নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

দীঘনিকাযে

সীলক্খন্ধৰগ্গট্ঠকথা

গন্থারম্ভকথা

করুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং;

সনরামরলোকগরুং, ৰন্দে সুগতং গতিৰিমুত্তং.

বুদ্ধোপি বুদ্ধভাৰং, ভাৰেত্ৰা চেৰ সচ্ছিকত্ৰা চ;

যং উপগতো গতমলং, ৰন্দে তমনুত্তরং ধম্মং.

সুগতস্স ওরসানং, পুত্তানং মারসেনমথনানং;

অট্ঠন্নম্পি সমূহং, সিরসা ৰন্দে অরিযসঙ্ঘং.

ইতি মে পসন্নমতিনো, রতনত্তযৰন্দনামযং পুঞ্ঞং;

যং সুৰিহতন্তরাযো, হুত্ৰা তস্সানুভাৰেন.

দীঘস্স দীঘসুত্তঙ্কিতস্স, নিপুণস্স আগমৰরস্স;

বুদ্ধানুবুদ্ধসংৰণ্ণিতস্স, সদ্ধাৰহগুণস্স.

অত্থপ্পকাসনত্থং, অট্ঠকথা আদিতো ৰসিসতেহি;

পঞ্চহি যা সঙ্গীতা, অনুসঙ্গীতা চ পচ্ছাপি.

সীহল়দীপং পন আভতাথ, ৰসিনা মহামহিন্দেন;

ঠপিতা সীহল়ভাসায, দীপৰাসীনমত্থায.

অপনেত্ৰান ততোহং, সীহল়ভাসং মনোরমং ভাসং;

তন্তিনযানুচ্ছৰিকং, আরোপেন্তো ৰিগতদোসং.

সমযং অৰিলোমেন্তো, থেরানং থেরৰংসপদীপানং;

সুনিপুণৰিনিচ্ছযানং, মহাৰিহারে নিৰাসীনং.

হিত্ৰা পুনপ্পুনাগতমত্থং, অত্থং পকাসযিস্সামি;

সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিরট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্স.

সীলকথা ধুতধম্মা, কম্মট্ঠানানি চেৰ সব্বানি;

চরিযাৰিধানসহিতো, ঝানসমাপত্তিৰিত্থারো.

সব্বা চ অভিঞ্ঞাযো, পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো চেৰ;

খন্ধধাতাযতনিন্দ্রিযানি, অরিযানি চেৰ চত্তারি.

সচ্চানি পচ্চযাকারদেসনা, সুপরিসুদ্ধনিপুণনযা;

অৰিমুত্ততন্তিমগ্গা, ৰিপস্সনা ভাৰনা চেৰ.

ইতি পন সব্বং যস্মা, ৰিসুদ্ধিমগ্গে মযা সুপরিসুদ্ধং;

ৰুত্তং তস্মা ভিয্যো, ন তং ইধ ৰিচারযিস্সামি.

‘‘মজ্ঝে ৰিসুদ্ধিমগ্গো, এস চতুন্নম্পি আগমানঞ্হি;

ঠত্ৰা পকাসযিস্সতি, তত্থ যথা ভাসিতং অত্থং’’.

ইচ্চেৰ কতো তস্মা, তম্পি গহেত্ৰান সদ্ধিমেতায;

অট্ঠকথায ৰিজানথ, দীঘাগমনিস্সিতং অত্থন্তি.

নিদানকথা

তত্থ দীঘাগমো নাম সীলক্খন্ধৰগ্গো, মহাৰগ্গো, পাথিকৰগ্গোতি ৰগ্গতো তিৰগ্গো হোতি; সুত্ততো চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো. তস্স ৰগ্গেসু সীলক্খন্ধৰগ্গো আদি, সুত্তেসু ব্রহ্মজালং. ব্রহ্মজালস্সাপি ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদি.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথা

পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা কিঞ্চাপি ৰিনযপিটকে তন্তিমারূল়্হা, নিদানকোসল্লত্থং পন ইধাপি এৰং ৰেদিতব্বা. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি আদিং কত্ৰা যাৰ সুভদ্দপরিব্বাজকৰিনযনা কতবুদ্ধকিচ্চে, কুসিনারাযং উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে যমকসালানমন্তরে ৰিসাখপুণ্ণমদিৰসে পচ্চূসসমযে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতে ভগৰতি লোকনাথে, ভগৰতো ধাতুভাজনদিৰসে সন্নিপতিতানং সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং সঙ্ঘত্থেরো আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন – ‘‘অলং, আৰুসো, মা সোচিত্থ, মা পরিদেৰিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন, উপদ্দুতা চ হোম – ‘ইদং ৰো কপ্পতি, ইদং ৰো ন কপ্পতী’তি, ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম, তং করিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং করিস্সামা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭) ৰুত্তৰচনমনুস্সরন্তো, ঈদিসস্স চ সঙ্ঘসন্নিপাতস্স পুন দুল্লভভাৰং মঞ্ঞমানো, ‘‘ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং পাপভিক্খূ ‘অতীতসত্থুকং পাৰচন’ন্তি মঞ্ঞমানা পক্খং লভিত্ৰা নচিরস্সেৰ সদ্ধম্মং অন্তরধাপেয্যুং, যাৰ চ ধম্মৰিনযো তিট্ঠতি, তাৰ অনতীতসত্থুকমেৰ পাৰচনং হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’তি (দী. নি. ২.২১৬).

‘যংনূনাহং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যং, যথযিদং সাসনং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং’.

যঞ্চাহং ভগৰতা –

‘ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি (সং. নি. ২.১৫৪) ৰত্ৰা চীৰরে সাধারণপরিভোগেন.

‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদেৰ আকঙ্খামি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি; কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদেৰ, আকঙ্খতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি (সং. নি. ২.১৫২).

এৰমাদিনা নযেন নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতো, তথা আকাসে পাণিং চালেত্ৰা অলগ্গচিত্ততায চেৰ চন্দোপমপটিপদায চ পসংসিতো, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতি. ননু মং ভগৰা রাজা ৰিয সককৰচইস্সরিযানুপ্পদানেন অত্তনো কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপকং পুত্তং ‘সদ্ধম্মৰংসপ্পতিট্ঠাপকো মে অযং ভৰিস্সতী’তি, মন্ত্ৰা ইমিনা অসাধারণেন অনুগ্গহেন অনুগ্গহেসি, ইমায চ উল়ারায পসংসায পসংসীতি চিন্তযন্তো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. যথাহ –

‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘একমিদাহং, আৰুসো, সমযং পাৰায কুসিনারং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭) সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বং. অত্থং পনস্স মহাপরিনিব্বানাৰসানে আগতট্ঠানেযেৰ কথযিস্সাম.

