২. সামঞ্ঞফলসুত্তৰণ্ণনা

রাজামচ্চকথাৰণ্ণনা

১৫০. এৰং মে সুতং…পে… রাজগহেতি সামঞ্ঞফলসুত্তং. তত্রাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা – রাজগহেতি এৰংনামকে নগরে. তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৰিন্দাদীহি পরিগ্গহিতত্তা রাজগহন্তি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞেপি এত্থ পকারে ৰণ্ণযন্তি, কিং তেহি? নামমত্তমেতং তস্স নগরস্স. তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপরিগ্গহিতং, তেসং ৰসনৰনং হুত্ৰা তিট্ঠতি. ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গিপরিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমননিসজ্জসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ৰিহরতি চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ৰিহরতীতি ৰুচ্চতি.

জীৰকস্স কোমারভচ্চস্স অম্বৰনেতি ইদমস্স যং গোচরগামং উপনিস্সায ৰিহরতি, তস্স সমীপনিৰাসনট্ঠানপরিদীপনং. তস্মা – রাজগহে ৰিহরতি জীৰকস্স কোমারভচ্চস্স অম্বৰনেতি রাজগহসমীপে জীৰকস্স কোমারভচ্চস্স অম্বৰনে ৰিহরতীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. সমীপত্থে হেতং ভুম্মৰচনং. তত্থ জীৰতীতি জীৰকো, কুমারেন ভতোতি কোমারভচ্চো. যথাহ – ‘‘কিং ভণে, এতং কাকেহি সম্পরিকিণ্ণন্তি? দারকো দেৰাতি. জীৰতি ভণেতি? জীৰতি, দেৰাতি. তেন হি, ভণে তং দারকং অম্হাকং অন্তেপুরং নেত্ৰা ধাতীনং দেথ পোসেতুন্তি. তস্স জীৰতীতি জীৰকোতি নামং অকংসু. কুমারেন পোসাপিতোতি কোমারভচ্চোতি নামং অকংসূ’’তি (মহাৰ. ৩২৮) অযং পনেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারেন পন জীৰকৰত্থুখন্ধকে আগতমেৰ. ৰিনিচ্ছযকথাপিস্স সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথাযং ৰুত্তা.

অযং পন জীৰকো একস্মিং সমযে ভগৰতো দোসাভিসন্নং কাযং ৰিরেচেত্ৰা সিৰেয্যকং দুস্সযুগং দত্ৰা ৰত্থানুমোদনাপরিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায চিন্তেসি – ‘‘মযা দিৰসস্স দ্ৰত্তিক্খত্তুং বুদ্ধুপট্ঠানং গন্তব্বং, ইদঞ্চ ৰেল়ুৰনং অতিদূরে, ময্হং পন অম্বৰনং উয্যানং আসন্নতরং, যংনূনাহং এত্থ ভগৰতো ৰিহারং কারেয্য’’ন্তি. সো তস্মিং অম্বৰনে রত্তিট্ঠানদিৰাঠানলেণকুটিমণ্ডপাদীনি সম্পাদেত্ৰা ভগৰতো অনুচ্ছৰিকং গন্ধকুটিং কারাপেত্ৰা অম্বৰনং অট্ঠারসহত্থুব্বেধেন তম্বপট্টৰণ্ণেন পাকারেন পরিক্খিপাপেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং সচীৰরভত্তেন সন্তপ্পেত্ৰা দক্খিণোদকং পাতেত্ৰা ৰিহারং নিয্যাতেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘জীৰকস্স কোমারভচ্চস্স অম্বৰনে’’তি.

অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহীতি অড্ঢসতেন ঊনেহি তেরসহি ভিক্খুসতেহি. রাজাতিআদীসু রাজতি অত্তনো ইস্সরিযসম্পত্তিযা চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি মহাজনং রঞ্জেতি ৰড্ঢেতীতি রাজা. মগধানং ইস্সরোতি মাগধো. অজাতোযেৰ রঞ্ঞো সত্তু ভৰিস্সতীতি নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠোতি অজাতসত্তু.

তস্মিং কির কুচ্ছিগতে দেৰিযা এৰরূপো দোহল়ো উপ্পজ্জি – ‘‘অহো ৰতাহং রঞ্ঞো দক্খিণবাহুলোহিতং পিৰেয্য’’ন্তি, সা ‘‘ভারিযে ঠানে দোহল়ো উপ্পন্নো, ন সক্কা কস্সচি আরোচেতু’’ন্তি তং কথেতুং অসক্কোন্তী কিসা দুব্বণ্ণা অহোসি. তং রাজা পুচ্ছি – ‘‘ভদ্দে, তুয্হং অত্তভাৰো ন পকতিৰণ্ণো, কিং কারণ’’ন্তি? ‘‘মা পুচ্ছ, মহারাজাতি’’. ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং অত্তনো অজ্ঝাসযং ময্হং অকথেন্তী কস্স কথেস্সসী’’তি তথা তথা নিবন্ধিত্ৰা কথাপেসি. সুত্ৰা চ – ‘‘বালে, কিং এত্থ তুয্হং ভারিযসঞ্ঞা অহোসী’’তি ৰেজ্জং পক্কোসাপেত্ৰা সুৰণ্ণসত্থকেন বাহুং ফালাপেত্ৰা সুৰণ্ণসরকেন লোহিতং গহেত্ৰা উদকেন সম্ভিন্দিত্ৰা পাযেসি. নেমিত্তকা তং সুত্ৰা – ‘‘এস গব্ভো রঞ্ঞো সত্তু ভৰিস্সতি, ইমিনা রাজা হঞ্ঞিস্সতী’’তি ব্যাকরিংসু. দেৰী সুত্ৰা – ‘‘ময্হং কির কুচ্ছিতো নিক্খন্তো রাজানং মারেস্সতী’’তি গব্ভং পাতেতুকামা উয্যানং গন্ত্ৰা কুচ্ছিং মদ্দাপেসি, গব্ভো ন পততি. সা পুনপ্পুনং গন্ত্ৰা তথেৰ কারেসি. রাজা কিমত্থং অযং অভিণ্হং উয্যানং গচ্ছতীতি পরিৰীমংসন্তো তং কারণং সুত্ৰা – ‘‘ভদ্দে, তৰ কুচ্ছিযং পুত্তোতি ৰা ধীতাতি ৰা ন পঞ্ঞাযতি, অত্তনো নিব্বত্তদারকং এৰমকাসীতি মহা অগুণরাসিপি নো জম্বুদীপতলে আৰিভৰিস্সতি, মা ত্ৰং এৰং করোহী’’তি নিৰারেত্ৰা আরক্খং অদাসি. সা গব্ভৰুট্ঠানকালে ‘‘মারেস্সামী’’তি চিন্তেসি. তদাপি আরক্খমনুস্সা দারকং অপনযিংসু. অথাপরেন সমযেন ৰুড্ঢিপ্পত্তং কুমারং দেৰিযা দস্সেসুং. সা তং দিস্ৰাৰ পুত্তসিনেহং উপ্পাদেসি, তেন নং মারেতুং নাসক্খি. রাজাপি অনুক্কমেন পুত্তস্স ওপরজ্জমদাসি.

অথেকস্মিং সমযে দেৰদত্তো রহোগতো চিন্তেসি – ‘‘সারিপুত্তস্স পরিসা মহামোগ্গল্লানস্স পরিসা মহাকস্সপস্স পরিসাতি, এৰমিমে ৰিসুং ৰিসুং ধুরা, অহম্পি একং ধুরং নীহরামী’’তি. সো ‘‘ন সক্কা ৰিনা লাভেন পরিসং উপ্পাদেতুং, হন্দাহং লাভং নিব্বত্তেমী’’তি চিন্তেত্ৰা খন্ধকে আগতনযেন অজাতসত্তুং কুমারং ইদ্ধিপাটিহারিযেন পসাদেত্ৰা সাযং পাতং পঞ্চহি রথসতেহি উপট্ঠানং আগচ্ছন্তং অতিৰিস্সত্থং ঞত্ৰা একদিৰসং উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘পুব্বে খো, কুমার, মনুস্সা দীঘাযুকা, এতরহি অপ্পাযুকা, তেন হি ত্ৰং কুমার, পিতরং হন্ত্ৰা রাজা হোহি, অহং ভগৰন্তং হন্ত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি কুমারং পিতুৰধে উয্যোজেতি.

সো – ‘‘অয্যো দেৰদত্তো মহানুভাৰো, এতস্স অৰিদিতং নাম নত্থী’’তি ঊরুযা পোত্থনিযং বন্ধিত্ৰা দিৰা দিৰস্স ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্রস্তো অন্তেপুরং পৰিসিত্ৰা ৰুত্তপ্পকারং ৰিপ্পকারং অকাসি. অথ নং অমচ্চা গহেত্ৰা অনুযুঞ্জিত্ৰা – ‘‘কুমারো চ হন্তব্বো, দেৰদত্তো চ, সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’’তি সম্মন্তযিত্ৰা রঞ্ঞো আণাৰসেন করিস্সামাতি রঞ্ঞো আরোচেসুং.

রাজা যে অমচ্চা মারেতুকামা অহেসুং, তেসং ঠানন্তরানি অচ্ছিন্দিত্ৰা, যে ন মারেতুকামা, তে উচ্চেসু ঠানেসু ঠপেত্ৰা কুমারং পুচ্ছি – ‘‘কিস্স পন ত্ৰং, কুমার, মং মারেতুকামোসী’’তি? ‘‘রজ্জেনম্হি, দেৰ, অত্থিকো’’তি. রাজা তস্স রজ্জং অদাসি.

সো ময্হং মনোরথো নিপ্ফন্নোতি দেৰদত্তস্স আরোচেসি. ততো নং সো আহ – ‘‘ত্ৰং সিঙ্গালং অন্তোকত্ৰা ভেরিপরিযোনদ্ধপুরিসো ৰিয সুকিচ্চকারিম্হীতি মঞ্ঞসি, কতিপাহেনেৰ তে পিতা তযা কতং অৰমানং চিন্তেত্ৰা সযমেৰ রাজা ভৰিস্সতী’’তি. অথ, ভন্তে, কিং করোমীতি? মূলঘচ্চং ঘাতেহীতি. ননু, ভন্তে, ময্হং পিতা ন সত্থৰজ্ঝোতি? আহারুপচ্ছেদেন নং মারেহীতি. সো পিতরং তাপনগেহে পক্খিপাপেসি, তাপনগেহং নাম কম্মকরণত্থায কতং ধূমঘরং. ‘‘মম মাতরং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞস্স দট্ঠুং মা দেথা’’তি আহ. দেৰী সুৰণ্ণসরকে ভত্তং পক্খিপিত্ৰা উচ্ছঙ্গেনাদায পৰিসতি. রাজা তং ভুঞ্জিত্ৰা যাপেতি. সো – ‘‘ময্হং পিতা কথং যাপেতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা – ‘‘ময্হং মাতু উচ্ছঙ্গং কত্ৰা পৰিসিতুং মা দেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায দেৰী মোল়িযং পক্খিপিত্ৰা পৰিসতি. তম্পি সুত্ৰা ‘‘মোল়িং বন্ধিত্ৰা পৰিসিতুং মা দেথা’’তি. ততো সুৰণ্ণপাদুকাসু ভত্তং ঠপেত্ৰা পিদহিত্ৰা পাদুকা আরুয্হ পৰিসতি. রাজা তেন যাপেতি. পুন ‘‘কথং যাপেতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা তমত্থং সুত্ৰা ‘‘পাদুকা আরুয্হ পৰিসিতুম্পি মা দেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায দেৰী গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৰা সরীরং চতুমধুরেন মক্খেত্ৰা পারুপিত্ৰা পৰিসতি. রাজা তস্সা সরীরং লেহিত্ৰা যাপেতি. পুন পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায ময্হং মাতু পৰেসনং নিৰারেথা’’তি আহ. দেৰী দ্ৰারমূলে ঠত্ৰা ‘‘সামি, বিম্বিসার, এতং দহরকালে মারেতুং ন অদাসি, অত্তনো সত্তুং অত্তনাৰ পোসেসি, ইদং পন দানি তে পচ্ছিমদস্সনং, নাহং ইতো পট্ঠায তুম্হে পস্সিতুং লভামি, সচে ময্হং দোসো অত্থি, খমথ দেৰা’’তি রোদিত্ৰা কন্দিত্ৰা নিৰত্তি.

ততো পট্ঠায রঞ্ঞো আহারো নত্থি. রাজা মগ্গফলসুখেন চঙ্কমেন যাপেতি. অতিৰিয অস্স অত্তভাৰো ৰিরোচতি. সো – ‘‘কথং, মে ভণে, পিতা যাপেতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘চঙ্কমেন, দেৰ, যাপেতি; অতিৰিয চস্স অত্তভাৰো ৰিরোচতী’’তি সুত্ৰা ‘চঙ্কমং দানিস্স হারেস্সামী’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘ময্হং পিতু পাদে খুরেন ফালেত্ৰা লোণতেলেন মক্খেত্ৰা খদিরঙ্গারেহি ৰীতচ্চিতেহি পচথা’’তি ন্হাপিতে পেসেসি. রাজা তে দিস্ৰা – ‘‘নূন ময্হং পুত্তো কেনচি সঞ্ঞত্তো ভৰিস্সতি, ইমে মম মস্সুকরণত্থাযাগতা’’তি চিন্তেসি. তে গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠংসু. ‘কস্মা আগতত্থা’তি চ পুট্ঠা তং সাসনং আরোচেসুং. ‘‘তুম্হাকং রঞ্ঞো মনং করোথা’’তি চ ৰুত্তা ‘নিসীদ, দেৰা’তি ৰত্ৰা চ রাজানং ৰন্দিত্ৰা – ‘‘দেৰ, মযং রঞ্ঞো আণং করোম, মা অম্হাকং কুজ্ঝিত্থ, নযিদং তুম্হাদিসানং ধম্মরাজূনং অনুচ্ছৰিক’’ন্তি ৰত্ৰা ৰামহত্থেন গোপ্ফকে গহেত্ৰা দক্খিণহত্থেন খুরং গহেত্ৰা পাদতলানি ফালেত্ৰা লোণতেলেন মক্খেত্ৰা খদিরঙ্গারেহি ৰীতচ্চিতেহি পচিংসু. রাজা কির পুব্বে চেতিযঙ্গণে সউপাহনো অগমাসি, নিসজ্জনত্থায পঞ্ঞত্তকটসারকঞ্চ অধোতেহি পাদেহি অক্কমি, তস্সাযং নিস্সন্দোতি ৰদন্তি. রঞ্ঞো বলৰৰেদনা উপ্পন্না. সো – ‘‘অহো বুদ্ধো, অহো ধম্মো, অহো সঙ্ঘো’’তি অনুস্সরন্তোযেৰ চেতিযঙ্গণে খিত্তমালা ৰিয মিলাযিত্ৰা চাতুমহারাজিকদেৰলোকে ৰেস্সৰণস্স পরিচারকো জনৰসভো নাম যক্খো হুত্ৰা নিব্বত্তি.

