চূল়সীলৰণ্ণনা
৭. অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৰেতি কো অনুসন্ধি? ইদং সুত্তং দ্ৰীহি পদেহি আবদ্ধং ৰণ্ণেন চ অৰণ্ণেন চ. তত্থ অৰণ্ণো – ‘‘ইতি পেতং অভূতং ইতি পেতং অতচ্ছ’’ন্তি, এত্থেৰ উদকন্তং পত্ৰা অগ্গিৰিয নিৰত্তো. ৰণ্ণো পন ভূতং ভূততো পটিজানিতব্বং – ‘‘ইতি পেতং ভূত’’ন্তি এৰং অনুৰত্ততিযেৰ. সো পন দুৰিধো ব্রহ্মদত্তেন ভাসিতৰণ্ণো চ ভিক্খুসঙ্ঘেন অচ্ছরিযং আৰুসোতিআদিনা নযেন আরদ্ধৰণ্ণো চ. তেসু ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰুত্তৰণ্ণস্স উপরি সুঞ্ঞতাপকাসনে অনুসন্ধিং দস্সেস্সতি. ইধ পন ব্রহ্মদত্তেন ৰুত্তৰণ্ণস্স অনুসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৰে’’তি দেসনা আরদ্ধা.
তত্থ অপ্পমত্তকন্তি পরিত্তস্স নামং. ওরমত্তকন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. মত্তাতি ৰুচ্চতি পমাণং. অপ্পং মত্তা এতস্সাতি অপ্পমত্তকং. ওরং মত্তা এতস্সাতি ওরমত্তকং. সীলমেৰ সীলমত্তকং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘অপ্পমত্তকং খো, পনেতং ভিক্খৰে, ওরমত্তকং সীলমত্তকং’ নাম যেন ‘‘তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদামী’’তি উস্সাহং কত্ৰাপি ৰণ্ণং ৰদমানো পুথুজ্জনো ৰদেয্যাতি. তত্থ সিযা – ননু ইদং সীলং নাম যোগিনো অগ্গৰিভূসনং? যথাহু পোরাণা –
‘‘সীলং যোগিস্স’লঙ্কারো, সীলং যোগিস্স মণ্ডনং;
সীলেহি’লঙ্কতো যোগী, মণ্ডনে অগ্গতং গতো’’তি.
ভগৰতাপি চ অনেকেসু সুত্তসতেসু সীলং মহন্তমেৰ কত্ৰা কথিতং. যথাহ – ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘সব্রহ্মচারীনং পিযো চস্সং মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চা’তি, সীলেস্ৰেৰস্স পরিপূরকারী’’তি (ম. নি. ১.৬৫) চ.
‘‘কিকীৰ অণ্ডং, চমরীৰ ৰালধিং;
পিযংৰ পুত্তং, নযনংৰ এককং.
তথেৰ সীলং, অনুরক্খমানা;
সুপেসলা হোথ, সদা সগারৰা’’তি চ.
‘‘ন পুপ্ফগন্ধো পটিৰাতমেতি;
ন চন্দনং তগ্গরমল্লিকা ৰা.
সতঞ্চ গন্ধো পটিৰাতমেতি;
সব্বা দিসা সপ্পুরিসো পৰাযতি.
চন্দনং তগরং ৰাপি, উপ্পলং অথ ৰস্সিকী;
এতেসং গন্ধজাতানং, সীলগন্ধো অনুত্তরো.
অপ্পমত্তো অযং গন্ধো, য্ৰাযং তগরচন্দনং;
যো চ সীলৰতং গন্ধো, ৰাতি দেৰেসু উত্তমো.
তেসং সম্পন্নসীলানং, অপ্পমাদৰিহারিনং;
সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তানং, মারো মগ্গং ন ৰিন্দতী’’তি চ. (ধ. প. ৫৭);
‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জট’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.২৩);
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি বীজগামভূতগামা ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায, পথৰিযং পতিট্ঠায; এৰমেতে বীজগামভূতগামা ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্তবোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্তবোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পাপুণাতি ধম্মেসূ’’তি (সং. নি. ৫.১৫০) চ. এৰং অঞ্ঞানিপি অনেকানি সুত্তানি দট্ঠব্বানি. এৰমনেকেসু সুত্তসতেসু সীলং মহন্তমেৰ কত্ৰা কথিতং. তং ‘‘কস্মা ইমস্মিং ঠানে অপ্পমত্তক’’ন্তি আহাতি? উপরি গুণে উপনিধায. সীলঞ্হি সমাধিং ন পাপুণাতি, সমাধি পঞ্ঞং ন পাপুণাতি, তস্মা উপরিমং উপনিধায হেট্ঠিমং ওরমত্তকং নাম হোতি. কথং সীলং সমাধিং ন পাপুণাতি? ভগৰা হি অভিসম্বোধিতো সত্তমে সংৰচ্ছরে সাৰত্থিনগর – দ্ৰারে কণ্ডম্বরুক্খমূলে দ্ৰাদসযোজনে রতনমণ্ডপে যোজনপ্পমাণে রতনপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৰা তিযোজনিকে দিব্বসেতচ্ছত্তে ধারিযমানে দ্ৰাদসযোজনায পরিসায অত্তাদানপরিদীপনং তিত্থিযমদ্দনং – ‘‘উপরিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততি…পে… একেকলোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, একেকলোমকূপতো উদকধারা পৰত্ততি, ছন্নং ৰণ্ণান’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং যমকপাটিহারিযং দস্সেতি. তস্স সুৰণ্ণৰণ্ণসরীরতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মিযো উগ্গন্ত্ৰা যাৰ ভৰগ্গা গচ্ছন্তি, সকলদসসহস্সচক্কৰাল়স্স অলঙ্করণকালো ৰিয হোতি, দুতিযা দুতিযা রস্মিযো পুরিমায পুরিমায যমকযমকা ৰিয একক্খণে ৰিয পৰত্তন্তি.
দ্ৰিন্নঞ্চ চিত্তানং একক্খণে পৰত্তি নাম নত্থি. বুদ্ধানং পন ভগৰন্তানং ভৰঙ্গপরিৰাসস্স লহুকতায পঞ্চহাকারেহি আচিণ্ণৰসিতায চ, তা একক্খণে ৰিয পৰত্তন্তি. তস্সা তস্সা পন রস্মিযা আৰজ্জনপরিকম্মাধিট্ঠানানি ৰিসুং ৰিসুংযেৰ.
নীলরস্মিঅত্থায হি ভগৰা নীলকসিণং সমাপজ্জতি, পীতরস্মিঅত্থায পীতকসিণং, লোহিতওদাতরস্মিঅত্থায লোহিতওদাতকসিণং, অগ্গিক্খন্ধত্থায তেজোকসিণং, উদকধারত্থায আপোকসিণং সমাপজ্জতি. সত্থা চঙ্কমতি, নিম্মিতো তিট্ঠতি ৰা নিসীদতি ৰা সেয্যং ৰা কপ্পেতীতি সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. এত্থ একম্পি সীলস্স কিচ্চং নত্থি, সব্বং সমাধিকিচ্চমেৰ. এৰং সীলং সমাধিং ন পাপুণাতি.