ততো পরং আহ –

‘‘হন্দ মযং, আৰুসো, ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযাম, পুরে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহিয্যতি; পুরে অৰিনযো দিপ্পতি, ৰিনযো পটিবাহিয্যতি; পুরে অধম্মৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো দুব্বলা হোন্তি, পুরে অৰিনযৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ৰিনযৰাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭).

ভিক্খূ আহংসু – ‘‘তেন হি, ভন্তে, থেরো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি. থেরো পন সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরে পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামি সুক্খৰিপস্সক খীণাসৰভিক্খূ অনেকসতে, অনেকসহস্সে চ ৰজ্জেত্ৰা তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরে পটিসম্ভিদাপ্পত্তে মহানুভাৰে যেভুয্যেন ভগৰতো এতদগ্গং আরোপিতে তেৰিজ্জাদিভেদে খীণাসৰভিক্খূযেৰ একূনপঞ্চসতে পরিগ্গহেসি. যে সন্ধায ইদং ৰুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনানি পঞ্চ অরহন্তসতানি উচ্চিনী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭).

কিস্স পন থেরো একেনূনমকাসীতি? আযস্মতো আনন্দত্থেরস্স ওকাসকরণত্থং. তেনহাযস্মতা সহাপি, ৰিনাপি, ন সক্কা ধম্মসঙ্গীতিং কাতুং. সো হাযস্মা সেক্খো সকরণীযো, তস্মা সহাপি ন সক্কা. যস্মা পনস্স কিঞ্চি দসবলদেসিতং সুত্তগেয্যাদিকং অপ্পচ্চক্খং নাম নত্থি. যথাহ –

‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭);

তস্মা ৰিনাপি ন সক্কা.

যদি এৰং সেক্খোপি সমানো ধম্মসঙ্গীতিযা বহুকারত্তা থেরেন উচ্চিনিতব্বো অস্স, অথ কস্মা ন উচ্চিনিতোতি? পরূপৰাদৰিৰজ্জনতো. থেরো হি আযস্মন্তে আনন্দে অতিৰিয ৰিস্সত্থো অহোসি, তথা হি নং সিরস্মিং পলিতেসু জাতেসুপি ‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’তি, (সং. নি. ২.১৫৪) কুমারকৰাদেন ওৰদতি. সক্যকুলপ্পসুতো চাযস্মা তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতুপুত্তো. তত্থ কেচি ভিক্খূ ছন্দাগমনং ৰিয মঞ্ঞমানা – ‘‘বহূ অসেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তে ভিক্খূ ঠপেত্ৰা আনন্দং সেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তং থেরো উচ্চিনী’’তি উপৰদেয্যুং. তং পরূপৰাদং পরিৰজ্জেন্তো, ‘আনন্দং ৰিনা ধম্মসঙ্গীতিং ন সক্কা কাতুং, ভিক্খূনংযেৰ নং অনুমতিযা গহেস্সামী’তি ন উচ্চিনি.

অথ সযমেৰ ভিক্খূ আনন্দস্সত্থায থেরং যাচিংসু. যথাহ –

‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচুং – ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৰতো সন্তিকে ধম্মো চ ৰিনযো চ পরিযত্তো, তেন হি, ভন্তে, থেরো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭).

এৰং ভিক্খূনং অনুমতিযা উচ্চিনিতেন তেনাযস্মতা সদ্ধিং পঞ্চথেরসতানি অহেসুং.

অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি? অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘রাজগহং খো মহাগোচরং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, ন অঞ্ঞে ভিক্খূ রাজগহে ৰস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪৩৭).

কস্মা পন নেসং এতদহোসি? ‘‘ইদং পন অম্হাকং থাৰরকম্মং, কোচি ৰিসভাগপুগ্গলো সঙ্ঘমজ্ঝং পৰিসিত্ৰা উক্কোটেয্যা’’তি. অথাযস্মা মহাকস্সপো ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৰেসি –

‘‘সুণাতু মে, আৰুসো সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নেয্য রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানি ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্ব’’ন্তি. এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, আৰুসো সঙ্ঘো, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চভিক্খুসতানি সম্মন্ন’’তি ‘রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানি ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্বন্তি. যস্সাযস্মতো খমতি ইমেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সম্মুতি’ রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্বন্তি, সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘সম্মতানি সঙ্ঘেন ইমানি পঞ্চভিক্খুসতানি রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানি ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্বন্তি, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৮).

অযং পন কম্মৰাচা তথাগতস্স পরিনিব্বানতো একৰীসতিমে দিৰসে কতা. ভগৰা হি ৰিসাখপুণ্ণমাযং পচ্চূসসমযে পরিনিব্বুতো, অথস্স সত্তাহং সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং গন্ধমালাদীহি পূজযিংসু. এৰং সত্তাহং সাধুকীল়নদিৰসা নাম অহেসুং. ততো সত্তাহং চিতকায অগ্গিনা ঝাযি, সত্তাহং সত্তিপঞ্জরং কত্ৰা সন্ধাগারসালাযং ধাতুপূজং করিংসূতি, একৰীসতি দিৰসা গতা. জেট্ঠমূলসুক্কপক্খপঞ্চমিযংযেৰ ধাতুযো ভাজযিংসু. এতস্মিং ধাতুভাজনদিৰসে সন্নিপতিতস্স মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন কতং অনাচারং আরোচেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ চ ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা অযং কম্মৰাচা কতা.

ইমঞ্চ পন কম্মৰাচং কত্ৰা থেরো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, ইদানি তুম্হাকং চত্তালীস দিৰসা ওকাসো কতো, ততো পরং ‘অযং নাম নো পলিবোধো অত্থী’তি, ৰত্তুং ন লব্ভা, তস্মা এত্থন্তরে যস্স রোগপলিবোধো ৰা আচরিযুপজ্ঝাযপলিবোধো ৰা মাতাপিতুপলিবোধো ৰা অত্থি, পত্তং ৰা পন পচিতব্বং, চীৰরং ৰা কাতব্বং, সো তং পলিবোধং ছিন্দিত্ৰা তং করণীযং করোতূ’’তি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা থেরো অত্তনো পঞ্চসতায পরিসায পরিৰুতো রাজগহং গতো. অঞ্ঞেপি মহাথেরা অত্তনো অত্তনো পরিৰারে গহেত্ৰা সোকসল্লসমপ্পিতং মহাজনং অস্সাসেতুকামা তং তং দিসং পক্কন্তা. পুণ্ণত্থেরো পন সত্তসতভিক্খুপরিৰারো ‘তথাগতস্স পরিনিব্বানট্ঠানং আগতাগতং মহাজনং অস্সাসেস্সামী’তি কুসিনারাযংযেৰ অট্ঠাসি.

