্পন্নে কির বুদ্ধে মনুস্সা তাপসপরিব্বাজকানং সন্তিকে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা সীলং গণ্হন্তি. বোধিসত্তমাতাপি কালদেৰিলস্স ইসিনো সন্তিকে সীলং গণ্হাতি. বোধিসত্তে পন কুচ্ছিগতে অঞ্ঞস্স পাদমূলে নিসীদিতুং নাম ন সক্কা, সমানাসনে নিসীদিত্ৰা গহিতসীলম্পি আৰজ্জনকরণমত্তং হোতি. তস্মা সযমেৰ সীলং অগ্গহেসীতি ৰুত্তং হোতি.

২১. পুরিসেসূতি বোধিসত্তস্স পিতরং আদিং কত্ৰা কেসুচি মনুস্সেসু পুরিসাধিপ্পাযচিত্তং নুপ্পজ্জতি. বোধিসত্তমাতুরূপং পন কুসলা সিপ্পিকা পোত্থকম্মাদীসুপি কাতুং ন সক্কোন্তি. তং দিস্ৰা পুরিসস্স রাগো নুপ্পজ্জতীতি ন সক্কা ৰত্তুং, সচে পন তং রত্তচিত্তো উপসঙ্কমিতুকামো হোতি, পাদা ন ৰহন্তি, দিব্বসঙ্খলিকা ৰিয বজ্ঝন্তি. তস্মা ‘‘অনতিক্কমনীযা’’তিআদি ৰুত্তং.

২২. পঞ্চন্নং কামগুণানন্তি পুব্বে কামগুণূপসঞ্হিতন্তি ইমিনা পুরিসাধিপ্পাযৰসেন ৰত্থুপটিক্খেপো কতো, ইধ আরম্মণপ্পটিলাভো দস্সিতো. তদা কির দেৰিযা এৰরূপো পুত্তো কুচ্ছিং উপপন্নোতি সুত্ৰা সমন্ততো রাজানো মহগ্ঘআভরণতূরিযাদিৰসেন পঞ্চদ্ৰারারম্মণৰত্থুভূতং পণ্ণাকারং পেসেন্তি. বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতু চ কতকম্মস্স উস্সন্নত্তা লাভসক্কারস্স পমাণপরিচ্ছেদো নত্থি.

২৩. অকিলন্তকাযাতি যথা অঞ্ঞা ইত্থিযো গব্ভভারেন কিলমন্তি হত্থপাদা উদ্ধুমাততাদীনি পাপুণন্তি, এৰং তস্সা কোচি কিলমথো নাহোসি. তিরোকুচ্ছিগতন্তি অন্তোকুচ্ছিগতং. পস্সতীতি কললাদিকালং অতিক্কমিত্ৰা সঞ্জাতঅঙ্গপচ্চঙ্গঅহীনিন্দ্রিযভাৰং উপগতংযেৰ পস্সতি. কিমত্থং পস্সতি? সুখৰাসত্থংযেৰ. যথেৰ হি মাতা পুত্তেন সদ্ধিং নিপন্না ৰা নিসিন্না ৰা – ‘‘হত্থং ৰাস্স পাদং ৰা ওলম্বন্তং উক্খিপিত্ৰা সণ্ঠপেস্সামী’’তি সুখৰাসত্থং পুত্তং ওলোকেতি, এৰং বোধিসত্তমাতাপি যং তং মাতু উট্ঠানগমনপরিৰত্তননিসজ্জাদীসু উণ্হসীতলোণিকতিত্তককটুকাহারঅজ্ঝোহরণকালেসু চ গব্ভস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি, ‘‘অত্থি নু খো মে তং পুত্তস্সা’’তি সুখৰাসত্থং ওলোকযমানা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নং বোধিসত্তং পস্সতি. যথা হি অঞ্ঞে অন্তোকুচ্ছিগতা পক্কাসযং অৰত্থরিত্ৰা আমাসযং উক্খিপিত্ৰা উদরপটলং পিট্ঠিতো কত্ৰা পিট্ঠিকণ্ডকং নিস্সায উক্কুটিকং দ্ৰীসু মুট্ঠীসু হনুকং ঠপেত্ৰা দেৰে ৰস্সন্তে রুক্খসুসিরে মক্কটা ৰিয নিসীদন্তি, ন এৰং বোধিসত্তো, বোধিসত্তো পন পিট্ঠিকণ্ডকং পিট্ঠিতো কত্ৰা ধম্মাসনে ধম্মকথিকো ৰিয পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা পুরত্থাভিমুখো নিসীদতি. পুব্বেকতকম্মং পনস্সা ৰত্থুং সোধেতি, সুদ্ধে ৰত্থুম্হি সুখুমচ্ছৰিলক্খণং নিব্বত্ততি. অথ নং কুচ্ছিতচো পটিচ্ছাদেতুং ন সক্কোতি, ওলোকেন্তিযা বহিঠিতো ৰিয পঞ্ঞাযতি. তমত্থং উপমায ৰিভাৰেন্তো ভগৰা সেয্যথাপীতিআদিমাহ. বোধিসত্তো পন অন্তোকুচ্ছিগতো মাতরং ন পস্সতি. ন হি অন্তোকুচ্ছিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি.