যং পন ভগৰা কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরেত্ৰা, একূনতিংসৰস্সকালে চক্কৰত্তিসিরীনিৰাসভূতা ভৰনা নিক্খম্ম অনোমানদীতীরে পব্বজিত্ৰা, ছব্বস্সানি পধানযোগং কত্ৰা, ৰিসাখপুণ্ণমাযং উরুৰেলগামে সুজাতায দিন্নং পক্খিত্তদিব্বোজং মধুপাযাসং পরিভুঞ্জিত্ৰা, সাযন্হসমযে দক্খিণুত্তরেন বোধিমণ্ডং পৰিসিত্ৰা অস্সত্থদুমরাজানং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা, পুব্বুত্তরভাগে ঠিতো তিণসন্থারং সন্থরিত্ৰা, তিসন্ধিপল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা, চতুরঙ্গসমন্নাগতং মেত্তাকম্মট্ঠানং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা, ৰীরিযাধিট্ঠানং অধিট্ঠায, চুদ্দসহত্থপল্লঙ্কৰরগতো সুৰণ্ণপীঠে ঠপিতং রজতক্খন্ধং ৰিয পঞ্ঞাসহত্থং বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৰা, উপরি মণিছত্তেন ৰিয বোধিসাখায ধারিযমানো, সুৰণ্ণৰণ্ণে চীৰরে পৰাল়সদিসেসু বোধিঅঙ্কুরেসু পতমানেসু, সূরিযে অত্থং উপগচ্ছন্তে মারবলং ৰিধমিত্ৰা, পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা, পচ্চূসকালে সব্ববুদ্ধানমাচিণ্ণে পচ্চযাকারে ঞাণং ওতারেত্ৰা, আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা, তদেৰ পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা, মগ্গপটিপাটিযা অধিগতেন চতুত্থমগ্গেন সব্বকিলেসে খেপেত্ৰা সব্ববুদ্ধগুণে পটিৰিজ্ঝি, ইদমস্স পঞ্ঞাকিচ্চং. এৰং সমাধি পঞ্ঞং ন পাপুণাতি.
তত্থ যথা হত্থে উদকং পাতিযং উদকং ন পাপুণাতি, পাতিযং উদকং ঘটে উদকং ন পাপুণাতি, ঘটে উদকং কোলম্বে উদকং ন পাপুণাতি, কোলম্বে উদকং চাটিযং উদকং ন পাপুণাতি, চাটিযং উদকং মহাকুম্ভিযং উদকং ন পাপুণাতি, মহাকুম্ভিযং উদকং কুসোব্ভে উদকং ন পাপুণাতি, কুসোব্ভে উদকং কন্দরে উদকং ন পাপুণাতি, কন্দরে উদকং কুন্নদিযং উদকং ন পাপুণাতি, কুন্নদিযং উদকং পঞ্চমহানদিযং উদকং ন পাপুণাতি, পঞ্চমহানদিযং উদকং চক্কৰাল়মহাসমুদ্দে উদকং ন পাপুণাতি, চক্কৰাল়মহাসমুদ্দে উদকং সিনেরুপাদকে মহাসমুদ্দে উদকং ন পাপুণাতি. পাতিযং উদকং উপনিধায হত্থে উদকং পরিত্তং…পে… সিনেরুপাদকমহাসমুদ্দে উদকং উপনিধায চক্কৰাল়মহাসমুদ্দে উদকং পরিত্তং. ইতি উপরূপরি উদকং বহুকং উপাদায হেট্ঠা হেট্ঠা উদকং পরিত্তং হোতি.
এৰমেৰ উপরি উপরি গুণে উপাদায হেট্ঠা হেট্ঠা সীলং অপ্পমত্তকং ওরমত্তকন্তি ৰেদিতব্বং. তেনাহ – ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ওরমত্তকং সীলমত্তক’’ন্তি.
যেন পুথুজ্জনোতি, এত্থ –
‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি.
তত্থ যস্স খন্ধধাতুআযতনাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাসৰনধারণপচ্চৰেক্খণানি নত্থি, অযং অন্ধপুথুজ্জনো. যস্স তানি অত্থি, সো কল্যাণপুথুজ্জনো. দুৰিধোপি পনেস –
‘‘পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি’’.
সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ –
‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তি, পুথু সন্তাপেহি সন্তপ্পন্তি, পুথু পরিল়াহেহি পরিডয্হন্তি, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গথিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোপন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি. পুথূনং গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনো, পুথুৰাযং ৰিসুংযেৰ সঙ্খ্যং গতো ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনেহীতি পুথুজ্জনোতি.
তথাগতস্সাতি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো. তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতোতি.
কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, যথা ৰিপস্সী ভগৰা আগতো, যথা সিখী ভগৰা, যথা ৰেস্সভূ ভগৰা, যথা ককুসন্ধো ভগৰা, যথা কোণাগমনো ভগৰা, যথা কস্সপো ভগৰা আগতো. কিং ৰুত্তং হোতি? যেন অভিনীহারেন এতে ভগৰন্তো আগতা, তেনেৰ অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. অথ ৰা যথা ৰিপস্সী ভগৰা…পে… যথা কস্সপো ভগৰা দানপারমিং পূরেত্ৰা, সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপারমিং পূরেত্ৰা, ইমা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংসপারমিযো পূরেত্ৰা অঙ্গপরিচ্চাগং, নযনধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগন্তি ইমে পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো পূরেত্ৰা বুদ্ধিচরিযায কোটিং পত্ৰা আগতো; তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. অথ ৰা যথা ৰিপস্সী ভগৰা…পে… কস্সপো ভগৰা চত্তারো সতিপট্ঠানে, চত্তারো সম্মপ্পধানে, চত্তারো ইদ্ধিপাদে, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে, অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা আগতো, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. এৰং তথা আগতোতি তথাগতো.
‘‘যথেৰ লোকম্হি ৰিপস্সিআদযো,
সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,
তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি.
এৰং তথা আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতো ৰিপস্সী ভগৰা গতো…পে… কস্সপো ভগৰা গতো.
কথঞ্চ সো ভগৰা গতো? সো হি সম্পতি জাতোৰ সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গতো. যথাহ – ‘‘সম্পতিজাতো খো, আনন্দ, বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৰা উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গচ্ছতি, সেতম্হি ছত্তে অনুধারিযমানে সব্বা চ দিসা অনুৰিলোকেতি, আসভিং ৰাচং ভাসতি – ‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, অযমন্তিমা জাতি, নত্থিদানি পুনব্ভৰো’তি’’ (দী. নি. ২.৩১).
তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি? অৰিতথং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. যঞ্হি সো সম্পতিজাতোৰ সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহি. ইদমস্স চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং.
উত্তরাভিমুখভাৰো পন সব্বলোকুত্তরভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং.
সত্তপদৰীতিহারো, সত্তবোজ্ঝঙ্গরতনপটিলাভস্স.
‘‘সুৰণ্ণদণ্ডা ৰীতিপতন্তি চামরা’’তি, এত্থ ৰুত্তচামরুক্খেপো পন সব্বতিত্থিযনিম্মদ্দনস্স.
সেতচ্ছত্তধারণং, অরহত্তৰিমুত্তিৰরৰিমলসেতচ্ছত্তপটিলাভস্স.
সত্তমপদূপরি ঠত্ৰা সব্বদিসানুৰিলোকনং, সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণপটিলাভস্স.
আসভিৰাচাভাসনং অপ্পটিৰত্তিযৰরধম্মচক্কপ্পৰত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং.
তথা অযং ভগৰাপি গতো, তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি, অৰিতথং, তেসংযেৰ ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন.
তেনাহু পোরাণা –
‘‘মুহুত্তজাতোৰ গৰম্পতী যথা,
সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধরং;
সো ৰিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো,
সেতঞ্চ ছত্তং অনুধারযুং মরূ.
গন্ত্ৰান সো সত্ত পদানি গোতমো,
দিসা ৰিলোকেসি সমা সমন্ততো;
অট্ঠঙ্গুপেতং গিরমব্ভুদীরযি,
সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি.
এৰং তথা গতোতি তথাগতো.
অথ ৰা যথা ৰিপস্সী ভগৰা…পে… যথা কস্সপো ভগৰা, অযম্পি ভগৰা তথেৰ নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং পহায গতো, অব্যাপাদেন ব্যাপাদং, আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধং, অৰিক্খেপেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ধম্মৰৰত্থানেন ৰিচিকিচ্ছং পহায ঞাণেন অৰিজ্জং পদালেত্ৰা, পামোজ্জেন অরতিং ৰিনোদেত্ৰা, পঠমজ্ঝানেন নীৰরণকৰাটং উগ্ঘাটেত্ৰা, দুতিযজ্ঝানেন ৰিতক্কৰিচারং ৰূপসমেত্ৰা, ততিযজ্ঝানেন পীতিং ৰিরাজেত্ৰা, চতুত্থজ্ঝানেন সুখদুক্খং পহায, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা রূপসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাযো সমতিক্কমিত্ৰা, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং সমতিক্কমিত্ৰা গতো.
অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পহায, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞং, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিং, ৰিরাগানুপস্সনায রাগং, নিরোধানুপস্সনায সমুদযং, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানং, খযানুপস্সনায ঘনসঞ্ঞং, ৰযানুপস্সনায আযূহনং, ৰিপরিণামানুপস্সনায ধুৰসঞ্ঞং, অনিমিত্তানুপস্সনায নিমিত্তং, অপ্পণিহিতানুপস্সনায পণিধিং, সুঞ্ঞতানুপস্সনায অভিনিৰেসং, অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনায সারাদানাভিনিৰেসং, যথাভূতঞাণদস্সনেন সম্মোহাভিনিৰেসং, আদীনৰানুপস্সনায আলযাভিনিৰেসং, পটিসঙ্খানুপস্সনায অপ্পটিসঙ্খং, ৰিৰট্টানুপস্সনায সংযোগাভিনিৰেসং, সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠেকট্ঠে কিলেসে ভঞ্জিত্ৰা, সকদাগামিমগ্গেন ওল়ারিকে কিলেসে পহায, অনাগামিমগ্গেন অণুসহগতে কিলেসে সমুগ্ঘাটেত্ৰা, অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসে সমুচ্ছিন্দিত্ৰা গতো. এৰম্পি তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো?পথৰীধাতুযা কক্খল়ত্তলক্খণং তথং অৰিতথং. আপোধাতুযা পগ্ঘরণলক্খণং. তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং. ৰাযোধাতুযা ৰিত্থম্ভনলক্খণং. আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং. ৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰিজাননলক্খণং.
রূপস্স রুপ্পনলক্খণং. ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং. সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং. সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণং. ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং.
ৰিতক্কস্স অভিনিরোপনলক্খণং. ৰিচারস্স অনুমজ্জনলক্খণং পীতিযা ফরণলক্খণং. সুখস্স সাতলক্খণং. চিত্তেকগ্গতায অৰিক্খেপলক্খণং. ফস্সস্স ফুসনলক্খণং.
সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খলক্খণং. ৰীরিযিন্দ্রিযস্স পগ্গহলক্খণং. সতিন্দ্রিযস্স উপট্ঠানলক্খণং. সমাধিন্দ্রিযস্স অৰিক্খেপলক্খণং. পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স পজাননলক্খণং.
সদ্ধাবলস্স অস্সদ্ধিযে অকম্পিযলক্খণং. ৰীরিযবলস্স কোসজ্জে, সতিবলস্স মুট্ঠস্সচ্চে. সমাধিবলস্স উদ্ধচ্চে, পঞ্ঞাবলস্স অৰিজ্জায অকম্পিযলক্খণং.
সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপট্ঠানলক্খণং. ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পৰিচযলক্খণং. ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পগ্গহলক্খণং. পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ফরণলক্খণং. পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ৰূপসমলক্খণং. সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অৰিক্খেপলক্খণং. উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পটিসঙ্খানলক্খণং.
সম্মাদিট্ঠিযা দস্সনলক্খণং. সম্মাসঙ্কপ্পস্স অভিনিরোপনলক্খণং. সম্মাৰাচায পরিগ্গহলক্খণং. সম্মাকম্মন্তস্স সমুট্ঠানলক্খণং. সম্মাআজীৰস্স ৰোদানলক্খণং. সম্মাৰাযামস্স পগ্গহলক্খণং. সম্মাসতিযা উপট্ঠানলক্খণং. সম্মাসমাধিস্স অৰিক্খেপলক্খণং.
অৰিজ্জায অঞ্ঞাণলক্খণং. সঙ্খারানং চেতনালক্খণং. ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং. নামস্স নমনলক্খণং. রূপস্স রুপ্পনলক্খণং. সল়াযতনস্স আযতনলক্খণং. ফস্সস্স ফুসনলক্খণং. ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং. তণ্হায হেতুলক্খণং. উপাদানস্স গহণলক্খণং. ভৰস্স আযূহনলক্খণং. জাতিযা নিব্বত্তিলক্খণং. জরায জীরণলক্খণং. মরণস্স চুতিলক্খণং.