আযস্মা আনন্দো যথা পুব্বে অপরিনিব্বুতস্স, এৰং পরিনিব্বুতস্সাপি ভগৰতো সযমেৰ পত্তচীৰরমাদায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. গচ্ছতো গচ্ছতো পনস্স পরিৰারা ভিক্খূ গণনপথং ৰীতিৰত্তা. তেনাযস্মতা গতগতট্ঠানে মহাপরিদেৰো অহোসি. অনুপুব্বেন পন সাৰত্থিমনুপ্পত্তে থেরে সাৰত্থিৰাসিনো মনুস্সা ‘‘থেরো কির আগতো’’তি সুত্ৰা গন্ধমালাদিহত্থা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা – ‘‘ভন্তে, আনন্দ, পুব্বে ভগৰতা সদ্ধিং আগচ্ছথ, অজ্জ কুহিং ভগৰন্তং ঠপেত্ৰা আগতত্থা’’তিআদীনি ৰদমানা পরোদিংসু. বুদ্ধস্স ভগৰতো পরিনিব্বানদিৰসে ৰিয মহাপরিদেৰো অহোসি.

তত্র সুদং আযস্মা আনন্দো অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তায ধম্মিযাকথায তং মহাজনং সঞ্ঞাপেত্ৰা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা দসবলেন ৰসিতগন্ধকুটিং ৰন্দিত্ৰা দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা মঞ্চপীঠং নীহরিত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা গন্ধকুটিং সম্মজ্জিত্ৰা মিলাতমালাকচৰরং ছড্ডেত্ৰা মঞ্চপীঠং অতিহরিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা ভগৰতো ঠিতকালে করণীযং ৰত্তং সব্বমকাসি. কুরুমানো চ ন্হানকোট্ঠকসম্মজ্জনউদকুপট্ঠাপনাদিকালেসু গন্ধকুটিং ৰন্দিত্ৰা – ‘‘ননু ভগৰা, অযং তুম্হাকং ন্হানকালো, অযং ধম্মদেসনাকালো, অযং ভিক্খূনং ওৰাদদানকালো, অযং সীহসেয্যকপ্পনকালো, অযং মুখধোৰনকালো’’তিআদিনা নযেন পরিদেৰমানোৰ অকাসি, যথা তং ভগৰতো গুণগণামতরসঞ্ঞুতায পতিট্ঠিতপেমো চেৰ অখীণাসৰো চ অনেকেসু চ জাতিসতসহস্সেসু অঞ্ঞমঞ্ঞস্সূপকারসঞ্জনিতচিত্তমদ্দৰো. তমেনং অঞ্ঞতরা দেৰতা – ‘‘ভন্তে, আনন্দ, তুম্হে এৰং পরিদেৰমানা কথং অঞ্ঞে অস্সাসেস্সথা’’তি সংৰেজেসি. সো তস্সা ৰচনেন সংৰিগ্গহদযো সন্থম্ভিত্ৰা তথাগতস্স পরিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলত্তা উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং দুতিযদিৰসে খীরৰিরেচনং পিৰিত্ৰা ৰিহারেযেৰ নিসীদি. যং সন্ধায সুভেন মাণৰেন পহিতং মাণৰকং এতদৰোচ –

‘‘অকালো, খো মাণৰক, অত্থি মে অজ্জ ভেসজ্জমত্তা পীতা, অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যামা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭).

দুতিযদিৰসে চেতকত্থেরেন পচ্ছাসমণেন গন্ত্ৰা সুভেন মাণৰেন পুট্ঠো ইমস্মিং দীঘনিকাযে সুভসুত্তং নাম দসমং সুত্তং অভাসি.

অথ আনন্দত্থেরো জেতৰনমহাৰিহারে খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং কারাপেত্ৰা উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায ভিক্খুসঙ্ঘং ওহায রাজগহং গতো তথা অঞ্ঞেপি ধম্মসঙ্গাহকা ভিক্খূতি. এৰঞ্হি গতে, তে সন্ধায চ ইদং ৰুত্তং – ‘‘অথ খো থেরা ভিক্খূ রাজগহং অগমংসু, ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪৩৮). তে আসল়্হীপুণ্ণমাযং উপোসথং কত্ৰা পাটিপদদিৰসে সন্নিপতিত্ৰা ৰস্সং উপগচ্ছিংসু.

তেন খো পন সমযেন রাজগহং পরিৰারেত্ৰা অট্ঠারস মহাৰিহারা হোন্তি, তে সব্বেপি ছড্ডিতপতিতউক্লাপা অহেসুং. ভগৰতো হি পরিনিব্বানে সব্বেপি ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৰরমাদায ৰিহারে চ পরিৰেণে চ ছড্ডেত্ৰা অগমংসু. তত্থ কতিকৰত্তং কুরুমানা থেরা ভগৰতো ৰচনপূজনত্থং তিত্থিযৰাদপরিমোচনত্থঞ্চ – ‘পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং করোমা’তি চিন্তেসুং. তিত্থিযা হি এৰং ৰদেয্যুং – ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৰকা সত্থরি ঠিতেযেৰ ৰিহারে পটিজগ্গিংসু, পরিনিব্বুতে ছড্ডেসুং, কুলানং মহাধনপরিচ্চাগো ৰিনস্সতী’’তি. তেসঞ্চ ৰাদপরিমোচনত্থং চিন্তেসুন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং চিন্তযিত্ৰা চ পন কতিকৰত্তং করিংসু. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ভগৰতা, খো আৰুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং ৰণ্ণিতং, হন্দ মযং, আৰুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং করোম, মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৰা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৮).

