১. ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনা

পরিব্বাজককথাৰণ্ণনা

ইমিস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযা ৰত্তমানায ৰিনযসঙ্গহাৰসানে সুত্তন্তপিটকে আদিনিকাযস্স আদিসুত্তং ব্রহ্মজালং পুচ্ছন্তেন আযস্মতা মহাকস্সপেন – ‘‘ব্রহ্মজালং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি, এৰমাদিৰুত্তৰচনপরিযোসানে যত্থ চ ভাসিতং, যঞ্চারব্ভ ভাসিতং, তং সব্বং পকাসেন্তো আযস্মা আনন্দো এৰং মে সুতন্তিআদিমাহ. তেন ৰুত্তং ‘‘ব্রহ্মজালস্সাপি এৰং মে সুতন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদী’’তি.

১. তত্থ এৰন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. পটিপন্নো হোতীতি এত্থ পটীতি উপসগ্গপদং, হোতীতি আখ্যাতপদন্তি. ইমিনা তাৰ নযেন পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.

অত্থতো পন এৰং-সদ্দো তাৰ উপমূপদেসসম্পহংসনগরহণৰচনসম্পটিগ্গহাকারনিদস্সনাৰধারণাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথাহেস – ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এৰমাদীসু উপমাযং আগতো. ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৰমেৰং পনাযং ৰসলী যস্মিং ৰা তস্মিং ৰা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গরহণে. ‘‘এৰং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৰচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৰং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকারে. ‘‘এহি ত্ৰং, মাণৰক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ. ‘‘সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভৰন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’’তি. ‘‘এৰঞ্চ ৰদেহি, সাধু কির ভৰং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৰস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৰেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰাতি? সাৰজ্জা, ভন্তে. ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰাতি? ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, এৰং নো এত্থ হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৰধারণে. স্ৰাযমিধ আকারনিদস্সনাৰধারণেসু দট্ঠব্বো.

তত্থ আকারত্থেন এৰং-সদ্দেন এতমত্থং দীপেতি, নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং, অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং, ৰিৰিধপাটিহারিযং, ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং, সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি ‘এৰং মে সুতং’ মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.

নিদস্সনত্থেন – ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো – ‘এৰং মে সুতং’, ‘মযাপি এৰং সুত’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.

অৰধারণত্থেন – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২২৩). এৰং ভগৰতা – ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো, ধম্মকুসলো, ব্যঞ্জনকুসলো, নিরুত্তিকুসলো, পুব্বাপরকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯). এৰং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি – ‘এৰং মে সুতং’, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.

মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স – ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সঙ্খিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন মযা সুতন্তি চ, মম সুতন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.

সুতন্তি অযং সুত-সদ্দো সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চ – গমনৰিস্সুতকিলিন্ন-উপচিতানুযোগ-সোতৰিঞ্ঞেয্য-সোতদ্ৰারানুসার-ৰিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো, তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্নাকিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘দিট্ঠং সুতং মুত’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰাতি অত্থো. ‘মে’ সদ্দস্স হি ‘মযা’তি অত্থে সতি ‘এৰং মযা সুতং’ সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতন্তি যুজ্জতি. ‘মমা’তি অত্থে সতি এৰং মম সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণন্তি যুজ্জতি.

এৰমেতেসু তীসু পদেসু এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো অনূনাধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৰন্তি তস্সা সোতদ্ৰারানুসারেন পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিভাৰপ্পকাসনং. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – ‘‘নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতো’’তি.

তথা এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বধম্মপ্পকাসনং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. ইদং ৰুত্তং হোতি. ‘‘যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৰং সুত’’ন্তি.

তথা এৰন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো. এৰন্তি হি অযমাকারপঞ্ঞত্তি. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসো. এত্তাৰতা নানাকারপ্পৰত্তেন চিত্তসন্তানেন তং সমঙ্গিনো কত্তু ৰিসযগ্গহণসন্নিট্ঠানং কতং হোতি.

অথৰা এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো, ‘‘মযা সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৰিঞ্ঞাণৰসেন লদ্ধসৰনকিচ্চৰোহারেন সুত’’ন্তি.

তত্থ এৰন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. কিঞ্হেত্থ তং পরমত্থতো অত্থি, যং এৰন্তি ৰা মেতি ৰা নিদ্দেসং লভেথ? সুতন্তি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পরমত্থতো ৰিজ্জমানন্তি. তথা ‘এৰ’ন্তি চ, মেতি চ, তং তং উপাদায ৰত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. ‘সুত’ন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. এত্থ চ এৰন্তি ৰচনেন অসম্মোহং দীপেতি. ন হি সম্মূল়্হো নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতি. ‘সুত’ন্তি ৰচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তরেন মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, অসম্মোসেন পন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৰধারণসমত্থতা, সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপটিৰেধসমত্থতা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতো ধম্মভণ্ডাগারিকত্তসিদ্ধি.

অপরো নযো, এৰন্তি ৰচনেন যোনিসো মনসিকারং দীপেতি. অযোনিসো মনসিকরোতো হি নানপ্পকারপটিৰেধাভাৰতো. সুতন্তি ৰচনেন অৰিক্খেপং দীপেতি, ৰিক্খিত্তচিত্তস্স সৰনাভাৰতো. তথা হি ৰিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৰুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসো মনসিকারেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি, সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা তদভাৰতো. অৰিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৰনং সপ্পুরিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি. ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুরিসে অনুপস্সযমানস্স সৰনং অত্থীতি.

অপরো নযো, যস্মা এৰন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসোতি ৰুত্তং, সো চ এৰং ভদ্দকো আকারো ন সম্মাঅপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা হোতি, তস্মা এৰন্তি ইমিনা ভদ্দকেনাকারেন পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি. সুতন্তি সৰনযোগেন পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিরূপদেসে ৰসতো সপ্পুরিসূপনিস্সযৰিরহিতস্স ৰা সৰনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধিসিদ্ধা হোতি, পুরিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি, তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৰচনং অরুণুগ্গং ৰিয সূরিযস্স উদযতো যোনিসো মনসিকারো ৰিয চ কুসলকম্মস্স অরহতি ভগৰতো ৰচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৰিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো – ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিমাহ.

অপরো নযো, ‘এৰ’ন্তি ইমিনা নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেন ৰচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং দীপেতি. ‘সুত’ন্তি ইমিনা সোতব্বপ্পভেদপটিৰেধদীপকেন ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং. ‘এৰ’ন্তি চ ইদং যোনিসো মনসিকারদীপকং ৰচনং ভাসমানো – ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা’’তি দীপেতি. ‘সুত’ন্তি ইদং সৰনযোগদীপকং ৰচনং ভাসমানো – ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৰচসা পরিচিতা’’তি দীপেতি. তদুভযেনাপি অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিং দীপেন্তো সৰনে আদরং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদরেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পরিবাহিরো হোতীতি, তস্মা আদরং জনেত্ৰা সক্কচ্চং অযং ধম্মো সোতব্বোতি.

‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুরিসভূমিং অতিক্কমতি. সাৰকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুরিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৰুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৰলং সুতমেৰেতং মযা, তস্সেৰ ভগৰতো ৰচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পরিমোচেতি, সত্থারং অপদিসতি, জিনৰচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.

অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমৰচনং ৰিৰরন্তো – ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰচনং, ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কাতব্বা’’তি সব্বেসং দেৰমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;

এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.

একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –

‘‘সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি’’.

তথা হিস্স – ‘‘অপ্পেৰনাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৰাযো অত্থো. ‘‘একোৰ খো ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পরিল়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৰনস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২) সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসি, ভগৰা খো সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ভগৰাপি মং জানিস্সতি, ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপরিপূরকারী’তি. অযম্পি খো, তে ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গহমানো পরিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৮) –

আদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৯) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ১০৮) পটিৰেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৰচ্ছরউতুমাসড্ঢমাসরত্তিদিৰপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠমমজ্ঝি-মপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.

তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৰচ্ছরাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যস্মিং যস্মিং সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে রত্তিভাগে ৰা দিৰসভাগে ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং থেরস্স সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন – ‘‘এৰং মে সুতং’’ অসুকসংৰচ্ছরে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকরত্তিভাগে অসুকদিৰসভাগে ৰাতি এৰং ৰুত্তে ন সক্কা সুখেন ধারেতুং ৰা উদ্দিসিতুং ৰা উদ্দিসাপেতুং ৰা, বহু চ ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ. যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো, জাতিসমযো, সংৰেগসমযো, অভিনিক্খমনসমযো, দুক্করকারিকসমযো, মারৰিজযসমযো, অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো, দেসনাসমযো, পরিনিব্বানসমযোতি, এৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৰ সমযা. তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু করুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিসমযেসু পরহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতরং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচর’’ন্তি (ধ. স. ১) চ, ইতো অঞ্ঞেসু চ সুত্তপদেসু – ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি চ ভুম্মৰচননিদ্দেসো কতো, ৰিনযে চ – ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তি করণৰচনেন, তথা অকত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি? তত্থ তথা ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৰতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকরণত্থো ভাৰেন ভাৰলক্খণত্থো চ সম্ভৰতি. অধিকরণঞ্হি কালত্থো, সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৰেন তেসং ভাৰো লক্খীযতি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৰচননিদ্দেসো কতো.

ৰিনযে চ হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সারিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো.

ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৰং জাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ইমং অঞ্ঞং ৰা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি.

তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;

অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.

পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৰা, ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা, ‘‘একং সময’’ন্তি ৰা, অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৰত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো.

ভগৰাতি গরু. গরুঞ্হি লোকে ভগৰাতি ৰদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গরু, তস্মা ভগৰাতি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –

‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;

গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

অপি চ –

‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;

ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি.

ইমিস্সা গাথায ৰসেনস্স পদস্স ৰিত্থারঅত্থো ৰেদিতব্বো. সো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰুত্তোযেৰ.

এত্তাৰতা চেত্থ এৰং মে সুতন্তি ৰচনেন যথাসুতং ধম্মং দস্সেন্তো ভগৰতো ধম্মকাযং পচ্চক্খং করোতি. তেন ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৰচনং, অযং ৰো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি.