২৪. কালঙ্করোতীতি ন ৰিজাতভাৰপচ্চযা, আযুপরিক্খযেনেৰ. বোধিসত্তেন ৰসিতট্ঠানঞ্হি চেতিযকুটিসদিসং হোতি, অঞ্ঞেসং অপরিভোগারহং, ন চ সক্কা বোধিসত্তমাতরং অপনেত্ৰা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেতুন্তি তত্তকংযেৰ বোধিসত্তমাতু আযুপ্পমাণং হোতি, তস্মা তদা কালঙ্করোতি. কতরস্মিং পন ৰযে কালং করোতীতি? মজ্ঝিমৰযে. পঠমৰযস্মিঞ্হি সত্তানং অত্তভাৰে ছন্দরাগো বলৰা হোতি, তেন তদা সঞ্জাতগব্ভা ইত্থী গব্ভং অনুরক্খিতুং ন সক্কোতি, গব্ভো বহ্ৰাবাধো হোতি. মজ্ঝিমৰযস্স পন দ্ৰে কোট্ঠাসে অতিক্কম্ম ততিযে কোট্ঠাসে ৰত্থু ৰিসদং হোতি, ৰিসদে ৰত্থুম্হি নিব্বত্তদারকা অরোগা হোন্তি, তস্মা বোধিসত্তমাতাপি পঠমৰযে সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা মজ্ঝিমৰযস্স ততিযে কোট্ঠাসে ৰিজাযিত্ৰা কালং করোতীতি অযমেত্থ ধম্মতা.

২৫. নৰ ৰা দস ৰাতি এত্থ ৰা সদ্দস্স ৰিকপ্পনৰসেন সত্ত ৰা অট্ঠ ৰা একাদস ৰা দ্ৰাদস ৰাতি এৰমাদীনং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তত্থ সত্তমাসজাতো জীৰতি, সীতুণ্হক্খমো পন ন হোতি. অট্ঠমাসজাতো ন জীৰতি, অৰসেসা জীৰন্তি.

২৭. দেৰা পঠমং পটিগ্গণ্হন্তীতি খীণাসৰা সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানো পটিগ্গণ্হন্তি. কথং পটিগ্গণ্হন্তি? ‘‘সূতিৰেসং গণ্হিত্ৰা’’তি একে. তং পন পটিক্খিপিত্ৰা ইদং ৰুত্তং – ‘তদা বোধিসত্তমাতা সুৰণ্ণখচিতং ৰত্থং নিৰাসেত্ৰা মচ্ছক্খিসদিসং দুকূলপটং যাৰ পাদন্তা পারুপিত্ৰা অট্ঠাসি. অথস্সা সল্লহুকগব্ভৰুট্ঠানং অহোসি, ধমকরণতো উদকনিক্খমনসদিসং. অথ তে পকতিব্রহ্মৰেসেনেৰ উপসঙ্কমিত্ৰা পঠমং সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গহেসুং. তেসং হত্থতো চত্তারো মহারাজানো অজিনপ্পৰেণিযা পটিগ্গহেসুং. ততো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন পটিগ্গহেসুং’. তেন ৰুত্তং – ‘‘দেৰা পঠমং পটিগ্গণ্হন্তি, পচ্ছা মনুস্সা’’তি.

২৮. চত্তারো নং দেৰপুত্তাতি চত্তারো মহারাজানো. পটিগ্গহেত্ৰাতি অজিনপ্পৰেণিযা পটিগ্গহেত্ৰা. মহেসক্খোতি মহাতেজো মহাযসো লক্খণসম্পন্নো.

২৯. ৰিসদোৰ নিক্খমতীতি যথা অঞ্ঞে সত্তা যোনিমগ্গে লগ্গন্তা ভগ্গৰিভগ্গা নিক্খমন্তি, ন এৰং নিক্খমতি, অলগ্গো হুত্ৰা নিক্খমতীতি অত্থো উদেনাতি উদকেন. কেনচি অসুচিনাতি যথা অঞ্ঞে সত্তা কম্মজৰাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিরা যোনিমগ্গে পক্খিত্তা সতপোরিসং নরকপপাতং পতন্তা ৰিয, তাল়চ্ছিদ্দেন নিক্কড্ঢিযমানা হত্থী ৰিয মহাদুক্খং অনুভৰন্তা নানাঅসুচিমক্খিতাৰ নিক্খমন্তি, ন এৰং বোধিসত্তো. বোধিসত্তঞ্হি কম্মজৰাতা উদ্ধপাদং অধোসিরং কাতুং ন সক্কোন্তি. সো ধম্মাসনতো ওতরন্তো ধম্মকথিকো ৰিয, নিস্সেণিতো ওতরন্তো পুরিসো ৰিয চ দ্ৰে হত্থে চ দ্ৰে পাদে চ পসারেত্ৰা ঠিতকোৰ মাতুকুচ্ছিসম্ভৰেন কেনচি অসুচিনা অমক্খিতোৰ নিক্খমতি.

উদকস্স ধারাতি উদকৰট্টিযো. তাসু সীতা সুৰণ্ণকটাহে পততি উণ্হা রজতকটাহে. ইদঞ্চ পথৰিতলে কেনচি অসুচিনা অসম্মিস্সং তেসং পানীযপরিভোজনীযউদকঞ্চেৰ অঞ্ঞেহি অসাধারণং কীল়াউদকঞ্চ দস্সেতুং ৰুত্তং, অঞ্ঞস্স পন সুৰণ্ণরজতঘটেহি আহরিযমানউদকস্স চেৰ হংসৰত্তকাদিপোক্খরণীগতস্স চ উদকস্স পরিচ্ছেদো নত্থি.