তে দুতিযদিৰসে গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে অট্ঠংসু. রাজা আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা – ‘‘কিং ভন্তে, আগতত্থা’’তি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চং পুচ্ছি. থেরা অট্ঠারস মহাৰিহারপটিসঙ্খরণত্থায হত্থকম্মং পটিৰেদেসুং. রাজা হত্থকম্মকারকে মনুস্সে অদাসি. থেরা পঠমং মাসং সব্বৰিহারে পটিসঙ্খরাপেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং – ‘‘নিট্ঠিতং, মহারাজ, ৰিহারপটিসঙ্খরণং, ইদানি ধম্মৰিনযসঙ্গহং করোমা’’তি. ‘‘সাধু ভন্তে ৰিসট্ঠা করোথ, ময্হং আণাচক্কং, তুম্হাকঞ্চ ধম্মচক্কং হোতু, আণাপেথ, ভন্তে, কিং করোমী’’তি. ‘‘সঙ্গহং করোন্তানং ভিক্খূনং সন্নিসজ্জট্ঠানং মহারাজা’’তি. ‘‘কত্থ করোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘ৰেভারপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণি গুহাদ্ৰারে কাতুং যুত্তং মহারাজা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো রাজা অজাতসত্তু ৰিস্সকম্মুনা নিম্মিতসদিসং সুৰিভত্তভিত্তিথম্ভসোপানং, নানাৰিধমালাকম্মলতাকম্মৰিচিত্তং, অভিভৰন্তমিৰ রাজভৰনৰিভূতিং, অৰহসন্তমিৰ দেৰৰিমানসিরিং, সিরিযা নিকেতনমিৰ একনিপাততিত্থমিৰ চ দেৰমনুস্সনযনৰিহংগানং, লোকরামণেয্যকমিৰ সম্পিণ্ডিতং দট্ঠব্বসারমণ্ডং মণ্ডপং কারাপেত্ৰা ৰিৰিধকুসুমদামোলম্বকৰিনিগ্গলন্তচারুৰিতানং নানারতনৰিচিত্তমণিকোট্টিমতলমিৰ চ, নং নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্তসুপরিনিট্ঠিতভূমিকম্মং ব্রহ্মৰিমানসদিসং অলঙ্করিত্ৰা, তস্মিং মহামণ্ডপে পঞ্চসতানং ভিক্খূনং অনগ্ঘানি পঞ্চ কপ্পিযপচ্চত্থরণসতানি পঞ্ঞপেত্ৰা, দক্খিণভাগং নিস্সায উত্তরাভিমুখং থেরাসনং, মণ্ডপমজ্ঝে পুরত্থাভিমুখং বুদ্ধস্স ভগৰতো আসনারহং ধম্মাসনং পঞ্ঞপেত্ৰা, দন্তখচিতং বীজনিঞ্চেত্থ ঠপেত্ৰা, ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচাপেসি – ‘‘নিট্ঠিতং, ভন্তে, মম কিচ্চ’’ন্তি.

তস্মিঞ্চ পন দিৰসে একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং সন্ধায এৰমাহংসু – ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে একো ভিক্খু ৰিস্সগন্ধং ৰাযন্তো ৰিচরতী’’তি. থেরো তং সুত্ৰা ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অঞ্ঞো ৰিস্সগন্ধং ৰাযন্তো ৰিচরণকভিক্খু নাম নত্থি. অদ্ধা এতে মং সন্ধায ৰদন্তীতি সংৰেগং আপজ্জি. একচ্চে নং আহংসুযেৰ – ‘‘স্ৰে আৰুসো, আনন্দ, সন্নিপাতো, ত্ৰঞ্চ সেক্খো সকরণীযো, তেন তে ন যুত্তং সন্নিপাতং গন্তুং, অপ্পমত্তো হোহী’’তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো – ‘স্ৰে সন্নিপাতো, ন খো মেতং পতিরূপং য্ৰাহং সেক্খো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্য’ন্তি, বহুদেৰ রত্তিং কাযগতায সতিযা ৰীতিনামেত্ৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযে চঙ্কমা ওরোহিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘‘নিপজ্জিস্সামী’’তি কাযং আৰজ্জেসি, দ্ৰে পাদা ভূমিতো মুত্তা, অপত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং, এতস্মিং অন্তরে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি. অযঞ্হি আযস্মা চঙ্কমেন বহি ৰীতিনামেত্ৰা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো চিন্তেসি – ‘‘ননু মং ভগৰা এতদৰোচ – ‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’তি (দী. নি. ২.২০৭). বুদ্ধানঞ্চ কথাদোসো নাম নত্থি, মম পন অচ্চারদ্ধং ৰীরিযং, তেন মে চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্ততি. হন্দাহং ৰীরিযসমতং যোজেমী’’তি, চঙ্কমা ওরোহিত্ৰা পাদধোৰনট্ঠানে ঠত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা মঞ্চকে নিসীদিত্ৰা, ‘‘থোকং ৰিস্সমিস্সামী’’তি কাযং মঞ্চকে অপনামেসি. দ্ৰে পাদা ভূমিতো মুত্তা, সীসং বিম্বোহনমপ্পত্তং, এতস্মিং অন্তরে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্তং, চতুইরিযাপথৰিরহিতং থেরস্স অরহত্তং. তেন ‘‘ইমস্মিং সাসনে অনিপন্নো অনিসিন্নো অট্ঠিতো অচঙ্কমন্তো কো ভিক্খু অরহত্তং পত্তো’’তি ৰুত্তে ‘‘আনন্দত্থেরো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি.

অথ থেরা ভিক্খূ দুতিযদিৰসে পঞ্চমিযং কাল়পক্খস্স কতভত্তকিচ্চা পত্তচীৰরং পটিসামেত্ৰা ধম্মসভাযং সন্নিপতিংসু. অথ খো আযস্মা আনন্দো অরহা সমানো সন্নিপাতং অগমাসি. কথং অগমাসি? ‘‘ইদানিম্হি সন্নিপাতমজ্ঝং পৰিসনারহো’’তি হট্ঠতুট্ঠচিত্তো একংসং চীৰরং কত্ৰা বন্ধনা মুত্ততালপক্কং ৰিয, পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তজাতিমণি ৰিয, ৰিগতৰলাহকে নভে সমুগ্গতপুণ্ণচন্দো ৰিয, বালাতপসম্ফস্সৰিকসিতরেণুপিঞ্জরগব্ভং পদুমং ৰিয চ, পরিসুদ্ধেন পরিযোদাতেন সপ্পভেন সস্সিরীকেন চ মুখৰরেন অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং আরোচযমানো ৰিয অগমাসি. অথ নং দিস্ৰা আযস্মতো মহাকস্সপস্স এতদহোসি – ‘‘সোভতি ৰত ভো অরহত্তপ্পত্তো আনন্দো, সচে সত্থা ধরেয্য, অদ্ধা অজ্জানন্দস্স সাধুকারং দদেয্য, হন্দ, দানিস্সাহং সত্থারা দাতব্বং সাধুকারং দদামী’’তি, তিক্খত্তুং সাধুকারমদাসি.