তং দিৰসমেৰ অজাতসত্তুস্স পুত্তো জাতো, পুত্তস্স জাতভাৰঞ্চ পিতুমতভাৰঞ্চ নিৰেদেতুং দ্ৰে লেখা একক্খণেযেৰ আগতা. অমচ্চা – ‘‘পঠমং পুত্তস্স জাতভাৰং আরোচেস্সামা’’তি তং লেখং রঞ্ঞো হত্থে ঠপেসুং. রঞ্ঞো তঙ্খণেযেৰ পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জিত্ৰা সকলসরীরং খোভেত্ৰা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি. তস্মিং খণে পিতুগুণমঞ্ঞাসি – ‘‘মযি জাতেপি ময্হং পিতু এৰমেৰ সিনেহো উপ্পন্নো’’তি. সো – ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ময্হং পিতরং ৰিস্সজ্জেথা’’তি আহ. ‘‘কিং ৰিস্সজ্জাপেথ, দেৰা’’তি ইতরং লেখং হত্থে ঠপযিংসু.

সো তং পৰত্তিং সুত্ৰা রোদমানো মাতুসমীপং গন্ত্ৰা – ‘‘অহোসি নু, খো, অম্ম, ময্হং পিতু মযি জাতে সিনেহো’’তি? সা আহ – ‘‘বালপুত্ত, কিং ৰদেসি, তৰ দহরকালে অঙ্গুলিযা পীল়কা উট্ঠহি. অথ তং রোদমানং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তা তং গহেত্ৰা ৰিনিচ্ছযট্ঠানে নিসিন্নস্স তৰ পিতু সন্তিকং অগমংসু. পিতা তে অঙ্গুলিং মুখে ঠপেসি. পীল়কা মুখেযেৰ ভিজ্জি. অথ খো পিতা তৰ সিনেহেন তং লোহিতমিস্সকং পুব্বং অনিট্ঠুভিত্ৰাৰ অজ্ঝোহরি. এৰরূপো তে পিতু সিনেহো’’তি. সো রোদিত্ৰা পরিদেৰিত্ৰা পিতু সরীরকিচ্চং অকাসি.

দেৰদত্তোপি অজাতসত্তুং উপসঙ্কমিত্ৰা – ‘‘পুরিসে, মহারাজ, আণাপেহি, যে সমণং গোতমং জীৰিতা ৰোরোপেস্সন্তী’’তি ৰত্ৰা তেন দিন্নে পুরিসে পেসেত্ৰা সযং গিজ্ঝকূটং আরুয্হ যন্তেন সিলং পৰিজ্ঝিত্ৰা নাল়াগিরিহত্থিং মুঞ্চাপেত্ৰাপি কেনচি উপাযেন ভগৰন্তং মারেতুং অসক্কোন্তো পরিহীনলাভসক্কারো পঞ্চ ৰত্থূনি যাচিত্ৰা তানি অলভমানো তেহি জনং সঞ্ঞাপেস্সামীতি সঙ্ঘভেদং কত্ৰা সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসু পরিসং আদায পক্কন্তেসু উণ্হলোহিতং মুখেন ছড্ডেত্ৰা নৰমাসে গিলানমঞ্চে নিপজ্জিত্ৰা ৰিপ্পটিসারজাতো – ‘‘কুহিং এতরহি সত্থা ৰসতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘জেতৰনে’’তি ৰুত্তে মঞ্চকেন মং আহরিত্ৰা সত্থারং দস্সেথাতি ৰত্ৰা আহরিযমানো ভগৰতো দস্সনারহস্স কম্মস্স অকতত্তা জেতৰনে পোক্খরণীসমীপেযেৰ দ্ৰেধা ভিন্নং পথৰিং পৰিসিত্ৰা মহানিরযে পতিট্ঠিতোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারকথানযো খন্ধকে আগতো. আগতত্তা পন সব্বং ন ৰুত্তন্তি. এৰং অজাতোযেৰ রঞ্ঞো সত্তু ভৰিস্সতীতি নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠোতি অজাতসত্তু.

ৰেদেহিপুত্তোতি অযং কোসলরঞ্ঞো ধীতায পুত্তো, ন ৰিদেহরঞ্ঞো. ৰেদেহীতি পন পণ্ডিতাধিৰচনমেতং. যথাহ – ‘‘ৰেদেহিকা গহপতানী (ম. নি. ১.২২৬), অয্যো আনন্দো ৰেদেহমুনী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪). তত্রাযং ৰচনত্থো – ৰিদন্তি এতেনাতি ৰেদো, ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. ৰেদেন ঈহতি ঘটতি ৰাযমতীতি ৰেদেহী. ৰেদেহিযা পুত্তো ৰেদেহিপুত্তো.

তদহূতি তস্মিং অহু, তস্মিং দিৰসেতি অত্থো. উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো, উপৰসন্তীতি সীলেন ৰা অনসনেন ৰা উপেতা হুত্ৰা ৰসন্তীতি অত্থো. অযং পনেত্থ অত্থুদ্ধারো – ‘‘আযামাৰুসো, কপ্পিন, উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু পাতিমোক্খুদ্দেসো উপোসথো. ‘‘এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো, ৰিসাখে, উপোসথো উপৰুত্থো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪৩) সীলং. ‘‘সুদ্ধস্স ৰে সদা ফগ্গু, সুদ্ধস্সুপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৯) উপৰাসো. ‘‘উপোসথো নাম নাগরাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পঞ্ঞত্তি. ‘‘ন, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে সভিক্খুকা আৰাসা’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৮১) উপৰসিতব্বদিৰসো. ইধাপি সোযেৰ অধিপ্পেতো. সো পনেস অট্ঠমী চাতুদ্দসী পন্নরসীভেদেন তিৰিধো. তস্মা সেসদ্ৰযনিৰারণত্থং পন্নরসেতি ৰুত্তং. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো’’তি.

কোমুদিযাতি কুমুদৰতিযা. তদা কির কুমুদানি সুপুপ্ফিতানি হোন্তি, তানি এত্থ সন্তীতি কোমুদী. চাতুমাসিনিযাতি চাতুমাসিযা, সা হি চতুন্নং মাসানং পরিযোসানভূতাতি চাতুমাসী. ইধ পন চাতুমাসিনীতি ৰুচ্চতি. মাসপুণ্ণতায উতুপুণ্ণতায সংৰচ্ছরপুণ্ণতায পুণ্ণা সম্পুণ্ণাতি পুণ্ণা. মা ইতি চন্দো ৰুচ্চতি, সো এত্থ পুণ্ণোতি পুণ্ণমা. এৰং পুণ্ণায পুণ্ণমাযাতি ইমস্মিং পদদ্ৰযে চ অত্থো ৰেদিতব্বো.

রাজামচ্চপরিৰুতোতি এৰরূপায রজতঘটৰিনিগ্গতাহি খীরধারাহি ধোৰিযমানদিসাভাগায ৰিয, রজতৰিমানৰিচ্চুতেহি মুত্তাৰল়িসুমনকুসুমদামসেতদুকূলকুমুদৰিসরেহি সম্পরিকিণ্ণায ৰিয চ, চতুরুপক্কিলেসৰিমুত্তপুণ্ণচন্দপ্পভাসমুদযোভাসিতায রত্তিযা রাজামচ্চেহি পরিৰুতোতি অত্থো. উপরিপাসাদৰরগতোতি পাসাদৰরস্স উপরিগতো. মহারহে সমুস্সিতসেতচ্ছত্তে কঞ্চনাসনে নিসিন্নো হোতি. কস্মা নিসিন্নো? নিদ্দাৰিনোদনত্থং. অযঞ্হি রাজা পিতরি উপক্কন্তদিৰসতো পট্ঠায – ‘‘নিদ্দং ওক্কমিস্সামী’’তি নিমীলিতমত্তেসুযেৰ অক্খীসু সত্তিসতঅব্ভাহতো ৰিয কন্দমানোযেৰ পবুজ্ঝি. কিমেতন্তি চ ৰুত্তে, ন কিঞ্চীতি ৰদতি. তেনস্স অমনাপা নিদ্দা, ইতি নিদ্দাৰিনোদনত্থং নিসিন্নো. অপি চ তস্মিং দিৰসে নক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং হোতি. সব্বং নগরং সিত্তসম্মট্ঠং ৰিপ্পকিণ্ণৰালুকং পঞ্চৰণ্ণকুসুমলাজপুণ্ণঘটপটিমণ্ডিতঘরদ্ৰারং সমুস্সিতধজপটাকৰিচিত্রসমুজ্জলিতদীপমালালঙ্কতসব্বদিসাভাগং ৰীথিসভাগেন রচ্ছাসভাগেন নক্খত্তকীল়ং অনুভৰমানেন মহাজনেন সমাকিণ্ণং হোতি. ইতি নক্খত্তদিৰসতাযপি নিসিন্নোতি ৰদন্তি. এৰং পন ৰত্ৰাপি – ‘‘রাজকুলস্স নাম সদাপি নক্খত্তমেৰ, নিদ্দাৰিনোদনত্থংযেৰ পনেস নিসিন্নো’’তি সন্নিট্ঠানং কতং.

উদানং উদানেসীতি উদাহারং উদাহরি, যথা হি যং তেলং মানং গহেতুং ন সক্কোতি, ৰিস্সন্দিত্ৰা গচ্ছতি, তং অৰসেকোতি ৰুচ্চতি. যঞ্চ জলং তল়াকং গহেতুং ন সক্কোতি, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গচ্ছতি, তং ওঘোতি ৰুচ্চতি; এৰমেৰ যং পীতিৰচনং হদযং গহেতুং ন সক্কোতি, অধিকং হুত্ৰা অন্তো অসণ্ঠহিত্ৰা বহিনিক্খমতি, তং উদানন্তি ৰুচ্চতি. এৰরূপং পীতিমযং ৰচনং নিচ্ছারেসীতি অত্থো.

দোসিনাতি দোসাপগতা, অব্ভা, মহিকা, ধূমো, রজো, রাহূতি ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৰিরহিতাতি ৰুত্তং হোতি. তস্মা রমণীযাতিআদীনি পঞ্চ থোমনৰচনানি. সা হি মহাজনস্স মনং রমযতীতি রমণীযা. ৰুত্তদোসৰিমুত্তায চন্দপ্পভায ওভাসিতত্তা অতিৰিয সুরূপাতি অভিরূপা. দস্সিতুং যুত্তাতি দস্সনীযা. চিত্তং পসাদেতীতি পাসাদিকা. দিৰসমাসাদীনং লক্খণং ভৰিতুং যুত্তাতি লক্খঞ্ঞা.

কং নু খ্ৰজ্জাতি কং নু খো অজ্জ. সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰাতি সমিতপাপতায সমণং. বাহিতপাপতায ব্রাহ্মণং. যং নো পযিরুপাসতোতি ৰচনব্যত্তযো এস, যং অম্হাকং পঞ্হপুচ্ছনৰসেন পযিরুপাসন্তানং মধুরং ধম্মং সুত্ৰা চিত্তং পসীদেয্যাতি অত্থো. ইতি রাজা ইমিনা সব্বেনপি ৰচনেন ওভাসনিমিত্তকম্মং অকাসি. কস্স অকাসীতি? জীৰকস্স. কিমত্থং? ভগৰতো দস্সনত্থং. কিং ভগৰন্তং সযং দস্সনায উপগন্তুং ন সক্কোতীতি? আম, ন সক্কোতি. কস্মা? মহাপরাধতায.

তেন হি ভগৰতো উপট্ঠাকো অরিযসাৰকো অত্তনো পিতা মারিতো, দেৰদত্তো চ তমেৰ নিস্সায ভগৰতো বহুং অনত্থমকাসি, ইতি মহাপরাধো এস, তায মহাপরাধতায সযং গন্তুং ন সক্কোতি. জীৰকো পন ভগৰতো উপট্ঠাকো, তস্স পিট্ঠিছাযায ভগৰন্তং পস্সিস্সামীতি ওভাসনিমিত্তকম্মং অকাসি. কিং জীৰকো পন – ‘‘ময্হং ইদং ওভাসনিমিত্তকম্ম’’ন্তি জানাতীতি? আম জানাতি. অথ কস্মা তুণ্হী অহোসীতি? ৰিক্খেপপচ্ছেদনত্থং.

তস্সঞ্হি পরিসতি ছন্নং সত্থারানং উপট্ঠাকা বহূ সন্নিপতিতা, তে অসিক্খিতানং পযিরুপাসনেন সযম্পি অসিক্খিতাৰ. তে মযি ভগৰতো গুণকথং আরদ্ধে অন্তরন্তরা উট্ঠাযুট্ঠায অত্তনো সত্থারানং গুণং কথেস্সন্তি, এৰং মে সত্থু গুণকথা পরিযোসানং ন গমিস্সতি. রাজা পন ইমেসং কুলূপকে উপসঙ্কমিত্ৰা গহিতাসারতায তেসং গুণকথায অনত্তমনো হুত্ৰা মং পটিপুচ্ছিস্সতি, অথাহং নিব্বিক্খেপং সত্থু গুণং কথেত্ৰা রাজানং সত্থু সন্তিকং গহেত্ৰা গমিস্সামীতি জানন্তোৰ ৰিক্খেপপচ্ছেদনত্থং তুণ্হী অহোসীতি.

তেপি অমচ্চা এৰং চিন্তেসুং – ‘‘অজ্জ রাজা পঞ্চহি পদেহি রত্তিং থোমেতি, অদ্ধা কিঞ্চি সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ধম্মং সোতুকামো, যস্স চেস ধম্মং সুত্ৰা পসীদিস্সতি, তস্স চ মহন্তং সক্কারং করিস্সতি, যস্স পন কুলূপকো সমণো রাজকুলূপকো হোতি, ভদ্দং তস্সা’’তি.

১৫১-১৫২. তে এৰং চিন্তেত্ৰা – ‘‘অহং অত্তনো কুলূপকসমণস্স ৰণ্ণং ৰত্ৰা রাজানং গহেত্ৰা গমিস্সামি, অহং গমিস্সামী’’তি অত্তনো অত্তনো কুলূপকানং ৰণ্ণং কথেতুং আরদ্ধা. তেনাহ – ‘‘এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো রাজামচ্চো’’তিআদি. তত্থ পূরণোতি তস্স সত্থুপটিঞ্ঞস্স নামং. কস্সপোতি গোত্তং. সো কির অঞ্ঞতরস্স কুলস্স একূনদাসসতং পূরযমানো জাতো, তেনস্স পূরণোতি নামং অকংসু. মঙ্গলদাসত্তা চস্স ‘‘দুক্কট’’ন্তি ৰত্তা নত্থি, অকতং ৰা ন কতন্তি. সো ‘‘কিমহং এত্থ ৰসামী’’তি পলাযি. অথস্স চোরা ৰত্থানি অচ্ছিন্দিংসু, সো পণ্ণেন ৰা তিণেন ৰা পটিচ্ছাদেতুম্পি অজানন্তো জাতরূপেনেৰ একং গামং পাৰিসি. মনুস্সা তং দিস্ৰা ‘‘অযং সমণো অরহা অপ্পিচ্ছো, নত্থি ইমিনা সদিসো’’তি পূৰভত্তাদীনি গহেত্ৰা উপসঙ্কমন্তি. সো – ‘‘ময্হং সাটকং অনিৰত্থভাৰেন ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি ততো পট্ঠায সাটকং লভিত্ৰাপি ন নিৰাসেসি, তদেৰ পব্বজ্জং অগ্গহেসি, তস্স সন্তিকে অঞ্ঞেপি অঞ্ঞেপীতি পঞ্চসতমনুস্সা পব্বজিংসু. তং সন্ধাযাহ – ‘‘পূরণো কস্সপো’’তি.

পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো সঙ্ঘো অস্স অত্থীতি সঙ্ঘী. স্ৰেৰ গণো অস্স অত্থীতি গণী. আচারসিক্খাপনৰসেন তস্স গণস্স আচরিযোতি গণাচরিযো. ঞাতোতি পঞ্ঞাতো পাকটো. ‘‘অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো. অপ্পিচ্ছতায ৰত্থম্পি ন নিৰাসেতী’’তি এৰং সমুগ্গতো যসো অস্স অত্থীতি যসস্সী. তিত্থকরোতি লদ্ধিকরো. সাধুসম্মতোতি অযং সাধু, সুন্দরো, সপ্পুরিসোতি এৰং সম্মতো. বহুজনস্সাতি অস্সুতৰতো অন্ধবালপুথুজ্জনস্স. পব্বজিততো পট্ঠায অতিক্কন্তা বহূ রত্তিযো জানাতীতি রত্তঞ্ঞূ. চিরং পব্বজিতস্স অস্সাতি চিরপব্বজিতো, অচিরপব্বজিতস্স হি কথা ওকপ্পনীযা ন হোতি, তেনাহ ‘‘চিরপব্বজিতো’’তি. অদ্ধগতোতি অদ্ধানং গতো, দ্ৰে তযো রাজপরিৰট্টে অতীতোতি অধিপ্পাযো. ৰযোঅনুপ্পত্তোতি পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তো. ইদং উভযম্পি – ‘‘দহরস্স কথা ওকপ্পনীযা ন হোতী’’তি এতং সন্ধায ৰুত্তং.

তুণ্হী অহোসীতি সুৰণ্ণৰণ্ণং মধুররসং অম্বপক্কং খাদিতুকামো পুরিসো আহরিত্ৰা হত্থে ঠপিতং কাজরপক্কং দিস্ৰা ৰিয ঝানাভিঞ্ঞাদিগুণযুত্তং তিলক্খণব্ভাহতং মধুরং ধম্মকথং সোতুকামো পুব্বে পূরণস্স দস্সনেনাপি অনত্তমনো ইদানি গুণকথায সুট্ঠুতরং অনত্তমনো হুত্ৰা তুণ্হী অহোসি. অনত্তমনো সমানোপি পন ‘‘সচাহং এতং তজ্জেত্ৰা গীৰাযং গহেত্ৰা নীহরাপেস্সামি, ‘যো যো কথেসি, তং তং রাজা এৰং করোতী’তি ভীতো অঞ্ঞোপি কোচি কিঞ্চি ন কথেস্সতী’’তি অমনাপম্পি তং কথং অধিৰাসেত্ৰা তুণ্হী এৰ অহোসি. অথঞ্ঞো – ‘‘অহং অত্তনো কুলূপকস্স ৰণ্ণং কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰত্তুং আরভি. তেন ৰুত্তং – অঞ্ঞতরোপি খোতিআদি. তং সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

এত্থ পন মক্খলীতি তস্স নামং. গোসালায জাতত্তা গোসালোতি দুতিযং নামং. তং কির সকদ্দমায ভূমিযা তেলঘটং গহেত্ৰা গচ্ছন্তং – ‘‘তাত, মা খলী’’তি সামিকো আহ. সো পমাদেন খলিত্ৰা পতিত্ৰা সামিকস্স ভযেন পলাযিতুং আরদ্ধো. সামিকো উপধাৰিত্ৰা দুস্সকণ্ণে অগ্গহেসি. সো সাটকং ছড্ডেত্ৰা অচেলকো হুত্ৰা পলাযি. সেসং পূরণসদিসমেৰ.

১৫৩. অজিতোতি তস্স নামং. কেসকম্বলং ধারেতীতি কেসকম্বলো. ইতি নামদ্ৰযং সংসন্দিত্ৰা অজিতো কেসকম্বলোতি ৰুচ্চতি. তত্থ কেসকম্বলো নাম মনুস্সকেসেহি কতকম্বলো. ততো পটিকিট্ঠতরং ৰত্থং নাম নত্থি. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যানি কানিচি তন্তাৰুতানং ৰত্থানং, কেসকম্বলো তেসং পটিকিট্ঠো অক্খাযতি. কেসকম্বলো, ভিক্খৰে, সীতে সীতো, উণ্হে উণ্হো, দুব্বণ্ণো দুগ্গন্ধো দুক্খসম্ফস্সো’’তি (অ. নি. ৩.১৩৮).

১৫৪. পকুধোতি তস্স নামং. কচ্চাযনোতি গোত্তং. ইতি নামগোত্তং সংসন্দিত্ৰা পকুধো কচ্চাযনোতি ৰুচ্চতি. সীতুদকপটিক্খিত্তকো এস, ৰচ্চং কত্ৰাপি উদককিচ্চং ন করোতি, উণ্হোদকং ৰা কঞ্জিযং ৰা লভিত্ৰা করোতি, নদিং ৰা মগ্গোদকং ৰা অতিক্কম্ম – ‘‘সীলং মে ভিন্ন’’ন্তি ৰালিকথূপং কত্ৰা সীলং অধিট্ঠায গচ্ছতি. এৰরূপো নিস্সিরীকলদ্ধিকো এস.

১৫৫. সঞ্চযোতি তস্স নামং. বেলট্ঠস্স পুত্তোতি বেলট্ঠপুত্তো.

১৫৬. অম্হাকং গণ্ঠনকিলেসো পলিবন্ধনকিলেসো নত্থি, কিলেসগণ্ঠরহিতা মযন্তি এৰংৰাদিতায লদ্ধনামৰসেন নিগণ্ঠো. নাটস্স পুত্তো নাটপুত্তো.

কোমারভচ্চজীৰককথাৰণ্ণনা

১৫৭. অথ খো রাজাতি রাজা কির তেসং ৰচনং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং যস্স যস্স ৰচনং ন সোতুকামো, সো সো এৰ কথেসি. যস্স পনম্হি ৰচনং সোতুকামো, এস নাগৰসং পিৰিত্ৰা ঠিতো সুপণ্ণো ৰিয তুণ্হীভূতো, অনত্থো ৰত মে’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘জীৰকো উপসন্তস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো উপট্ঠাকো, সযম্পি উপসন্তো, তস্মা ৰত্তসম্পন্নো ভিক্খু ৰিয তুণ্হীভূতোৰ নিসিন্নো, ন এস মযি অকথেন্তে কথেস্সতি, হত্থিম্হি খো পন মদ্দন্তে হত্থিস্সেৰ পাদো গহেতব্বো’’তি তেন সদ্ধিং সযং মন্তেতুমারদ্ধো. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো রাজা’’তি. তত্থ কিং তুণ্হীতি কেন কারণেন তুণ্হী. ইমেসং অমচ্চানং অত্তনো অত্তনো কুলূপকসমণস্স ৰণ্ণং কথেন্তানং মুখং নপ্পহোতি. কিং যথা এতেসং, এৰং তৰ কুলূপকসমণো নত্থি, কিং ত্ৰং দলিদ্দো, ন তে মম পিতরা ইস্সরিযং দিন্নং, উদাহু অস্সদ্ধোতি পুচ্ছতি.

ততো জীৰকস্স এতদহোসি – ‘‘অযং রাজা মং কুলূপকসমণস্স গুণং কথাপেতি, ন দানি মে তুণ্হীভাৰস্স কালো, যথা খো পনিমে রাজানং ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নাৰ অত্তনো কুলূপকসমণানং গুণং কথযিংসু, ন ময্হং এৰং সত্থুগুণে কথেতুং যুত্ত’’ন্তি উট্ঠাযাসনা ভগৰতো ৰিহারাভিমুখো পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিরসি পগ্গহেত্ৰা – ‘‘মহারাজ, মা মং এৰং চিন্তযিত্থ, ‘অযং যং ৰা তং ৰা সমণং উপসঙ্কমতী’তি, মম সত্থুনো হি মাতুকুচ্ছিওক্কমনে, মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনে, মহাভিনিক্খমনে, সম্বোধিযং, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে চ, দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ, এৰং যমকপাটিহারিযং অকাসি, এৰং দেৰোরোহণং, অহং সত্থুনো গুণে কথযিস্সামি, একগ্গচিত্তো সুণ, মহারাজা’’তি ৰত্ৰা – ‘‘অযং দেৰ, ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিমাহ. তত্থ তং খো পন ভগৰন্তন্তি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনং, তস্স খো পন ভগৰতোতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৰুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৰ. থুতিঘোসো ৰা. অব্ভুগ্গতোতি সদেৰকং লোকং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা উগ্গতো. কিন্তি? ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ভগৰা’’তি.

তত্রাযং পদসম্বন্ধো – সো ভগৰা ইতিপি অরহং ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰাতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ আরকত্তা অরীনং, অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি, ইমেহি তাৰ কারণেহি সো ভগৰা অরহন্তি ৰেদিতব্বোতিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা সব্বানেৰ চেতানি পদানি ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰিত্থারিতানীতি ততো নেসং ৰিত্থারো গহেতব্বো.

জীৰকো পন একমেকস্স পদস্স অত্থং নিট্ঠাপেত্ৰা – ‘‘এৰং, মহারাজ, অরহং ময্হং সত্থা, এৰং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… এৰং ভগৰা’’তি ৰত্ৰা – ‘‘তং, দেৰো, ভগৰন্তং পযিরুপাসতু, অপ্পেৰ নাম দেৰস্স তং ভগৰন্তং পযিরুপাসতো চিত্তং পসীদেয্যা’’তি আহ. এত্থ চ তং দেৰো পযিরুপাসতূতি ৰদন্তো ‘‘মহারাজ, তুম্হাদিসানঞ্হি সতেনপি সহস্সেনপি সতসহস্সেনপি পুট্ঠস্স ময্হং সত্থুনো সব্বেসং চিত্তং গহেত্ৰা কথেতুং থামো চ বলঞ্চ অত্থি, ৰিস্সত্থো উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছেয্যাসি মহারাজা’’তি আহ.

রঞ্ঞোপি ভগৰতো গুণকথং সুণন্তস্স সকলসরীরং পঞ্চৰণ্ণায পীতিযা নিরন্তরং ফুটং অহোসি. সো তঙ্খণঞ্ঞেৰ গন্তুকামো হুত্ৰা – ‘‘ইমায খো পন ৰেলায ময্হং দসবলস্স সন্তিকং গচ্ছতো ন অঞ্ঞো কোচি খিপ্পং যানানি যোজেতুং সক্খিস্সতি অঞ্ঞত্র জীৰকা’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘তেন হি, সম্ম জীৰক, হত্থিযানানি কপ্পাপেহী’’তি আহ.

১৫৮. তত্থ তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. গচ্ছ, সম্ম জীৰকাতি ৰুত্তং হোতি. হত্থিযানানীতি অনেকেসু অস্সরথাদীসু যানেসু ৰিজ্জমানেসুপি হত্থিযানং উত্তমং; উত্তমস্স সন্তিকং উত্তমযানেনেৰ গন্তব্বন্তি চ, অস্সযানরথযানানি সসদ্দানি, দূরতোৰ তেসং সদ্দো সুয্যতি, হত্থিযানস্স পদানুপদং গচ্ছন্তাপি সদ্দং ন সুণন্তি. নিব্বুতস্স পন খো ভগৰতো সন্তিকে নিব্বুতেহেৰ যানেহি গন্তব্বন্তি চ চিন্তযিত্ৰা হত্থিযানানীতি আহ.

পঞ্চমত্তানি হত্থিনিকাসতানীতি পঞ্চ করেণুসতানি. কপ্পাপেত্ৰাতি আরোহণসজ্জানি কারেত্ৰা. আরোহণীযন্তি আরোহণযোগ্গং, ওপগুয্হন্তি অত্থো. কিং পনেস রঞ্ঞা ৰুত্তং অকাসি অৰুত্তন্তি? অৰুত্তং. কস্মা? পণ্ডিততায. এৰং কিরস্স অহোসি – রাজা ইমায ৰেলায গচ্ছামীতি ৰদতি, রাজানো চ নাম বহুপচ্চত্থিকা. সচে অন্তরামগ্গে কোচি অন্তরাযো হোতি, মম্পি গরহিস্সন্তি – ‘‘জীৰকো রাজা মে কথং গণ্হাতীতি অকালেপি রাজানং গহেত্ৰা নিক্খমতী’’তি. ভগৰন্তম্পি গরহিস্সন্তি ‘‘সমণো গোতমো, ‘ময্হং কথা ৰত্ততী’তি কালং অসল্লক্খেত্ৰাৰ ধম্মং কথেতী’’তি. তস্মা যথা নেৰ ময্হং, ন ভগৰতো, গরহা উপ্পজ্জতি; রঞ্ঞো চ রক্খা সুসংৰিহিতা হোতি, তথা করিস্সামী’’তি.

ততো ইত্থিযো নিস্সায পুরিসানং ভযং নাম নত্থি, ‘সুখং ইত্থিপরিৰুতো গমিস্সামী’তি পঞ্চ হত্থিনিকাসতানি কপ্পাপেত্ৰা পঞ্চ ইত্থিসতানি পুরিসৰেসং গাহাপেত্ৰা – ‘‘অসিতোমরহত্থা রাজানং পরিৰারেয্যাথা’’তি ৰত্ৰা পুন চিন্তেসি – ‘‘ইমস্স রঞ্ঞো ইমস্মিং অত্তভাৰে মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, বুদ্ধা চ নাম উপনিস্সযং দিস্ৰাৰ ধম্মং কথেন্তি. হন্দাহং, মহাজনং সন্নিপাতাপেমি, এৰঞ্হি সতি সত্থা কস্সচিদেৰ উপনিস্সযেন ধম্মং দেসেস্সতি, সা মহাজনস্স উপকারায ভৰিস্সতী’’তি. সো তত্থ তত্থ সাসনং পেসেসি, ভেরিং চরাপেসি – ‘‘অজ্জ রাজা ভগৰতো সন্তিকং গচ্ছতি, সব্বে অত্তনো ৰিভৰানুরূপেন রঞ্ঞো আরক্খং গণ্হন্তূ’’তি.

ততো মহাজনো চিন্তেসি – ‘‘রাজা কির সত্থুদস্সনত্থং গচ্ছতি, কীদিসী ৰত ভো ধম্মদেসনা ভৰিস্সতি, কিং নো নক্খত্তকীল়ায, তত্থেৰ গমিস্সামা’’তি. সব্বে গন্ধমালাদীনি গহেত্ৰা রঞ্ঞো আগমনং আকঙ্খমানা মগ্গে অট্ঠংসু. জীৰকোপি রঞ্ঞো পটিৰেদেসি – ‘‘কপ্পিতানি খো তে, দেৰ, হত্থিযানানি, যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. তত্থ যস্স দানি কালং মঞ্ঞসীতি উপচারৰচনমেতং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যং তযা আণত্তং, তং মযা কতং, ইদানি ত্ৰং যস্স গমনস্স ৰা অগমনস্স ৰা কালং মঞ্ঞসি, তদেৰ অত্তনো রুচিযা করোহী’’তি.