ধাতূনং সুঞ্ঞতালক্খণং. আযতনানং আযতনলক্খণং. সতিপট্ঠানানং উপট্ঠানলক্খণং. সম্মপ্পধানানং পদহনলক্খণং. ইদ্ধিপাদানং ইজ্ঝনলক্খণং. ইন্দ্রিযানং অধিপতিলক্খণং. বলানং অকম্পিযলক্খণং. বোজ্ঝঙ্গানং নিয্যানলক্খণং. মগ্গস্স হেতুলক্খণং.
সচ্চানং তথলক্খণং. সমথস্স অৰিক্খেপলক্খণং. ৰিপস্সনায অনুপস্সনালক্খণং. সমথৰিপস্সনানং একরসলক্খণং. যুগনদ্ধানং অনতিৰত্তনলক্খণং.
সীলৰিসুদ্ধিযা সংৰরলক্খণং. চিত্তৰিসুদ্ধিযা অৰিক্খেপলক্খণং. দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা দস্সনলক্খণং.
খযে ঞাণস্স সমুচ্ছেদনলক্খণং. অনুপ্পাদে ঞাণস্স পস্সদ্ধিলক্খণং.
ছন্দস্স মূললক্খণং. মনসিকারস্স সমুট্ঠাপনলক্খণং. ফস্সস্স সমোধানলক্খণং. ৰেদনায সমোসরণলক্খণং. সমাধিস্স পমুখলক্খণং. সতিযা আধিপতেয্যলক্খণং. পঞ্ঞায ততুত্তরিযলক্খণং. ৰিমুত্তিযা সারলক্খণং… অমতোগধস্স নিব্বানস্স পরিযোসানলক্খণং তথং অৰিতথং. এৰং তথলক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো অনুপ্পত্তোতি তথাগতো. এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.
কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং ধম্মানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. অভিসম্বুদ্ধত্থো হেত্থ গতসদ্দো.
অপি চ জরামরণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে…, সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে…, তথা অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো, সঙ্খারানং ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযট্ঠো…পে…, জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো. তং সব্বং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং ধম্মানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? ভগৰা যং সদেৰকে লোকে…পে…, সদেৰমনুস্সায পজায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চ, তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৰসেন ৰা. ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰেপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি আপাথং আগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তঞ্চেতং ভগৰতা – ‘‘যং ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায পজায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি. তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪). এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সী অত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.
কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা বোধিমণ্ডে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণে কালে পঠমবোধিযাপি মজ্ঝিমবোধিযাপি পচ্ছিমবোধিযাপি যং ভগৰতা ভাসিতং – সুত্তং, গেয্যং…পে… ৰেদল্লং, তং সব্বং অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ অনুপৰজ্জং, অনূনমনধিকং, সব্বাকারপরিপুণ্ণং, রাগমদনিম্মদনং, দোসমোহমদনিম্মদনং. নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি অৰক্খলিতং, সব্বং তং একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয, একনাল়িযা মিতং ৰিয, একতুলায তুলিতং ৰিয চ, তথমেৰ হোতি অৰিতথং অনঞ্ঞথং. তেনাহ – ‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩). গদত্থো হেত্থ গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো.
অপি চ আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তযো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি, দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেতস্মিং অত্থে পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চস্স যথাৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি তথাগতো. তেনেৰাহ – ‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩). এৰং তথাকারিতায তথাগতো.
কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি; অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো রাজাতিরাজা দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা. তেনাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৰসৰত্তী, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি.
তত্রেৰং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. অগদো ৰিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৰিলাসমযো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৰিয সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বালোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো দেসনাৰিলাসমযো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি. দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.
অপি চ তথায গতোতিপি তথাগতো, তথং গতোতিপি তথাগতো. গতোতি অৰগতো, অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো.
তত্থ সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায গতো অৰগতোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. তেন ৰুত্তং ভগৰতা –
‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিরোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা. যং ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা, তথাগতোতি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
তস্সপি এৰং অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদম্পি চ তথাগতস্স তথাগতভাৰদীপনে মুখমত্তমেৰ. সব্বাকারেন পন তথাগতোৰ তথাগতস্স তথাগতভাৰং ৰণ্ণেয্য.
কতমঞ্চ তং ভিক্খৰেতি যেন অপ্পমত্তকেন ওরমত্তকেন সীলমত্তকেন পুথুজ্জনো তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদমানো ৰদেয্য, তং কতমন্তি পুচ্ছতি? তত্থ পুচ্ছা নাম অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতা পুচ্ছাতি পঞ্চৰিধা হোতি.
তত্থ কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি, অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভাৰনায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা.
কতমা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি, দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং, তস্স অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা.
কতমা ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি, ৰিমতিপক্খন্দো, দ্ৰেল়্হকজাতো, ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিন্নু খো, কথং নু খো’’তি. সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা.
কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি. অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি? দুক্খং ভন্তেতি (মহাৰ. ২১) সব্বং ৰত্তব্বং, অযং অনুমতিপুচ্ছা.
কতমা কথেতুকম্যতা পুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি. চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো?…পে… অট্ঠিমে ভিক্খৰে মগ্গঙ্গা. কতমে অট্ঠাতি, অযং কথেতুকম্যতা পুচ্ছা.
ইতি ইমাসু পঞ্চসু পুচ্ছাসু অদিট্ঠস্স তাৰ কস্সচি ধম্মস্স অভাৰতো তথাগতস্স অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা নত্থি. ‘‘ইদং নাম অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সমণব্রাহ্মণেহি সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা দেসেস্সামী’’তি সমন্নাহারস্সেৰ অনুপ্পজ্জনতো দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছাপি নত্থি. যস্মা পন বুদ্ধানং একধম্মেপি আসপ্পনা পরিসপ্পনা নত্থি, বোধিমণ্ডেযেৰ সব্বা কঙ্খা ছিন্না; তস্মা ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছাপি নত্থিযেৰ. অৰসেসা পন দ্ৰে পুচ্ছা বুদ্ধানং অত্থি, তাসু অযং কথেতুকম্যতা পুচ্ছা নাম.
৮. ইদানি তং কথেতুকম্যতায পুচ্ছায পুচ্ছিতমত্থং কথেতুং ‘‘পাণাতিপাতং পহাযা’’তিআদিমাহ.
তত্থ পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৰধো, পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং, তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো, কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জো, তিব্বতায মহাসাৰজ্জোতি ৰেদিতব্বো.
তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৰধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মরণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৰরো, ৰিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে অতিৰিয পপঞ্চো হোতি, তস্মা তং ন ৰিত্থারযাম, অঞ্ঞঞ্চ এৰরূপং. অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৰিনযট্ঠকথং ওলোকেত্ৰা গহেতব্বং.