মজ্ঝিমভাণকা পন ৰদন্তি – ‘‘আনন্দত্থেরো অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো ভিক্খূহি সদ্ধিং নাগতো, ভিক্খূ যথাৰুড্ঢং অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদন্তা আনন্দত্থেরস্স আসনং ঠপেত্ৰা নিসিন্না. তত্থ কেচি এৰমাহংসু – ‘এতং আসনং কস্সা’তি? ‘আনন্দস্সা’তি. ‘আনন্দো পন কুহিং গতো’তি? তস্মিং সমযে থেরো চিন্তেসি – ‘ইদানি ময্হং গমনকালো’তি. ততো অত্তনো আনুভাৰং দস্সেন্তো পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা অত্তনো আসনেযেৰ অত্তানং দস্সেসী’’তি, আকাসেন গন্ত্ৰা নিসীদীতিপি একে. যথা ৰা তথা ৰা হোতু. সব্বথাপি তং দিস্ৰা আযস্মতো মহাকস্সপস্স সাধুকারদানং যুত্তমেৰ.

এৰং আগতে পন তস্মিং আযস্মন্তে মহাকস্সপত্থেরো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, কিং পঠমং সঙ্গাযাম, ধম্মং ৰা ৰিনযং ৰা’’তি? ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ভন্তে, মহাকস্সপ, ৰিনযো নাম বুদ্ধসাসনস্স আযু. ৰিনযে ঠিতে সাসনং ঠিতং নাম হোতি. তস্মা পঠমং ৰিনযং সঙ্গাযামা’’তি. ‘‘কং ধুরং কত্ৰা’’তি? ‘‘আযস্মন্তং উপালি’’ন্তি. ‘‘কিং আনন্দো নপ্পহোতী’’তি? ‘‘নো নপ্পহোতি’’. অপি চ খো পন সম্মাসম্বুদ্ধো ধরমানোযেৰ ৰিনযপরিযত্তিং নিস্সায আযস্মন্তং উপালিং এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ৰিনযধরানং যদিদং উপালী’’তি (অ. নি. ১.২২৮). ‘তস্মা উপালিত্থেরং পুচ্ছিত্ৰা ৰিনযং সঙ্গাযামা’তি.

ততো থেরো ৰিনযং পুচ্ছনত্থায অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নি. উপালিত্থেরোপি ৰিস্সজ্জনত্থায সম্মন্নি. তত্রাযং পাল়ি – অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং উপালিং ৰিনযং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.

আযস্মাপি উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৰিনযং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি. (চূল়ৰ. ৪৩৯);

এৰং অত্তানং সম্মন্নিত্ৰা আযস্মা উপালি উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা থেরে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৰা, ততো মহাকস্সপত্থেরো থেরাসনে নিসীদিত্ৰা আযস্মন্তং উপালিং ৰিনযং পুচ্ছি. ‘‘পঠমং আৰুসো, উপালি, পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৰেসালিযং, ভন্তে’’তি. ‘‘কং আরব্ভা’’তি? ‘‘সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আরব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৰত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মেথুনধম্মে’’তি.

‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পঠমস্স পারাজিকস্স ৰত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি’’ (চূল়ৰ. ৪৩৯). পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৰিস্সজ্জেসি.

কিং পনেত্থ পঠমপারাজিকে কিঞ্চি অপনেতব্বং ৰা পক্খিপিতব্বং ৰা অত্থি নত্থীতি? অপনেতব্বং নত্থি. বুদ্ধস্স হি ভগৰতো ভাসিতে অপনেতব্বং নাম নত্থি. ন হি তথাগতা একব্যঞ্জনম্পি নিরত্থকং ৰদন্তি. সাৰকানং পন দেৰতানং ৰা ভাসিতে অপনেতব্বম্পি হোতি, তং ধম্মসঙ্গাহকত্থেরা অপনযিংসু. পক্খিপিতব্বং পন সব্বত্থাপি অত্থি, তস্মা যং যত্থ পক্খিপিতুং যুত্তং, তং পক্খিপিংসুযেৰ. কিং পন তন্তি? ‘তেন সমযেনা’তি ৰা, ‘তেন খো পন সমযেনা’তি ৰা, ‘অথ খোতি ৰা’, ‘এৰং ৰুত্তেতি’ ৰা, ‘এতদৰোচা’তি ৰা, এৰমাদিকং সম্বন্ধৰচনমত্তং. এৰং পক্খিপিতব্বযুত্তং পক্খিপিত্ৰা পন – ‘‘ইদং পঠমপারাজিক’’ন্তি ঠপেসুং. পঠমপারাজিকে সঙ্গহমারূল়্হে পঞ্চ অরহন্তসতানি সঙ্গহং আরোপিতনযেনেৰ গণসজ্ঝাযমকংসু – ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তি. তেসং সজ্ঝাযারদ্ধকালেযেৰ সাধুকারং দদমানা ৰিয মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা অকম্পিত্থ.

এতেনেৰ নযেন সেসানি তীণি পারাজিকানি সঙ্গহং আরোপেত্ৰা ‘‘ইদং পারাজিককণ্ড’’ন্তি ঠপেসুং. তেরস সঙ্ঘাদিসেসানি ‘‘তেরসক’’ন্তি ঠপেসুং. দ্ৰে সিক্খাপদানি ‘‘অনিযতানী’’তি ঠপেসুং. তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযানি পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. দ্ৰেনৰুতি সিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. চত্তারি সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং. পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং. সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকরণসমথা’’তি ঠপেসুং. এৰং সত্তৰীসাধিকানি দ্ৰে সিক্খাপদসতানি ‘‘মহাৰিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৰা ঠপেসুং. মহাৰিভঙ্গাৰসানেপি পুরিমনযেনেৰ মহাপথৰী অকম্পিত্থ.