৩১. সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো. পাল়িযং পন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তো ৰিয দস্সিতো, ন এৰং দট্ঠব্বং. নিক্খন্তমত্তঞ্হি নং পঠমং ব্রহ্মানো সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো চত্তারো মহারাজানো অজিনপ্পৰেণিযা, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন. মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতো. সেতম্হি ছত্তে অনুধারিযমানেতি দিব্বসেতচ্ছত্তে অনুধারিযমানম্হি. এত্থ চ ছত্তস্স পরিৰারানি খগ্গাদীনি পঞ্চ রাজককুধভণ্ডানিপি আগতানেৰ. পাল়িযং পন রাজগমনে রাজা ৰিয ছত্তমেৰ ৰুত্তং. তেসু ছত্তমেৰ পঞ্ঞাযতি, ন ছত্তগ্গাহকো. তথা খগ্গতালৰণ্টমোরহত্থকৰাল়বীজনীউণ্হীসমত্তাযেৰ পঞ্ঞাযন্তি, ন তেসং গাহকা. সব্বানি কির তানি অদিস্সমানরূপা দেৰতা গণ্হিংসু. ৰুত্তঞ্চেতং –

‘‘অনেকসাখঞ্চ সহস্সমণ্ডলং,

ছত্তং মরূ ধারযুমন্তলিক্খে;

সুৰণ্ণদণ্ডা ৰিপতন্তি চামরা,

ন দিস্সরে চামরছত্তগাহকা’’তি. (সু. নি. ৬৯৩);

সব্বা চ দিসাতি ইদং সত্তপদৰীতিহারূপরি ঠিতস্স ৰিয সব্বদিসানুৰিলোকনং ৰুত্তং, ন খো পনেৰং দট্ঠব্বং. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পঠৰিযং পতিট্ঠিতো পুরত্থিমং দিসং ওলোকেসি. অনেকানি চক্কৰাল়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৰমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা – ‘‘মহাপুরিস, ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তরিতরো’’তি আহংসু. এৰং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপরীতি দস দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা অত্তনা সদিসং অদিস্ৰা – ‘‘অযং উত্তরা দিসা’’তি উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন অগমাসীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. আসভিন্তি উত্তমং. অগ্গোতি গুণেহি সব্বপঠমো. ইতরানি দ্ৰে পদানি এতস্সেৰ ৰেৰচনানি. অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি পদদ্ৰযেন ইমস্মিং অত্তভাৰে পত্তব্বং অরহত্তং ব্যাকাসি.

এত্থ চ সমেহি পাদেহি পথৰিযা পতিট্ঠানং চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তরাভিমুখভাৰো মহাজনং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা গমনস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদগমনং সত্তবোজ্ঝঙ্গরতনপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, দিব্বসেতচ্ছত্তধারণং ৰিমুত্তিৰরছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পঞ্চরাজককুধভণ্ডানং পটিলাভো পঞ্চহি ৰিমুত্তীহি ৰিমুচ্চনস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বদিসানুৰিলোকনং অনাৰরণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভিৰাচাভাসনং অপ্পটিৰত্তিযধম্মচক্কপ্পৰত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং, ‘‘অযমন্তিমা জাতী’’তি সীহনাদো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বানস্স পুব্বনিমিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইমে ৰারা পাল়িযং আগতা, সম্বহুলৰারো পন নাগতো, আহরিত্ৰা দীপেতব্বো.

মহাপুরিসস্স হি জাতদিৰসে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পি. দসসহস্সিলোকধাতুম্হি দেৰতা একচক্কৰাল়ে সন্নিপতিংসু. পঠমং দেৰা পটিগ্গণ্হিংসু, পচ্ছা মনুস্সা. তন্তিবদ্ধা ৰীণা চম্মবদ্ধা ভেরিযো চ কেনচি অৰাদিতা সযমেৰ ৰজ্জিংসু. মনুস্সানং অন্দুবন্ধনাদীনি খণ্ডাখণ্ডং ছিজ্জিংসু. সব্বরোগা ৰূপসমিংসু, অম্বিলেন ধোততম্বমলং ৰিয ৰিগচ্ছিংসু. জচ্চন্ধা রূপানি পস্সিংসু. জচ্চবধিরা সদ্দং সুণিংসু. পীঠসপ্পী জৰসম্পন্না অহেসুং. জাতিজল়ানম্পি এল়মূগানং সতি পতিট্ঠাসি. ৰিদেসপক্খন্দা নাৰা সুপট্টনং পাপুণিংসু. আকাসট্ঠকভূমট্ঠকরতনানি সকতেজোভাসিতানি অহেসুং. ৰেরিনো মেত্তচিত্তং পটিলভিংসু. অৰীচিম্হি অগ্গি নিব্বাযি. লোকন্তরেসু আলোকো উদপাদি. নদীসু জলং নপ্পৰত্ততি. মহাসমুদ্দে মধুরসং উদকং অহোসি. ৰাতো ন ৰাযি. আকাসপব্বতরুক্খগতা সকুণা ভস্সিত্ৰা পথৰিগতা অহেসুং. চন্দো অতিৰিরোচি. সূরিযো ন উণ্হো, ন সীতলো, নিম্মলো উতুসম্পন্নো অহোসি. দেৰতা অত্তনো অত্তনো ৰিমানদ্ৰারে ঠত্ৰা অপ্ফোটনসেল়নচেলুক্খেপাদীহি মহাকীল়কং কীল়িংসু. চাতুদ্দীপিকমহামেঘো ৰস্সি. মহাজনং নেৰ খুদা ন পিপাসা পীল়েসি. দ্ৰারকৰাটানি সযমেৰ ৰিৰরিংসু. পুপ্ফূপগফলূপগা রুক্খা পুপ্ফফলানি গণ্হিংসু. দসসহস্সিলোকধাতু একদ্ধজমালা অহোসি.