পহাযাতি ইমং পাণাতিপাতচেতনাসঙ্খাতং দুস্সীল্যং পজহিত্ৰা. পটিৰিরতোতি পহীনকালতো পট্ঠায ততো দুস্সীল্যতো ওরতো ৰিরতোৰ. নত্থি তস্স ৰীতিক্কমিস্সামীতি চক্খুসোতৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা পগেৰ কাযিকাতি ইমিনাৰ নযেন অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু পদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
সমণোতি ভগৰা সমিতপাপতায লদ্ধৰোহারো. গোতমোতি গোত্তৰসেন. ন কেৰলঞ্চ ভগৰাযেৰ পাণাতিপাতা পটিৰিরতো, ভিক্খুসঙ্ঘোপি পটিৰিরতো, দেসনা পন আদিতো পট্ঠায এৰং আগতা, অত্থং পন দীপেন্তেন ভিক্খুসঙ্ঘৰসেনাপি দীপেতুং ৰট্টতি.
নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থোতি পরূপঘাতত্থায দণ্ডং ৰা সত্থং ৰা আদায অৰত্তনতো নিক্খিত্তদণ্ডো চেৰ নিক্খিত্তসত্থো চাতি অত্থো. এত্থ চ ঠপেত্ৰা দণ্ডং সব্বম্পি অৰসেসং উপকরণং সত্তানং ৰিহেঠনভাৰতো সত্থন্তি ৰেদিতব্বং. যং পন ভিক্খূ কত্তরদণ্ডং ৰা দন্তকট্ঠং ৰা ৰাসিং পিপ্ফলিকং ৰা গহেত্ৰা ৰিচরন্তি, ন তং পরূপঘাতত্থায. তস্মা নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি.
লজ্জীতি পাপজিগুচ্ছনলক্খণায লজ্জায সমন্নাগতো. দযাপন্নোতি দযং মেত্তচিত্ততং আপন্নো. সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি; সব্বে পাণভূতে হিতেন অনুকম্পকো. তায দযাপন্নতায সব্বেসং পাণভূতানং হিতচিত্তকোতি অত্থো. ৰিহরতীতি ইরিযতি যপেতি যাপেতি পালেতি. ইতি ৰা হি, ভিক্খৰেতি এৰং ৰা ভিক্খৰে. ৰা সদ্দো উপরি ‘‘অদিন্নাদানং পহাযা’’তিআদীনি অপেক্খিত্ৰা ৰিকপ্পত্থো ৰুত্তো, এৰং সব্বত্থ পুরিমং ৰা পচ্ছিমং ৰা অপেক্খিত্ৰা ৰিকপ্পভাৰো ৰেদিতব্বো.
অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদমানো এৰং ৰদেয্য – ‘‘সমণো গোতমো পাণং ন হনতি, ন ঘাতেতি, ন তত্থ সমনুঞ্ঞো হোতি, ৰিরতো ইমস্মা দুস্সীল্যা; অহো, ৰত রে বুদ্ধগুণা মহন্তা’’তি, ইতি মহন্তং উস্সাহং কত্ৰা ৰণ্ণং ৰত্তুকামোপি অপ্পমত্তকং ওরমত্তকং আচারসীলমত্তকমেৰ ৰক্খতি. উপরি অসাধারণভাৰং নিস্সায ৰণ্ণং ৰত্তুং ন সক্খিস্সতি. ন কেৰলঞ্চ পুথুজ্জনোৰ সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিঅরহন্তোপি পচ্চেকবুদ্ধাপি ন সক্কোন্তিযেৰ; তথাগতোযেৰ পন সক্কোতি, তং ৰো উপরি ৰক্খামীতি, অযমেত্থ সাধিপ্পাযা অত্থৰণ্ণনা. ইতো পরং পন অপুব্বপদমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.
অদিন্নাদানং পহাযাতি এত্থ অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পরসংহরণং, থেয্যং, চোরিকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো চ হোতি. তস্মিং পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো, তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পরসন্তকে অপ্পসাৰজ্জং, পণীতে মহাসাৰজ্জং, কস্মা? ৰত্থুপণীততায. ৰত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৰত্থুস্মিং মহাসাৰজ্জং. তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং.
তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হরণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকাদযোৰ. তে চ খো যথানুরূপং থেয্যাৰহারো, পসয্হাৰহারো, পটিচ্ছন্নাৰহারো, পরিকপ্পাৰহারো, কুসাৰহারোতি ইমেসং অৰহারানং ৰসেন পৰত্তা, অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তো.
দিন্নমেৰ আদিযতীতি দিন্নাদাযী. চিত্তেনপি দিন্নমেৰ পটিকঙ্খতীতি দিন্নপাটিকঙ্খী. থেনেতীতি থেনো. ন থেনেন অথেনেন. অথেনত্তাযেৰ সুচিভূতেন. অত্তনাতি অত্তভাৰেন. অথেনং সুচিভূতং অত্তানং কত্ৰা ৰিহরতীতি ৰুত্তং হোতি. সেসং পঠমসিক্খাপদে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. যথা চ ইধ, এৰং সব্বত্থ.
অব্রহ্মচরিযন্তি অসেট্ঠচরিযং. ব্রহ্মং সেট্ঠং আচারং চরতীতি ব্রহ্মচারী. আরাচারীতি অব্রহ্মচরিযতো দূরচারী. মেথুনাতি রাগপরিযুট্ঠানৰসেন সদিসত্তা মেথুনকাতি লদ্ধৰোহারেহি পটিসেৰিতব্বতো মেথুনাতি সঙ্খ্যং গতা অসদ্ধম্মা. গামধম্মাতি গামৰাসীনং ধম্মা.
৯. মুসাৰাদং পহাযাতি এত্থ মুসাতি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জনকো ৰচীপযোগো কাযপযোগো, ৰা ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো.
অপরো নযো, ‘মুসা’তি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ‘ৰাদো’তি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৰজ্জো, মহন্ততায মহাসাৰজ্জো.
অপি চ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায নত্থীতিআদিনযপ্পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, সক্খিনা হুত্ৰা অত্থভঞ্জনত্থং ৰুত্তো মহাসাৰজ্জো, পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৰা সপ্পিং ৰা লভিত্ৰা হসাধিপ্পাযেন – ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূরণকথানযেন পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, অদিট্ঠংযেৰ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৰদন্তানং মহাসাৰজ্জো.
তস্স চত্তারো সম্ভারা হোন্তি – অতথং ৰত্থু, ৰিসংৰাদনচিত্তং, তজ্জো ৰাযামো, পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকোৰ. সো কাযেন ৰা কাযপটিবদ্ধেন ৰা ৰাচায ৰা পরৰিসংৰাদনকিরিযাকরণেন দট্ঠব্বো. তায চে কিরিযায পরো তমত্থং জানাতি, অযং কিরিযসমুট্ঠাপিকচেতনাক্খণেযেৰ মুসাৰাদকম্মুনা বজ্ঝতি.