ততো ভিক্খুনীৰিভঙ্গে অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পারাজিককণ্ডং নাম ইদ’’ন্তি ঠপেসুং. সত্তরস সিক্খাপদানি ‘‘সত্তরসক’’ন্তি ঠপেসুং. তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযানি পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. ছসট্ঠিসতসিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং. পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং. সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকরণসমথা’’তি ঠপেসুং. এৰং তীণি সিক্খাপদসতানি চত্তারি চ সিক্খাপদানি ‘‘ভিক্খুনীৰিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৰা – ‘‘অযং উভতো ৰিভঙ্গো নাম চতুসট্ঠিভাণৰারো’’তি ঠপেসুং. উভতোৰিভঙ্গাৰসানেপি ৰুত্তনযেনেৰ মহাপথৰিকম্পো অহোসি.

এতেনেৰুপাযেন অসীতিভাণৰারপরিমাণং খন্ধকং, পঞ্চৰীসতিভাণৰারপরিমাণং পরিৰারঞ্চ সঙ্গহং আরোপেত্ৰা ‘‘ইদং ৰিনযপিটকং নামা’’তি ঠপেসুং. ৰিনযপিটকাৰসানেপি ৰুত্তনযেনেৰ মহাপথৰিকম্পো অহোসি. তং আযস্মন্তং উপালিং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘আৰুসো, ইমং তুয্হং নিস্সিতকে ৰাচেহী’’তি. ৰিনযপিটকসঙ্গহাৰসানে উপালিত্থেরো দন্তখচিতং বীজনিং নিক্খিপিত্ৰা ধম্মাসনা ওরোহিত্ৰা থেরে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি.

ৰিনযং সঙ্গাযিত্ৰা ধম্মং সঙ্গাযিতুকামো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘ধম্মং সঙ্গাযন্তে হি কং পুগ্গলং ধুরং কত্ৰা ধম্মো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ভিক্খূ – ‘‘আনন্দত্থেরং ধুরং কত্ৰা’’তি আহংসু.

অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি;

অথ খো আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি;

অথ খো আযস্মা আনন্দো উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা থেরে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৰা. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘কতরং, আৰুসো, পিটকং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি? ‘‘সুত্তন্তপিটকং, ভন্তে’’তি. ‘‘সুত্তন্তপিটকে চতস্সো সঙ্গীতিযো, তাসু পঠমং কতরং সঙ্গীতি’’ন্তি? ‘‘দীঘসঙ্গীতিং, ভন্তে’’তি. ‘‘দীঘসঙ্গীতিযং চতুতিংস সুত্তানি, তযো ৰগ্গা, তেসু পঠমং কতরং ৰগ্গ’’ন্তি? ‘‘সীলক্খন্ধৰগ্গং, ভন্তে’’তি. ‘‘সীলক্খন্ধৰগ্গে তেরস সুত্তন্তা, তেসু পঠমং কতরং সুত্ত’’ন্তি? ‘‘ব্রহ্মজালসুত্তং নাম ভন্তে, তিৰিধসীলালঙ্কতং, নানাৰিধমিচ্ছাজীৰকুহ লপনাদিৰিদ্ধংসনং, দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিজালৰিনিৰেঠনং, দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনং, তং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি.

অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ, ‘‘ব্রহ্মজালং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তরা চ, ভন্তে, রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দং রাজাগারকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি. ‘‘কং আরব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পরিব্বাজকং, ব্রহ্মদত্তঞ্চ মাণৰ’’ন্তি. ‘‘কিস্মিং ৰত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘ৰণ্ণাৰণ্ণে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্রহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, ৰত্থুম্পি পুচ্ছি (চূল়ৰ. ৪৪০). আযস্মা আনন্দো ৰিস্সজ্জেসি. ৰিস্সজ্জনাৰসানে পঞ্চ অরহন্তসতানি গণসজ্ঝাযমকংসু. ৰুত্তনযেনেৰ চ পথৰিকম্পো অহোসি.

এৰং ব্রহ্মজালং সঙ্গাযিত্ৰা ততো পরং ‘‘সামঞ্ঞফলং, পনাৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা নযেন পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানুক্কমেন সদ্ধিং ব্রহ্মজালেন সব্বেপি তেরস সুত্তন্তে সঙ্গাযিত্ৰা – ‘‘অযং সীলক্খন্ধৰগ্গো নামা’’তি কিত্তেত্ৰা ঠপেসুং.

তদনন্তরং মহাৰগ্গং, তদনন্তরং পাথিকৰগ্গন্তি, এৰং তিৰগ্গসঙ্গহং চতুতিংসসুত্তপটিমণ্ডিতং চতুসট্ঠিভাণৰারপরিমাণং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৰা ‘‘অযং দীঘনিকাযো নামা’’তি ৰত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘আৰুসো, ইমং তুয্হং নিস্সিতকে ৰাচেহী’’তি.

ততো অনন্তরং অসীতিভাণৰারপরিমাণং মজ্ঝিমনিকাযং সঙ্গাযিত্ৰা ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরস্স নিস্সিতকে পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘ইমং তুম্হে পরিহরথা’’তি.

ততো অনন্তরং সতভাণৰারপরিমাণং সংযুত্তনিকাযং সঙ্গাযিত্ৰা মহাকস্সপত্থেরং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘ভন্তে, ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৰাচেথা’’তি.

ততো অনন্তরং ৰীসতিভাণৰারসতপরিমাণং অঙ্গুত্তরনিকাযং সঙ্গাযিত্ৰা অনুরুদ্ধত্থেরং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৰাচেথা’’তি.

ততো অনন্তরং ধম্মসঙ্গহৰিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিকথাৰত্থুযমকপট্ঠানং অভিধম্মোতি ৰুচ্চতি. এৰং সংৰণ্ণিতং সুখুমঞাণগোচরং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৰা – ‘‘ইদং অভিধম্মপিটকং নামা’’তি ৰত্ৰা পঞ্চ অরহন্তসতানি সজ্ঝাযমকংসু. ৰুত্তনযেনেৰ পথৰিকম্পো অহোসীতি.