একং সমযং ভগৰাতি ৰচনেন তস্মিং সমযে ভগৰতো অৰিজ্জমানভাৰং দস্সেন্তো রূপকাযপরিনিব্বানং সাধেতি. তেন ‘‘এৰংৰিধস্স নাম অরিযধম্মস্স দেসকো দসবলধরো ৰজিরসঙ্ঘাত সমানকাযো সোপি ভগৰা পরিনিব্বুতো, কেন অঞ্ঞেন জীৰিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৰিতমদমত্তং জনং সংৰেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.

এৰন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি. মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং. ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং.

অন্তরা চ রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দন্তি অন্তরা-সদ্দো কারণখণচিত্তৰেমজ্ঝৰিৰরাদীসু দিস্সতি. ‘‘তদন্তরং কো জানেয্য অঞ্ঞত্র তথাগতা’’তি (অ. নি. ৬.৪৪) চ, ‘‘জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তর’’ন্তি (সং. নি. ১.২২৮) চ আদীসু হি কারণে অন্তরা-সদ্দো. ‘‘অদ্দস মং, ভন্তে, অঞ্ঞতরা ইত্থী ৰিজ্জন্তরিকায ভাজনং ধোৰন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তরা ৰোসানমাপাদী’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৩৫০) ৰেমজ্ঝে. ‘‘অপি চাযং, ভিক্খৰে, তপোদা দ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পারা. ২৩১) ৰিৰরে. স্ৰাযমিধ ৰিৰরে ৰত্ততি, তস্মা রাজগহস্স চ নাল়ন্দায চ ৰিৰরেতি এৰমেত্থত্থো ৰেদিতব্বো. অন্তরা-সদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কতং. ঈদিসেসু চ ঠানেসু অক্খরচিন্তকা ‘‘অন্তরা গামঞ্চ নদিঞ্চ যাতী’’তি এৰং একমেৰ অন্তরাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি, অযোজিযমানে উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি. ইধ পন যোজেত্ৰাযেৰ ৰুত্তোতি.

অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতীতি অদ্ধানসঙ্খাতং মগ্গং পটিপন্নো হোতি, ‘‘দীঘমগ্গ’’ন্তি অত্থো. অদ্ধানগমনসমযস্স হি ৰিভঙ্গে ‘‘অড্ঢযোজনং গচ্ছিস্সামীতি ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তিআদিৰচনতো (পাচি. ২১৮) অড্ঢযোজনম্পি অদ্ধানমগ্গো হোতি. রাজগহতো পন নাল়ন্দা যোজনমেৰ.

মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি ‘মহতা’তি গুণমহত্তেনপি মহতা, সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘো গুণেহিপি মহা অহোসি, অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতত্তা. সঙ্খ্যাযপি মহা, পঞ্চসতসঙ্খ্যত্তা. ভিক্খূনং সঙ্ঘো ‘ভিক্খুসঙ্ঘো’, তেন ভিক্খুসঙ্ঘেন. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্খাতেন সমণগণেনাতি অত্থো. সদ্ধিন্তি একতো.

পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহীতি পঞ্চমত্তা এতেসন্তি পঞ্চমত্তানি. মত্তাতি পমাণং ৰুচ্চতি, তস্মা যথা ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি ৰুত্তে ‘‘ভোজনে মত্তং জানাতি, পমাণং জানাতী’’তি অত্থো হোতি, এৰমিধাপি – ‘‘তেসং ভিক্খুসতানং পঞ্চমত্তা পঞ্চপমাণ’’ন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ভিক্খূনং সতানি ভিক্খুসতানি, তেহি পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি.

সুপ্পিযোপি খো পরিব্বাজকোতি সুপ্পিযোতি তস্স নামং. পি-কারো মগ্গপ্পটিপন্নসভাগতায পুগ্গলসম্পিণ্ডনত্থো. খো-কারো পদসন্ধিকরো, ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰুত্তো. পরিব্বাজকোতি সঞ্জযস্স অন্তেৰাসী ছন্নপরিব্বাজকো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যদা ভগৰা তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তদা সুপ্পিযোপি পরিব্বাজকো পটিপন্নো অহোসী’’তি. অতীতকালত্থো হেত্থ হোতি-সদ্দো.

সদ্ধিং অন্তেৰাসিনা ব্রহ্মদত্তেন মাণৰেনাতি – এত্থ অন্তে ৰসতীতি অন্তেৰাসী. সমীপচারো সন্তিকাৰচরো সিস্সোতি অত্থো. ব্রহ্মদত্তোতি তস্স নামং. মাণৰোতি সত্তোপি চোরোপি তরুণোপি ৰুচ্চতি.

‘‘চোদিতা দেৰদূতেহি, যে পমজ্জন্তি মাণৰা;

তে দীঘরত্তং সোচন্তি, হীনকাযূপগা নরা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭১) –

আদীসু হি সত্তো মাণৰোতি ৰুত্তো. ‘‘মাণৰেহিপি সমাগচ্ছন্তি কতকম্মেহিপি অকতকম্মেহিপী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) চোরো. ‘‘অম্বট্ঠো মাণৰো, অঙ্গকো মাণৰো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩১৬) তরুণো ‘মাণৰো’তি ৰুত্তো. ইধাপি অযমেৰত্থো. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি – ব্রহ্মদত্তেন নাম তরুণন্তেৰাসিনা সদ্ধিন্তি.

তত্রাতি তস্মিং অদ্ধানমগ্গে, তেসু ৰা দ্ৰীসু জনেসু. সুদন্তি নিপাতমত্তং. অনেকপরিযাযেনাতি পরিযায-সদ্দো তাৰ ৰারদেসনাকারণেসু ৰত্ততি. ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পরিযাযো ভিক্খুনিযো ওৰদিতু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৯৮) হি ৰারে পরিযাযসদ্দো ৰত্ততি. ‘‘মধুপিণ্ডিকপরিযাযোত্ৰেৰ নং ধারেহী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৫) দেসনাযং. ‘‘ইমিনাপি খো, তে রাজঞ্ঞ, পরিযাযেন এৰং হোতূ’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৪১১) কারণে. স্ৰাযমিধাপি কারণে ৰত্ততি, তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ‘‘অনেকৰিধেন কারণেনা’’তি, ‘‘বহূহি কারণেহী’’তি ৰুত্তং হোতি.

বুদ্ধস্স অৰণ্ণং ভাসতীতি অৰণ্ণৰিরহিতস্স অপরিমাণৰণ্ণসমন্নাগতস্সাপি বুদ্ধস্স ভগৰতো – ‘‘যং লোকে জাতিৰুড্ঢেসু কত্তব্বং অভিৰাদনাদিসামীচিকম্মং ‘সামগ্গিরসো’তি ৰুচ্চতি, তং সমণস্স গোতমস্স নত্থি তস্মা অরসরূপো সমণো গোতমো, নিব্ভোগো, অকিরিযৰাদো, উচ্ছেদৰাদো, জেগুচ্ছী, ৰেনযিকো, তপস্সী, অপগব্ভো. নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তরিমনুস্সধম্মো অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো. তক্কপরিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, ৰীমংসানুচরিতং, সযংপটিভানং. সমণো গোতমো ন সব্বঞ্ঞূ, ন লোকৰিদূ, ন অনুত্তরো, ন অগ্গপুগ্গলো’’তি. এৰং তং তং অকারণমেৰ কারণন্তি ৰত্ৰা তথা তথা অৰণ্ণং দোসং নিন্দং ভাসতি.

যথা চ বুদ্ধস্স, এৰং ধম্মস্সাপি তং তং অকারণমেৰ কারণতো ৰত্ৰা – ‘‘সমণস্স গোতমস্স ধম্মো দুরক্খাতো, দুপ্পটিৰেদিতো, অনিয্যানিকো, অনুপসমসংৰত্তনিকো’’তি তথা তথা অৰণ্ণং ভাসতি.

যথা চ ধম্মস্স, এৰং সঙ্ঘস্সাপি যং ৰা তং ৰা অকারণমেৰ কারণতো ৰত্ৰা – ‘‘মিচ্ছাপটিপন্নো সমণস্স গোতমস্স সাৰকসঙ্ঘো, কুটিলপটিপন্নো, পচ্চনীকপটিপদং অননুলোমপটিপদং অধম্মানুলোমপটিপদং পটিপন্নো’’তি তথা তথা অৰণ্ণং ভাসতি.

অন্তেৰাসী পনস্স – ‘‘অম্হাকং আচরিযো অপরামসিতব্বং পরামসতি, অনক্কমিতব্বং অক্কমতি, স্ৰাযং অগ্গিং গিলন্তো ৰিয, হত্থেন অসিধারং পরামসন্তো ৰিয, মুট্ঠিনা সিনেরুং পদালেতুকামো ৰিয, ককচদন্তপন্তিযং কীল়মানো ৰিয, পভিন্নমদং চণ্ডহত্থিং হত্থেন গণ্হন্তো ৰিয চ ৰণ্ণারহস্সেৰ রতনত্তযস্স অৰণ্ণং ভাসমানো অনযব্যসনং পাপুণিস্সতি. আচরিযে খো পন গূথং ৰা অগ্গিং ৰা কণ্টকং ৰা কণ্হসপ্পং ৰা অক্কমন্তে, সূলং ৰা অভিরূহন্তে, হলাহলং ৰা ৰিসং খাদন্তে, খারোদকং ৰা পক্খলন্তে, নরকপপাতং ৰা পপতন্তে, ন অন্তেৰাসিনা তং সব্বমনুকাতব্বং হোতি. কম্মস্সকা হি সত্তা অত্তনো কম্মানুরূপমেৰ গতিং গচ্ছন্তি. নেৰ পিতা পুত্তস্স কম্মেন গচ্ছতি, ন পুত্তো পিতু কম্মেন, ন মাতা পুত্তস্স, ন পুত্তো মাতুযা, ন ভাতা ভগিনিযা, ন ভগিনী ভাতু, ন আচরিযো অন্তেৰাসিনো, ন অন্তেৰাসী আচরিযস্স কম্মেন গচ্ছতি. ময্হঞ্চ আচরিযো তিণ্ণং রতনানং অৰণ্ণং ভাসতি, মহাসাৰজ্জো খো পনারিযূপৰাদোতি. এৰং যোনিসো উম্মুজ্জিত্ৰা আচরিযৰাদং মদ্দমানো সম্মাকারণমেৰ কারণতো অপদিসন্তো অনেকপরিযাযেন তিণ্ণং রতনানং ৰণ্ণং ভাসিতুমারদ্ধো, যথা তং পণ্ডিতজাতিকো কুলপুত্তো’’. তেন ৰুত্তং – ‘‘সুপ্পিযস্স পন পরিব্বাজকস্স অন্তেৰাসী ব্রহ্মদত্তো মাণৰো অনেকপরিযাযেন বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসতি, ধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসতি, সঙ্ঘস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তি.