যস্মা পন যথা কাযকাযপটিবদ্ধৰাচাহি পরং ৰিসংৰাদেতি, তথা ‘‘ইদমস্স ভণাহী’’তি আণাপেন্তোপি পণ্ণং লিখিত্ৰা পুরতো নিস্সজ্জন্তোপি, ‘‘অযমত্থো এৰং দট্ঠব্বো’’তি কুড্ডাদীসু লিখিত্ৰা ঠপেন্তোপি. তস্মা এত্থ আণত্তিকনিস্সগ্গিযথাৰরাপি পযোগা যুজ্জন্তি, অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বা.
সচ্চং ৰদতীতি সচ্চৰাদী. সচ্চেন সচ্চং সন্দহতি ঘটেতীতি সচ্চসন্ধো. ন অন্তরন্তরা মুসা ৰদতীতি অত্থো. যো হি পুরিসো কদাচি মুসা ৰদতি, কদাচি সচ্চং, তস্স মুসাৰাদেন অন্তরিতত্তা সচ্চং সচ্চেন ন ঘটীযতি; তস্মা সো ন সচ্চসন্ধো. অযং পন ন তাদিসো, জীৰিতহেতুপি মুসা অৰত্ৰা সচ্চেন সচ্চং সন্দহতি যেৰাতি সচ্চসন্ধো.
থেতোতি থিরো থিরকথোতি অত্থো. একো হি পুগ্গলো হলিদ্দিরাগো ৰিয, থুসরাসিম্হি নিখাতখাণু ৰিয, অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডমিৰ চ ন থিরকথো হোতি, একো পাসাণলেখা ৰিয, ইন্দখীলো ৰিয চ থিরকথো হোতি, অসিনা সীসং ছিন্দন্তেপি দ্ৰে কথা ন কথেতি, অযং ৰুচ্চতি থেতো.
পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বকো, সদ্ধাযিতব্বকোতি অত্থো. একচ্চো হি পুগ্গলো ন পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৰুত্তং, অসুকেনা’’তি ৰুত্তে ‘‘মা তস্স ৰচনং সদ্দহথা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. একো পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৰুত্তং, অসুকেনা’’তি ৰুত্তে ‘‘যদি তেন ৰুত্তং, ইদমেৰ পমাণং, ইদানি উপপরিক্খিতব্বং নত্থি, এৰমেৰ ইদ’’ন্তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, অযং ৰুচ্চতি পচ্চযিকো. অৰিসংৰাদকো লোকস্সাতি তায সচ্চৰাদিতায লোকং ন ৰিসংৰাদেতীতি অত্থো.
পিসুণং ৰাচং পহাযাতিআদীসু যায ৰাচায যস্স তং ৰাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং, পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণা ৰাচা.
যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা, নেৰ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফরুসা ৰাচা.
যেন সম্ফং পলপতি নিরত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো.
তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৰাচাদিনামেৰ লভতি, সা এৰ চ ইধাধিপ্পেতাতি.
তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পরেসং ৰা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৰা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৰাচা. সা যস্স ভেদং করোতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা.
তস্সা চত্তারো সম্ভারা – ভিন্দিতব্বো পরো, ‘‘ইতি ইমে নানা ভৰিস্সন্তি, ৰিনা ভৰিস্সন্তী’’তি ভেদপুরেক্খারতা ৰা, ‘‘ইতি অহং পিযো ভৰিস্সামি ৰিস্সাসিকো’’তি পিযকম্যতা ৰা, তজ্জো ৰাযামো, তস্স তদত্থৰিজাননন্তি. ইমেসং ভেদাযাতি, যেসং ইতোতি ৰুত্তানং সন্তিকে সুতং তেসং ভেদায.
ভিন্নানং ৰা সন্ধাতাতি দ্ৰিন্নং মিত্তানং ৰা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৰা কেনচিদেৰ কারণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৰং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা সন্ধানং কত্তা অনুকত্তা. অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা. দ্ৰে জনে সমগ্গে দিস্ৰা – ‘‘তুম্হাকং এৰরূপে কুলে জাতানং এৰরূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৰিকমেত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা দল়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো. সমগ্গো আরামো অস্সাতি সমগ্গারামো. যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৰসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গরামোতিপি পাল়ি, অযমেৰেত্থ অত্থো. সমগ্গরতোতি সমগ্গেসু রতো, তে পহায অঞ্ঞত্থ গন্তুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৰাপি সুত্ৰাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী,সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতাতি যা ৰাচা সত্তে সমগ্গেযেৰ করোতি, তং সামগ্গিগুণপরিদীপিকমেৰ ৰাচং ভাসতি, ন ইতরন্তি.
পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ফরুসাৰাচা. তস্সা আৰিভাৰত্থমিদং ৰত্থু – একো কির দারকো মাতুৰচনং অনাদিযিত্ৰা অরঞ্ঞং গচ্ছতি, তং মাতা নিৰত্তেতুমসক্কোন্তী – ‘‘চণ্ডা তং মহিংসী অনুবন্ধতূ’’তি অক্কোসি. অথস্স তথেৰ অরঞ্ঞে মহিংসী উট্ঠাসি. দারকো ‘‘যং মম মাতা মুখেন কথেসি, তং মা হোতু, যং চিত্তেন চিন্তেসি তং হোতূ’’তি, সচ্চকিরিযমকাসি. মহিংসী তত্থেৰ বদ্ধা ৰিয অট্ঠাসি. এৰং মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ন ফরুসা ৰাচা হোতি. মাতাপিতরো হি কদাচি পুত্তকে এৰং ৰদন্তি – ‘‘চোরা ৰো খণ্ডাখণ্ডং করোন্তূ’’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপরি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচরিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৰং ৰদন্তি – ‘‘কিং ইমে অহিরীকা অনোত্তপ্পিনো চরন্তি, নিদ্ধমথ নে’’তি, অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফরুসা ৰাচা ন হোতি, এৰং ৰচনসণ্হতায অফরুসা ৰাচা ন হোতি. ন হি মারাপেতুকামস্স – ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৰচনং অফরুসা ৰাচা হোতি, চিত্তফরুসতায পনেসা ফরুসা ৰাচাৰ. সা যং সন্ধায পৰত্তিতা, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা তযো সম্ভারা – অক্কোসিতব্বো পরো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনাতি.