তত্রাপি দসসহস্সিলোকধাতুকম্পো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. দেৰতানং একচক্কৰাল়ে সন্নিপাতো ধম্মচক্কপ্পৰত্তনকালে একপ্পহারেনেৰ সন্নিপতিত্ৰা ধম্মং পটিগ্গণ্হনস্স পুব্বনিমিত্তং. পঠমং দেৰতানং পটিগ্গহণং চতুন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পচ্ছা মনুস্সানং পটিগ্গহণং চতুন্নং অরূপাৰচরজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. তন্তিবদ্ধৰীণানং সযং ৰজ্জনং অনুপুব্বৰিহারপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. চম্মবদ্ধভেরীনং ৰজ্জনং মহতিযা ধম্মভেরিযা অনুস্সাৰনস্স পুব্বনিমিত্তং. অন্দুবন্ধনাদীনং ছেদো অস্মিমানসমুচ্ছেদস্স পুব্বনিমিত্তং. মহাজনস্স রোগৰিগমো চতুসচ্চপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. জচ্চন্ধানং রূপদস্সনং দিব্বচক্খুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. বধিরানং সদ্দস্সৰনং দিব্বসোতধাতুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পীঠসপ্পীনং জৰসম্পদা চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. জল়ানং সতিপতিট্ঠানং চতুসতিপট্ঠানপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ৰিদেসপক্খন্দনাৰানং সুপট্টনসম্পাপুণনং চতুপটিসম্ভিদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং. রতনানং সকতেজোভাসিতত্তং যং লোকস্স ধম্মোভাসং দস্সেস্সতি, তস্স পুব্বনিমিত্তং.

ৰেরীনং মেত্তচিত্তপটিলাভো চতুব্রহ্মৰিহারপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. অৰীচিম্হি অগ্গিনিব্বাযনং একাদসঅগ্গিনিব্বাযনস্স পুব্বনিমিত্তং. লোকন্তরিকালোকো অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা ঞাণালোকদস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং. মহাসমুদ্দস্স মধুরতা নিব্বানরসেন একরসভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং. ৰাতস্স অৰাযনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতভিন্দনস্স পুব্বনিমিত্তং. সকুণানং পথৰিগমনং মহাজনস্স ওৰাদং সুত্ৰা পাণেহি সরণগমনস্স পুব্বনিমিত্তং. চন্দস্স অতিৰিরোচনং বহুজনকন্ততায পুব্বনিমিত্তং. সূরিযস্স উণ্হসীতৰিৰজ্জনউতুসুখতা কাযিকচেতসিকসুখপ্পত্তিযা পুব্বনিমিত্তং. দেৰতানং ৰিমানদ্ৰারেসু ঠত্ৰা অপ্ফোটনাদীহি কীল়নং বুদ্ধভাৰং পত্ৰা উদানং উদানস্স পুব্বনিমিত্তং. চাতুদ্দীপিকমহামেঘৰস্সনং মহতো ধম্মমেঘৰস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং. খুদাপীল়নস্স অভাৰো কাযগতাসতিঅমতপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পিপাসাপীল়নস্স অভাৰো ৰিমুত্তিসুখেন সুখিতভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং. দ্ৰারকৰাটানং সযমেৰ ৰিৰরণং অট্ঠঙ্গিকমগ্গদ্ৰারৰিৰরণস্স পুব্বনিমিত্তং. রুক্খানং পুপ্ফফলগ্গহণং ৰিমুত্তিপুপ্ফেহি পুপ্ফিতস্স চ সামঞ্ঞফলভারভরিতভাৰস্স চ পুব্বনিমিত্তং. দসসহস্সিলোকধাতুযা একদ্ধজমালিতা অরিযদ্ধজমালমালিতায পুব্বনিমিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অযং সম্বহুলৰারো নাম.

এত্থ পঞ্হং পুচ্ছন্তি – ‘‘যদা মহাপুরিসো পথৰিযং পতিট্ঠহিত্ৰা উত্তরাভিমুখো পদসা গন্ত্ৰা আসভিং ৰাচং অভাসি, তদা কিং পথৰিযা গতো, উদাহু আকাসেন; দিস্সমানো গতো, উদাহু অদিস্সমানো; অচেলকো গতো, উদাহু অলঙ্কতপটিযত্তো; দহরো হুত্ৰা গতো, উদাহু মহল্লকো; পচ্ছাপি কিং তাদিসোৰ অহোসি, উদাহু পুন বালদারকো’’তি? অযং পন পঞ্হো হেট্ঠালোহপাসাদে সমুট্ঠিতো তিপিটকচূল়াভযত্থেরেন ৰিস্সজ্জিতোৰ. থেরো কির এত্থ নিযতিপুব্বেকতকম্মইস্সরনিম্মানৰাদৰসেন তং তং বহুং ৰত্ৰা অৰসানে এৰং ব্যাকরি – ‘‘মহাপুরিসো পথৰিযা গতো, মহাজনস্স পন আকাসেন গচ্ছন্তো ৰিয অহোসি. দিস্সমানো গতো, মহাজনস্স পন অদিস্সমানো ৰিয অহোসি. অচেলকো গতো, মহাজনস্স পন অলঙ্কতপটিযত্তো ৰিয উপট্ঠাসি. দহরোৰ গতো, মহাজনস্স পন সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো ৰিয অহোসি. পচ্ছা পন বালদারকোৰ অহোসি, ন তাদিসো’’তি. পরিসা চস্স – ‘‘বুদ্ধেন ৰিয হুত্ৰা ভো থেরেন পঞ্হো কথিতো’’তি অত্তমনা অহোসি. লোকন্তরিকৰারো ৰুত্তনযো এৰ.

ইমা চ পন আদিতো পট্ঠায কথিতা সব্বধম্মতা সব্ববোধিসত্তানং হোন্তীতি ৰেদিতব্বা.

দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰণ্ণনা

৩৩. অদ্দস খোতি দুকূলচুম্বটকে নিপজ্জাপেত্ৰা আনীতং অদ্দস. মহাপুরিসস্সাতি জাতিগোত্তকুলপদেসাদিৰসেন মহন্তস্স পুরিসস্স. দ্ৰে গতিযোতি দ্ৰে নিট্ঠা, দ্ৰে নিপ্ফত্তিযো. অযঞ্হি গতিসদ্দো – ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো’’তি (ম. নি. ১.১৫৩) এত্থ নিরযাদিভেদায সত্তেহি গন্তব্বগতিযা ৰত্ততি. ‘‘ইমেসং খো অহং ভিক্খূনং সীলৰন্তানং কল্যাণধম্মানং নেৰ জানামি আগতিং ৰা গতিং ৰা’’তি (ম. নি. ১.৫০৮) এত্থ অজ্ঝাসযে. ‘‘নিব্বানং অরহতো গতী’’তি (পরি. ৩৩৯) এত্থ পটিস্সরণে. ‘‘অপি চ ত্যাহং ব্রহ্মে গতিঞ্চ পজানামি, জুতিঞ্চ পজানামি এৰংমহিদ্ধিকো বকো ব্রহ্মা’’তি (ম. নি. ১.৫০৩) এত্থ নিপ্ফত্তিযং ৰত্ততি. স্ৰাযমিধাপি নিপ্ফত্তিযং ৰত্ততীতি ৰেদিতব্বো. অনঞ্ঞাতি অঞ্ঞা গতি নিপ্ফত্তি নাম নত্থি.

ধম্মিকোতি দসকুসলধম্মসমন্নাগতো অগতিগমনৰিরহিতো. ধম্মরাজাতি ইদং পুরিমপদস্সেৰ ৰেৰচনং. ধম্মেন ৰা লদ্ধরজ্জত্তা ধম্মরাজা. চাতুরন্তোতি পুরত্থিমসমুদ্দাদীনং চতুন্নং সমুদ্দানং ৰসেন চতুরন্তায পথৰিযা ইস্সরো. ৰিজিতাৰীতি ৰিজিতসঙ্গামো. জনপদো অস্মিং থাৰরিযং থিরভাৰং পত্তোতি জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো. চণ্ডস্স হি রঞ্ঞো বলিদণ্ডাদীহি লোকং পীল়যতো মনুস্সা মজ্ঝিমজনপদং ছড্ডেত্ৰা পব্বতসমুদ্দতীরাদীনি নিস্সায পচ্চন্তে ৰাসং কপ্পেন্তি. অতিমুদুকস্স রঞ্ঞো চোরেহি সাহসিকধনৰিলোপপীল়িতা মনুস্সা পচ্চন্তং পহায জনপদমজ্ঝে ৰাসং কপ্পেন্তি, ইতি এৰরূপে রাজিনি জনপদো থিরভাৰং ন পাপুণাতি. ইমস্মিং পন কুমারে রজ্জং কারযমানে এতস্স জনপদো পাসাণপিট্ঠিযং ঠপেত্ৰা অযোপট্টেন পরিক্খিত্তো ৰিয থিরো ভৰিস্সতীতি দস্সেন্তো – ‘‘জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো’’তি আহংসু.

সত্তরতনসমন্নাগতোতি এত্থ রতিজননট্ঠেন রতনং. অপিচ –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতি’’.

চক্করতনস্স চ নিব্বত্তকালতো পট্ঠায অঞ্ঞং দেৰট্ঠানং নাম ন হোতি, সব্বে গন্ধপুপ্ফাদীহি তস্সেৰ পূজঞ্চ অভিৰাদনাদীনি চ করোন্তীতি চিত্তীকতট্ঠেন রতনং. চক্করতনস্স চ এত্তকং নাম ধনং অগ্ঘতীতি অগ্ঘো নত্থি, ইতি মহগ্ঘট্ঠেনাপি রতনং. চক্করতনঞ্চ অঞ্ঞেহি লোকে ৰিজ্জমানরতনেহি অসদিসন্তি অতুলট্ঠেনাপি রতনং. যস্মা চ পন যস্মিং কপ্পে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, তস্মিংযেৰ চক্কৰত্তিনো উপ্পজ্জন্তি, বুদ্ধা চ কদাচি করহচি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা দুল্লভদস্সনট্ঠেনাপি রতনং. তদেতং জাতিরূপকুলইস্সরিযাদীহি অনোমস্স উল়ারসত্তস্সেৰ উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞস্সাতি অনোমসত্তপরিভোগট্ঠেনাপি রতনং. যথা চক্করতনং, এৰং সেসানিপীতি. ইমেহি সত্তহি রতনেহি পরিৰারভাৰেন চেৰ সব্বভোগূপকরণভাৰেন চ সমন্নাগতোতি সত্তরতনসমন্নাগতো.

ইদানি তেসং সরূপতো দস্সনত্থং তস্সিমানীতিআদি ৰুত্তং. তত্থ চক্করতনন্তিআদীসু অযং সঙ্খেপাধিপ্পাযো – দ্ৰেসহস্সদীপপরিৰারানং চতুন্নং মহাদীপানং সিরিৰিভৰং গহেত্ৰা দাতুং সমত্থং চক্করতনং পাতুভৰতি. তথা পুরেভত্তমেৰ সাগরপরিযন্তং পথৰিং অনুসংযাযনসমত্থং ৰেহাসঙ্গমং হত্থিরতনং, তাদিসমেৰ অস্সরতনং, চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে যোজনপ্পমাণং অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা আলোকদস্সনসমত্থং মণিরতনং, ছব্বিধদোসৰিৰজ্জিতং মনাপচারি ইত্থিরতনং, যোজনপ্পমাণে অন্তোপথৰিগতং নিধিং দস্সনসমত্থং গহপতিরতনং, অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তিত্ৰা সকলরজ্জমনুসাসনসমত্থং জেট্ঠপুত্তসঙ্খাতং পরিণাযকরতনং পাতুভৰতি.