তত্থ ৰণ্ণন্তি ৰণ্ণ-সদ্দো সণ্ঠান-জাতি-রূপাযতন-কারণ-পমাণ-গুণ-পসংসাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘মহন্তং সপ্পরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৪২) সণ্ঠানং ৰুচ্চতি. ‘‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪০২) জাতি. ‘‘পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩০৩) রূপাযতনং.

‘‘ন হরামি ন ভঞ্জামি, আরা সিঙ্ঘামি ৰারিজং;

অথ কেন নু ৰণ্ণেন, গন্ধত্থেনোতি ৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৪) –

আদীসু কারণং. ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণা’’তিআদীসু (পারা. ৬০২) পমাণং. ‘‘কদা সঞ্ঞূল়্হা পন, তে গহপতি, ইমে সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৭৭) গুণো. ‘‘ৰণ্ণারহস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (অ. নি. ২.১৩৫) পসংসা. ইধ গুণোপি পসংসাপি. অযং কির তং তং ভূতমেৰ কারণং অপদিসন্তো অনেকপরিযাযেন রতনত্তযস্স গুণূপসঞ্হিতং পসংসং অভাসি. তত্থ – ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (পারা. ১) নযেন, ‘‘যে ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্না অগ্গে তে পসন্না’’তিআদিনা ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি…পে… অসমো অসমসমো’’তিআদিনা (অ. নি. ১.১৭৪) চ নযেন বুদ্ধস্স ৰণ্ণো ৰেদিতব্বো. ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তি (দী. নি. ২.১৫৯) চ ‘‘আলযসমুগ্ঘাতো ৰট্টুপচ্ছেদো’’তি (ইতি. ৯০, অ. নি. ৪.৩৪) চ, ‘‘যে ভিক্খৰে, অরিযে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না’’তি চ এৰমাদীহি নযেহি ধম্মস্স ৰণ্ণো ৰেদিতব্বো. ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ২.১৫৯) চ, ‘‘যে, ভিক্খৰে, সঙ্ঘে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না’’তি (অ. নি. ৪.৩৪) চ এৰমাদীহি পন নযেহি সঙ্ঘস্স ৰণ্ণো ৰেদিতব্বো. পহোন্তেন পন ধম্মকথিকেন পঞ্চনিকাযে নৰঙ্গং সত্থুসাসনং চতুরাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানি ওগাহিত্ৰা বুদ্ধাদীনং ৰণ্ণো পকাসেতব্বো. ইমস্মিঞ্হি ঠানে বুদ্ধাদীনং গুণে পকাসেন্তো অতিত্থেন পক্খন্দো ধম্মকথিকোতি ন সক্কা ৰত্তুং. ঈদিসেসু হি ঠানেসু ধম্মকথিকস্স থামো ৰেদিতব্বো. ব্রহ্মদত্তো পন মাণৰো অনুস্সৰাদিমত্তসম্বন্ধিতেন অত্তনো থামেন রতনত্তযস্স ৰণ্ণং ভাসতি.

ইতিহ তে উভো আচরিযন্তেৰাসীতি এৰং তে দ্ৰে আচরিযন্তেৰাসিকা. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স. উজুৰিপচ্চনীকৰাদাতি ঈসকম্পি অপরিহরিত্ৰা উজুমেৰ ৰিৰিধপচ্চনীকৰাদা, অনেকৰারং ৰিরুদ্ধৰাদা এৰ হুত্ৰাতি অত্থো. আচরিযেন হি রতনত্তযস্স অৰণ্ণে ভাসিতে অন্তেৰাসী ৰণ্ণং ভাসতি, পুন ইতরো অৰণ্ণং, ইতরো ৰণ্ণন্তি এৰং আচরিযো সারফলকে ৰিসরুক্খআণিং আকোটযমানো ৰিয পুনপ্পুনং রতনত্তযস্স অৰণ্ণং ভাসতি. অন্তেৰাসী পন সুৰণ্ণরজতমণিমযায আণিযা তং আণিং পটিবাহযমানো ৰিয পুনপ্পুনং রতনত্তযস্স ৰণ্ণং ভাসতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘উজুৰিপচ্চনীকৰাদা’’তি.

ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা হোন্তি ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চাতি ভগৰন্তঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ পচ্ছতো পচ্ছতো দস্সনং অৰিজহন্তা ইরিযাপথানুবন্ধনেন অনুবন্ধা হোন্তি, সীসানুলোকিনো হুত্ৰা অনুগতা হোন্তীতি অত্থো.

কস্মা পন ভগৰা তং অদ্ধানং পটিপন্নো? কস্মা চ সুপ্পিযো অনুবন্ধো? কস্মা চ সো রতনত্তযস্স অৰণ্ণং ভাসতীতি? ভগৰা তাৰ তস্মিং কালে রাজগহপরিৰত্তকেসু অট্ঠারসসু মহাৰিহারেসু অঞ্ঞতরস্মিং ৰসিত্ৰা পাতোৰ সরীরপ্পটিজগ্গনং কত্ৰা ভিক্খাচারৰেলাযং ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো রাজগহে পিণ্ডায চরতি. সো তং দিৰসং ভিক্খুসঙ্ঘস্স সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং পত্তচীৰরং গাহাপেত্ৰা – ‘‘নাল়ন্দং গমিস্সামী’’তি, রাজগহতো নিক্খমিত্ৰা তং অদ্ধানং পটিপন্নো. সুপ্পিযোপি খো তস্মিং কালে রাজগহপরিৰত্তকে অঞ্ঞতরস্মিং পরিব্বাজকারামে ৰসিত্ৰা পরিব্বাজকপরিৰুতো রাজগহে ভিক্খায চরতি. সোপি তং দিৰসং পরিব্বাজকপরিসায সুলভভিক্খং কত্ৰা ভুত্তপাতরাসো পরিব্বাজকে পরিব্বাজকপরিক্খারং গাহাপেত্ৰা – নাল়ন্দং গমিস্সামিচ্চেৰ ভগৰতো তং মগ্গং পটিপন্নভাৰং অজানন্তোৰ অনুবন্ধো. সচে পন জানেয্য নানুবন্ধেয্য. সো অজানিত্ৰাৰ গচ্ছন্তো গীৰং উক্খিপিত্ৰা ওলোকযমানো ভগৰন্তং অদ্দস বুদ্ধসিরিযা সোভমানং রত্তকম্বলপরিক্খিত্তমিৰ জঙ্গমকনকগিরিসিখরং.

তস্মিং কির সমযে দসবলস্স সরীরতো নিক্খমিত্ৰা ছব্বণ্ণরস্মিযো সমন্তা অসীতিহত্থপ্পমাণে পদেসে আধাৰন্তি ৰিধাৰন্তি রতনাৰেল়রতনদামরতনচুণ্ণৰিপ্পকিণ্ণং ৰিয, পসারিতরতনচিত্তকঞ্চনপটমিৰ, রত্তসুৰণ্ণরসনিসিঞ্চমানমিৰ, উক্কাসতনিপাতসমাকুলমিৰ, নিরন্তরৰিপ্পকিণ্ণকণিকারপুপ্ফমিৰ ৰাযুৰেগক্খিত্তচীনপিট্ঠচুণ্ণমিৰ, ইন্দধনুৰিজ্জুলতাতারাগণপ্পভাৰিসরৰিপ্ফুরিতৰিচ্ছরিতমিৰ চ তং ৰনন্তরং হোতি.

অসীতি অনুব্যঞ্জনানুরঞ্জিতঞ্চ পন ভগৰতো সরীরং ৰিকসিতকমলুপ্পলমিৰ, সরং সব্বপালিফুল্লমিৰ পারিচ্ছত্তকং, তারামরীচিৰিকসিতমিৰ, গগনতলং সিরিযা অৰহসন্তমিৰ, ব্যামপ্পভাপরিক্খেপৰিলাসিনী চস্স দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণমালা গন্থেত্ৰা ঠপিতদ্ৰত্তিংসচন্দমালায দ্ৰত্তিংসসূরিযমালায পটিপাটিযা ঠপিতদ্ৰত্তিংসচক্কৰত্তিদ্ৰত্তিংসসক্কদেৰরাজদ্ৰত্তিংসমহাব্রহ্মানং সিরিং সিরিযা অভিভৰন্তিমিৰ. তঞ্চ পন ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা ভিক্খূ সব্বেৰ অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৰিৰিত্তা অসংসট্ঠা চোদকা পাপগরহিনো ৰত্তারো ৰচনক্খমা সীলসম্পন্না সমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞ্ঞাণদস্সনসম্পন্না. তেসং মজ্ঝে ভগৰা রত্তকম্বলপাকারপরিক্খিত্তো ৰিয কঞ্চনথম্ভো, রত্তপদুমসণ্ডমজ্ঝগতা ৰিয সুৰণ্ণনাৰা, পৰাল়ৰেদিকাপরিক্খিত্তো ৰিয অগ্গিক্খন্ধো, তারাগণপরিৰারিতো ৰিয পুণ্ণচন্দো মিগপক্খীনম্পি চক্খূনি পীণযতি, পগেৰ দেৰমনুস্সানং. তস্মিঞ্চ পন দিৰসে যেভুয্যেন অসীতিমহাথেরা মেঘৰণ্ণং পংসুকূলং একংসং করিত্ৰা কত্তরদণ্ডং আদায সুৰম্মৰম্মিতা ৰিয গন্ধহত্থিনো ৰিগতদোসা ৰন্তদোসা ভিন্নকিলেসা ৰিজটিতজটা ছিন্নবন্ধনা ভগৰন্তং পরিৰারযিংসু. সো সযং ৰীতরাগো ৰীতরাগেহি, সযং ৰীতদোসো ৰীতদোসেহি, সযং ৰীতমোহো ৰীতমোহেহি, সযং ৰীততণ্হো ৰীততণ্হেহি, সযং নিক্কিলেসো নিক্কিলেসেহি, সযং বুদ্ধো অনুবুদ্ধেহি পরিৰারিতো; পত্তপরিৰারিতং ৰিয কেসরং, কেসরপরিৰারিতা ৰিয কণ্ণিকা, অট্ঠনাগসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ছদ্দন্তো নাগরাজা, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ধতরট্ঠো হংসরাজা, সেনঙ্গপরিৰারিতো ৰিয চক্কৰত্তিরাজা, দেৰগণপরিৰারিতো ৰিয সক্কো দেৰরাজা, ব্রহ্মগণপরিৰারিতো ৰিয হারিতো মহাব্রহ্মা, অপরিমিতকালসঞ্চিতপুঞ্ঞবলনিব্বত্তায অচিন্তেয্যায অনোপমায বুদ্ধলীলায চন্দো ৰিয গগনতলং তং মগ্গং পটিপন্নো হোতি.