নেলাতি এলং ৰুচ্চতি দোসো, নাস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো. ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি, (উদা. ৬৫) এত্থ ৰুত্তনেলং ৰিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুরতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৰিজ্ঝনং ৰিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুরতায সকলসরীরে কোপং অজনেত্ৰা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি, অপ্পটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৰিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপরিপুণ্ণতায পুরে ভৰাতি পোরী পুরে সংৰড্ঢনারী ৰিয সুকুমারাতিপি পোরী. পুরস্স এসাতিপি পোরী. নগরৰাসীনং কথাতি অত্থো. নগরৰাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি. পিতিমত্তং পিতাতি ৰদন্তি, ভাতিমত্তং ভাতাতি ৰদন্তি, মাতিমত্তং মাতাতি ৰদন্তি. এৰরূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৰেনেৰ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৰুড্ঢিকরাতি বহুজনমনাপা.
অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৰনমন্দতায অপ্পসাৰজ্জো, আসেৰনমহন্ততায মহাসাৰজ্জো, তস্স দ্ৰে সম্ভারা – ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিনিরত্থককথাপুরেক্খারতা, তথারূপী কথা কথনঞ্চ.
কালেন ৰদতীতি কালৰাদী ৰত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৰা ৰদতীতি অত্থো. ভূতং তথং তচ্ছং সভাৰমেৰ ৰদতীতি ভূতৰাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থসন্নিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰদতীতি অত্থৰাদী. নৰলোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ধম্মৰাদী সংৰরৰিনযপহানৰিনযসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ৰিনযৰাদী.
নিধানং ৰুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্সা অত্থীতি নিধানৰতী. হদযে নিধাতব্বযুত্তকং ৰাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৰরূপিং ভাসমানোপি চ – ‘‘অহং নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অপেক্খিত্ৰাৰ ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকারণন্তি অত্থো. পরিযন্তৰতিন্তি পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা যথাস্সা পরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৰং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহিপি নযেহি ৰিভজন্তেন পরিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং ভাসতি. যং ৰা সো অত্থৰাদী অত্থং ৰদতি, তেন অত্থেন সহিতত্তা অত্থসংহিতং ৰাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৰুত্তং হোতি.
১০. বীজগামভূতগামসমারম্ভাতি মূলবীজং খন্ধবীজং ফল়ুবীজং অগ্গবীজং বীজবীজন্তি পঞ্চৰিধস্স বীজগামস্স চেৰ, যস্স কস্সচি নীলতিণরুক্খাদিকস্স ভূতগামস্স চ সমারম্ভা, ছেদনভেদনপচনাদিভাৰেন ৰিকোপনা পটিৰিরতোতি অত্থো.
একভত্তিকোতি পাতরাসভত্তং সাযমাসভত্তন্তি দ্ৰে ভত্তানি, তেসু পাতরাসভত্তং অন্তোমজ্ঝন্হিকেন পরিচ্ছিন্নং, ইতরং মজ্ঝন্হিকতো উদ্ধং অন্তো অরুণেন. তস্মা অন্তোমজ্ঝন্হিকে দসক্খত্তুং ভুঞ্জমানোপি একভত্তিকোৰ হোতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘একভত্তিকো’’তি.
রত্তিযা ভোজনং রত্তি, ততো উপরতোতি রত্তূপরতো. অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৰিকালভোজনং নাম. ততো ৰিরতত্তা ৰিরতো ৰিকালভোজনা. কদা ৰিরতো? অনোমানদীতীরে পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায.
সাসনস্স অননুলোমত্তা ৰিসূকং পটাণীভূতং দস্সনন্তি ৰিসূকদস্সনং. অত্তনা নচ্চননচ্চাপনাদিৰসেন নচ্চা চ গীতা চ ৰাদিতা চ অন্তমসো মযূরনচ্চাদিৰসেনপি পৰত্তানং নচ্চাদীনং ৰিসূকভূতা দস্সনা চাতি নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা. নচ্চাদীনি হি অত্তনা পযোজেতুং ৰা পরেহি পযোজাপেতুং ৰা পযুত্তানি পস্সিতুং ৰা নেৰ ভিক্খূনং ন ভিক্খুনীনঞ্চ ৰট্টন্তি.
মালাদীসু মালাতি যং কিঞ্চি পুপ্ফং. গন্ধন্তি যং কিঞ্চি গন্ধজাতং. ৰিলেপনন্তি ছৰিরাগকরণং. তত্থ পিল়ন্ধন্তো ধারেতি নাম, ঊনট্ঠানং পূরেন্তো মণ্ডেতি নাম, গন্ধৰসেন ছৰিরাগৰসেন চ সাদিযন্তো ৰিভূসেতি নাম. ঠানং ৰুচ্চতি কারণং. তস্মা যায দুস্সীল্যচেতনায তানি মালাধারণাদীনি মহাজনো করোতি, ততো পটিৰিরতোতি অত্থো.
উচ্চাসযনং ৰুচ্চতি পমাণাতিক্কন্তং. মহাসযনন্তি অকপ্পিযপচ্চত্থরণং. ততো ৰিরতোতি অত্থো.
জাতরূপন্তি সুৰণ্ণং. রজতন্তি কহাপণো, লোহমাসকো, জতুমাসকো, দারুমাসকোতি যে ৰোহারং গচ্ছন্তি. তস্স উভযস্সাপি পটিগ্গহণা পটিৰিরতো, নেৰ নং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতীতি অত্থো.
আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতি, সালিৰীহিযৰগোধূমকঙ্গুৰরককুদ্রূসকসঙ্খাতস্স সত্তৰিধস্সাপি আমকধঞ্ঞস্স পটিগ্গহণা. ন কেৰলঞ্চ এতেসং পটিগ্গহণমেৰ, আমসনম্পি ভিক্খূনং ন ৰট্টতিযেৰ. আমকমংসপটিগ্গহণাতি এত্থ অঞ্ঞত্র ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা আমকমংসমচ্ছানং পটিগ্গহণমেৰ ভিক্খূনং ন ৰট্টতি, নো আমসনং.
ইত্থিকুমারিকপটিগ্গহণাতি এত্থ ইত্থীতি পুরিসন্তরগতা, ইতরা কুমারিকা নাম, তাসং পটিগ্গহণম্পি আমসনম্পি অকপ্পিযমেৰ.
দাসিদাসপটিগ্গহণাতি এত্থ দাসিদাসৰসেনেৰ তেসং পটিগ্গহণং ন ৰট্টতি. ‘‘কপ্পিযকারকং দম্মি, আরামিকং দম্মী’’তি এৰং ৰুত্তে পন ৰট্টতি.
অজেল়কাদীসু খেত্তৰত্থুপরিযোসানেসু কপ্পিযাকপ্পিযনযো ৰিনযৰসেন উপপরিক্খিতব্বো. তত্থ খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং রুহতি. ৰত্থু নাম যস্মিং অপরণ্ণং রুহতি. যত্থ ৰা উভযম্পি রুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায অকতভূমিভাগো ৰত্থু. খেত্তৰত্থুসীসেন চেত্থ ৰাপিতল়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানেৰ.