পরোসহস্সন্তি অতিরেকসহস্সং. সূরাতি অভীরুকা. ৰীরঙ্গরূপাতি ৰীরানং অঙ্গং ৰীরঙ্গং, ৰীরিযস্সেতং নামং, ৰীরঙ্গং রূপমেতেসন্তি ৰীরঙ্গরূপা, ৰীরিযজাতিকা ৰীরিযসভাৰা ৰীরিযমযা অকিলাসুনো অহেসুং. দিৰসম্পি যুজ্ঝন্তা ন কিলমন্তীতি ৰুত্তং হোতি. সাগরপরিযন্তন্তি চক্কৰাল়পব্বতং সীমং কত্ৰা ঠিতসমুদ্দপরিযন্তং. অদণ্ডেনাতি যে কতাপরাধে সত্তে সতম্পি সহস্সম্পি গণ্হন্তি, তে ধনদণ্ডেন রজ্জং কারেন্তি. যে ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসন্তি, তে সত্থদণ্ডেন. অযং পন দুৰিধম্পি দণ্ডং পহায অদণ্ডেন অজ্ঝাৰসতি. অসত্থেনাতি যে একতোধারাদিনা সত্থেন পরং ৰিহেসন্তি, তে সত্থেন রজ্জং কারেন্তি নাম. অযং পন সত্থেন খুদ্দমক্খিকাযপি পিৰনমত্তং লোহিতং কস্সচি অনুপ্পাদেত্ৰা ধম্মেনেৰ – ‘‘এহি খো মহারাজা’’তি এৰং পটিরাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৰুত্তপ্পকারং পথৰিং অভিৰিজিনিত্ৰা অজ্ঝাৰসতি, অভিভৰিত্ৰা সামী হুত্ৰা ৰসতীতি অত্থো.

এৰং একং নিপ্ফত্তিং কথেত্ৰা দুতিযং কথেতুং সচে খো পনাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ রাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসতণ্হাসঙ্খাতং ছদনং আৰরণং ৰিৰটং ৰিদ্ধংসিতং ৰিৰটকং এতেনাতি ৰিৰটচ্ছদো. ‘‘ৰিৰট্টচ্ছদা’’তিপি পাঠো, অযমেৰ অত্থো.

৩৫. এৰং দুতিযং নিপ্ফত্তিং কথেত্ৰা তাসং নিমিত্তভূতানি লক্খণানি দস্সেতুং অযঞ্হি, দেৰ, কুমারোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুপ্পতিট্ঠিতপাদোতি যথা অঞ্ঞেসং ভূমিযং পাদং ঠপেন্তানং অগ্গপাদতলং ৰা পণ্হি ৰা পস্সং ৰা পঠমং ফুসতি, ৰেমজ্ঝে ৰা পন ছিদ্দং হোতি, উক্খিপন্তানং অগ্গতলাদীসু এককোট্ঠাসোৰ পঠমং উট্ঠহতি, ন এৰমস্স. অস্স পন সুৰণ্ণপাদুকতলমিৰ একপ্পহারেনেৰ সকলং পাদতলং ভূমিং ফুসতি, একপ্পহারেনেৰ ভূমিতো উট্ঠহতি. তস্মা অযং সুপ্পতিট্ঠিতপাদো.

চক্কানীতি দ্ৰীসু পাদতলেসু দ্ৰে চক্কানি, তেসং অরা চ নেমি চ নাভি চ পাল়িযং ৰুত্তাৰ. সব্বাকারপরিপূরানীতি ইমিনা পন অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো, তেসং কির চক্কানং পাদতলস্স মজ্ঝে নাভি দিস্সতি, নাভিপরিচ্ছিন্না ৰট্টলেখা দিস্সতি, নাভিমুখপরিক্খেপপট্টো দিস্সতি, পনাল়িমুখং দিস্সতি, অরা দিস্সন্তি, অরেসু ৰট্টিলেখা দিস্সন্তি, নেমিমণিকা দিস্সন্তি. ইদং তাৰ পাল়িযং আগতমেৰ. সম্বহুলৰারো পন অনাগতো, সো এৰং দট্ঠব্বো – সত্তি, সিরিৰচ্ছো, নন্দি, সোৰত্তিকো, ৰটংসকো, ৰড্ঢমানকং, মচ্ছযুগল়ং, ভদ্দপীঠং, অঙ্কুসকো, পাসাদো, তোরণং, সেতচ্ছত্তং, খগ্গো, তালৰণ্টং, মোরহত্থকো, ৰাল়বীজনী, উণ্হীসং, মণি, পত্তো, সুমনদামং, নীলুপ্পলং, রত্তুপ্পলং, সেতুপ্পলং, পদুমং, পুণ্ডরীকং, পুণ্ণঘটো, পুণ্ণপাতি, সমুদ্দো, চক্কৰাল়ো, হিমৰা, সিনেরু, চন্দিমসূরিযা, নক্খত্তানি, চত্তারো মহাদীপা, দ্ৰিপরিত্তদীপসহস্সানি, অন্তমসো চক্কৰত্তিরঞ্ঞো পরিসং উপাদায সব্বো চক্কলক্খণস্সেৰ পরিৰারো.

আযতপণ্হীতি দীঘপণ্হি, পরিপুণ্ণপণ্হীতি অত্থো. যথা হি অঞ্ঞেসং অগ্গপাদো দীঘো হোতি, পণ্হিমত্থকে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, পণ্হিং তচ্ছেত্ৰা ঠপিতা ৰিয হোতি, ন এৰং মহাপুরিসস্স. মহাপুরিসস্স পন চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৰে কোট্ঠাসা অগ্গপাদো হোতি, ততিযে কোট্ঠাসে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, চতুত্থকোট্ঠাসে আরগ্গেন ৰট্টেত্ৰা ঠপিতা ৰিয রত্তকম্বলগেণ্ডুকসদিসা পণ্হি হোতি.