অথেৰং ভগৰন্তং অনোপমায বুদ্ধলীলায গচ্ছন্তং ভিক্খূ চ ওক্খিত্তচক্খূ সন্তিন্দ্রিযে সন্তমানসে উপরিনভে ঠিতং পুণ্ণচন্দং ৰিয ভগৰন্তংযেৰ নমস্সমানে দিস্ৰাৰ পরিব্বাজকো অত্তনো পরিসং অৰলোকেসি. সা হোতি কাজদণ্ডকে ওলম্বেত্ৰা গহিতোলুগ্গৰিলুগ্গপিট্ঠকতিদণ্ডমোরপিঞ্ছমত্তিকাপত্তপসিব্বককুণ্ডিকাদিঅনেকপরিক্খারভারভরিতা. ‘‘অসুকস্স হত্থা সোভণা, অসুকস্স পাদা’’তি এৰমাদিনিরত্থকৰচনা মুখরা ৰিকিণ্ণৰাচা অদস্সনীযা অপাসাদিকা. তস্স তং দিস্ৰা ৰিপ্পটিসারো উদপাদি.

ইদানি তেন ভগৰতো ৰণ্ণো ৰত্তব্বো ভৰেয্য. যস্মা পনেস লাভসক্কারহানিযা চেৰ পক্খহানিযা চ নিচ্চম্পি ভগৰন্তং উসূযতি. অঞ্ঞতিত্থিযানঞ্হি যাৰ বুদ্ধো লোকে নুপ্পজ্জতি, তাৰদেৰ লাভসক্কারা নিব্বত্তন্তি, বুদ্ধুপ্পাদতো পন পট্ঠায পরিহীনলাভসক্কারা হোন্তি, সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকা ৰিয নিস্সিরীকতং আপজ্জন্তি. উপতিস্সকোলিতানঞ্চ সঞ্জযস্স সন্তিকে পব্বজিতকালেযেৰ পরিব্বাজকা মহাপরিসা অহেসুং, তেসু পন পক্কন্তেসু সাপি তেসং পরিসা ভিন্না. ইতি ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি অযং পরিব্বাজকো যস্মা নিচ্চম্পি ভগৰন্তং উসূযতি, তস্মা তং উসূযৰিসুগ্গারং উগ্গিরন্তো রতনত্তযস্স অৰণ্ণমেৰ ভাসতীতি ৰেদিতব্বো.

২. অথ খো ভগৰা অম্বলট্ঠিকাযং রাজাগারকে একরত্তিৰাসং উপগচ্ছি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনাতি ভগৰা তায বুদ্ধলীলায গচ্ছমানো অনুপুব্বেন অম্বলট্ঠিকাদ্ৰারং পাপুণিত্ৰা সূরিযং ওলোকেত্ৰা – ‘‘অকালো দানি গন্তুং, অত্থসমীপং গতো সূরিযো’’তি অম্বলট্ঠিকাযং রাজাগারকে একরত্তিৰাসং উপগচ্ছি.

তত্থ অম্বলট্ঠিকাতি রঞ্ঞো উয্যানং. তস্স কির দ্ৰারসমীপে তরুণঅম্বরুক্খো অত্থি, তং ‘‘অম্বলট্ঠিকা’’তি ৰদন্তি. তস্স অৰিদূরে ভৰত্তা উয্যানম্পি অম্বলট্ঠিকা ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গতং. তং ছাযূদকসম্পন্নং পাকারপরিক্খিত্তং সুযোজিতদ্ৰারং মঞ্জুসা ৰিয সুগুত্তং. তত্থ রঞ্ঞো কীল়নত্থং পটিভানচিত্তৰিচিত্তং অগারং অকংসু. তং ‘‘রাজাগারক’’ন্তি ৰুচ্চতি.

সুপ্পিযোপি খোতি সুপ্পিযোপি তস্মিং ঠানে সূরিযং ওলোকেত্ৰা – ‘‘অকালো দানি গন্তুং, বহূ খুদ্দকমহল্লকা পরিব্বাজকা, বহুপরিস্সযো চ অযং মগ্গো চোরেহিপি ৰাল়যক্খেহিপি ৰাল়মিগেহিপি. অযং খো পন সমণো গোতমো উয্যানং পৰিট্ঠো, সমণস্স চ গোতমস্স ৰসনট্ঠানে দেৰতা আরক্খং গণ্হন্তি, হন্দাহম্পি ইধ একরত্তিৰাসং উপগন্ত্ৰা স্ৰেৰ গমিস্সামী’’তি তদেৰুয্যানং পাৰিসি. ততো ভিক্খুসঙ্ঘো ভগৰতো ৰত্তং দস্সেত্ৰা অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানং সল্লক্খেসি. পরিব্বাজকোপি উয্যানস্স একপস্সে পরিব্বাজকপরিক্খারে ওতারেত্ৰা ৰাসং উপগচ্ছি সদ্ধিং অত্তনো পরিসায. পাল়িযমারূল়্হৰসেনেৰ পন – ‘‘সদ্ধিং অত্তনো অন্তেৰাসিনা ব্রহ্মদত্তেন মাণৰেনা’’তি ৰুত্তং.

এৰং ৰাসং উপগতো পন সো পরিব্বাজকো রত্তিভাগে দসবলং ওলোকেসি. তস্মিঞ্চ সমযে সমন্তা ৰিপ্পকিণ্ণতারকা ৰিয পদীপা জলন্তি, মজ্ঝে ভগৰা নিসিন্নো হোতি, ভিক্খুসঙ্ঘো চ ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা. তত্থ একভিক্খুস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৰা পাদকুক্কুচ্চং ৰা উক্কাসিতসদ্দো ৰা খিপিতসদ্দো ৰা নত্থি. সা হি পরিসা অত্তনো চ সিক্খিতসিক্খতায সত্থরি চ গারৰেনাতি দ্ৰীহি কারণেহি নিৰাতে পদীপসিখা ৰিয নিচ্চলা সন্নিসিন্নাৰ অহোসি. পরিব্বাজকো তং ৰিভূতিং দিস্ৰা অত্তনো পরিসং ওলোকেসি. তত্থ কেচি হত্থং খিপন্তি, কেচি পাদং, কেচি ৰিপ্পলপন্তি, কেচি নিল্লালিতজিৰ্হা পগ্ঘরিতখেল়া, দন্তে খাদন্তা কাকচ্ছমানা ঘরুঘরুপস্সাসিনো সযন্তি. সো রতনত্তযস্স গুণৰণ্ণে ৰত্তব্বেপি ইস্সাৰসেন পুন অৰণ্ণমেৰ আরভি. ব্রহ্মদত্তো পন ৰুত্তনযেনেৰ ৰণ্ণং. তেন ৰুত্তং – ‘‘তত্রাপি সুদং সুপ্পিযো পরিব্বাজকো’’তি সব্বং ৰত্তব্বং. তত্থ তত্রাপীতি তস্মিম্পি, অম্বলট্ঠিকাযং উয্যানেতি অত্থো.

৩. সম্বহুলানন্তি বহুকানং. তত্থ ৰিনযপরিযাযেন তযো জনা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৰুচ্চন্তি. ততো পরং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপরিযাযেন পন তযো তযোৰ ততো পট্ঠায সম্বহুলা. ইধ সুত্তন্তপরিযাযেন ‘‘সম্বহুলা’’তি ৰেদিতব্বা. মণ্ডলমাল়েতি কত্থচি দ্ৰে কণ্ণিকা গহেত্ৰা হংসৰট্টকচ্ছন্নেন কতা কূটাগারসালাপি ‘‘মণ্ডলমাল়ো’’তি ৰুচ্চতি, কত্থচি একং কণ্ণিকং গহেত্ৰা থম্ভপন্তিং পরিক্খিপিত্ৰা কতা উপট্ঠানসালাপি ‘‘মণ্ডলমাল়ো’’তি ৰুচ্চতি. ইধ পন নিসীদনসালা ‘‘মণ্ডলমাল়ো’’তি ৰেদিতব্বো. সন্নিসিন্নানন্তি নিসজ্জনৰসেন. সন্নিপতিতানন্তি সমোধানৰসেন. অযং সঙ্খিযধম্মোতি সঙ্খিযা ৰুচ্চতি কথা, কথাধম্মোতি অত্থো. উদপাদীতি উপ্পন্নো. কতমো পন সোতি? অচ্ছরিযং আৰুসোতি এৰমাদি. তত্থ অন্ধস্স পব্বতারোহণং ৰিয নিচ্চং ন হোতীতি অচ্ছরিযং. অযং তাৰ সদ্দনযো. অযং পন অট্ঠকথানযো – অচ্ছরাযোগ্গন্তি অচ্ছরিযং. অচ্ছরং পহরিতুং যুত্তন্তি অত্থো. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং. উভযং পেতং ৰিম্হযস্সেৰাধিৰচনং. যাৰঞ্চিদন্তি যাৰ চ ইদং তেন সুপ্পটিৰিদিততায অপ্পমেয্যত্তং দস্সেতি.

তেন ভগৰতা জানতা…পে… সুপ্পটিৰিদিতাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো. যো সো ভগৰা সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তেন ভগৰতা তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযং জানতা, হত্থতলে ঠপিতং আমলকং ৰিয সব্বঞেয্যধম্মং পস্সতা.

অপি চ পুব্বেনিৰাসাদীহি জানতা, দিব্বেন চক্খুনা পস্সতা. তীহি ৰিজ্জাহি ছহি ৰা পন অভিঞ্ঞাহি জানতা, সব্বত্থ অপ্পটিহতেন সমন্তচক্খুনা পস্সতা. সব্বধম্মজাননসমত্থায ৰা পঞ্ঞায জানতা, সব্বসত্তানং চক্খুৰিসযাতীতানি তিরোকুট্টাদিগতানিপি রূপানি অতিৰিসুদ্ধেন মংসচক্খুনা পস্সতা. অত্তহিতসাধিকায ৰা সমাধিপদট্ঠানায পটিৰেধপঞ্ঞায জানতা, পরহিতসাধিকায করুণাপদট্ঠানায দেসনাপঞ্ঞায পস্সতা.

