চতুমহাপদেসৰণ্ণনা
১৮৭. মহাপদেসেতি মহাওকাসে, মহাঅপদেসে ৰা, বুদ্ধাদযো মহন্তে মহন্তে অপদিসিত্ৰা ৰুত্তানি মহাকারণানীতি অত্থো.
১৮৮. নেৰ অভিনন্দিতব্বন্তি হট্ঠতুট্ঠেহি সাধুকারং দত্ৰা পুব্বেৰ ন সোতব্বং, এৰং কতে হি পচ্ছা ‘‘ইদং ন সমেতী’’তি ৰুচ্চমানো – ‘‘কিং পুব্বেৰ অযং ধম্মো, ইদানি ন ধম্মো’’তি ৰত্ৰা লদ্ধিং ন ৰিস্সজ্জেতি. নপ্পটিক্কোসিতব্বন্তি – ‘‘কিং এস বালো ৰদতী’’তি এৰং পুব্বেৰ ন ৰত্তব্বং, এৰং ৰুত্তে হি ৰত্তুং যুত্তম্পি ন ৰক্খতি. তেনাহ – ‘‘অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা’’তি. পদব্যঞ্জনানীতি পদসঙ্খাতানি ব্যঞ্জনানি. সাধুকং উগ্গহেত্ৰাতি ইমস্মিং ঠানে পাল়ি ৰুত্তা, ইমস্মিং ঠানে অত্থো ৰুত্তো, ইমস্মিং ঠানে অনুসন্ধি কথিতো, ইমস্মিং ঠানে পুব্বাপরং কথিতন্তি সুট্ঠু গহেত্ৰা. সুত্তে ওসারেতব্বানীতি সুত্তে ওতারেতব্বানি. ৰিনযে সন্দস্সেতব্বানীতি ৰিনযে সংসন্দেতব্বানি.
এত্থ চ সুত্তন্তি ৰিনযো. যথাহ – ‘‘কত্থ পটিক্খিত্তং? সাৰত্থিযং সুত্তৰিভঙ্গে’’তি (চুল়ৰ. ৪৫৭). ৰিনযোতি খন্ধকো. যথাহ – ‘‘ৰিনযাতিসারে’’তি. এৰং ৰিনযপিটকম্পি ন পরিযাদিযতি. উভতোৰিভঙ্গা পন সুত্তং, খন্ধকপরিৰারা ৰিনযোতি এৰং ৰিনযপিটকং পরিযাদিযতি. অথৰা সুত্তন্তপিটকং সুত্তং, ৰিনযপিটকং ৰিনযোতি এৰং দ্ৰেযেৰ পিটকানি পরিযাদিযন্তি. সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি ৰা সুত্তং, ৰিনযপিটকং ৰিনযোতি এৰম্পি তীণি পিটকানি ন তাৰ পরিযাদিযন্তি. অসুত্তনামকঞ্হি বুদ্ধৰচনং নাম অত্থি. সেয্যথিদং – জাতকং, পটিসম্ভিদা, নিদ্দেসো, সুত্তনিপাতো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, ৰিমানৰত্থু, পেতৰত্থু, থেরগাথা, থেরীগাথা, অপদানন্তি.
সুদিন্নত্থেরো পন – ‘‘অসুত্তনামকং বুদ্ধৰচনং ন অত্থী’’তি তং সব্বং পটিপক্খিপিত্ৰা – ‘‘তীণি পিটকানি সুত্তং, ৰিনযো পন কারণ’’ন্তি আহ. ততো তং কারণং দস্সেন্তো ইদং সুত্তমাহরি –
‘‘যে খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা সরাগায সংৰত্তন্তি নো ৰিরাগায, সঞ্ঞোগায সংৰত্তন্তি নো ৰিসঞ্ঞোগায, আচযায সংৰত্তন্তি নো অপচযায, মহিচ্ছতায সংৰত্তন্তি নো অপ্পিচ্ছতায, অসন্তুট্ঠিযা সংৰত্তন্তি নো সন্তুট্ঠিযা, সঙ্গণিকায সংৰত্তন্তি নো পৰিৰেকায, কোসজ্জায সংৰত্তন্তি নো ৰীরিযারম্ভায, দুব্ভরতায সংৰত্তন্তি নো সুভরতায. একংসেন, গোতমি, ধারেয্যাসি – ‘নেসো ধম্মো, নেসো ৰিনযো, নেতং সত্থুসাসন’ন্তি. যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি নো সরাগায, ৰিসঞ্ঞোগায সংৰত্তন্তি নো সঞ্ঞোগায, অপচযায সংৰত্তন্তি নো আচযায, অপ্পিচ্ছতায সংৰত্তন্তি নো মহিচ্ছতায, সন্তুট্ঠিযা সংৰত্তন্তি নো অসন্তুট্ঠিযা, পৰিৰেকায সংৰত্তন্তি নো সঙ্গণিকায, ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তন্তি নো কোসজ্জায, সুভরতায সংৰত্তন্তি নো দুব্ভরতায. একংসেন, গোতমি, ধারেয্যাসি – ‘এসো ধম্মো, এসো ৰিনযো, এতং সত্থুসাসন’ন্তি’’ (অ. নি. ৮.৫৩).