দূতেয্যং ৰুচ্চতি দূতকম্মং, গিহীনং পহিতং পণ্ণং ৰা সাসনং ৰা গহেত্ৰা তত্থ তত্থ গমনং. পহিণগমনং ৰুচ্চতি ঘরা ঘরং পেসিতস্স খুদ্দকগমনং. অনুযোগো নাম তদুভযকরণং. তস্মা দূতেয্যপহিণগমনানং অনুযোগাতি. এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
কযৰিক্কযাতি কযা চ ৰিক্কযা চ. তুলাকূটাদীসু কূটন্তি ৰঞ্চনং. তত্থ তুলাকূটং নাম রূপকূটং অঙ্গকূটং, গহণকূটং, পটিচ্ছন্নকূটন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ রূপকূটং নাম দ্ৰে তুলা সমরূপা কত্ৰা গণ্হন্তো মহতিযা গণ্হাতি, দদন্তো খুদ্দিকায দেতি. অঙ্গকূটং নাম গণ্হন্তো পচ্ছাভাগে হত্থেন তুলং অক্কমতি, দদন্তো পুব্বভাগে. গহণকূটং নাম গণ্হন্তো মূলে রজ্জুং গণ্হাতি, দদন্তো অগ্গে. পটিচ্ছন্নকূটং নাম তুলং সুসিরং কত্ৰা অন্তো অযচুণ্ণং পক্খিপিত্ৰা গণ্হন্তো তং পচ্ছাভাগে করোতি, দদন্তো অগ্গভাগে.
কংসো ৰুচ্চতি সুৰণ্ণপাতি, তায ৰঞ্চনং কংসকূটং. কথং? একং সুৰণ্ণপাতিং কত্ৰা অঞ্ঞা দ্ৰে তিস্সো লোহপাতিযো সুৰণ্ণৰণ্ণে করোতি, ততো জনপদং গন্ত্ৰা কিঞ্চিদেৰ অড্ঢং কুলং পৰিসিত্ৰা – ‘‘সুৰণ্ণভাজনানি কিণথা’’তি ৰত্ৰা অগ্ঘে পুচ্ছিতে সমগ্ঘতরং দাতুকামা হোন্তি. ততো তেহি – ‘‘কথং ইমেসং সুৰণ্ণভাৰো জানিতব্বো’’তি ৰুত্তে, ‘‘ৰীমংসিত্ৰা গণ্হথা’’তি সুৰণ্ণপাতিং পাসাণে ঘংসিত্ৰা সব্বা পাতিযো দত্ৰা গচ্ছতি.
মানকূটং নাম হদযভেদসিখাভেদরজ্জুভেদৰসেন তিৰিধং হোতি. তত্থ হদযভেদো সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো হেট্ঠাছিদ্দেন মানেন – ‘‘সণিকং আসিঞ্চা’’তি ৰত্ৰা অন্তোভাজনে বহুং পগ্ঘরাপেত্ৰা গণ্হাতি, দদন্তো ছিদ্দং পিধায সীঘং পূরেত্ৰা দেতি.
সিখাভেদো তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো সণিকং সিখং উস্সাপেত্ৰা গণ্হাতি, দদন্তো ৰেগেন পূরেত্ৰা সিখং ছিন্দন্তো দেতি.
রজ্জুভেদো খেত্তৰত্থুমিননকালে লব্ভতি. লঞ্জং অলভন্তা হি খেত্তং অমহন্তম্পি মহন্তং কত্ৰা মিনন্তি.
উক্কোটনাদীসু উক্কোটনন্তি অস্সামিকে সামিকে কাতুং লঞ্জগ্গহণং. ৰঞ্চনন্তি তেহি তেহি উপাযেহি পরেসং ৰঞ্চনং. তত্রিদমেকং ৰত্থু – একো কির লুদ্দকো মিগঞ্চ মিগপোতকঞ্চ গহেত্ৰা আগচ্ছতি, তমেকো ধুত্তো – ‘‘কিং ভো, মিগো অগ্ঘতি, কিং মিগপোতকো’’তি আহ. ‘‘মিগো দ্ৰে কহাপণে, মিগপোতকো এক’’ন্তি চ ৰুত্তে একং কহাপণং দত্ৰা মিগপোতকং গহেত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা নিৰত্তো – ‘‘ন মে ভো, মিগপোতকেন অত্থো, মিগং মে দেহী’’তি আহ. তেন হি – দ্ৰে কহাপণে দেহীতি. সো আহ – ‘‘ননু তে ভো, মযা পঠমং একো কহাপণো দিন্নো’’তি? ‘‘আম, দিন্নো’’তি. ‘‘ইদং মিগপোতকং গণ্হ, এৰং সো চ কহাপণো, অযঞ্চ কহাপণগ্ঘনকো মিগপোতকোতি দ্ৰে কহাপণা ভৰিস্সন্তী’’তি. সো ‘‘কারণং ৰদতী’’তি সল্লক্খেত্ৰা মিগপোতকং গহেত্ৰা মিগং অদাসীতি. নিকতীতি যোগৰসেন ৰা মাযাৰসেন ৰা অপামঙ্গং পামঙ্গন্তি, অমণিং মণিন্তি, অসুৰণ্ণং সুৰণ্ণন্তি কত্ৰা পতিরূপকেন ৰঞ্চনং. সাচিযোগোতি কুটিলযোগো, এতেসংযেৰ উক্কোটনাদীনমেতং নামং. তস্মা – উক্কোটনসাচিযোগো, ৰঞ্চনসাচিযোগো, নিকতিসাচিযোগোতি, এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেচি অঞ্ঞং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞস্স পরিৰত্তনং সাচিযোগোতি ৰদন্তি. তং পন ৰঞ্চনেনেৰ সঙ্গহিতং.
ছেদনাদীসু ছেদনন্তি হত্থচ্ছেদনাদি. ৰধোতি মারণং. বন্ধোতি রজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধনং. ৰিপরামোসোতি হিমৰিপরামোসো, গুম্বৰিপরামোসোতি দুৰিধো. যং হিমপাতসমযে হিমেন পটিচ্ছন্না হুত্ৰা মগ্গপ্পটিপন্নং জনং মুসন্তি, অযং হিমৰিপরামোসো. যং গুম্বাদীহি পটিচ্ছন্না মুসন্তি, অযং গুম্বৰিপরামোসো. আলোপো ৰুচ্চতি গামনিগমাদীনং ৰিলোপকরণং. সহসাকারোতি সাহসিককিরিযা. গেহং পৰিসিত্ৰা মনুস্সানং উরে সত্থং ঠপেত্ৰা ইচ্ছিতভণ্ডানং গহণং. এৰমেতস্মা ছেদন…পে… সহসাকারা পটিৰিরতো সমণো গোতমোতি. ইতি ৰা হি, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদমানো ৰদেয্যাতি.
এত্তাৰতা চূল়সীলং নিট্ঠিতং হোতি.