অরীনং হতত্তা পচ্চযাদীনঞ্চ অরহত্তা অরহতা. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন অন্তরাযিকধম্মে ৰা জানতা, নিয্যানিকধম্মে পস্সতা, কিলেসারীনং হতত্তা অরহতা. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি. এৰং চতূৰেসারজ্জৰসেন চতূহাকারেহি থোমিতেন সত্তানং নানাধিমুত্তিকতা নানজ্ঝাসযতা সুপ্পটিৰিদিতা যাৰ চ সুট্ঠু পটিৰিদিতা.

ইদানিস্স সুপ্পটিৰিদিতভাৰং দস্সেতুং অযঞ্হীতিআদিমাহ. ইদং ৰুত্তং হোতি যা চ অযং ভগৰতা ‘‘ধাতুসো, ভিক্খৰে, সত্তা সংসন্দন্তি সমেন্তি, হীনাধিমুত্তিকা হীনাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দন্তি সমেন্তি, কল্যাণাধিমুত্তিকা কল্যাণাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দন্তি সমেন্তি. অতীতম্পি খো, ভিক্খৰে, অদ্ধানং ধাতুসোৰ সত্তা সংসন্দিংসু সমিংসু, হীনাধিমুত্তিকা হীনাধিমুত্তিকেহি…পে… কল্যাণাধিমুত্তিকা কল্যাণাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দিংসু সমিংসু, অনাগতম্পি খো, ভিক্খৰে, অদ্ধানং…পে… সংসন্দিস্সন্তি সমেস্সন্তি, এতরহিপি খো, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং ধাতুসোৰ সত্তা সংসন্দন্তি সমেন্তি, হীনাধিমুত্তিকা হীনাধিমুত্তিকেহি…পে… কল্যাণাধিমুত্তিকা কল্যাণাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দন্তি সমেন্তী’’তি এৰং সত্তানং নানাধিমুত্তিকতা, নানজ্ঝাসযতা, নানাদিট্ঠিকতা, নানাখন্তিতা, নানারুচিতা, নাল়িযা মিনন্তেন ৰিয তুলায তুলযন্তেন ৰিয চ নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ৰিদিতা, সা যাৰ সুপ্পটিৰিদিতা. দ্ৰেপি নাম সত্তা একজ্ঝাসযা দুল্লভা লোকস্মিং. একস্মিং গন্তুকামে একো ঠাতুকামো হোতি, একস্মিং পিৰিতুকামে একো ভুঞ্জিতুকামো. ইমেসু চাপি দ্ৰীসু আচরিযন্তেৰাসীসু অযঞ্হি ‘‘সুপ্পিযো পরিব্বাজকো…পে… ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা হোন্তি ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি. তত্থ ইতিহমেতি ইতিহ ইমে, এৰং ইমেতি অত্থো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

৪. অথ খো ভগৰা তেসং ভিক্খূনং ইমং সঙ্খিযধম্মং ৰিদিত্ৰাতি এত্থ ৰিদিত্ৰাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিত্ৰা. ভগৰা হি কত্থচি মংসচক্খুনা দিস্ৰা জানাতি – ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) ৰিয. কত্থচি দিব্বচক্খুনা দিস্ৰা জানাতি – ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তা দেৰতাযো সহস্সস্সেৰ পাটলিগামে ৰত্থূনি পরিগণ্হন্তিযো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৫২) ৰিয. কত্থচি পকতিসোতেন সুত্ৰা জানাতি – ‘‘অস্সোসি খো ভগৰা আযস্মতো আনন্দস্স সুভদ্দেন পরিব্বাজকেন সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২১৩) ৰিয. কত্থচি দিব্বসোতেন সুত্ৰা জানাতি – ‘‘অস্সোসি খো ভগৰা দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায সন্ধানস্স গহপতিস্স নিগ্রোধেন পরিব্বাজকেন সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৫৪) ৰিয. ইধ পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সুত্ৰা অঞ্ঞাসি. কিং করোন্তো অঞ্ঞাসি? পচ্ছিমযামকিচ্চং, কিচ্চঞ্চ নামেতং সাত্থকং, নিরত্থকন্তি দুৰিধং হোতি. তত্থ নিরত্থককিচ্চং ভগৰতা বোধিপল্লঙ্কেযেৰ অরহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতং কতং. সাত্থকংযেৰ পন ভগৰতো কিচ্চং হোতি. তং পঞ্চৰিধং – পুরেভত্তকিচ্চং, পচ্ছাভত্তকিচ্চং, পুরিমযামকিচ্চং, মজ্ঝিমযামকিচ্চং, পচ্ছিমযামকিচ্চন্তি.

তত্রিদং পুরেভত্তকিচ্চং –

ভগৰা হি পাতোৰ উট্ঠায উপট্ঠাকানুগ্গহত্থং সরীরফাসুকত্থঞ্চ মুখধোৰনাদিসরীরপরিকম্মং কত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা তাৰ ৰিৰিত্তাসনে ৰীতিনামেত্ৰা, ভিক্খাচারৰেলাযং নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তমাদায কদাচি এককো, কদাচি ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো, গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসতি; কদাচি পকতিযা, কদাচি অনেকেহি পাটিহারিযেহি ৰত্তমানেহি. সেয্যথিদং, পিণ্ডায পৰিসতো লোকনাথস্স পুরতো পুরতো গন্ত্ৰা মুদুগতৰাতা পথৰিং সোধেন্তি, ৰলাহকা উদকফুসিতানি মুঞ্চন্তা মগ্গে রেণুং ৰূপসমেত্ৰা উপরি ৰিতানং হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, অপরে ৰাতা পুপ্ফানি উপসংহরিত্ৰা মগ্গে ওকিরন্তি, উন্নতা ভূমিপ্পদেসা ওনমন্তি, ওনতা উন্নমন্তি, পাদনিক্খেপসমযে সমাৰ ভূমি হোতি, সুখসম্ফস্সানি পদুমপুপ্ফানি ৰা পাদে সম্পটিচ্ছন্তি. ইন্দখীলস্স অন্তো ঠপিতমত্তে দক্খিণপাদে সরীরতো ছব্বণ্ণরস্মিযো নিক্খমিত্ৰা সুৰণ্ণরসপিঞ্জরানি ৰিয চিত্রপটপরিক্খিত্তানি ৰিয চ পাসাদকূটাগারাদীনি অলঙ্করোন্তিযো ইতো চিতো চ ধাৰন্তি, হত্থিঅস্সৰিহঙ্গাদযো সকসকট্ঠানেসু ঠিতাযেৰ মধুরেনাকারেন সদ্দং করোন্তি, তথা ভেরিৰীণাদীনি তূরিযানি মনুস্সানঞ্চ কাযূপগানি আভরণানি. তেন সঞ্ঞাণেন মনুস্সা জানন্তি – ‘‘অজ্জ ভগৰা ইধ পিণ্ডায পৰিট্ঠো’’তি. তে সুনিৰত্থা সুপারুতা গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ঘরা নিক্খমিত্ৰা অন্তরৰীথিং পটিপজ্জিত্ৰা ভগৰন্তং গন্ধপুপ্ফাদীহি সক্কচ্চং পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা – ‘‘অম্হাকং, ভন্তে, দস ভিক্খূ, অম্হাকং ৰীসতি, পঞ্ঞাসং…পে… সতং দেথা’’তি যাচিত্ৰা ভগৰতোপি পত্তং গহেত্ৰা আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা সক্কচ্চং পিণ্ডপাতেন পটিমানেন্তি. ভগৰা কতভত্তকিচ্চো তেসং সত্তানং চিত্তসন্তানানি ওলোকেত্ৰা তথা ধম্মং দেসেতি, যথা কেচি সরণগমনেসু পতিট্ঠহন্তি, কেচি পঞ্চসু সীলেসু, কেচি সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিফলানং অঞ্ঞতরস্মিং; কেচি পব্বজিত্ৰা অগ্গফলে অরহত্তেতি. এৰং মহাজনং অনুগ্গহেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং গচ্ছতি. তত্থ গন্ত্ৰা মণ্ডলমাল়ে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদতি, ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপরিযোসানং আগমযমানো. ততো ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপরিযোসানে উপট্ঠাকো ভগৰতো নিৰেদেতি. অথ ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিসতি. ইদং তাৰ পুরেভত্তকিচ্চং.

অথ ভগৰা এৰং কতপুরেভত্তকিচ্চো গন্ধকুটিযা উপট্ঠানে নিসীদিত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা পাদপীঠে ঠত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ওৰদতি – ‘‘ভিক্খৰে, অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, দুল্লভো বুদ্ধুপ্পাদো লোকস্মিং, দুল্লভো মনুস্সত্তপটিলাভো, দুল্লভা সম্পত্তি, দুল্লভা পব্বজ্জা, দুল্লভং সদ্ধম্মস্সৰন’’ন্তি. তত্থ কেচি ভগৰন্তং কম্মট্ঠানং পুচ্ছন্তি. ভগৰাপি তেসং চরিযানুরূপং কম্মট্ঠানং দেতি. ততো সব্বেপি ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো অত্তনো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি গচ্ছন্তি. কেচি অরঞ্ঞং, কেচি রুক্খমূলং, কেচি পব্বতাদীনং অঞ্ঞতরং, কেচি চাতুমহারাজিকভৰনং…পে… কেচি ৰসৰত্তিভৰনন্তি. ততো ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা সচে আকঙ্খতি, দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো মুহুত্তং সীহসেয্যং কপ্পেতি. অথ সমস্সাসিতকাযো ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযভাগে লোকং ৰোলোকেতি. ততিযভাগে যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি তত্থ মহাজনো পুরেভত্তং দানং দত্ৰা পচ্ছাভত্তং সুনিৰত্থো সুপারুতো গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ৰিহারে সন্নিপততি. ততো ভগৰা সম্পত্তপরিসায অনুরূপেন পাটিহারিযেন গন্ত্ৰা ধম্মসভাযং পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসজ্জ ধম্মং দেসেতি কালযুত্তং সমযযুত্তং, অথ কালং ৰিদিত্ৰা পরিসং উয্যোজেতি, মনুস্সা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পক্কমন্তি. ইদং পচ্ছাভত্তকিচ্চং.