১৫৯. পচ্চেকা ইত্থিযোতি পাটিযেক্কা ইত্থিযো, একেকিস্সা হত্থিনিযা একেকং ইত্থিন্তি ৰুত্তং হোতি. উক্কাসু ধারিযমানাসূতি দণ্ডদীপিকাসু ধারিযমানাসু. মহচ্চ রাজানুভাৰেনাতি মহতা রাজানুভাৰেন. মহচ্চাতিপি পাল়ি, মহতিযাতি অত্থো, লিঙ্গৰিপরিযাযো এস. রাজানুভাৰো ৰুচ্চতি রাজিদ্ধি. কা পনস্স রাজিদ্ধি? তিযোজনসতানং দ্ৰিন্নং মহারট্ঠানং ইস্সরিযসিরী. তস্স হি অসুকদিৰসং রাজা তথাগতং উপসঙ্কমিস্সতীতি পঠমতরং সংৰিদহনে অসতিপি তঙ্খণঞ্ঞেৰ পঞ্চ ইত্থিসতানি পুরিসৰেসং গহেত্ৰা পটিমুক্কৰেঠনানি অংসে আসত্তখগ্গানি মণিদণ্ডতোমরে গহেত্ৰা নিক্খমিংসু. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘পচ্চেকা ইত্থিযো আরোপেত্ৰা’’তি.

অপরাপি সোল়সসহস্সখত্তিযনাটকিত্থিযো রাজানং পরিৰারেসুং. তাসং পরিযন্তে খুজ্জৰামনককিরাতাদযো. তাসং পরিযন্তে অন্তেপুরপালকা ৰিস্সাসিকপুরিসা. তেসং পরিযন্তে ৰিচিত্রৰেসৰিলাসিনো সট্ঠিসহস্সমত্তা মহামত্তা. তেসং পরিযন্তে ৰিৰিধালঙ্কারপটিমণ্ডিতা নানপ্পকারআৰুধহত্থা ৰিজ্জাধরতরুণা ৰিয নৰুতিসহস্সমত্তা রট্ঠিযপুত্তা. তেসং পরিযন্তে সতগ্ঘনিকানি নিৰাসেত্ৰা পঞ্চসতগ্ঘনিকানি একংসং কত্ৰা সুন্হাতা সুৰিলিত্তা কঞ্চনমালাদিনানাভরণসোভিতা দসসহস্সমত্তা ব্রাহ্মণা দক্খিণহত্থং উস্সাপেত্ৰা জযসদ্দং ঘোসন্তা গচ্ছন্তি. তেসং পরিযন্তে পঞ্চঙ্গিকানি তূরিযানি. তেসং পরিযন্তে ধনুপন্তিপরিক্খেপো. তস্স পরিযন্তে হত্থিঘটা. হত্থীনং পরিযন্তে গীৰায গীৰং পহরমানা অস্সপন্তি. অস্সপরিযন্তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনরথা. রথপরিযন্তে বাহায বাহং পহরযমানা যোধা. তেসং পরিযন্তে অত্তনো অত্তনো অনুরূপায আভরণসম্পত্তিযা ৰিরোচমানা অট্ঠারস সেনিযো. ইতি যথা পরিযন্তে ঠত্ৰা খিত্তো সরো রাজানং ন পাপুণাতি, এৰং জীৰকো কোমারভচ্চো রঞ্ঞো পরিসং সংৰিদহিত্ৰা অত্তনা রঞ্ঞো অৰিদূরেনেৰ গচ্ছতি – ‘‘সচে কোচি উপদ্দৰো হোতি, পঠমতর রঞ্ঞো জীৰিতদানং দস্সামী’’তি. উক্কানং পন এত্তকানি সতানি ৰা সহস্সানি ৰাতি পরিচ্ছেদো নত্থীতি এৰরূপিং রাজিদ্ধিং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘মহচ্চরাজানুভাৰেন যেন জীৰকস্স কোমারভচ্চস্স অম্বৰনং, তেন পাযাসী’’তি.

অহুদেৰ ভযন্তি এত্থ চিত্তুত্রাসভযং, ঞাণভযং, আরম্মণভযং, ওত্তপ্পভযন্তি চতুব্বিধং ভযং, তত্থ ‘‘জাতিং পটিচ্চ ভযং ভযানক’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তং চিত্তুত্রাসভযং নাম. ‘‘তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৮) এৰমাগতং ঞাণভযং নাম. ‘‘এতং নূন তং ভযভেরৰং আগচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৪৯) এত্থ ৰুত্তং আরম্মণভযং নাম.

‘‘ভীরুং পসংসন্তি, ন হি তত্থ সূরং;

ভযা হি সন্তো, ন করোন্তি পাপ’’ন্তি . (সং. নি. ১.৩৩);

ইদং ওত্তপ্পভযং নাম. তেসু ইধ চিত্তুত্রাসভযং, অহু অহোসীতি অত্থো. ছম্ভিতত্তন্তি ছম্ভিতস্স ভাৰো. সকলসরীরচলনন্তি অত্থো. লোমহংসোতি লোমহংসনং, উদ্ধং ঠিতলোমতাতি অত্থো. সো পনাযং লোমহংসো ধম্মস্সৰনাদীসু পীতিউপ্পত্তিকালে পীতিযাপি হোতি. ভীরুকজাতিকানং সম্পহারপিসাচাদিদস্সনেসু ভযেনাপি. ইধ ভযলোমহংসোতি ৰেদিতব্বো.

কস্মা পনেস ভীতোতি? অন্ধকারেনাতি একে ৰদন্তি. রাজগহে কির দ্ৰত্তিংস মহাদ্ৰারানি, চতুসট্ঠি খুদ্দকদ্ৰারানি. জীৰকস্স অম্বৰনং পাকারস্স চ গিজ্ঝকূটস্স চ অন্তরা হোতি. সো পাচীনদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা পব্বতচ্ছাযায পাৰিসি, তত্থ পব্বতকূটেন চন্দো ছাদিতো, পব্বতচ্ছাযায চ রুক্খচ্ছাযায চ অন্ধকারং অহোসীতি, তম্পি অকারণং. তদা হি উক্কানং সতসহস্সানম্পি পরিচ্ছেদো নত্থি.

অযং পন অপ্পসদ্দতং নিস্সায জীৰকে আসঙ্কায ভীতো. জীৰকো কিরস্স উপরিপাসাদেযেৰ আরোচেসি – ‘‘মহারাজ অপ্পসদ্দকামো ভগৰা, অপ্পসদ্দেনেৰ উপসঙ্কমিতব্বো’’তি. তস্মা রাজা তূরিযসদ্দং নিৰারেসি. তূরিযানি কেৰলং গহিতমত্তানেৰ হোন্তি, ৰাচম্পি উচ্চং অনিচ্ছারযমানা অচ্ছরাসঞ্ঞায গচ্ছন্তি. অম্বৰনেপি কস্সচি খিপিতসদ্দোপি ন সুয্যতি. রাজানো চ নাম সদ্দাভিরতা হোন্তি. সো তং অপ্পসদ্দতং নিস্সায উক্কণ্ঠিতো জীৰকেপি আসঙ্কং উপ্পাদেসি. ‘‘অযং জীৰকো ময্হং অম্বৰনে অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানী’’তি আহ. এত্থ চ খিপিতসদ্দমত্তম্পি ন সুয্যতি, অভূতং মঞ্ঞে, এস ৰঞ্চেত্ৰা মং নগরতো নীহরিত্ৰা পুরতো বলকাযং উপট্ঠপেত্ৰা মং গণ্হিত্ৰা অত্তনা ছত্তং উস্সাপেতুকামো. অযঞ্হি পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধারেতি. মম চ অৰিদূরেনেৰ গচ্ছতি, সন্তিকে চ মে আৰুধহত্থো একপুরিসোপি নত্থি. অহো ৰত মে অনত্থো’’তি. এৰং ভাযিত্ৰা চ পন অভীতো ৰিয সন্ধারেতুম্পি নাসক্খি. অত্তনো ভীতভাৰং তস্স আৰি অকাসি. তেন ৰুত্তং. ‘‘অথ খো রাজা…পে… ন নিগ্ঘোসো’’তি. তত্থ সম্মাতি ৰযস্সাভিলাপো এস, কচ্চি মং ৰযস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ন পলম্ভেসীতি যং নত্থি তং অত্থীতি ৰত্ৰা কচ্চি মং ন ৰিপ্পলম্ভযসি. নিগ্ঘোসোতি কথাসল্লাপনিগ্ঘোসো.

মা ভাযি, মহারাজাতি জীৰকো – ‘‘অযং রাজা মং ন জানাতি ‘নাযং পরং জীৰিতা ৰোরোপেতী’তি; সচে খো পন নং ন অস্সাসেস্সামি, ৰিনস্সেয্যা’’তি চিন্তযিত্ৰা দল়্হং কত্ৰা সমস্সাসেন্তো ‘‘মা ভাযি মহারাজা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন তং দেৰা’’তিআদিমাহ. অভিক্কমাতি অভিমুখো কম গচ্ছ, পৰিসাতি অত্থো. সকিং ৰুত্তে পন দল়্হং ন হোতীতি তরমানোৰ দ্ৰিক্খত্তুং আহ. এতে মণ্ডলমাল়ে দীপা ঝাযন্তীতি মহারাজ, চোরবলং নাম ন দীপে জালেত্ৰা তিট্ঠতি, এতে চ মণ্ডলমাল়ে দীপা জলন্তি. এতায দীপসঞ্ঞায যাহি মহারাজাতি ৰদতি.

সামঞ্ঞফলপুচ্ছাৰণ্ণনা

১৬০. নাগস্স ভূমীতি যত্থ সক্কা হত্থিং অভিরূল়্হেন গন্তুং, অযং নাগস্স ভূমি নাম. নাগা পচ্চোরোহিত্ৰাতি ৰিহারস্স বহিদ্ৰারকোট্ঠকে হত্থিতো ওরোহিত্ৰা. ভূমিযং পতিট্ঠিতসমকালমেৰ পন ভগৰতো তেজো রঞ্ঞো সরীরং ফরি. অথস্স তাৰদেৰ সকলসরীরতো সেদা মুচ্চিংসু, সাটকা পীল়েত্ৰা অপনেতব্বা ৰিয অহেসুং. অত্তনো অপরাধং সরিত্ৰা মহাভযং উপ্পজ্জি. সো উজুকং ভগৰতো সন্তিকং গন্তুং অসক্কোন্তো জীৰকং হত্থে গহেত্ৰা আরামচারিকং চরমানো ৰিয ‘‘ইদং তে সম্ম জীৰক সুট্ঠু কারিতং ইদং সুট্ঠু কারিত’’ন্তি ৰিহারস্স ৰণ্ণং ভণমানো অনুক্কমেন যেন মণ্ডলমাল়স্স দ্ৰারং তেনুপসঙ্কমি, সম্পত্তোতি অত্থো.

কহং পন সম্মাতি কস্মা পুচ্ছীতি. একে তাৰ ‘‘অজানন্তো’’তি ৰদন্তি. ইমিনা কির দহরকালে পিতরা সদ্ধিং আগম্ম ভগৰা দিট্ঠপুব্বো, পচ্ছা পন পাপমিত্তসংসগ্গেন পিতুঘাতং কত্ৰা অভিমারে পেসেত্ৰা ধনপালং মুঞ্চাপেত্ৰা মহাপরাধো হুত্ৰা ভগৰতো সম্মুখীভাৰং ন উপগতপুব্বোতি অসঞ্জানন্তো পুচ্ছতীতি. তং অকারণং, ভগৰা হি আকিণ্ণৰরলক্খণো অনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতো ছব্বণ্ণাহি রস্মীহি সকলং আরামং ওভাসেত্ৰা তারাগণপরিৰুতো ৰিয পুণ্ণচন্দো ভিক্খুগণপরিৰুতো মণ্ডলমাল়মজ্ঝে নিসিন্নো, তং কো ন জানেয্য. অযং পন অত্তনো ইস্সরিযলীলায পুচ্ছতি. পকতি হেসা রাজকুলানং, যং জানন্তাপি অজানন্তা ৰিয পুচ্ছন্তি. জীৰকো পন তং সুত্ৰা – ‘অযং রাজা পথৰিযং ঠত্ৰা কুহিং পথৰীতি, নভং উল্লোকেত্ৰা কুহিং চন্দিমসূরিযাতি, সিনেরুমূলে ঠত্ৰা কুহিং সিনেরূতি ৰদমানো ৰিয দসবলস্স পুরতো ঠত্ৰা কুহিং ভগৰা’তি পুচ্ছতি. ‘‘হন্দস্স ভগৰন্তং দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ‘‘এসো মহারাজা’’তিআদিমাহ. পুরক্খতোতি পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নস্স পুরতো নিসিন্নো.

১৬১. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি যত্থ ভগৰা তত্থ গতো, ভগৰতো সন্তিকং উপগতোতি অত্থো. একমন্তং অট্ঠাসীতি ভগৰন্তং ৰা ভিক্খুসংঘং ৰা অসঙ্ঘট্টযমানো অত্তনো ঠাতুং অনুচ্ছৰিকে একস্মিং পদেসে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একোৰ অট্ঠাসি. তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতন্তি যতো যতো অনুৰিলোকেতি, ততো ততো তুণ্হীভূতমেৰাতি অত্থো. তত্থ হি একভিক্খুস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৰা পাদকুক্কুচ্চং ৰা খিপিতসদ্দো ৰা নত্থি, সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং নাটকপরিৰারং ভগৰতো অভিমুখে ঠিতং রাজানং ৰা রাজপরিসং ৰা একভিক্খুপি ন ওলোকেসি. সব্বে ভগৰন্তংযেৰ ওলোকযমানা নিসীদিংসু.

রাজা তেসং উপসমে পসীদিত্ৰা ৰিগতপঙ্কতায ৰিপ্পসন্নরহদমিৰ উপসন্তিন্দ্রিযং ভিক্খুসঙ্ঘং পুনপ্পুনং অনুৰিলোকেত্ৰা উদানং উদানেসি. তত্থ ইমিনাতি যেন কাযিকেন চ ৰাচসিকেন চ মানসিকেন চ সীলূপসমেন ভিক্খুসঙ্ঘো উপসন্তো, ইমিনা উপসমেনাতি দীপেতি. তত্থ ‘‘অহো ৰত মে পুত্তো পব্বজিত্ৰা ইমে ভিক্খূ ৰিয উপসন্তো ভৰেয্যা’’তি নযিদং সন্ধায এস এৰমাহ. অযং পন ভিক্খুসঙ্ঘং দিস্ৰা পসন্নো পুত্তং অনুস্সরি. দুল্লভঞ্হি লদ্ধা অচ্ছরিযং ৰা দিস্ৰা পিযানং ঞাতিমিত্তাদীনং অনুস্সরণং নাম লোকস্স পকতিযেৰ. ইতি ভিক্খুসঙ্ঘং দিস্ৰা পুত্তং অনুস্সরমানো এস এৰমাহ.