দীঘঙ্গুলীতি যথা অঞ্ঞেসং কাচি অঙ্গুলিযো দীঘা হোন্তি, কাচি রস্সা, ন এৰং মহাপুরিসস্স. মহাপুরিসস্স পন মক্কটস্সেৰ দীঘা হত্থপাদঙ্গুলিযো মূলে থূলা, অনুপুব্বেন গন্ত্ৰা অগ্গে তনুকা, নিয্যাসতেলেন মদ্দিত্ৰা ৰট্টিতহরিতালৰট্টিসদিসা হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘দীঘঙ্গুলী’’তি.

মুদুতলুনহত্থপাদোতি সপ্পিমণ্ডে ওসারেত্ৰা ঠপিতং সতৰারৰিহতকপ্পাসপটলং ৰিয মুদু. যথা চ ইদানি জাতমত্তস্স, এৰং ৰুড্ঢকালেপি মুদুতলুনাযেৰ ভৰিস্সন্তি, মুদুতলুনা হত্থপাদা এতস্সাতি মুদুতলুনহত্থপাদো.

জালহত্থপাদোতি ন চম্মেন পটিবদ্ধঅঙ্গুলন্তরো. এদিসো হি ফণহত্থকো পুরিসদোসেন উপহতো পব্বজ্জং ন পটিলভতি. মহাপুরিসস্স পন চতস্সো হত্থঙ্গুলিযো পঞ্চপি পাদঙ্গুলিযো একপ্পমাণা হোন্তি, তাসং একপ্পমাণতায যৰলক্খণং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা তিট্ঠতি. অথস্স হত্থপাদা কুসলেন ৰড্ঢকিনা যোজিতজালৰাতপানসদিসা হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘জালহত্থপাদো’’তি.

উদ্ধং পতিট্ঠিতগোপ্ফকত্তা উস্সঙ্খা পাদা অস্সাতি উস্সঙ্খপাদো. অঞ্ঞেসঞ্হি পিট্ঠিপাদে গোপ্ফকা হোন্তি, তেন তেসং পাদা আণিবদ্ধা ৰিয বদ্ধা হোন্তি, ন যথাসুখং পরিৰট্টন্তি, গচ্ছন্তানং পাদতলানিপি ন দিস্সন্তি. মহাপুরিসস্স পন আরুহিত্ৰা উপরি গোপ্ফকা পতিট্ঠহন্তি, তেনস্স নাভিতো পট্ঠায উপরিমকাযো নাৰায ঠপিতসুৰণ্ণপটিমা ৰিয নিচ্চলো হোতি, অধোকাযোৰ ইঞ্জতি, সুখেন পাদা পরিৰট্টন্তি, পুরতোপি পচ্ছতোপি উভযপস্সেসুপি ঠত্ৰা পস্সন্তানং পাদতলানি পঞ্ঞাযন্তি, ন হত্থীনং ৰিয পচ্ছতোযেৰ.

এণিজঙ্ঘোতি এণিমিগসদিসজঙ্ঘো মংসুস্সদেন পরিপুণ্ণজঙ্ঘো, ন একতো বদ্ধপিণ্ডিকমংসো, সমন্ততো সমসণ্ঠিতেন মংসেন পরিক্খিত্তাহি সুৰট্টিতাহি সালিগব্ভযৰগব্ভসদিসাহি জঙ্ঘাহি সমন্নাগতোতি অত্থো.

অনোনমন্তোতি অনমন্তো, এতেনস্স অখুজ্জঅৰামনভাৰো দীপিতো. অৰসেসজনা হি খুজ্জা ৰা হোন্তি ৰামনা ৰা. খুজ্জানং উপরিমকাযো অপরিপুণ্ণো হোতি, ৰামনানং হেট্ঠিমকাযো. তে অপরিপুণ্ণকাযত্তা ন সক্কোন্তি অনোনমন্তা জণ্ণুকানি পরিমজ্জিতুং. মহাপুরিসো পন পরিপুণ্ণউভযকাযত্তা সক্কোতি.

কোসোহিতৰত্থগুয্হোতি উসভৰারণাদীনং ৰিয সুৰণ্ণপদুমকণ্ণিকসদিসেহি কোসেহি ওহিতং পটিচ্ছন্নং ৰত্থগুয্হং অস্সাতি কোসোহিতৰত্থগুয্হো. ৰত্থগুয্হন্তি ৰত্থেন গুহিতব্বং অঙ্গজাতং ৰুচ্চতি.

সুৰণ্ণৰণ্ণোতি জাতিহিঙ্গুলকেন মজ্জিত্ৰা দীপিদাঠায ঘংসিত্ৰা গেরুকপরিকম্মং কত্ৰা ঠপিতঘনসুৰণ্ণরূপসদিসোতি অত্থো. এতেনস্স ঘনসিনিদ্ধসণ্হসরীরতং দস্সেত্ৰা ছৰিৰণ্ণদস্সনত্থং কঞ্চনসন্নিভত্তচোতি ৰুত্তং. পুরিমস্স ৰা ৰেৰচনমেতং.

রজোজল্লন্তি রজো ৰা মলং ৰা. ন উপলিম্পতীতি ন লগ্গতি পদুমপলাসতো উদকবিন্দু ৰিয ৰিৰট্টতি. হত্থধোৰনাদীনি পন উতুগ্গহণত্থায চেৰ দাযকানং পুঞ্ঞফলত্থায চ বুদ্ধা করোন্তি, ৰত্তসীসেনাপি চ করোন্তিযেৰ. সেনাসনং পৰিসন্তেন হি ভিক্খুনা পাদে ধোৰিত্ৰা পৰিসিতব্বন্তি ৰুত্তমেতং.