সো এৰং নিট্ঠিতপচ্ছাভত্তকিচ্চো সচে গত্তানি ওসিঞ্চিতুকামো হোতি, বুদ্ধাসনা ৰুট্ঠায ন্হানকোট্ঠকং পৰিসিত্ৰা উপট্ঠাকেন পটিযাদিতউদকেন গত্তানি উতুং গণ্হাপেতি. উপট্ঠাকোপি বুদ্ধাসনং আনেত্ৰা গন্ধকুটিপরিৰেণে পঞ্ঞপেতি. ভগৰা সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা উত্তরাসঙ্গং একংসং করিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা নিসীদতি এককোৰ মুহুত্তং পটিসল্লীনো, অথ ভিক্খূ ততো ততো আগম্ম ভগৰতো উপট্ঠানং আগচ্ছন্তি. তত্থ একচ্চে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, একচ্চে কম্মট্ঠানং, একচ্চে ধম্মস্সৰনং যাচন্তি. ভগৰা তেসং অধিপ্পাযং সম্পাদেন্তো পুরিমযামং ৰীতিনামেতি. ইদং পুরিমযামকিচ্চং.

পুরিমযামকিচ্চপরিযোসানে পন ভিক্খূসু ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পক্কন্তেসু সকলদসসহস্সিলোকধাতুদেৰতাযো ওকাসং লভমানা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, যথাভিসঙ্খতং অন্তমসো চতুরক্খরম্পি. ভগৰা তাসং দেৰতানং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো মজ্ঝিমযামং ৰীতিনামেতি. ইদং মজ্ঝিমযামকিচ্চং.

পচ্ছিমযামং পন তযো কোট্ঠাসে কত্ৰা পুরেভত্ততো পট্ঠায নিসজ্জায পীল়িতস্স সরীরস্স কিলাসুভাৰমোচনত্থং একং কোট্ঠাসং চঙ্কমেন ৰীতিনামেতি. দুতিযকোট্ঠাসে গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো সীহসেয্যং কপ্পেতি. ততিযকোট্ঠাসে পচ্চুট্ঠায নিসীদিত্ৰা পুরিমবুদ্ধানং সন্তিকে দানসীলাদিৰসেন কতাধিকারপুগ্গলদস্সনত্থং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেতি. ইদং পচ্ছিমযামকিচ্চং.

তস্মিং পন দিৰসে ভগৰা পুরেভত্তকিচ্চং রাজগহে পরিযোসাপেত্ৰা পচ্ছাভত্তে মগ্গং আগতো, পুরিমযামে ভিক্খূনং কম্মট্ঠানং কথেত্ৰা, মজ্ঝিমযামে দেৰতানং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেত্ৰা, পচ্ছিমযামে চঙ্কমং আরুয্হ চঙ্কমমানো পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং ইমং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আরব্ভ পৰত্তং কথং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৰ সুত্ৰা অঞ্ঞাসীতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পচ্ছিমযামকিচ্চং করোন্তো অঞ্ঞাসী’’তি.

ঞত্ৰা চ পনস্স এতদহোসি – ‘‘ইমে ভিক্খূ ময্হং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আরব্ভ গুণং কথেন্তি, এতেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণকিচ্চং ন পাকটং, ময্হমেৰ পাকটং. মযি পন গতে এতে অত্তনো কথং নিরন্তরং আরোচেস্সন্তি, ততো নেসং অহং তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা তিৰিধং সীলং ৰিভজন্তো, দ্ৰাসট্ঠিযা ঠানেসু অপ্পটিৰত্তিযং সীহনাদং নদন্তো, পচ্চযাকারং সমোধানেত্ৰা বুদ্ধগুণে পাকটে কত্ৰা, সিনেরুং উক্খিপেন্তো ৰিয সুৰণ্ণকূটেন নভং পহরন্তো ৰিয চ দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনং ব্রহ্মজালসুত্তন্তং অরহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেন্তো দেসেস্সামি, সা মে দেসনা পরিনিব্বুতস্সাপি পঞ্চৰস্সসহস্সানি সত্তানং অমতমহানিব্বানং সম্পাপিকা ভৰিস্সতী’’তি. এৰং চিন্তেত্ৰা যেন মণ্ডলমাল়ো তেনুপসঙ্কমীতি. যেনাতি যেন দিসাভাগেন, সো উপসঙ্কমিতব্বো. ভুম্মত্থে ৰা এতং করণৰচনং, যস্মিং পদেসে সো মণ্ডলমাল়ো, তত্থ গতোতি অযমেত্থ অত্থো.

পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদীতি বুদ্ধকালে কির যত্থ যত্থ একোপি ভিক্খু ৰিহরতি সব্বত্থ বুদ্ধাসনং পঞ্ঞত্তমেৰ হোতি. কস্মা? ভগৰা কির অত্তনো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ফাসুকট্ঠানে ৰিহরন্তে মনসি করোতি – ‘‘অসুকো ময্হং সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গতো, সক্খিস্সতি নু খো ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নো ৰা’’তি. অথ নং পস্সতি কম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অকুসলৰিতক্কং ৰিতক্কযমানং, ততো ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিহরন্তং ইমং কুলপুত্তং অকুসলৰিতক্কা অভিভৰিত্ৰা অনমতগ্গে ৰট্টদুক্খে সংসারেস্সন্তী’’তি তস্স অনুগ্গহত্থং তত্থেৰ অত্তানং দস্সেত্ৰা তং কুলপুত্তং ওৰদিত্ৰা আকাসং উপ্পতিত্ৰা পুন অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গচ্ছতি. অথেৰং ওৰদিযমানা তে ভিক্খূ চিন্তযিংসু – ‘‘সত্থা অম্হাকং মনং জানিত্ৰা আগন্ত্ৰা অম্হাকং সমীপে ঠিতংযেৰ অত্তানং দস্সেতি’’. তস্মিং খণে – ‘‘ভন্তে, ইধ নিসীদথ, ইধ নিসীদথা’’তি আসনপরিযেসনং নাম ভারোতি. তে আসনং পঞ্ঞপেত্ৰাৰ ৰিহরন্তি. যস্স পীঠং অত্থি, সো তং পঞ্ঞপেতি. যস্স নত্থি, সো মঞ্চং ৰা ফলকং ৰা কট্ঠং ৰা পাসাণং ৰা ৰালুকপুঞ্জং ৰা পঞ্ঞপেতি. তং অলভমানা পুরাণপণ্ণানিপি সঙ্কড্ঢিত্ৰা তত্থ পংসুকূলং পত্থরিত্ৰা ঠপেন্তি. ইধ পন রঞ্ঞো নিসীদনাসনমেৰ অত্থি, তং পপ্ফোটেত্ৰা পঞ্ঞপেত্ৰা পরিৰারেত্ৰা তে ভিক্খূ ভগৰতো অধিমুত্তিকঞাণমারব্ভ গুণং থোমযমানা নিসীদিংসু. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি.

এৰং নিসিন্নো পন জানন্তোযেৰ কথাসমুট্ঠাপনত্থং ভিক্খূ পুচ্ছি. তে চস্স সব্বং কথযিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘নিসজ্জ খো ভগৰা’’তিআদি. তত্থ কায নুত্থাতি কতমায নু কথায সন্নিসিন্না ভৰথাতি অত্থো. কায নেত্থাতিপি পাল়ি, তস্সা কতমায নু এত্থাতি অত্থো কায নোত্থাতিপি পাল়ি. তস্সাপি পুরিমোযেৰ অত্থো.

অন্তরাকথাতি, কম্মট্ঠানমনসিকারউদ্দেসপরিপুচ্ছাদীনং অন্তরা অঞ্ঞা একা কথা. ৰিপ্পকতাতি, মম আগমনপচ্চযা অপরিনিট্ঠিতা সিখং অপ্পত্তা. তেন কিং দস্সেতি? ‘‘নাহং তুম্হাকং কথাভঙ্গত্থং আগতো, অহং পন সব্বঞ্ঞুতায তুম্হাকং কথং নিট্ঠাপেত্ৰা মত্থকপ্পত্তং কত্ৰা দস্সামীতি আগতো’’তি নিসজ্জেৰ সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেতি. অযং খো নো, ভন্তে, অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা, অথ ভগৰা অনুপ্পত্তোতি এত্থাপি অযমধিপ্পাযো. অযং ভন্তে অম্হাকং ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আরব্ভ গুণকথা ৰিপ্পকতা, ন রাজকথাদিকা তিরচ্ছানকথা, অথ ভগৰা অনুপ্পত্তো; তং নো ইদানি নিট্ঠাপেত্ৰা দেসেথাতি.

এত্তাৰতা চ যং আযস্মতা আনন্দেন কমলকুৰলযুজ্জলৰিমলসাধুরসসলিলায পোক্খরণিযা সুখাৰতরণত্থং নিম্মলসিলাতলরচনৰিলাসসোভিতরতনসোপানং, ৰিপ্পকিণ্ণমুত্তাতলসদিসৰালুকাকিণ্ণপণ্ডরভূমিভাগং তিত্থং ৰিয সুৰিভত্তভিত্তিৰিচিত্রৰেদিকাপরিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৰিয, ৰিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৰরস্স সুখারোহণত্থং দন্তমযসণ্হমুদুফলককঞ্চনলতাৰিনদ্ধমণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৰিয, সুৰণ্ণৰলযনূপুরাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুরস্সরগেহজনৰিচরিতস্স উল়ারিস্সরিৰিভৰসোভিতস্স মহাঘরস্স সুখপ্পৰেসনত্থং সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তপৰাল়াদিজুতিৰিস্সরৰিজ্জোতিতসুপ্পতিট্ঠিতৰিসালদ্ৰারবাহং মহাদ্ৰারং ৰিয চ অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধগুণানুভাৰসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৰগহণত্থং কালদেসদেসকৰত্থুপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্সত্থৰণ্ণনা সমত্তাতি.

৫. ইদানি – ‘‘মমং ৰা, ভিক্খৰে, পরে অৰণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তিআদিনা নযেন ভগৰতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা সুত্তৰণ্ণনা. যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারযিস্সাম. চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি.