ততো পরং জাতকং, নিদ্দেসো, পটিসম্ভিদামগ্গো, অপদানং, সুত্তনিপাতো, খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, ৰিমানৰত্থু, পেতৰত্থু, থেরগাথা, থেরীগাথাতি ইমং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৰা ‘‘খুদ্দকগন্থো নামায’’ন্তি চ ৰত্ৰা ‘‘অভিধম্মপিটকস্মিংযেৰ সঙ্গহং আরোপযিংসূ’’তি দীঘভাণকা ৰদন্তি. মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘চরিযাপিটকবুদ্ধৰংসেহি সদ্ধিং সব্বম্পেতং খুদ্দকগন্থং নাম সুত্তন্তপিটকে পরিযাপন্ন’’ন্তি ৰদন্তি.

এৰমেতং সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং রসৰসেন একৰিধং, ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং, পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৰসেন তিৰিধং. তথা পিটকৰসেন. নিকাযৰসেন পঞ্চৰিধং, অঙ্গৰসেন নৰৰিধং, ধম্মক্খন্ধৰসেন চতুরাসীতিসহস্সৰিধন্তি ৰেদিতব্বং.

কথং রসৰসেন একৰিধং? যঞ্হি ভগৰতা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা যাৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সানি দেৰমনুস্সনাগযক্খাদযো অনুসাসন্তেন ৰা পচ্চৰেক্খন্তেন ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং একরসং ৰিমুত্তিরসমেৰ হোতি. এৰং রসৰসেন একৰিধং.

কথং ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং? সব্বমেৰ চেতং ধম্মো চেৰ ৰিনযো চাতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তত্থ ৰিনযপিটকং ৰিনযো, অৰসেসং বুদ্ধৰচনং ধম্মো. তেনেৰাহ ‘‘যন্নূন মযং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭). ‘‘অহং উপালিং ৰিনযং পুচ্ছেয্যং, আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি চ. এৰং ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং.

কথং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৰসেন তিৰিধং? সব্বমেৰ হিদং পঠমবুদ্ধৰচনং, মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনং, পচ্ছিমবুদ্ধৰচনন্তি তিপ্পভেদং হোতি. তত্থ –

‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;

গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;

ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-৫৪);

ইদং পঠমবুদ্ধৰচনং. কেচি ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা’’তি (মহাৰ. ১) খন্ধকে উদানগাথং ৰদন্তি. এসা পন পাটিপদদিৰসে সব্বঞ্ঞুভাৰপ্পত্তস্স সোমনস্সমযঞাণেন পচ্চযাকারং পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্না উদানগাথাতি ৰেদিতব্বা.

যং পন পরিনিব্বানকালে অভাসি – ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৰে, আমন্তযামি ৰো, ৰযধম্মা সঙ্খারা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি (দী. নি. ২.২১৮) ইদং পচ্ছিমবুদ্ধৰচনং. উভিন্নমন্তরে যং ৰুত্তং, এতং মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনং নাম. এৰং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমবুদ্ধৰচনৰসেন তিৰিধং.

কথং পিটকৰসেন তিৰিধং? সব্বম্পি চেতং ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তিপ্পভেদমেৰ হোতি. তত্থ পঠমসঙ্গীতিযং সঙ্গীতঞ্চ অসঙ্গীতঞ্চ সব্বম্পি সমোধানেত্ৰা উভযানি পাতিমোক্খানি, দ্ৰে ৰিভঙ্গা, দ্ৰাৰীসতি খন্ধকা, সোল়সপরিৰারাতি – ইদং ৰিনযপিটকং নাম. ব্রহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো দীঘনিকাযো, মূলপরিযাযসুত্তাদিদিযড্ঢসতদ্ৰেসুত্তসঙ্গহো মজ্ঝিমনিকাযো, ওঘতরণসুত্তাদিসত্তসুত্তসহস্সসত্তসতদ্ৰাসট্ঠিসুত্তসঙ্গহো সংযুত্তনিকাযো, চিত্তপরিযাদানসুত্তাদিনৰসুত্তসহস্সপঞ্চসতসত্তপঞ্ঞাসসুত্তসঙ্গহো অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকপাঠ-ধম্মপদ-উদান-ইতিৰুত্তক-সুত্তনিপাত-ৰিমানৰত্থু-পেতৰত্থু-থেরগাথা-থেরীগাথা-জাতক-নিদ্দেস-পটিসম্ভিদামগ্গ-অপদান-বুদ্ধৰংস-চরিযাপিটকৰসেন পন্নরসপ্পভেদো খুদ্দকনিকাযোতি ইদং সুত্তন্তপিটকং নাম. ধম্মসঙ্গহো, ৰিভঙ্গো, ধাতুকথা, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি, কথাৰত্থু, যমকং, পট্ঠানন্তি – ইদং অভিধম্মপিটকং নাম. তত্থ –

‘‘ৰিৰিধৰিসেসনযত্তা, ৰিনযনতো চেৰ কাযৰাচানং;

ৰিনযত্থৰিদূহি অযং, ৰিনযো ৰিনযোতি অক্খাতো’’.

ৰিৰিধা হি এত্থ পঞ্চৰিধপাতিমোক্খুদ্দেসপারাজিকাদি সত্ত আপত্তিক্খন্ধমাতিকা ৰিভঙ্গাদিপ্পভেদা নযা. ৰিসেসভূতা চ দল়্হীকম্মসিথিলকরণপ্পযোজনা অনুপঞ্ঞত্তিনযা. কাযিকৰাচসিকঅজ্ঝাচারনিসেধনতো চেস কাযং ৰাচঞ্চ ৰিনেতি, তস্মা ৰিৰিধনযত্তা ৰিসেসনযত্তা কাযৰাচানং ৰিনযনতো চেৰ ৰিনযোতি অক্খাতো. তেনেতমেতস্স ৰচনত্থকোসল্লত্থং ৰুত্তং –

‘‘ৰিৰিধৰিসেসনযত্তা, ৰিনযনতো চেৰ কাযৰাচানং;

ৰিনযত্থৰিদূহি অযং, ৰিনযো ৰিনযোতি অক্খাতো’’তি.

ইতরং পন –

‘‘অত্থানং সূচনতো সুৰুত্ততো, সৰনতোথ সূদনতো;

সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাতং.

তঞ্হি অত্তত্থপরত্থাদিভেদে অত্থে সূচেতি. সুৰুত্তা চেত্থ অত্থা, ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমেন ৰুত্তত্তা. সৰতি চেতং অত্থে সস্সমিৰ ফলং, পসৰতীতি ৰুত্তং হোতি. সূদতি চেতং ধেনু ৰিয খীরং, পগ্ঘরাপেতীতি ৰুত্তং হোতি. সুট্ঠু চ নে তাযতি, রক্খতীতি ৰুত্তং হোতি. সুত্তসভাগঞ্চেতং, যথা হি তচ্ছকানং সুত্তং পমাণং হোতি, এৰমেতম্পি ৰিঞ্ঞূনং. যথা চ সুত্তেন সঙ্গহিতানি পুপ্ফানি ন ৰিকিরীযন্তি, ন ৰিদ্ধংসীযন্তি, এৰমেৰ তেন সঙ্গহিতা অত্থা. তেনেতমেতস্স ৰচনত্থকোসল্লত্থং ৰুত্তং –

‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৰুত্ততো সৰনতোথ সূদনতো;

সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাত’’ন্তি.

ইতরো পন –

‘‘যং এত্থ ৰুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পরিচ্ছিন্না;

ৰুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’.

অযঞ্হি অভিসদ্দো ৰুড্ঢিলক্খণপূজিতপরিচ্ছিন্নাধিকেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৮৯) ৰুড্ঢিযং আগতো. ‘‘যা তা রত্তিযো অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৯) সলক্খণে. ‘‘রাজাভিরাজা মনুজিন্দো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯) পূজিতে. ‘‘পটিবলো ৰিনেতুং অভিধম্মে অভিৰিনযে’’তিআদীসু (মহাৰ. ৮৫) পরিচ্ছিন্নে. অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ধম্মে চ ৰিনযে চাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেনা’’তিআদীসু (ৰি. ৰ. ৮১৯) অধিকে.

এত্থ চ ‘‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি’’ (ধ. স. ২৫১), ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৬৪২) নযেন ৰুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৰুত্তা. ‘‘রূপারম্মণং ৰা সদ্দারম্মণং ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন আরম্মণাদীহি লক্খণীযত্তা সলক্খণাপি. ‘‘সেক্খা ধম্মা, অসেক্খা ধম্মা, লোকুত্তরা ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. তিকমাতিকা ১১, দুকমাতিকা ১২) নযেন পূজিতাপি, পূজারহাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন সভাৰপরিচ্ছিন্নত্তা পরিচ্ছিন্নাপি. ‘‘মহগ্গতা ধম্মা, অপ্পমাণা ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ১১), অনুত্তরা ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ১১) নযেন অধিকাপি ধম্মা ৰুত্তা. তেনেতমেতস্স ৰচনত্থকোসল্লত্থং ৰুত্তং –

‘‘যং এত্থ ৰুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পরিচ্ছিন্না;

ৰুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’তি.

যং পনেত্থ অৰিসিট্ঠং, তং –

‘‘পিটকং পিটকত্থৰিদূ, পরিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু;

তেন সমোধানেত্ৰা, তযোপি ৰিনযাদযো ঞেয্যা’’.

পরিযত্তিপি হি ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) পিটকন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদালপিটকমাদাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭০) যং কিঞ্চি ভাজনম্পি. তস্মা ‘পিটকং পিটকত্থৰিদূ পরিযত্তিভাজনত্থতো আহু.

ইদানি ‘তেন সমোধানেত্ৰা তযোপি ৰিনযাদযো ঞেয্যা’তি, তেন এৰং দুৰিধত্থেন পিটকসদ্দেন সহ সমাসং কত্ৰা ৰিনযো চ সো পিটকঞ্চ পরিযত্তিভাৰতো, তস্স তস্স অত্থস্স ভাজনতো চাতি ৰিনযপিটকং, যথাৰুত্তেনেৰ নযেন সুত্তন্তঞ্চ তং পিটকঞ্চাতি সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মো চ সো পিটকঞ্চাতি অভিধম্মপিটকন্তি. এৰমেতে তযোপি ৰিনযাদযো ঞেয্যা.

এৰং ঞত্ৰা চ পুনপি তেসুযেৰ পিটকেসু নানপ্পকারকোসল্লত্থং –

‘‘দেসনাসাসনকথাভেদং তেসু যথারহং;

সিক্খাপ্পহানগম্ভীরভাৰঞ্চ পরিদীপযে.

পরিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৰিপত্তিঞ্চাপি যং যহিং;

পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযে’’.

তত্রাযং পরিদীপনা ৰিভাৰনা চ. এতানি হি তীণি পিটকানি যথাক্কমং আণাৰোহারপরমত্থদেসনা, যথাপরাধযথানুলোমযথাধম্মসাসনানি, সংৰরাসংৰরদিট্ঠিৰিনিৰেঠননামরূপপরিচ্ছেদকথাতি চ ৰুচ্চন্তি. এত্থ হি ৰিনযপিটকং আণারহেন ভগৰতা আণাবাহুল্লতো দেসিতত্তা আণাদেসনা, সুত্তন্তপিটকং ৰোহারকুসলেন ভগৰতা ৰোহারবাহুল্লতো দেসিতত্তা ৰোহারদেসনা, অভিধম্মপিটকং পরমত্থকুসলেন ভগৰতা পরমত্থবাহুল্লতো দেসিতত্তা পরমত্থদেসনাতি ৰুচ্চতি.

তথা পঠমং – ‘যে তে পচুরাপরাধা সত্তা, তে যথাপরাধং এত্থ সাসিতা’তি যথাপরাধসাসনং, দুতিযং – ‘অনেকজ্ঝাসযানুসযচরিযাধিমুত্তিকা সত্তা যথানুলোমং এত্থ সাসিতা’তি যথানুলোমসাসনং, ততিযং – ‘ধম্মপুঞ্জমত্তে ‘‘অহং মমা’’তি সঞ্ঞিনো সত্তা যথাধম্মং এত্থ সাসিতা’তি যথাধম্মসাসনন্তি ৰুচ্চতি.

তথা পঠমং – অজ্ঝাচারপটিপক্খভূতো সংৰরাসংৰরো এত্থ কথিতোতি সংৰরাসংৰরকথা. সংৰরাসংৰরোতি খুদ্দকো চেৰ মহন্তো চ সংৰরো, কম্মাকম্মং ৰিয, ফলাফলং ৰিয চ, দুতিযং – ‘‘দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিপটিপক্খভূতা দিট্ঠিৰিনিৰেঠনা এত্থ কথিতা’’তি দিট্ঠিৰিনিৰেঠনকথা, ততিযং – ‘‘রাগাদিপটিপক্খভূতো নামরূপপরিচ্ছেদো এত্থ কথিতো’’তি নামরূপপরিচ্ছেদকথাতি ৰুচ্চতি.