উদ্ধগ্গলোমোতি আৰট্টপরিযোসানে উদ্ধগ্গানি হুত্ৰা মুখসোভং উল্লোকযমানানি ৰিয ঠিতানি লোমানি অস্সাতি উদ্ধগ্গলোমো.

ব্রহ্মুজুগত্তোতি ব্রহ্মা ৰিয উজুগত্তো, উজুমেৰ উগ্গতদীঘসরীরো ভৰিস্সতি. যেভুয্যেন হি সত্তা খন্ধে কটিযং জাণূসূতি তীসু ঠানেসু নমন্তি, তে কটিযং নমন্তা পচ্ছতো নমন্তি, ইতরেসু দ্ৰীসু ঠানেসু পুরতো. দীঘসরীরা পন একে পস্সৰঙ্কা হোন্তি, একে মুখং উন্নমেত্ৰা নক্খত্তানি গণযন্তা ৰিয চরন্তি, একে অপ্পমংসলোহিতা সূলসদিসা হোন্তি, একে পুরতো পব্ভারা হোন্তি, পৰেধমানা গচ্ছন্তি. অযং পন উজুমেৰ উগ্গন্ত্ৰা দীঘপ্পমাণো দেৰনগরে উস্সিতসুৰণ্ণতোরণং ৰিয ভৰিস্সতীতি দীপেন্তি. যথা চেতং, এৰং যং যং জাতমত্তস্স সব্বসো অপরিপুণ্ণং মহাপুরিসলক্খণং হোতি, তং তং আযতিং তথাভাৰিতং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

সত্তুস্সদোতি দ্ৰে হত্থপিট্ঠিযো দ্ৰে পাদপিট্ঠিযো দ্ৰে অংসকূটানি খন্ধোতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু পরিপুণ্ণো মংসুস্সদো অস্সাতি সত্তুস্সদো. অঞ্ঞেসং পন হত্থপাদপিট্ঠাদীসু সিরাজালং পঞ্ঞাযতি, অংসকূটক্খন্ধেসু অট্ঠিকোটিযো. তে মনুস্সা পেতা ৰিয খাযন্তি, ন তথা মহাপুরিসো, মহাপুরিসো পন সত্তসু ঠানেসু পরিপুণ্ণমংসুস্সদত্তা নিগূল়্হসিরাজালেহি হত্থপিট্ঠাদীহি ৰট্টেত্ৰা সুট্ঠপিতসুৰণ্ণাল়িঙ্গসদিসেন খন্ধেন সিলারূপকং ৰিয খাযতি, চিত্তকম্মরূপকং ৰিয চ খাযতি.

সীহস্স পুব্বদ্ধং ৰিয কাযো অস্সাতি সীহপুব্বদ্ধকাযো. সীহস্স হি পুরত্থিমকাযোৰ পরিপুণ্ণো হোতি, পচ্ছিমকাযো অপরিপুণ্ণো. মহাপুরিসস্স পন সীহস্স পুব্বদ্ধকাযো ৰিয সব্বো কাযো পরিপুণ্ণো. সোপি সীহস্সেৰ তত্থ তত্থ ৰিনতুন্নতাদিৰসেন দুস্সণ্ঠিতৰিসণ্ঠিতো ন হোতি, দীঘযুত্তট্ঠানে পন দীঘো, রস্সথূলকিসপুথুলঅনুৰট্টিতযুত্তট্ঠানেসু তথাৰিধোৰ হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘মনাপিযেৰ খো, ভিক্খৰে, কম্মৰিপাকে পচ্চুপট্ঠিতে যেহি অঙ্গেহি দীঘেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি দীঘানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি রস্সেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি রস্সানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি থূলেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি থূলানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি কিসেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি কিসানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি পুথুলেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি পুথুলানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি ৰট্টেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি ৰট্টানি সণ্ঠন্তী’’তি.

ইতি নানাচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেন চিত্তিতো দসহি পারমীহি সজ্জিতো মহাপুরিসস্স অত্তভাৰো, লোকে সব্বসিপ্পিনো ৰা সব্বইদ্ধিমন্তো ৰা পতিরূপকম্পি কাতুং ন সক্কোন্তি.

চিতন্তরংসোতি অন্তরংসং ৰুচ্চতি দ্ৰিন্নং কোট্টানং অন্তরং, তং চিতং পরিপুণ্ণং অন্তরংসং অস্সাতি চিতন্তরংসো. অঞ্ঞেসঞ্হি তং ঠানং নিন্নং হোতি, দ্ৰে পিট্ঠিকোট্টা পাটিযেক্কা পঞ্ঞাযন্তি. মহাপুরিসস্স পন কটিতো পট্ঠায মংসপটলং যাৰ খন্ধা উগ্গম্ম সমুস্সিতসুৰণ্ণফলকং ৰিয পিট্ঠিং ছাদেত্ৰা পতিট্ঠিতং.

নিগ্রোধপরিমণ্ডলোতি নিগ্রোধো ৰিয পরিমণ্ডলো. যথা পঞ্ঞাসহত্থতায ৰা সতহত্থতায ৰা সমক্খন্ধসাখো নিগ্রোধো দীঘতোপি ৰিত্থারতোপি একপ্পমাণোৰ হোতি, এৰং কাযতোপি ব্যামতোপি একপ্পমাণো. যথা অঞ্ঞেসং কাযো দীঘো ৰা হোতি ব্যামো ৰা, ন এৰং ৰিসমপ্পমাণোতি অত্থো. তেনেৰ যাৰতক্ৰস্স কাযোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ যাৰতকো অস্সাতি যাৰতক্ৰস্স.