তত্থ যানি সুত্তানি ভগৰা পরেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেসি; সেয্যথিদং, আকঙ্খেয্যসুত্তং, ৰত্থসুত্তং, মহাসতিপট্ঠানং, মহাসল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তং, অরিযৰংসসুত্তং, সম্মপ্পধানসুত্তন্তহারকো, ইদ্ধিপাদইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গসুত্তন্তহারকোতি এৰমাদীনি; তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

যানি পন ‘‘পরিপক্কা খো রাহুলস্স ৰিমুত্তিপরিপাচনিযা ধম্মা; যংনূনাহং রাহুলং উত্তরিং আসৰানং খযে ৰিনেয্য’’ন্তি; (সং. নি. ৪.১২১) এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং মনং অভিনীহারং বুজ্ঝনভাৰঞ্চ অৰেক্খিত্ৰা পরজ্ঝাসযৰসেন কথিতানি; সেয্যথিদং, চূল়রাহুলোৰাদসুত্তং, মহারাহুলোৰাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং, ধাতুৰিভঙ্গসুত্তন্তি এৰমাদীনি; তেসং পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

ভগৰন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৰা চতস্সো পরিসা, চত্তারো ৰণ্ণা, নাগা, সুপণ্ণা, গন্ধব্বা, অসুরা, যক্খা, মহারাজানো, তাৰতিংসাদযো দেৰা, মহাব্রহ্মাতি এৰমাদযো – ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গা’’তি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি. ‘‘নীৰরণা নীৰরণা’’তি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি; ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’. ‘‘কিং সূধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদিনা নযেন পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৰং পুট্ঠেন ভগৰতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি দেৰতাসংযুত্ত-মারসংযুত্ত-ব্রহ্মসংযুত্ত-সক্কপঞ্হ-চূল়ৰেদল্ল-মহাৰেদল্ল-সামঞ্ঞফল-আল়ৰক-সূচিলোম-খরলোমসুত্তাদীনি; তেসং পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো.

যানি পন তানি উপ্পন্নং কারণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং, চূল়সীহনাদং, চন্দূপমং, পুত্তমংসূপমং, দারুক্খন্ধূপমং, অগ্গিক্খন্ধূপমং, ফেণপিণ্ডূপমং, পারিচ্ছত্তকূপমন্তি এৰমাদীনি; তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.

এৰমেতেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. অট্ঠুপ্পত্তিযা হি ইদং ভগৰতা নিক্খিত্তং. কতরায অট্ঠুপ্পত্তিযা? ৰণ্ণাৰণ্ণে. আচরিযো রতনত্তযস্স অৰণ্ণং অভাসি, অন্তেৰাসী ৰণ্ণং. ইতি ইমং ৰণ্ণাৰণ্ণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা দেসনাকুসলো ভগৰা – ‘‘মমং ৰা, ভিক্খৰে, পরে অৰণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তি দেসনং আরভি. তত্থ মমন্তি, সামিৰচনং, মমাতি অত্থো. ৰাসদ্দো ৰিকপ্পনত্থো. পরেতি, পটিৰিরুদ্ধা সত্তা. তত্রাতি যে অৰণ্ণং ৰদন্তি তেসু.

ন আঘাতোতিআদীহি কিঞ্চাপি তেসং ভিক্খূনং আঘাতোযেৰ নত্থি, অথ খো আযতিং কুলপুত্তানং ঈদিসেসুপি ঠানেসু অকুসলুপ্পত্তিং পটিসেধেন্তো ধম্মনেত্তিং ঠপেতি. তত্থ আহনতি চিত্তন্তি ‘আঘাতো’; কোপস্সেতং অধিৰচনং. অপ্পতীতা হোন্তি তেন অতুট্ঠা অসোমনস্সিকাতি অপ্পচ্চযো; দোমনস্সস্সেতং অধিৰচনং. নেৰ অত্তনো ন পরেসং হিতং অভিরাধযতীতি অনভিরদ্ধি; কোপস্সেতং অধিৰচনং. এৰমেত্থ দ্ৰীহি পদেহি সঙ্খারক্খন্ধো, একেন ৰেদনাক্খন্ধোতি দ্ৰে খন্ধা ৰুত্তা. তেসং ৰসেন সেসানম্পি সম্পযুত্তধম্মানং কারণং পটিক্খিত্তমেৰ.

এৰং পঠমেন নযেন মনোপদোসং নিৰারেত্ৰা, দুতিযেন নযেন তত্থ আদীনৰং দস্সেন্তো আহ – ‘‘তত্র চে তুম্হে অস্সথ কুপিতা ৰা অনত্তমনা ৰা, তুম্হং যেৰস্স তেন অন্তরাযো’’তি. তত্থ ‘তত্র চে তুম্হে অস্সথা’তি তেসু অৰণ্ণভাসকেসু, তস্মিং ৰা অৰণ্ণে তুম্হে ভৰেয্যাথ চে; যদি ভৰেয্যাথাতি অত্থো. ‘কুপিতা’ কোপেন, অনত্তমনা দোমনস্সেন. ‘তুম্হং যেৰস্স তেন অন্তরাযো’তি তুম্হাকংযেৰ তেন কোপেন, তায চ অনত্তমনতায পঠমজ্ঝানাদীনং অন্তরাযো ভৰেয্য.

এৰং দুতিযেন নযেন আদীনৰং দস্সেত্ৰা, ততিযেন নযেন ৰচনত্থসল্লক্খণমত্তেপি অসমত্থতং দস্সেন্তো – ‘‘অপি নু তুম্হে পরেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পরেসন্তি যেসং কেসং চি. কুপিতো হি নেৰ বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅরিযসাৰকানং, ন মাতাপিতূনং, ন পচ্চত্থিকানং সুভাসিতদুব্ভাসিতস্স অত্থং আজানাতি. যথাহ –

‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধং তমং তদা হোতি, যং কোধো সহতে নরং.

অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতী’’তি. (অ. নি. ৭.৬৪);

এৰং সব্বথাপি অৰণ্ণে মনোপদোসং নিসেধেত্ৰা ইদানি পটিপজ্জিতব্বাকারং দস্সেন্তো – ‘‘তত্র তুম্হেহি অভূতং অভূততো’’তিআদিমাহ.

তত্থ তত্র তুম্হেহীতি, তস্মিং অৰণ্ণে তুম্হেহি. অভূতং অভূততো নিব্বেঠেতব্বন্তি যং অভূতং, তং অভূতভাৰেনেৰ অপনেতব্বং. কথং? ইতিপেতং অভূতন্তিআদিনা নযেন. তত্রাযং যোজনা – ‘‘তুম্হাকং সত্থা ন সব্বঞ্ঞূ, ধম্মো দুরক্খাতো, সঙ্ঘো দুপ্পটিপন্নো’’তিআদীনি সুত্ৰা ন তুণ্হী ভৰিতব্বং. এৰং পন ৰত্তব্বং – ‘‘ইতি পেতং অভূতং, যং তুম্হেহি ৰুত্তং, তং ইমিনাপি কারণেন অভূতং, ইমিনাপি কারণেন অতচ্ছং, ‘নত্থি চেতং অম্হেসু’, ‘ন চ পনেতং অম্হেসু সংৰিজ্জতি’, সব্বঞ্ঞূযেৰ অম্হাকং সত্থা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো, তত্র ইদঞ্চিদঞ্চ কারণ’’ন্তি. এত্থ চ দুতিযং পদং পঠমস্স, চতুত্থঞ্চ ততিযস্স ৰেৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. ইদঞ্চ অৰণ্ণেযেৰ নিব্বেঠনং কাতব্বং, ন সব্বত্থ. যদি হি ‘‘ত্ৰং দুস্সীলো, তৰাচরিযো দুস্সীলো, ইদঞ্চিদঞ্চ তযা কতং, তৰাচরিযেন কত’’ন্তি ৰুত্তে তুণ্হীভূতো অধিৰাসেতি, আসঙ্কনীযো হোতি. তস্মা মনোপদোসং অকত্ৰা অৰণ্ণো নিব্বেঠেতব্বো. ‘‘ওট্ঠোসি, গোণোসী’’তিআদিনা পন নযেন দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তং পুগ্গলং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা অধিৰাসনখন্তিযেৰ তত্থ কাতব্বা.

৬. এৰং অৰণ্ণভূমিযং তাদিলক্খণং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰণ্ণভূমিযং দস্সেতুং ‘‘মমং ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পরেতি যে কেচি পসন্না দেৰমনুস্সা. আনন্দন্তি এতেনাতি আনন্দো, পীতিযা এতং অধিৰচনং. সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং, চেতসিকসুখস্সেতং অধিৰচনং. উপ্পিলাৰিনো ভাৰো উপ্পিলাৰিতত্তং. কস্স উপ্পিলাৰিতত্তন্তি? চেতসোতি. উদ্ধচ্চাৰহায উপ্পিলাপনপীতিযা এতং অধিৰচনং. ইধাপি দ্ৰীহি পদেহি সঙ্খারক্খন্ধো, একেন ৰেদনাক্খন্ধো ৰুত্তো.

এৰং পঠমনযেন উপ্পিলাৰিতত্তং নিৰারেত্ৰা, দুতিযেন তত্থ আদীনৰং দস্সেন্তো – ‘‘তত্র চে তুম্হে অস্সথা’’তিআদিমাহ. ইধাপি তুম্হং যেৰস্স তেন অন্তরাযোতি তেন উপ্পিলাৰিতত্তেন তুম্হাকংযেৰ পঠমজ্ঝানাদীনং অন্তরাযো ভৰেয্যাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. কস্মা পনেতং ৰুত্তং? ননু ভগৰতা –

‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;

ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনাপি জম্বুদীপস্স.

ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;

ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনাপি জম্বুদীপস্স.

সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;

ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনাপি জম্বুদীপস্সা’’তি চ.

‘‘যে, ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না’’তি চ এৰমাদীহি অনেকসতেহি সুত্তেহি রতনত্তযে পীতিসোমনস্সমেৰ ৰণ্ণিতন্তি. সচ্চং ৰণ্ণিতং, তং পন নেক্খম্মনিস্সিতং. ইধ – ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং ধম্মো’’তিআদিনা নযেন আযস্মতো ছন্নস্স উপ্পন্নসদিসং গেহস্সিতং পীতিসোমনস্সং অধিপ্পেতং. ইদঞ্হি ঝানাদিপটিলাভায অন্তরাযকরং হোতি. তেনেৰাযস্মা ছন্নোপি যাৰ বুদ্ধো ন পরিনিব্বাযি, তাৰ ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি, পরিনিব্বানকালে পঞ্ঞত্তেন পন ব্রহ্মদণ্ডেন তজ্জিতো তং পীতিসোমনস্সং পহায ৰিসেসং নিব্বত্তেসি. তস্মা অন্তরাযকরংযেৰ সন্ধায ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অযঞ্হি লোভসহগতা পীতি. লোভো চ কোধসদিসোৰ. যথাহ –

‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধং তমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নরং.

অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতী’’তি. (ইতিৰু. ৮৮);

ততিযৰারো পন ইধ অনাগতোপি অত্থতো আগতো যেৰাতি ৰেদিতব্বো. যথেৰ হি কুদ্ধো, এৰং লুদ্ধোপি অত্থং ন জানাতীতি.