অপি চ পুত্তে আসঙ্কায তস্স উপসমং ইচ্ছমানো পেস এৰমাহ. এৰং কিরস্স অহোসি, পুত্তো মে পুচ্ছিস্সতি – ‘‘ময্হং পিতা দহরো. অয্যকো মে কুহি’’ন্তি. সো ‘‘পিতরা তে ঘাতিতো’’তি সুত্ৰা ‘‘অহম্পি পিতরং ঘাতেত্ৰা রজ্জং কারেস্সামী’’তি মঞ্ঞিস্সতি. ইতি পুত্তে আসঙ্কায তস্স উপসমং ইচ্ছমানো পেস এৰমাহ. কিঞ্চাপি হি এস এৰমাহ. অথ খো নং পুত্তো ঘাতেস্সতিযেৰ. তস্মিঞ্হি ৰংসে পিতুৰধো পঞ্চপরিৰট্টে গতো. অজাতসত্তু বিম্বিসারং ঘাতেসি, উদযো অজাতসত্তুং. তস্স পুত্তো মহামুণ্ডিকো নাম উদযং. তস্স পুত্তো অনুরুদ্ধো নাম মহামুণ্ডিকং. তস্স পুত্তো নাগদাসো নাম অনুরুদ্ধং. নাগদাসং পন – ‘‘ৰংসচ্ছেদকরাজানো ইমে, কিং ইমেহী’’তি রট্ঠৰাসিনো কুপিতা ঘাতেসুং.

অগমা খো ত্ৰন্তি কস্মা এৰমাহ? ভগৰা কির রঞ্ঞো ৰচীভেদে অকতেযেৰ চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা আগন্ত্ৰা তুণ্হী নিরৰো ঠিতো, কিং নু খো চিন্তেসী’’তি. অথস্স চিত্তং ঞত্ৰা – ‘‘অযং মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং অসক্কোন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৰিলোকেত্ৰা পুত্তং অনুস্সরি, ন খো পনাযং মযি অনালপন্তে কিঞ্চি কথেতুং সক্খিস্সতি, করোমি তেন সদ্ধিং কথাসল্লাপ’’ন্তি. তস্মা রঞ্ঞো ৰচনানন্তরং ‘‘অগমা খো ত্ৰং, মহারাজ, যথাপেম’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – মহারাজ, যথা নাম উন্নমে ৰুট্ঠং উদকং যেন নিন্নং তেন গচ্ছতি, এৰমেৰ ত্ৰং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৰিলোকেত্ৰা যেন পেমং তেন গতোতি.

অথ রঞ্ঞো এতদহোসি – ‘‘অহো অচ্ছরিযা বুদ্ধগুণা, মযা সদিসো ভগৰতো অপরাধকারকো নাম নত্থি, মযা হিস্স অগ্গুপট্ঠাকো ঘাতিতো, দেৰদত্তস্স চ কথং গহেত্ৰা অভিমারা পেসিতা, নাল়াগিরি মুত্তো, মং নিস্সায দেৰদত্তেন সিলা পৰিদ্ধা, এৰং মহাপরাধং নাম মং আলপতো দসবলস্স মুখং নপ্পহোতি; অহো ভগৰা পঞ্চহাকারেহি তাদিলক্খণে সুপ্পতিট্ঠিতো. এৰরূপং নাম সত্থারং পহায বহিদ্ধা ন পরিযেসিস্সামা’’তি সো সোমনস্সজাতো ভগৰন্তং আলপন্তো ‘‘পিযো মে, ভন্তে’’তিআদিমাহ.

১৬২. ভিক্খুসঙ্ঘস্স অঞ্জলিং পণামেত্ৰাতি এৰং কিরস্স অহোসি ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ইতোচিতো চ গন্ত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ৰন্দন্তেন চ ভগৰা পিট্ঠিতো কাতব্বো হোতি, গরুকারোপি চেস ন হোতি. রাজানং ৰন্দিত্ৰা উপরাজানং ৰন্দন্তেনপি হি রঞ্ঞো অগারৰো কতো হোতি. তস্মা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ঠিতট্ঠানেযেৰ ভিক্খুসঙ্ঘস্স অঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. কঞ্চিদেৰ দেসন্তি কঞ্চি ওকাসং.

অথস্স ভগৰা পঞ্হপুচ্ছনে উস্সাহং জনেন্তো আহ – ‘‘পুচ্ছ, মহারাজ, যদাকঙ্খসী’’তি. তস্সত্থো – ‘‘পুচ্ছ যদি আকঙ্খসি, ন মে পঞ্হৰিস্সজ্জনে ভারো অত্থি’’. অথ ৰা ‘‘পুচ্ছ, যং আকঙ্খসি, সব্বং তে ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি, অসাধারণং পচ্চেকবুদ্ধঅগ্গসাৰকমহাসাৰকেহি. তে হি যদাকঙ্খসীতি ন ৰদন্তি, সুত্ৰা ৰেদিস্সামাতি ৰদন্তি. বুদ্ধা পন – ‘‘পুচ্ছ, আৰুসো, যদাকঙ্খসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭), ৰা ‘‘পুচ্ছ, মহারাজ, যদাকঙ্খসী’’তি ৰা,

‘‘পুচ্ছ, ৰাসৰ, মং পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি;

তস্স তস্সেৰ পঞ্হস্স, অহং অন্তং করোমি তে’’তি. (দী. নি. ২.৩৫৬) ৰা;

তেন হি ত্ৰং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৰা পুচ্ছ, যদাকঙ্খসীতি ৰা,

‘‘বাৰরিস্স চ তুয্হং ৰা, সব্বেসং সব্বসংসযং;

কতাৰকাসা পুচ্ছৰ্হো, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছথা’’তি. (সু. নি. ১০৩৬) ৰা;

‘‘পুচ্ছ মং, সভিয, পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি;

তস্স তস্সেৰ পঞ্হস্স, অহং অন্তং করোমি তে’’তি. (সু. নি. ৫১৭) ৰা;

তেসং তেসং যক্খনরিন্দদেৰসমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকানং সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেন্তি. অনচ্ছরিযঞ্চেতং, যং ভগৰা বুদ্ধভূমিং পত্ৰা এতং পৰারণং পৰারেয্য. যো বোধিসত্তভূমিযং পদেসঞাণে ঠিতো –

‘‘কোণ্ডঞ্ঞ, পঞ্হানি ৰিযাকরোহি;

যাচন্তি তং ইসযো সাধুরূপা.

কোণ্ডঞ্ঞ, এসো মনুজেসু ধম্মো;

যং ৰুদ্ধমাগচ্ছতি এস ভারো’’তি. (জা. ২.১৭.৬০);

এৰং সক্কাদীনং অত্থায ইসীহি যাচিতো –

‘‘কতাৰকাসা পুচ্ছন্তু ভোন্তো,

যং কিঞ্চি পঞ্হং মনসাভিপত্থিতং;

অহঞ্হি তং তং ৰো ৰিযাকরিস্সং,

ঞত্ৰা সযং লোকমিমং পরঞ্চা’’তি. (জা. ২.১৭.৬১);

এৰং সরভঙ্গকালে. সম্ভৰজাতকে চ সকলজম্বুদীপং তিক্খত্তুং ৰিচরিত্ৰা পঞ্হানং অন্তকরং অদিস্ৰা সুচিরতেন ব্রাহ্মণেন, পঞ্হং পুট্ঠুং ওকাসে কারিতে জাতিযা সত্তৰস্সিকো রথিকায পংসুং কীল়ন্তো পল্লঙ্কমাভুজিত্ৰা অন্তরৰীথিযং নিসিন্নোৰ –

‘‘তগ্ঘ তে অহমক্খিস্সং, যথাপি কুসলো তথা;

রাজা চ খো তং জানাতি, যদি কাহতি ৰা ন ৰা’’তি. (জা. ১.১৬.১৭২);

সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি.

১৬৩. এৰং ভগৰতা সব্বঞ্ঞুপৰারণায পৰারিতায অত্তমনো রাজা পঞ্হং পুচ্ছন্তো – ‘‘যথা নু খো ইমানি, ভন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ সিপ্পমেৰ সিপ্পাযতনং. পুথুসিপ্পাযতনানীতি বহূনি সিপ্পানি. সেয্যথিদন্তি কতমে পন তে. হত্থারোহাতিআদীহি যে তং তং সিপ্পং নিস্সায জীৰন্তি, তে দস্সেতি. অযঞ্হি অস্সাধিপ্পাযো – ‘‘যথা ইমেসং সিপ্পূপজীৰীনং তং তং সিপ্পং নিস্সায সন্দিট্ঠিকং সিপ্পফলং পঞ্ঞাযতি. সক্কা নু খো এৰং সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি. তস্মা সিপ্পাযতনানি আহরিত্ৰা সিপ্পূপজীৰিনো দস্সেতি.

তত্থ হত্থারোহাতি সব্বেপি হত্থাচরিযহত্থিৰেজ্জহত্থিমেণ্ডাদযো দস্সেতি. অস্সারোহাতি সব্বেপি অস্সাচরিযঅস্সৰেজ্জঅস্সমেণ্ডাদযো. রথিকাতি সব্বেপি রথাচরিযরথযোধরথরক্খাদযো. ধনুগ্গহাতি ধনুআচরিযা ইস্সাসা. চেলকাতি যে যুদ্ধে জযধজং গহেত্ৰা পুরতো গচ্ছন্তি. চলকাতি ইধ রঞ্ঞো ঠানং হোতু, ইধ অসুকমহামত্তস্সাতি এৰং সেনাব্যূহকারকা. পিণ্ডদাযকাতি সাহসিকমহাযোধা. তে কির পরসেনং পৰিসিত্ৰা পরসীসং পিণ্ডমিৰ ছেত্ৰা ছেত্ৰা দযন্তি, উপ্পতিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা নিগ্গচ্ছন্তীতি অত্থো. যে ৰা সঙ্গামমজ্ঝে যোধানং ভত্তপাতিং গহেত্ৰা পরিৰিসন্তি, তেসম্পেতং নামং. উগ্গা রাজপুত্তাতি উগ্গতুগ্গতা সঙ্গামাৰচরা রাজপুত্তা. পক্খন্দিনোতি যে ‘‘কস্স সীসং ৰা আৰুধং ৰা আহরামা’’তি ‘‘ৰত্ৰা অসুকস্সা’’তি ৰুত্তা সঙ্গামং পক্খন্দিত্ৰা তদেৰ আহরন্তি, ইমে পক্খন্দন্তীতি পক্খন্দিনো. মহানাগাতি মহানাগা ৰিয মহানাগা, হত্থিআদীসুপি অভিমুখং আগচ্ছন্তেসু অনিৰত্তিতযোধানমেতং অধিৰচনং. সূরাতি একন্তসূরা, যে সজালিকাপি সচম্মিকাপি সমুদ্দং তরিতুং সক্কোন্তি. চম্মযোধিনোতি যে চম্মকঞ্চুকং ৰা পৰিসিত্ৰা সরপরিত্তাণচম্মং ৰা গহেত্ৰা যুজ্ঝন্তি. দাসিকপুত্তাতি বলৰসিনেহা ঘরদাসযোধা. আল়ারিকাতি পূৰিকা. কপ্পকাতি ন্হাপিকা. ন্হাপকাতি যে ন্হাপেন্তি. সূদাতি ভত্তকারকা. মালাকারাদযো পাকটাযেৰ. গণকাতি অচ্ছিদ্দকপাঠকা. মুদ্দিকাতি হত্থমুদ্দায গণনং নিস্সায জীৰিনো. যানি ৰা পনঞ্ঞানিপীতি অযকারদন্তকারচিত্তকারাদীনি. এৰংগতানীতি এৰং পৰত্তানি. তে দিট্ঠেৰ ধম্মেতি তে হত্থারোহাদযো তানি পুথুসিপ্পাযতনানি দস্সেত্ৰা রাজকুলতো মহাসম্পত্তিং লভমানা সন্দিট্ঠিকমেৰ সিপ্পফলং উপজীৰন্তি. সুখেন্তীতি সুখিতং করোন্তি. পীণেন্তীতি পীণিতং থামবলূপেতং করোন্তি. উদ্ধগ্গিকাদীসু উপরি ফলনিব্বত্তনতো উদ্ধং অগ্গমস্সা অত্থীতি উদ্ধগ্গিকা. সগ্গং অরহতীতি সোৰগ্গিকা. সুখো ৰিপাকো অস্সাতি সুখৰিপাকা. সুট্ঠু অগ্গে রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বআযুৰণ্ণসুখযসআধিপতেয্যসঙ্খাতে দস ধম্মে সংৰত্তেতি নিব্বত্তেতীতি সগ্গসংৰত্তনিকা. তং এৰরূপং দক্খিণং দানং পতিট্ঠপেন্তীতি অত্থো. সামঞ্ঞফলন্তি এত্থ পরমত্থতো মগ্গো সামঞ্ঞং. অরিযফলং সামঞ্ঞফলং. যথাহ – ‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সামঞ্ঞং? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সামঞ্ঞং. কতমানি চ, ভিক্খৰে, সামঞ্ঞফলানি? সোতাপত্তিফলং…পে… অরহত্তফল’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৫). তং এস রাজা ন জানাতি. উপরি আগতং পন দাসকস্সকোপমং সন্ধায পুচ্ছতি.

অথ ভগৰা পঞ্হং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ চিন্তেসি – ‘‘ইমে বহূ অঞ্ঞতিত্থিযসাৰকা রাজামচ্চা ইধাগতা, তে কণ্হপক্খঞ্চ সুক্কপক্খঞ্চ দীপেত্ৰা কথীযমানে অম্হাকং রাজা মহন্তেন উস্সাহেন ইধাগতো, তস্সাগতকালতো পট্ঠায সমণো গোতমো সমণকোলাহলং সমণভণ্ডনমেৰ কথেতীতি উজ্ঝাযিস্সন্তি, ন সক্কচ্চং ধম্মং সোস্সন্তি, রঞ্ঞা পন কথীযমানে উজ্ঝাযিতুং ন সক্খিস্সন্তি, রাজানমেৰ অনুৰত্তিস্সন্তি. ইস্সরানুৰত্তকো হি লোকো. ‘হন্দাহং রঞ্ঞোৰ ভারং করোমী’তি রঞ্ঞো ভারং করোন্তো ‘‘অভিজানাসি নো ত্ৰ’’ন্তিআদিমাহ.