তস্মা সুত্তেতি তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ওতারেতব্বানি. ৰিনযেতি এতস্মিং রাগাদিৰিনযকারণে সংসন্দেতব্বানীতি অযমেত্থ অত্থো. ন চেৰ সুত্তে ওসরন্তীতি সুত্তপটিপাটিযা কত্থচি অনাগন্ত্ৰা ছল্লিং উট্ঠপেত্ৰা গুল়্হৰেস্সন্তর-গুল়্হউম্মগ্গ-গুল়্হৰিনয-ৰেদল্লপিটকানং অঞ্ঞতরতো আগতানি পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো. এৰং আগতানি হি রাগাদিৰিনযে চ ন পঞ্ঞাযমানানি ছড্ডেতব্বানি হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ইতি হেতং, ভিক্খৰে, ছড্ডেয্যাথা’’তি. এতেনুপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
ইদং, ভিক্খৰে, চতুত্থং মহাপদেসং ধারেয্যাথাতি ইদং চতুত্থং ধম্মস্স পতিট্ঠানোকাসং ধারেয্যাথ.
ইমস্মিং পন ঠানে ইমং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং. সুত্তে চত্তারো মহাপদেসা, খন্ধকে চত্তারো মহাপদেসা, চত্তারি পঞ্হব্যাকরণানি, সুত্তং, সুত্তানুলোমং, আচরিযৰাদো, অত্তনোমতি, তিস্সো সঙ্গীতিযোতি.
তত্থ – ‘‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো’’তি ধম্মৰিনিচ্ছযে পত্তে ইমে চত্তারো মহাপদেসা পমাণং. যং এত্থ সমেতি তদেৰ গহেতব্বং, ইতরং ৰিরৰন্তস্সপি ন গহেতব্বং.
‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি কপ্পিযাকপ্পিযৰিনিচ্ছযে পত্তে – ‘‘যং, ভিক্খৰে, মযা ইদং ন কপ্পতীতি অপ্পটিক্খিত্তং, তং চে অকপ্পিযং অনুলোমেতি, কপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৰো ন কপ্পতী’’তিআদিনা (মহাৰ. ৩০৫) নযেন খন্ধকে ৰুত্তা চত্তারো মহাপদেসা পমাণং. তেসং ৰিনিচ্ছযকথা সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তা. তত্থ ৰুত্তনযেন যং কপ্পিযং অনুলোমেতি, তদেৰ কপ্পিযং, ইতরং অকপ্পিযন্তি এৰং সন্নিট্ঠানং কাতব্বং.
একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো, ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো, পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো, ঠপনীযো পঞ্হোতি ইমানি চত্তারি পঞ্হব্যাকরণানি নাম. তত্থ ‘‘চক্খুং অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠেন – ‘‘আম অনিচ্চ’’ন্তি একংসেনেৰ ব্যাকাতব্বং. এস নযো সোতাদীসু. অযং একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘অনিচ্চং নাম চক্খু’’ন্তি পুট্ঠেন – ‘‘ন চক্খুমেৰ, সোতম্পি অনিচ্চং ঘানম্পি অনিচ্চ’’ন্তি এৰং ৰিভজিত্ৰা ব্যাকাতব্বং. অযং ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘যথা চক্খু তথা সোতং, যথা সোতং তথা চক্খু’’ন্তি পুট্ঠেন ‘‘কেনট্ঠেন পুচ্ছসী’’তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ‘‘দস্সনট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন হী’’তি ব্যাকাতব্বং, ‘‘অনিচ্চট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে আমাতি ব্যাকাতব্বং. অযং পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তিআদীনি পুট্ঠেন পন ‘‘অব্যাকতমেতং ভগৰতা’’তি ঠপেতব্বো, এস পঞ্হো ন ব্যাকাতব্বো. অযং ঠপনীযো পঞ্হো. ইতি তেনাকারেন পঞ্হে সম্পত্তে ইমানি চত্তারি পঞ্হব্যাকরণানি পমাণং. ইমেসং ৰসেন সো পঞ্হো ব্যাকাতব্বো.
সুত্তাদীসু পন সুত্তং নাম তিস্সো সঙ্গীতিযো আরূল়্হানি তীণি পিটকানি. সুত্তানুলোমং নাম অনুলোমকপ্পিযং. আচরিযৰাদো নাম অট্ঠকথা. অত্তনোমতি নাম নযগ্গাহেন অনুবুদ্ধিযা অত্তনো পটিভানং. তত্থ সুত্তং অপ্পটিবাহিযং, তং পটিবাহন্তেন বুদ্ধোৰ পটিবাহিতো হোতি. অনুলোমকপ্পিযং পন সুত্তেন সমেন্তমেৰ গহেতব্বং, ন ইতরং. আচরিযৰাদোপি সুত্তেন সমেন্তোযেৰ গহেতব্বো, ন ইতরো. অত্তনোমতি পন সব্বদুব্বলা, সাপি সুত্তেন সমেন্তাযেৰ গহেতব্বা, ন ইতরা. পঞ্চসতিকা, সত্তসতিকা, সহস্সিকাতি ইমা পন তিস্সো সঙ্গীতিযো. সুত্তম্পি তাসু আগতমেৰ পমাণং, ইতরং গারয্হসুত্তং ন গহেতব্বং. তত্থ ওতরন্তানিপি হি পদব্যঞ্জনানি ন চেৰ সুত্তে ওতরন্তি, ন চ ৰিনযে সন্দিস্সন্তীতি ৰেদিতব্বানি.