পটিপজ্জিতব্বাকারদস্সনৰারে পনাযং যোজনা – ‘‘তুম্হাকং সত্থা সব্বঞ্ঞূ অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ধম্মো স্ৰাক্খাতো, সঙ্ঘো সুপ্পটিপন্নো’’তিআদীনি সুত্ৰা ন তুণ্হী ভৰিতব্বং. এৰং পন পটিজানিতব্বং – ‘‘ইতিপেতং ভূতং, যং তুম্হেহি ৰুত্তং, তং ইমিনাপি কারণেন ভূতং, ইমিনাপি কারণেন তচ্ছং. সো হি ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো; ধম্মো ইতিপি স্ৰাক্খাতো, ইতিপি সন্দিট্ঠিকো; সঙ্ঘো ইতিপি সুপ্পটিপন্নো, ইতিপি উজুপ্পটিপন্নো’’তি. ‘‘ত্ৰং সীলৰা’’তি পুচ্ছিতেনাপি সচে সীলৰা, ‘‘সীলৰাহমস্মী’’তি পটিজানিতব্বমেৰ. ‘‘ত্ৰং পঠমস্স ঝানস্স লাভী…পে… অরহা’’তি পুট্ঠেনাপি সভাগানং ভিক্খূনংযেৰ পটিজানিতব্বং. এৰঞ্হি পাপিচ্ছতা চেৰ পরিৰজ্জিতা হোতি, সাসনস্স চ অমোঘতা দীপিতা হোতীতি. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

চূল়সীলৰণ্ণনা

৭. অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৰেতি কো অনুসন্ধি? ইদং সুত্তং দ্ৰীহি পদেহি আবদ্ধং ৰণ্ণেন চ অৰণ্ণেন চ. তত্থ অৰণ্ণো – ‘‘ইতি পেতং অভূতং ইতি পেতং অতচ্ছ’’ন্তি, এত্থেৰ উদকন্তং পত্ৰা অগ্গিৰিয নিৰত্তো. ৰণ্ণো পন ভূতং ভূততো পটিজানিতব্বং – ‘‘ইতি পেতং ভূত’’ন্তি এৰং অনুৰত্ততিযেৰ. সো পন দুৰিধো ব্রহ্মদত্তেন ভাসিতৰণ্ণো চ ভিক্খুসঙ্ঘেন অচ্ছরিযং আৰুসোতিআদিনা নযেন আরদ্ধৰণ্ণো চ. তেসু ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰুত্তৰণ্ণস্স উপরি সুঞ্ঞতাপকাসনে অনুসন্ধিং দস্সেস্সতি. ইধ পন ব্রহ্মদত্তেন ৰুত্তৰণ্ণস্স অনুসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৰে’’তি দেসনা আরদ্ধা.

তত্থ অপ্পমত্তকন্তি পরিত্তস্স নামং. ওরমত্তকন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. মত্তাতি ৰুচ্চতি পমাণং. অপ্পং মত্তা এতস্সাতি অপ্পমত্তকং. ওরং মত্তা এতস্সাতি ওরমত্তকং. সীলমেৰ সীলমত্তকং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘অপ্পমত্তকং খো, পনেতং ভিক্খৰে, ওরমত্তকং সীলমত্তকং’ নাম যেন ‘‘তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদামী’’তি উস্সাহং কত্ৰাপি ৰণ্ণং ৰদমানো পুথুজ্জনো ৰদেয্যাতি. তত্থ সিযা – ননু ইদং সীলং নাম যোগিনো অগ্গৰিভূসনং? যথাহু পোরাণা –

‘‘সীলং যোগিস্স’লঙ্কারো, সীলং যোগিস্স মণ্ডনং;

সীলেহি’লঙ্কতো যোগী, মণ্ডনে অগ্গতং গতো’’তি.

ভগৰতাপি চ অনেকেসু সুত্তসতেসু সীলং মহন্তমেৰ কত্ৰা কথিতং. যথাহ – ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘সব্রহ্মচারীনং পিযো চস্সং মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চা’তি, সীলেস্ৰেৰস্স পরিপূরকারী’’তি (ম. নি. ১.৬৫) চ.

‘‘কিকীৰ অণ্ডং, চমরীৰ ৰালধিং;

পিযংৰ পুত্তং, নযনংৰ এককং.

তথেৰ সীলং, অনুরক্খমানা;

সুপেসলা হোথ, সদা সগারৰা’’তি চ.

‘‘ন পুপ্ফগন্ধো পটিৰাতমেতি;

ন চন্দনং তগ্গরমল্লিকা ৰা.

সতঞ্চ গন্ধো পটিৰাতমেতি;

সব্বা দিসা সপ্পুরিসো পৰাযতি.

চন্দনং তগরং ৰাপি, উপ্পলং অথ ৰস্সিকী;

এতেসং গন্ধজাতানং, সীলগন্ধো অনুত্তরো.

অপ্পমত্তো অযং গন্ধো, য্ৰাযং তগরচন্দনং;

যো চ সীলৰতং গন্ধো, ৰাতি দেৰেসু উত্তমো.

তেসং সম্পন্নসীলানং, অপ্পমাদৰিহারিনং;

সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তানং, মারো মগ্গং ন ৰিন্দতী’’তি চ. (ধ. প. ৫৭);

‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;

আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জট’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.২৩);

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি বীজগামভূতগামা ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায, পথৰিযং পতিট্ঠায; এৰমেতে বীজগামভূতগামা ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্তবোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্তবোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পাপুণাতি ধম্মেসূ’’তি (সং. নি. ৫.১৫০) চ. এৰং অঞ্ঞানিপি অনেকানি সুত্তানি দট্ঠব্বানি. এৰমনেকেসু সুত্তসতেসু সীলং মহন্তমেৰ কত্ৰা কথিতং. তং ‘‘কস্মা ইমস্মিং ঠানে অপ্পমত্তক’’ন্তি আহাতি? উপরি গুণে উপনিধায. সীলঞ্হি সমাধিং ন পাপুণাতি, সমাধি পঞ্ঞং ন পাপুণাতি, তস্মা উপরিমং উপনিধায হেট্ঠিমং ওরমত্তকং নাম হোতি. কথং সীলং সমাধিং ন পাপুণাতি? ভগৰা হি অভিসম্বোধিতো সত্তমে সংৰচ্ছরে সাৰত্থিনগর – দ্ৰারে কণ্ডম্বরুক্খমূলে দ্ৰাদসযোজনে রতনমণ্ডপে যোজনপ্পমাণে রতনপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৰা তিযোজনিকে দিব্বসেতচ্ছত্তে ধারিযমানে দ্ৰাদসযোজনায পরিসায অত্তাদানপরিদীপনং তিত্থিযমদ্দনং – ‘‘উপরিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততি…পে… একেকলোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, একেকলোমকূপতো উদকধারা পৰত্ততি, ছন্নং ৰণ্ণান’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং যমকপাটিহারিযং দস্সেতি. তস্স সুৰণ্ণৰণ্ণসরীরতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মিযো উগ্গন্ত্ৰা যাৰ ভৰগ্গা গচ্ছন্তি, সকলদসসহস্সচক্কৰাল়স্স অলঙ্করণকালো ৰিয হোতি, দুতিযা দুতিযা রস্মিযো পুরিমায পুরিমায যমকযমকা ৰিয একক্খণে ৰিয পৰত্তন্তি.

দ্ৰিন্নঞ্চ চিত্তানং একক্খণে পৰত্তি নাম নত্থি. বুদ্ধানং পন ভগৰন্তানং ভৰঙ্গপরিৰাসস্স লহুকতায পঞ্চহাকারেহি আচিণ্ণৰসিতায চ, তা একক্খণে ৰিয পৰত্তন্তি. তস্সা তস্সা পন রস্মিযা আৰজ্জনপরিকম্মাধিট্ঠানানি ৰিসুং ৰিসুংযেৰ.

নীলরস্মিঅত্থায হি ভগৰা নীলকসিণং সমাপজ্জতি, পীতরস্মিঅত্থায পীতকসিণং, লোহিতওদাতরস্মিঅত্থায লোহিতওদাতকসিণং, অগ্গিক্খন্ধত্থায তেজোকসিণং, উদকধারত্থায আপোকসিণং সমাপজ্জতি. সত্থা চঙ্কমতি, নিম্মিতো তিট্ঠতি ৰা নিসীদতি ৰা সেয্যং ৰা কপ্পেতীতি সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. এত্থ একম্পি সীলস্স কিচ্চং নত্থি, সব্বং সমাধিকিচ্চমেৰ. এৰং সীলং সমাধিং ন পাপুণাতি.

যং পন ভগৰা কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরেত্ৰা, একূনতিংসৰস্সকালে চক্কৰত্তিসিরীনিৰাসভূতা ভৰনা নিক্খম্ম অনোমানদীতীরে পব্বজিত্ৰা, ছব্বস্সানি পধানযোগং কত্ৰা, ৰিসাখপুণ্ণমাযং উরুৰেলগামে সুজাতায দিন্নং পক্খিত্তদিব্বোজং মধুপাযাসং পরিভুঞ্জিত্ৰা, সাযন্হসমযে দক্খিণুত্তরেন বোধিমণ্ডং পৰিসিত্ৰা অস্সত্থদুমরাজানং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা, পুব্বুত্তরভাগে ঠিতো তিণসন্থারং সন্থরিত্ৰা, তিসন্ধিপল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা, চতুরঙ্গসমন্নাগতং মেত্তাকম্মট্ঠানং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা, ৰীরিযাধিট্ঠানং অধিট্ঠায, চুদ্দসহত্থপল্লঙ্কৰরগতো সুৰণ্ণপীঠে ঠপিতং রজতক্খন্ধং ৰিয পঞ্ঞাসহত্থং বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৰা, উপরি মণিছত্তেন ৰিয বোধিসাখায ধারিযমানো, সুৰণ্ণৰণ্ণে চীৰরে পৰাল়সদিসেসু বোধিঅঙ্কুরেসু পতমানেসু, সূরিযে অত্থং উপগচ্ছন্তে মারবলং ৰিধমিত্ৰা, পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা, পচ্চূসকালে সব্ববুদ্ধানমাচিণ্ণে পচ্চযাকারে ঞাণং ওতারেত্ৰা, আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা, তদেৰ পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা, মগ্গপটিপাটিযা অধিগতেন চতুত্থমগ্গেন সব্বকিলেসে খেপেত্ৰা সব্ববুদ্ধগুণে পটিৰিজ্ঝি, ইদমস্স পঞ্ঞাকিচ্চং. এৰং সমাধি পঞ্ঞং ন পাপুণাতি.