১৬৪. তত্থ অভিজানাসি নো ত্ৰন্তি অভিজানাসি নু ত্ৰং. অযঞ্চ নো-সদ্দো পরতো পুচ্ছিতাতি পদেন যোজেতব্বো. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি – ‘‘মহারাজ, ত্ৰং ইমং পঞ্হং অঞ্ঞে সমণব্রাহ্মণে পুচ্ছিতা নু, অভিজানাসি চ নং পুট্ঠভাৰং, ন তে সম্মুট্ঠ’’ন্তি. সচে তে অগরূতি সচে তুয্হং যথা তে ব্যাকরিংসু, তথা ইধ ভাসিতুং ভারিযং ন হোতি, যদি ন কোচি অফাসুকভাৰো অত্থি, ভাসস্সূতি অত্থো. ন খো মে ভন্তেতি কিং সন্ধাযাহ? পণ্ডিতপতিরূপকানঞ্হি সন্তিকে কথেতুং দুক্খং হোতি, তে পদে পদে অক্খরে অক্খরে দোসমেৰ ৰদন্তি. একন্তপণ্ডিতা পন কথং সুত্ৰা সুকথিতং পসংসন্তি, দুক্কথিতেসু পাল়িপদঅত্থব্যঞ্জনেসু যং যং ৰিরুজ্ঝতি, তং তং উজুকং কত্ৰা দেন্তি. ভগৰতা চ সদিসো একন্তপণ্ডিতো নাম নত্থি. তেনাহ – ‘‘ন খো মে, ভন্তে, গরু; যত্থস্স ভগৰা নিসিন্নো ভগৰন্তরূপো ৰা’’তি.

পূরণকস্সপৰাদৰণ্ণনা

১৬৫. একমিদাহন্তি একং ইধ অহং. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰাতি সম্মোদজনকং সরিতব্বযুত্তকং কথং পরিযোসাপেত্ৰা.

১৬৬. ‘‘করোতো খো, মহারাজ, কারযতো’’তিআদীসু করোতোতি সহত্থা করোন্তস্স. কারযতোতি আণত্তিযা কারেন্তস্স. ছিন্দতোতি পরেসং হত্থাদীনি ছিন্দন্তস্স. পচতোতি পরে দণ্ডেন পীল়েন্তস্স. সোচযতোতি পরস্স ভণ্ডহরণাদীহি সোচযতো. সোচাপযতোতি সোকং সযং করোন্তস্সপি পরেহি কারাপেন্তস্সপি. কিলমতোতি আহারুপচ্ছেদবন্ধনাগারপ্পৰেসনাদীহি সযং কিলমন্তস্সপি পরেহি কিলমাপেন্তস্সপি. ফন্দতো ফন্দাপযতোতি পরং ফন্দন্তং ফন্দনকালে সযম্পি ফন্দতো পরম্পি ফন্দাপযতো. পাণমতিপাতাপযতোতি পাণং হনন্তস্সপি হনাপেন্তস্সপি. এৰং সব্বত্থ করণকারণৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

সন্ধিন্তি ঘরসন্ধিং. নিল্লোপন্তি মহাৰিলোপং. একাগারিকন্তি একমেৰ ঘরং পরিৰারেত্ৰা ৰিলুপ্পনং. পরিপন্থেতি আগতাগতানং অচ্ছিন্দনত্থং মগ্গে তিট্ঠতো. করোতো ন করীযতি পাপন্তি যং কিঞ্চি পাপং করোমীতি সঞ্ঞায করোতোপি পাপং ন করীযতি, নত্থি পাপং. সত্তা পন পাপং করোমাতি এৰংসঞ্ঞিনো হোন্তীতি দীপেতি. খুরপরিযন্তেনাতি খুরনেমিনা, খুরধারসদিসপরিযন্তেন ৰা. একং মংসখলন্তি একং মংসরাসিং. পুঞ্জন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ততোনিদানন্তি একমংসখলকরণনিদানং.

দক্খিণন্তি দক্খিণতীরে মনুস্সা কক্খল়া দারুণা, তে সন্ধায ‘‘হনন্তো’’তিআদিমাহ. উত্তরতীরে সত্তা সদ্ধা হোন্তি পসন্না বুদ্ধমামকা ধম্মমামকা সঙ্ঘমামকা, তে সন্ধায দদন্তোতিআদিমাহ. তত্থ যজন্তোতি মহাযাগং করোন্তো. দমেনাতি ইন্দ্রিযদমেন উপোসথকম্মেন ৰা. সংযমেনাতি সীলসংযমেন. সচ্চৰজ্জেনাতি সচ্চৰচনেন. আগমোতি আগমনং, পৰত্তীতি অত্থো. সব্বথাপি পাপপুঞ্ঞানং কিরিযমেৰ পটিক্খিপতি.

অম্বং পুট্ঠো লবুজং ব্যাকরোতি নাম, যো কীদিসো অম্বো কীদিসানি ৰা অম্বস্স খন্ধপণ্ণপুপ্ফফলানীতি ৰুত্তে এদিসো লবুজো এদিসানি ৰা লবুজস্স খন্ধপণ্ণপুপ্ফফলানীতি ব্যাকরোতি. ৰিজিতেতি আণাপৰত্তিদেসে. অপসাদেতব্বন্তি ৰিহেঠেতব্বং. অনভিনন্দিত্ৰাতি ‘‘সাধু সাধূ’’তি এৰং পসংসং অকত্ৰা. অপ্পটিক্কোসিত্ৰাতি বালদুব্ভাসিতং তযা ভাসিতন্তি এৰং অপ্পটিবাহিত্ৰা. অনুগ্গণ্হন্তোতি সারতো অগ্গণ্হন্তো. অনিক্কুজ্জন্তোতি সারৰসেনেৰ ইদং নিস্সরণং, অযং পরমত্থোতি হদযে অট্ঠপেন্তো. ব্যঞ্জনং পন তেন উগ্গহিতঞ্চেৰ নিক্কুজ্জিতঞ্চ.

মক্খলিগোসালৰাদৰণ্ণনা

১৬৭-১৬৯. মক্খলিৰাদে পচ্চযোতি হেতুৰেৰচনমেৰ, উভযেনাপি ৰিজ্জমানমেৰ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংকিলেসপচ্চযং, কাযসুচরিতাদীনঞ্চ ৰিসুদ্ধিপচ্চযং পটিক্খিপতি. অত্তকারেতি অত্তকারো. যেন অত্তনা কতকম্মেন ইমে সত্তা দেৰত্তম্পি মারত্তম্পি ব্রহ্মত্তম্পি সাৰকবোধিম্পি পচ্চেকবোধিম্পি সব্বঞ্ঞুতম্পি পাপুণন্তি, তম্পি পটিক্খিপতি. দুতিযপদেন যং পরকারং পরস্স ওৰাদানুসাসনিং নিস্সায ঠপেত্ৰা মহাসত্তং অৰসেসো জনো মনুস্সসোভগ্যতং আদিং কত্ৰা যাৰ অরহত্তং পাপুণাতি, তং পরকারং পটিক্খিপতি. এৰমযং বালো জিনচক্কে পহারং দেতি নাম. নত্থি পুরিসকারেতি যেন পুরিসকারেন সত্তা ৰুত্তপ্পকারা সম্পত্তিযো পাপুণন্তি, তম্পি পটিক্খিপতি. নত্থি বলন্তি যম্হি অত্তনো বলে পতিট্ঠিতা সত্তা ৰীরিযং কত্ৰা তা সম্পত্তিযো পাপুণন্তি, তং বলং পটিক্খিপতি. নত্থি ৰীরিযন্তিআদীনি সব্বানি পুরিসকারৰেৰচনানেৰ. ‘‘ইদং নো ৰীরিযেন ইদং পুরিসথামেন, ইদং পুরিসপরক্কমেন পৰত্ত’’ন্তি এৰং পৰত্তৰচনপটিক্খেপকরণৰসেন পনেতানি ৰিসুং আদিযন্তি.

সব্বে সত্তাতি ওট্ঠগোণগদ্রভাদযো অনৰসেসে পরিগ্গণ্হাতি. সব্বে পাণাতি একিন্দ্রিযো পাণো, দ্ৰিন্দ্রিযো পাণোতিআদিৰসেন ৰদতি. সব্বে ভূতাতি অণ্ডকোসৰত্থিকোসেসু ভূতে সন্ধায ৰদতি. সব্বে জীৰাতি সালিযৰগোধুমাদযো সন্ধায ৰদতি. তেসু হি সো ৰিরূহনভাৰেন জীৰসঞ্ঞী. অৰসা অবলা অৰীরিযাতি তেসং অত্তনো ৰসো ৰা বলং ৰা ৰীরিযং ৰা নত্থি. নিযতিসঙ্গতিভাৰপরিণতাতি এত্থ নিযতীতি নিযতা. সঙ্গতীতি ছন্নং অভিজাতীনং তত্থ তত্থ গমনং. ভাৰোতি সভাৰোযেৰ. এৰং নিযতিযা চ সঙ্গতিযা চ ভাৰেন চ পরিণতা নানপ্পকারতং পত্তা. যেন হি যথা ভৰিতব্বং, সো তথেৰ ভৰতি. যেন ন ভৰিতব্বং, সো ন ভৰতীতি দস্সেতি. ছস্ৰেৰাভিজাতীসূতি ছসু এৰ অভিজাতীসু ঠত্ৰা সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৰেদেন্তি. অঞ্ঞা সুখদুক্খভূমি নত্থীতি দস্সেতি.

যোনিপমুখসতসহস্সানীতি পমুখযোনীনং উত্তমযোনীনং চুদ্দসসতসহস্সানি অঞ্ঞানি চ সট্ঠিসতানি অঞ্ঞানি চ ছসতানি. পঞ্চ চ কম্মুনো সতানীতি পঞ্চকম্মসতানি চ. কেৰলং তক্কমত্তকেন নিরত্থকং দিট্ঠিং দীপেতি. পঞ্চ চ কম্মানি তীণি চ কম্মানীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. কেচি পনাহু – ‘‘পঞ্চ চ কম্মানীতি পঞ্চিন্দ্রিযৰসেন ভণতি. তীণীতি কাযকম্মাদিৰসেনা’’তি. কম্মে চ উপড্ঢকম্মে চাতি এত্থ পনস্স কাযকম্মঞ্চ ৰচীকম্মঞ্চ কম্মন্তি লদ্ধি, মনোকম্মং উপড্ঢকম্মন্তি. দ্ৰট্ঠিপটিপদাতি দ্ৰাসট্ঠি পটিপদাতি ৰদতি. দ্ৰট্ঠন্তরকপ্পাতি একস্মিং কপ্পে চতুসট্ঠি অন্তরকপ্পা নাম হোন্তি. অযং পন অঞ্ঞে দ্ৰে অজানন্তো এৰমাহ.

ছল়াভিজাতিযোতি কণ্হাভিজাতি, নীলাভিজাতি, লোহিতাভিজাতি, হলিদ্দাভিজাতি, সুক্কাভিজাতি, পরমসুক্কাভিজাতীতি ইমা ছ অভিজাতিযো ৰদতি. তত্থ ওরব্ভিকা, সাকুণিকা, মাগৰিকা, সূকরিকা, লুদ্দা, মচ্ছঘাতকা চোরা, চোরঘাতকা, বন্ধনাগারিকা, যে ৰা পনঞ্ঞেপি কেচি কুরূরকম্মন্তা, অযং কণ্হাভিজাতীতি (অ. নি. ৬.৫৭) ৰদতি. ভিক্খূ নীলাভিজাতীতি ৰদতি, তে কির চতূসু পচ্চযেসু কণ্টকে পক্খিপিত্ৰা খাদন্তি. ‘‘ভিক্খূ কণ্টকৰুত্তিকা’’তি (অ. নি. ৬.৫৭) অযঞ্হিস্স পাল়িযেৰ. অথ ৰা কণ্টকৰুত্তিকা এৰ নাম একে পব্বজিতাতি ৰদতি. লোহিতাভিজাতি নাম নিগণ্ঠা একসাটকাতি ৰদতি. ইমে কির পুরিমেহি দ্ৰীহি পণ্ডরতরা. গিহী ওদাতৰসনা অচেলকসাৰকা হলিদ্দাভিজাতীতি ৰদতি. এৰং অত্তনো পচ্চযদাযকে নিগণ্ঠেহিপি জেট্ঠকতরে করোতি. আজীৰকা আজীৰকিনিযো সুক্কাভিজাতীতি ৰদতি. তে কির পুরিমেহি চতূহি পণ্ডরতরা. নন্দো, ৰচ্ছো, কিসো, সঙ্কিচ্ছো, মক্খলিগোসালো, পরমসুক্কাভিজাতীতি (অ. নি. ৬.৫৭) ৰদতি. তে কির সব্বেহি পণ্ডরতরা.

অট্ঠ পুরিসভূমিযোতি মন্দভূমি, খিড্ডাভূমি, পদৰীমংসভূমি, উজুগতভূমি, সেক্খভূমি, সমণভূমি, জিনভূমি, পন্নভূমীতি ইমা অট্ঠ পুরিসভূমিযোতি ৰদতি. তত্থ জাতদিৰসতো পট্ঠায সত্তদিৰসে সম্বাধট্ঠানতো নিক্খন্তত্তা সত্তা মন্দা হোন্তি মোমূহা, অযং মন্দভূমীতি ৰদতি. যে পন দুগ্গতিতো আগতা হোন্তি, তে অভিণ্হং রোদন্তি চেৰ ৰিরৰন্তি চ, সুগতিতো আগতা তং অনুস্সরিত্ৰা হসন্তি, অযং খিড্ডাভূমি নাম. মাতাপিতূনং হত্থং ৰা পাদং ৰা মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা গহেত্ৰা ভূমিযং পদনিক্খিপনং পদৰীমংসভূমি নাম. পদসা গন্তুং সমত্থকালে উজুগতভূমি নাম. সিপ্পানি সিক্খিতকালে সেক্খভূমি নাম. ঘরা নিক্খম্ম পব্বজিতকালে সমণভূমি নাম. আচরিযং সেৰিত্ৰা জাননকালে জিনভূমি নাম. ভিক্খু চ পন্নকো জিনো ন কিঞ্চি আহাতি এৰং অলাভিং সমণং পন্নভূমীতি ৰদতি.

একূনপঞ্ঞাস আজীৰকসতেতি একূনপঞ্ঞাসআজীৰকৰুত্তিসতানি. পরিব্বাজকসতেতি পরিব্বাজকপব্বজ্জাসতানি. নাগাৰাসসতেতি নাগমণ্ডলসতানি. ৰীসে ইন্দ্রিযসতেতি ৰীসতিন্দ্রিযসতানি. তিংসে নিরযসতেতি তিংস নিরযসতানি. রজোধাতুযোতি রজওকিরণট্ঠানানি, হত্থপিট্ঠিপাদপিট্ঠাদীনি সন্ধায ৰদতি. সত্ত সঞ্ঞীগব্ভাতি ওট্ঠগোণগদ্রভঅজপসুমিগমহিংসে সন্ধায ৰদতি. সত্ত অসঞ্ঞীগব্ভাতি সালিৰীহিযৰগোধূমকঙ্গুৰরককুদ্রূসকে সন্ধায ৰদতি. নিগণ্ঠিগব্ভাতি গণ্ঠিম্হি জাতগব্ভা, উচ্ছুৰেল়ুনল়াদযো সন্ধায ৰদতি. সত্ত দেৰাতি বহূ দেৰা. সো পন সত্তাতি ৰদতি. মনুস্সাপি অনন্তা, সো সত্তাতি ৰদতি. সত্ত পিসাচাতি পিসাচা মহন্তমহন্তা সত্তাতি ৰদতি. সরাতি মহাসরা, কণ্ণমুণ্ডরথকারঅনোতত্তসীহপ্পপাতছদ্দন্তমন্দাকিনীকুণালদহে গহেত্ৰা ৰদতি.

পৰুটাতি গণ্ঠিকা. পপাতাতি মহাপপাতা. পপাতসতানীতি খুদ্দকপপাতসতানি. সুপিনাতি মহাসুপিনা. সুপিনসতানীতি খুদ্দকসুপিনসতানি. মহাকপ্পিনোতি মহাকপ্পানং. তত্থ একম্হা মহাসরা ৰস্সসতে ৰস্সসতে কুসগ্গেন একং উদকবিন্দুং নীহরিত্ৰা সত্তক্খত্তুং তম্হি সরে নিরুদকে কতে একো মহাকপ্পোতি ৰদতি. এৰরূপানং মহাকপ্পানং চতুরাসীতিসতসহস্সানি খেপেত্ৰা বালে চ পণ্ডিতে চ দুক্খস্সন্তং করোন্তীতি অযমস্স লদ্ধি. পণ্ডিতোপি কির অন্তরা ৰিসুজ্ঝিতুং ন সক্কোতি. বালোপি ততো উদ্ধং ন গচ্ছতি.

সীলেনাতি অচেলকসীলেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা যেন কেনচি. ৰতেনাতি তাদিসেনেৰ ৰতেন. তপেনাতি তপোকম্মেন. অপরিপক্কং পরিপাচেতি নাম, যো ‘‘অহং পণ্ডিতো’’তি অন্তরা ৰিসুজ্ঝতি. পরিপক্কং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তিং করোতি নাম যো ‘‘অহং বালো’’তি ৰুত্তপরিমাণং কালং অতিক্কমিত্ৰা যাতি. হেৰং নত্থীতি এৰং নত্থি. তঞ্হি উভযম্পি ন সক্কা কাতুন্তি দীপেতি. দোণমিতেতি দোণেন মিতং ৰিয. সুখদুক্খেতি সুখদুক্খং. পরিযন্তকতেতি ৰুত্তপরিমাণেন কালেন কতপরিযন্তে. নত্থি হাযনৰড্ঢনেতি নত্থি হাযনৰড্ঢনানি. ন সংসারো পণ্ডিতস্স হাযতি, ন বালস্স ৰড্ঢতীতি অত্থো. উক্কংসাৰকংসেতি উক্কংসাৰকংসা. হাযনৰড্ঢনানমেতং অধিৰচনং.

ইদানি তমত্থং উপমায সাধেন্তো ‘‘সেয্যথাপি নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুত্তগুল়েতি ৰেঠেত্ৰা কতসুত্তগুল়ে. নিব্বেঠিযমানমেৰ পলেতীতি পব্বতে ৰা রুক্খগ্গে ৰা ঠত্ৰা খিত্তং সুত্তপ্পমাণেন নিব্বেঠিযমানমেৰ গচ্ছতি, সুত্তে খীণে তত্থেৰ তিট্ঠতি, ন গচ্ছতি. এৰমেৰ ৰুত্তকালতো উদ্ধং ন গচ্ছতীতি দস্সেতি.

অজিতকেসকম্বলৰাদৰণ্ণনা

১৭০-১৭২. অজিতৰাদে নত্থি দিন্নন্তি দিন্নফলাভাৰং সন্ধায ৰদতি. যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো. হুতন্তি পহেণকসক্কারো অধিপ্পেতো. তম্পি উভযং ফলাভাৰমেৰ সন্ধায পটিক্খিপতি. সুকতদুক্কটানন্তি সুকতদুক্কটানং, কুসলাকুসলানন্তি অত্থো. ফলং ৰিপাকোতি যং ফলন্তি ৰা ৰিপাকোতি ৰা ৰুচ্চতি, তং নত্থীতি ৰদতি. নত্থি অযং লোকোতি পরলোকে ঠিতস্স অযং লোকো নত্থি, নত্থি পরো লোকোতি ইধ লোকে ঠিতস্সাপি পরো লোকো নত্থি, সব্বে তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জন্তীতি দস্সেতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি তেসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং ফলাভাৰৰসেন ৰদতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৰিত্ৰা উপপজ্জনকা সত্তা নাম নত্থীতি ৰদতি.

চাতুমহাভূতিকোতি চতুমহাভূতমযো. পথৰী পথৰিকাযন্তি অজ্ঝত্তিকপথৰীধাতু বাহিরপথৰীধাতুং. অনুপেতীতি অনুযাযতি. অনুপগচ্ছতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অনুগচ্ছতীতিপি অত্থো. উভযেনাপি উপেতি, উপগচ্ছতীতি দস্সেতি. আপাদীসুপি এসেৰ নযো. ইন্দ্রিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানি আকাসং পক্খন্দন্তি. আসন্দিপঞ্চমাতি নিপন্নমঞ্চেন পঞ্চমা, মঞ্চো চেৰ চত্তারো মঞ্চপাদে গহেত্ৰা ঠিতা চত্তারো পুরিসা চাতি অত্থো. যাৰাল়াহনাতি যাৰ সুসানা. পদানীতি ‘অযং এৰং সীলৰা অহোসি, এৰং দুস্সীলো’তিআদিনা নযেন পৰত্তানি গুণাগুণপদানি, সরীরমেৰ ৰা এত্থ পদানীতি অধিপ্পেতং. কাপোতকানীতি কপোতৰণ্ণানি, পারাৰতপক্খৰণ্ণানীতি অত্থো. ভস্সন্তাতি ভস্মন্তা, অযমেৰ ৰা পাল়ি. আহুতিযোতি যং পহেণকসক্কারাদিভেদং দিন্নদানং, সব্বং তং ছারিকাৰসানমেৰ হোতি, ন ততো পরং ফলদাযকং হুত্ৰা গচ্ছতীতি অত্থো. দত্তুপঞ্ঞত্তন্তি দত্তূহি বালমনুস্সেহি পঞ্ঞত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘বালেহি অবুদ্ধীহি পঞ্ঞত্তমিদং দানং, ন পণ্ডিতেহি. বালা দেন্তি, পণ্ডিতা গণ্হন্তী’তি দস্সেতি.

তত্থ পূরণো ‘‘করোতো ন করীযতি পাপ’’ন্তি ৰদন্তো কম্মং পটিবাহতি. অজিতো ‘‘কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতী’’তি ৰদন্তো ৰিপাকং পটিবাহতি. মক্খলি ‘‘নত্থি হেতূ’’তি ৰদন্তো উভযং পটিবাহতি. তত্থ কম্মং পটিবাহন্তেনাপি ৰিপাকো পটিবাহিতো হোতি, ৰিপাকং পটিবাহন্তেনাপি কম্মং পটিবাহিতং হোতি. ইতি সব্বেপেতে অত্থতো উভযপ্পটিবাহকা অহেতুকৰাদা চেৰ অকিরিযৰাদা চ নত্থিকৰাদা চ হোন্তি.

যে ৰা পন তেসং লদ্ধিং গহেত্ৰা রত্তিট্ঠানে দিৰাঠানে নিসিন্না সজ্ঝাযন্তি ৰীমংসন্তি, তেসং ‘‘করোতো ন করীযতি পাপং, নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো, মতো উচ্ছিজ্জতী’’তি তস্মিং আরম্মণে মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, জৰনানি জৰন্তি, পঠমজৰনে সতেকিচ্ছা হোন্তি, তথা দুতিযাদীসু, সত্তমে বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছা অনিৰত্তিনো অরিট্ঠকণ্টকসদিসা. তত্থ কোচি একং দস্সনং ওক্কমতি, কোচি দ্ৰে, কোচি তীণিপি, একস্মিং ওক্কন্তেপি, দ্ৰীসু তীসু ওক্কন্তেসুপি, নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকোৰ হোতি; পত্তো সগ্গমগ্গাৰরণঞ্চেৰ মোক্খমগ্গাৰরণঞ্চ, অভব্বো তস্সত্তভাৰস্স অনন্তরং সগ্গম্পি গন্তুং, পগেৰ মোক্খং. ৰট্টখাণু নামেস সত্তো পথৰিগোপকো, যেভুয্যেন এৰরূপস্স ভৰতো ৰুট্ঠানং নত্থি.

‘‘তস্মা অকল্যাণজনং, আসীৰিসমিৰোরগং;

আরকা পরিৰজ্জেয্য, ভূতিকামো ৰিচক্খণো’’তি.

পকুধকচ্চাযনৰাদৰণ্ণনা

১৭৩-১৭৫. পকুধৰাদে অকটাতি অকতা. অকটৰিধাতি অকতৰিধানা. এৰং করোহীতি কেনচি কারাপিতাপি ন হোন্তীতি অত্থো. অনিম্মিতাতি ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতা. অনিম্মাতাতি অনিম্মাপিতা, কেচি অনিম্মাপেতব্বাতি পদং ৰদন্তি, তং নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং দিস্সতি. ৰঞ্ঝাদিপদত্তযং ৰুত্তত্থমেৰ. ন ইঞ্জন্তীতি এসিকত্থম্ভো ৰিয ঠিতত্তা ন চলন্তি. ন ৰিপরিণমন্তীতি পকতিং ন জহন্তি. ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তীতি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং উপহনন্তি. নালন্তি ন সমত্থা. পথৰিকাযোতিআদীসু পথৰীযেৰ পথৰিকাযো, পথৰিসমূহো ৰা. তত্থাতি তেসু জীৰসত্তমেসু কাযেসু. সত্তন্নং ত্ৰেৰ কাযানন্তি যথা মুগ্গরাসিআদীসু পহতং সত্থং মুগ্গাদীনং অন্তরেন পৰিসতি, এৰং সত্তন্নং কাযানং অন্তরেন ছিদ্দেন ৰিৰরেন সত্থং পৰিসতি. তত্থ অহং ইমং জীৰিতা ৰোরোপেমীতি কেৰলং সঞ্ঞামত্তমেৰ হোতীতি দস্সেতি.

নিগণ্ঠনাটপুত্তৰাদৰণ্ণনা

১৭৬-১৭৮. নাটপুত্তৰাদে চাতুযামসংৰরসংৰুতোতি চতুকোট্ঠাসেন সংৰরেন সংৰুতো. সব্বৰারিৰারিতো চাতি ৰারিতসব্বউদকো পটিক্খিত্তসব্বসীতোদকোতি অত্থো. সো কির সীতোদকে সত্তসঞ্ঞী হোতি, তস্মা ন তং ৰল়ঞ্জেতি. সব্বৰারিযুত্তোতি সব্বেন পাপৰারণেন যুত্তো. সব্বৰারিধুতোতি সব্বেন পাপৰারণেন ধুতপাপো. সব্বৰারিফুটোতি সব্বেন পাপৰারণেন ফুট্ঠো. গতত্তোতি কোটিপ্পত্তচিত্তো. যতত্তোতি সংযতচিত্তো. ঠিতত্তোতি সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো. এতস্স ৰাদে কিঞ্চি সাসনানুলোমম্পি অত্থি, অসুদ্ধলদ্ধিতায পন সব্বা দিট্ঠিযেৰ জাতা.

সঞ্চযবেলট্ঠপুত্তৰাদৰণ্ণনা

১৭৯-১৮১. সঞ্চযৰাদো অমরাৰিক্খেপে ৰুত্তনযো এৰ.

পঠমসন্দিট্ঠিকসামঞ্ঞফলৰণ্ণনা

১৮২. সোহং, ভন্তেতি সো অহং ভন্তে, ৰালুকং পীল়েত্ৰা তেলং অলভমানো ৰিয তিত্থিযৰাদেসু সারং অলভন্তো ভগৰন্তং পুচ্ছামীতি অত্থো.

১৮৩. যথা তে খমেয্যাতি যথা তে রুচ্চেয্য. দাসোতি অন্তোজাতধনক্কীতকরমরানীতসামংদাসব্যোপগতানং অঞ্ঞতরো. কম্মকারোতি অনলসো কম্মকরণসীলোযেৰ. দূরতো দিস্ৰা পঠমমেৰ উট্ঠহতীতি পুব্বুট্ঠাযী. এৰং উট্ঠিতো সামিনো আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা পাদধোৰনাদিকত্তব্বকিচ্চং কত্ৰা পচ্ছা নিপততি নিসীদতীতি পচ্ছানিপাতী. সামিকম্হি ৰা সযনতো অৰুট্ঠিতে পুব্বেযেৰ ৰুট্ঠাতীতি পুব্বুট্ঠাযী. পচ্চূসকালতো পট্ঠায যাৰ সামিনো রত্তিং নিদ্দোক্কমনং, তাৰ সব্বকিচ্চানি কত্ৰা পচ্ছা নিপততি, সেয্যং কপ্পেতীতি পচ্ছানিপাতী. কিং করোমি, কিং করোমীতি এৰং কিংকারমেৰ পটিসুণন্তো ৰিচরতীতি কিং কারপটিস্সাৰী. মনাপমেৰ কিরিযং করোতীতি মনাপচারী. পিযমেৰ ৰদতীতি পিযৰাদী. সামিনো তুট্ঠপহট্ঠং মুখং উল্লোকযমানো ৰিচরতীতি মুখুল্লোককো.

দেৰো মঞ্ঞেতি দেৰো ৰিয. সো ৰতস্সাহং পুঞ্ঞানি করেয্যন্তি সো ৰত অহং এৰরূপো অস্সং, যদি পুঞ্ঞানি করেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সো ৰতস্স’স্স’’ন্তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. যংনূনাহন্তি সচে দানং দস্সামি, যং রাজা একদিৰসং দেতি, ততো সতভাগম্পি যাৰজীৰং ন সক্খিস্সামি দাতুন্তি পব্বজ্জাযং উস্সাহং কত্ৰা এৰং চিন্তনভাৰং দস্সেতি.

কাযেন সংৰুতোতি কাযেন পিহিতো হুত্ৰা অকুসলস্স পৰেসনদ্ৰারং থকেত্ৰাতি অত্থো. এসেৰ নযো সেসপদদ্ৰযেপি. ঘাসচ্ছাদনপরমতাযাতি ঘাসচ্ছাদনেন পরমতায উত্তমতায, এতদত্থম্পি অনেসনং পহায অগ্গসল্লেখেন সন্তুট্ঠোতি অত্থো. অভিরতো পৰিৰেকেতি ‘‘কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং, চিত্তৰিৰেকো চ নেক্খম্মাভিরতানং, পরমৰোদানপ্পত্তানং উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতান’’ন্তি এৰং ৰুত্তে তিৰিধেপি ৰিৰেকে রতো; গণসঙ্গণিকং পহায কাযেন একো ৰিহরতি, চিত্তকিলেসসঙ্গণিকং পহায অট্ঠসমাপত্তিৰসেন একো ৰিহরতি, ফলসমাপত্তিং ৰা নিরোধসমাপত্তিং ৰা পৰিসিত্ৰা নিব্বানং পত্ৰা ৰিহরতীতি অত্থো. যগ্ঘেতি চোদনত্থে নিপাতো.

১৮৪. আসনেনপি নিমন্তেয্যামাতি নিসিন্নাসনং পপ্ফোটেত্ৰা ইধ নিসীদথাতি ৰদেয্যাম. অভিনিমন্তেয্যামপি নন্তি অভিহরিত্ৰাপি নং নিমন্তেয্যাম. তত্থ দুৰিধো অভিহারো – ৰাচায চেৰ কাযেন চ. তুম্হাকং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে অম্হাকং চীৰরাদীহি ৰদেয্যাথ যেনত্থোতি ৰদন্তো হি ৰাচায অভিহরিত্ৰা নিমন্তেতি নাম. চীৰরাদিৰেকল্লং সল্লক্খেত্ৰা ইদং গণ্হাথাতি তানি দেন্তো পন কাযেন অভিহরিত্ৰা নিমন্তেতি নাম. তদুভযম্পি সন্ধায অভিনিমন্তেয্যামপি নন্তি আহ. এত্থ চ গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারোতি যং কিঞ্চি গিলানস্স সপ্পাযং ওসধং. ৰচনত্থো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তো. রক্খাৰরণগুত্তিন্তি রক্খাসঙ্খাতঞ্চেৰ আৰরণসঙ্খাতঞ্চ গুত্তিং. সা পনেসা ন আৰুধহত্থে পুরিসে ঠপেন্তেন ধম্মিকা নাম সংৰিদহিতা হোতি. যথা পন অৰেলায কট্ঠহারিকপণ্ণহারিকাদযো ৰিহারং ন পৰিসন্তি, মিগলুদ্দকাদযো ৰিহারসীমায মিগে ৰা মচ্ছে ৰা ন গণ্হন্তি, এৰং সংৰিদহন্তেন ধম্মিকা নাম রক্খা সংৰিহিতা হোতি, তং সন্ধাযাহ – ‘‘ধম্মিক’’ন্তি.

১৮৫. যদি এৰং সন্তেতি যদি তৰ দাসো তুয্হং সন্তিকা অভিৰাদনাদীনি লভেয্য. এৰং সন্তে. অদ্ধাতি একংসৰচনমেতং. পঠমন্তি ভণন্তো অঞ্ঞস্সাপি অত্থিতং দীপেতি. তেনেৰ চ রাজা সক্কা পন, ভন্তে, অঞ্ঞম্পীতিআদিমাহ.

দুতিযসন্দিট্ঠিকসামঞ্ঞফলৰণ্ণনা

১৮৬-১৮৮. কসতীতি কস্সকো. গেহস্স পতি, একগেহমত্তে জেট্ঠকোতি গহপতিকো. বলিসঙ্খাতং করং করোতীতি করকারকো. ধঞ্ঞরাসিং ধনরাসিঞ্চ ৰড্ঢেতীতি রাসিৰড্ঢকো.

অপ্পং ৰাতি পরিত্তকং ৰা অন্তমসো তণ্ডুলনাল়িমত্তকম্পি. ভোগক্খন্ধন্তি ভোগরাসিং. মহন্তং ৰাতি ৰিপুলং ৰা. যথা হি মহন্তং পহায পব্বজিতুং দুক্করং, এৰং অপ্পম্পীতি দস্সনত্থং উভযমাহ. দাসৰারে পন যস্মা দাসো অত্তনোপি অনিস্সরো, পগেৰ ভোগানং. যঞ্হি তস্স ধনং, তং সামিকানঞ্ঞেৰ হোতি, তস্মা ভোগগ্গহণং ন কতং. ঞাতিযেৰ ঞাতিপরিৰট্টো.

পণীততরসামঞ্ঞফলৰণ্ণনা

১৮৯. সক্কা পন, ভন্তে, অঞ্ঞম্পি দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইধ এৰমেৰাতি ন ৰুত্তং. তং কস্মাতি চে, এৰমেৰাতি হি ৰুচ্চমানে পহোতি ভগৰা সকলম্পি রত্তিন্দিৰং ততো ৰা ভিয্যোপি এৰরূপাহি উপমাহি সামঞ্ঞফলং দীপেতুং. তত্থ কিঞ্চাপি এতস্স ভগৰতো ৰচনসৰনে পরিযন্তং নাম নত্থি, তথাপি অত্থো তাদিসোযেৰ ভৰিস্সতীতি চিন্তেত্ৰা উপরি ৰিসেসং পুচ্ছন্তো এৰমেৰাতি অৰত্ৰা – ‘‘অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চা’’তি আহ. তত্থ অভিক্কন্ততরন্তি অভিমনাপতরং অতিসেট্ঠতরন্তি অত্থো. পণীততরন্তি উত্তমতরং. তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. সৰনে উয্যোজেন্তো হি নং এৰমাহ. সুণোহীতি অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ সামঞ্ঞফলং সুণাতি.

সাধুকং মনসিকরোহীতি এত্থ পন সাধুকং সাধূতি একত্থমেতং. অযঞ্হি সাধু-সদ্দো আযাচনসম্পটিচ্ছনসম্পহংসনসুন্দর দল়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সঙ্খিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৯৫) হি আযাচনে দিস্সতি. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.

‘‘সাধু ধম্মরুচি রাজা, সাধু পঞ্ঞাণৰা নরো;

সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্সাকরণং সুখ’’ন্তি. (জা. ২.১৭.১০১);

আদীসু সুন্দরে. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, সুণোহি সাধুকং মনসি করোহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৯২) সাধুকসদ্দোযেৰ দল়্হীকম্মে, আণত্তিযন্তিপি ৰুচ্চতি. ইধাপি অস্স এত্থেৰ দল়্হীকম্মে চ আণত্তিযঞ্চ ৰেদিতব্বো. সুন্দরেপি ৰট্টতি. দল়্হীকম্মত্থেন হি দল়্হমিমং ধম্মং সুণাহি, সুগ্গহিতং গণ্হন্তো. আণত্তিঅত্থেন মম আণত্তিযা সুণাহি, সুন্দরত্থেন সুন্দরমিমং ভদ্দকং ধম্মং সুণাহীতি এৰং দীপিতং হোতি.

মনসি করোহীতি আৰজ্জ, সমন্নাহরাতি অত্থো, অৰিক্খিত্তচিত্তো হুত্ৰা নিসামেহি, চিত্তে করোহীতি অধিপ্পাযো. অপি চেত্থ সুণোহীতি সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণমেতং. সাধুকং মনসি করোহীতি মনসিকারে দল়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং. পুরিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং, পচ্ছিমং অত্থৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং. পুরিমেন চ ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধারণূপপরিক্খাদীসু. পুরিমেন চ সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৰনীযোতি দীপেতি. পচ্ছিমেন সত্থো, তস্মা সাধুকং মনসি কাতব্বোতি. সাধুকপদং ৰা উভযপদেহি যোজেত্ৰা যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীরো চেৰ দেসনাগম্ভীরো চ, তস্মা সুণাহি সাধুকং, যস্মা অত্থগম্ভীরো চ পটিৰেধগম্ভীরো চ, তস্মা সাধুকং মনসি করোহীতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ভাসিস্সামীতি সক্কা মহারাজাতি এৰং পটিঞ্ঞাতং সামঞ্ঞফলদেসনং ৰিত্থারতো ভাসিস্সামি. ‘‘দেসেস্সামী’’তি হি সঙ্খিত্তদীপনং হোতি. ভাসিস্সামীতি ৰিত্থারদীপনং. তেনাহ ৰঙ্গীসত্থেরো –

‘‘সঙ্খিত্তেনপি দেসেতি, ৰিত্থারেনপি ভাসতি;

সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসো, পটিভানং উদীরযী’’তি. (সং. নি. ১.২১৪);

এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতো হুত্ৰা – ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো রাজা মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি ভগৰতো ৰচনং সম্পটিচ্ছি, পটিগ্গহেসীতি ৰুত্তং হোতি.

১৯০. অথস্স ভগৰা এতদৰোচ, এতং অৰোচ, ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘ইধ মহারাজা’’তিআদিং সকলং সুত্তং অৰোচাতি অত্থো. তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো, স্ৰাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি. কত্থচি সাসনং যথাহ – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, পঠমো সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –

‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো;

পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);

কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰ. যথাহ ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. মহারাজাতি যথা পটিঞ্ঞাতং দেসনং দেসেতুং পুন মহারাজাতি আলপতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘মহারাজ ইমস্মিং লোকে তথাগতো উপ্পজ্জতি অরহং…পে… বুদ্ধো ভগৰা’’তি. তত্থ তথাগতসদ্দো ব্রহ্মজালে ৰুত্তো. অরহন্তিআদযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতা. লোকে উপ্পজ্জতীতি এত্থ পন লোকোতি – ওকাসলোকো সত্তলোকো সঙ্খারলোকোতি তিৰিধো. ইধ পন সত্তলোকো অধিপ্পেতো. সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চ তথাগতো ন দেৰলোকে, ন ব্রহ্মলোকে, মনুস্সলোকেৰ উপ্পজ্জতি. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে, ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে. তত্রাপি ন সব্বট্ঠানেসু, ‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো তস্সাপরেন মহাসালো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা ওরতো মজ্ঝে, পুরত্থিমদক্খিণায দিসায সলল়ৰতী নাম নদী. ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে, দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে, পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্রাহ্মণগামো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে, উত্তরায দিসায উসিরদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা ওরতো মজ্ঝে’’তি এৰং পরিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে, ৰিত্থারতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে, পরিক্খেপতো নৰযোজনসতে মজ্ঝিমপদেসে উপ্পজ্জতি. ন কেৰলঞ্চ তথাগতো, পচ্চেকবুদ্ধা, অগ্গসাৰকা, অসীতিমহাথেরা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, চক্কৰত্তী রাজা অঞ্ঞে চ সারপ্পত্তা ব্রাহ্মণগহপতিকা এত্থেৰুপ্পজ্জন্তি.

তত্থ তথাগতো সুজাতায দিন্নমধুপাযাসভোজনতো যাৰ অরহত্তমগ্গো, তাৰ উপ্পজ্জতি নাম, অরহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. মহাভিনিক্খমনতো ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গো. তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গো. দীপঙ্করপাদমূলতো ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গো, তাৰ উপ্পজ্জতি নাম, অরহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. ইধ সব্বপঠমং উপ্পন্নভাৰং সন্ধায উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং. তথাগতো লোকে উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

সো ইমং লোকন্তি সো ভগৰা ইমং লোকং. ইদানি ৰত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৰকন্তি সহ দেৰেহি সদেৰকং. এৰং সহ মারেন সমারকং, সহ ব্রহ্মুনা সব্রহ্মকং, সহ সমণব্রাহ্মণেহি সস্সমণব্রাহ্মণিং. পজাতত্তা পজা, তং পজং. সহ দেৰমনুস্সেহি সদেৰমনুস্সং. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চ কামাৰচরদেৰগ্গহণং ৰেদিতব্বং. সমারক – ৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং. সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং. সস্সমণব্রাহ্মণীৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং, সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ. পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং. সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকেন সদ্ধিং সত্তলোকো. দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকোৰ গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

অপরো নযো, সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরদেৰলোকো গহিতো. সমারকগ্গহণেন ছ কামাৰচরদেৰলোকো. সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপী ব্রহ্মলোকো. সস্সমণব্রাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপরিসৰসেন সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো, অৰসেসসব্বসত্তলোকো ৰা.

অপি চেত্থ সদেৰকৰচনেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো সব্বস্স লোকস্স সচ্ছিকতভাৰমাহ. ততো যেসং অহোসি – ‘‘মারো মহানুভাৰো ছ কামাৰচরিস্সরো ৰসৰত্তী, কিং সোপি এতেন সচ্ছিকতো’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো ‘‘সমারক’’ন্তি আহ. যেসং পন অহোসি – ‘‘ব্রহ্মা মহানুভাৰো একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৰাল়সহস্সে আলোকং ফরতি, দ্ৰীহি …পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি. অনুত্তরঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদেতি, কিং সোপি সচ্ছিকতো’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সব্রহ্মকন্তি আহ. ততো যে চিন্তেসুং – ‘‘পুথূ সমণব্রাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা, কিং তেপি সচ্ছিকতা’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সস্সমণব্রাহ্মণিং পজন্তি আহ. এৰং উক্কট্ঠুক্কট্ঠানং সচ্ছিকতভাৰং পকাসেত্ৰা অথ সম্মুতিদেৰে অৰসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সেসসত্তলোকস্স সচ্ছিকতভাৰং পকাসেন্তো সদেৰমনুস্সন্তি আহ. অযমেত্থ ভাৰানুক্কমো.

পোরাণা পনাহু সদেৰকন্তি দেৰেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং. সমারকন্তি মারেন সদ্ধিং অৰসেসলোকং. সব্রহ্মকন্তি ব্রহ্মেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং. এৰং সব্বেপি তিভৰূপগে সত্তে তীহাকারেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৰা পুন দ্ৰীহি পদেহি পরিযাদিযন্তো সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সন্তি আহ. এৰং পঞ্চহিপি পদেহি তেন তেনাকারেন তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নন্তি.

সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতীতি এত্থ পন সযন্তি সামং অপরনেয্যো হুত্ৰা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৰাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা, এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো হোতি. পৰেদেতীতি বোধেতি ৰিঞ্ঞাপেতি পকাসেতি.

সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পরিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৰা সত্তেসু কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৰাপি অনুত্তরং ৰিৰেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতি. আদিম্হিপি, কল্যাণং ভদ্দকং অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা দেসেতি, মজ্ঝেপি, পরিযোসানেপি, কল্যাণং ভদ্দকং অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা দেসেতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানং, অত্থি সাসনস্স. দেসনায তাৰ চতুপ্পদিকাযপি গাথায পঠমপাদো আদি নাম, ততো দ্ৰে মজ্ঝং নাম, অন্তে একো পরিযোসানং নাম. একানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স নিদানং আদি, ইদমৰোচাতি পরিযোসানং, উভিন্নমন্তরা মজ্ঝং. অনেকানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স পঠমানুসন্ধি আদি, অন্তে অনুসন্ধি পরিযোসানং, মজ্ঝে একো ৰা দ্ৰে ৰা বহূ ৰা মজ্ঝমেৰ.

সাসনস্স পন সীলসমাধিৰিপস্সনা আদি নাম. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯). ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৰং ৰুত্তো পন অরিযমগ্গো মজ্ঝং নাম. ফলঞ্চেৰ নিব্বানঞ্চ পরিযোসানং নাম. ‘‘এতদত্থমিদং, ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মচরিযং, এতং সারং, এতং পরিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৩২৪) হি এত্থ ফলং পরিযোসানন্তি ৰুত্তং. ‘‘নিব্বানোগধং হি, আৰুসো ৰিসাখ, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি, নিব্বানপরাযনং নিব্বানপরিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৬) এত্থ নিব্বানং পরিযোসানন্তি ৰুত্তং. ইধ দেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানং অধিপ্পেতং. ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো আদিম্হি সীলং দস্সেত্ৰা মজ্ঝে মগ্গং পরিযোসানে নিব্বানং দস্সেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি. তস্মা অঞ্ঞোপি ধম্মকথিকো ধম্মং কথেন্তো –

‘‘আদিম্হি সীলং দস্সেয্য, মজ্ঝে মগ্গং ৰিভাৰযে;

পরিযোসানম্হি নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি.