৩. অম্বট্ঠসুত্তৰণ্ণনা

অদ্ধানগমনৰণ্ণনা

২৫৪. এৰং মে সুতং…পে… কোসলেসূতি অম্বট্ঠসুত্তং. তত্রাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা. কোসলেসূতি কোসলা নাম জানপদিনো রাজকুমারা. তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রূল়্হীসদ্দেন কোসলাতি ৰুচ্চতি, তস্মিং কোসলেসু জনপদে. পোরাণা পনাহু – যস্মা পুব্বে মহাপনাদং রাজকুমারং নানানাটকাদীনি দিস্ৰা সিতমত্তম্পি অকরোন্তং সুত্ৰা রাজা আহ – ‘‘যো মম পুত্তং হসাপেতি, সব্বালঙ্কারেন নং অলঙ্করোমী’’তি. ততো নঙ্গলানিপি ছড্ডেত্ৰা মহাজনকাযে সন্নিপতিতে মনুস্সা সাতিরেকানি সত্তৰস্সানি নানাকীল়াযো দস্সেত্ৰাপি তং হসাপেতুং নাসক্খিংসু, ততো সক্কো দেৰরাজা নাটকং পেসেসি, সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৰা হসাপেসি. অথ তে মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ৰসনোকাসাভিমুখা পক্কমিংসু. তে পটিপথে মিত্তসুহজ্জাদযো দিস্ৰা পটিসন্থারং করোন্তা – ‘‘কচ্চি ভো কুসলং, কচ্চি ভো কুসল’’ন্তি আহংসু. তস্মা তং ‘‘কুসল’’ন্তি ৰচনং উপাদায সো পদেসো কোসলাতি ৰুচ্চতীতি.

চারিকং চরমানোতি অদ্ধানগমনং গচ্ছন্তো. চারিকা চ নামেসা ভগৰতো দুৰিধা হোতি – তুরিতচারিকা চ, অতুরিতচারিকা চ. তত্থ দূরেপি বোধনেয্যপুগ্গলং দিস্ৰা তস্স বোধনত্থায সহসা গমনং তুরিতচারিকা নাম, সা মহাকস্সপস্স পচ্চুগ্গমনাদীসু দট্ঠব্বা. ভগৰা হি মহাকস্সপত্থেরং পচ্চুগ্গচ্ছন্তো মুহুত্তেন তিগাৰুতং মগ্গং অগমাসি. আল়ৰকস্সত্থায তিংসযোজনং, তথা অঙ্গুলিমালস্স. পক্কুসাতিস্স পন পঞ্চচত্তালীসযোজনং. মহাকপ্পিনস্স ৰীসযোজনসতং. ধনিযস্সত্থায সত্তযোজনসতানি অগমাসি. ধম্মসেনাপতিনো সদ্ধিৰিহারিকস্স ৰনৰাসীতিস্সসামণেরস্স তিগাৰুতাধিকং ৰীসযোজনসতং.

একদিৰসং কির থেরো – ‘‘তিস্সসামণেরস্স সন্তিকং, ভন্তে, গচ্ছামী’’তি আহ. ভগৰা – ‘‘অহম্পি গমিস্সামী’’তি ৰত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আনন্দ, ৰীসতিসহস্সানং ছল়ভিঞ্ঞানং আরোচেহি, ভগৰা কির ৰনৰাসিস্স তিস্সসামণেরস্স সন্তিকং গমিস্সতী’’তি. ততো দুতিযদিৰসে ৰীসতিসহস্সখীণাসৰপরিৰারো আকাসে উপ্পতিত্ৰা ৰীসতিযোজনসতমত্থকে তস্স গোচরগামদ্ৰারে ওতরিত্ৰা চীৰরং পারুপি. তং কম্মন্তং গচ্ছমানা মনুস্সা দিস্ৰা – ‘‘সত্থা নো আগতো, মা কম্মন্তং অগমিত্থা’’তি ৰত্ৰা আসনানি পঞ্ঞপেত্ৰা যাগুং দত্ৰা পাতরাসভত্তং করোন্তা – ‘‘কুহিং, ভন্তে, ভগৰা গচ্ছতী’’তি দহরভিক্খূ পুচ্ছিংসু. উপাসকা ন ভগৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছতি, ইধেৰ তিস্সসামণেরস্স দস্সনত্থাযাগতোতি. তে – ‘‘অম্হাকং কুলূপকস্স কির থেরস্স দস্সনত্থায সত্থা আগতো, নো ৰত নো থেরো ওরমত্তকো’’তি সোমনস্সজাতা অহেসুং.

অথ খো ভগৰতো ভত্তকিচ্চপরিযোসানে সামণেরো গামে পিণ্ডায চরিত্ৰা – ‘‘উপাসকা, মহাভিক্খুসঙ্ঘো’’তি পুচ্ছি. অথস্স তে ‘‘সত্থা, ভন্তে, আগতো’’তি আরোচেসুং. সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পিণ্ডপাতেন আপুচ্ছি. সত্থা তস্স পত্তং হত্থেন গহেত্ৰা – ‘‘অলং, তিস্স, নিট্ঠিতং ভত্তকিচ্চ’’ন্তি আহ. ততো উপজ্ঝাযং আপুচ্ছিত্ৰা অত্তনো পত্তাসনে নিসীদিত্ৰা ভত্তকিচ্চমকাসি. অথস্স ভত্তকিচ্চপরিযোসানে সত্থা মঙ্গলং ৰত্ৰা নিক্খমিত্ৰা গামদ্ৰারে ঠত্ৰা – ‘‘কতরো তে, তিস্স, ৰসনট্ঠানং গতমগ্গো’’তি আহ. অযং ভগৰাতি. মগ্গং দেসযমানো পুরতো যাহি তিস্সাতি. ভগৰা কির সদেৰকস্স লোকস্স মগ্গদেসকোপি সমানো সকলে তিগাৰুতে মগ্গে ‘সামণেরং দট্ঠুং লচ্ছামী’তি তং মগ্গদেসকং অকাসি.

সো অত্তনো ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা ভগৰতো ৰত্তমকাসি. অথ নং ভগৰা – ‘‘কতরো তে, তিস্স, চঙ্কমো’’তি পুচ্ছিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা সামণেরস্স নিসীদনপাসাণে নিসীদিত্ৰা – ‘‘তিস্স, ইমস্মিং ঠানে সুখং ৰসী’’তি পুচ্ছি. সো আহ – ‘‘আম, ভন্তে, ইমস্মিং ঠানে ৰসন্তস্স সীহব্যগ্ঘহত্থিমিগমোরাদীনং সদ্দং সুণতো অরঞ্ঞসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, তায সুখং ৰসামী’’তি. অথ নং ভগৰা – ‘‘তিস্স, ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেহি, বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’’তি ৰত্ৰা সন্নিপতিতে ভিক্খুসঙ্ঘে উপসম্পাদেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ অগমাসীতি. অযং তুরিতচারিকা নাম. যং পন গামনিগমপটিপাটিযা দেৰসিকং যোজনদ্ৰিযোজনৰসেন পিণ্ডপাতচরিযাদীহি লোকং অনুগ্গণ্হন্তস্স গমনং, অযং অতুরিতচারিকা নাম.

ইমং পন চারিকং চরন্তো ভগৰা মহামণ্ডলং, মজ্ঝিমমণ্ডলং, অন্তোমণ্ডলন্তি ইমেসং তিণ্ণং মণ্ডলানং অঞ্ঞতরস্মিং চরতি. তত্থ মহামণ্ডলং নৰযোজনসতিকং, মজ্ঝিমমণ্ডলং ছযোজনসতিকং, অন্তোমণ্ডলং তিযোজনসতিকং. যদা মহামণ্ডলে চারিকং চরিতুকামো হোতি, মহাপৰারণায পৰারেত্ৰা পাটিপদদিৰসে মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো নিক্খমতি. সমন্তা যোজনসতং এককোলাহলং হোতি. পুরিমং পুরিমং আগতা নিমন্তেতুং লভন্তি. ইতরেসু দ্ৰীসু মণ্ডলেসু সক্কারো মহামণ্ডলে ওসরতি. তত্থ ভগৰা তেসু তেসু গামনিগমেসু একাহং দ্ৰীহং ৰসন্তো মহাজনং আমিসপ্পটিগ্গহেন অনুগ্গণ্হন্তো ধম্মদানেন চস্স ৰিৰট্টসন্নিস্সিতং কুসলং ৰড্ঢেন্তো নৰহি মাসেহি চারিকং পরিযোসাপেতি. সচে পন অন্তোৰস্সে ভিক্খূনং সমথৰিপস্সনা তরুণা হোন্তি, মহাপৰারণায অপৰারেত্ৰা পৰারণাসঙ্গহং দত্ৰা কত্তিকপুণ্ণমাযং পৰারেত্ৰা মিগসিরস্স পঠমপাটিপদদিৰসে মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো নিক্খমিত্ৰা মজ্ঝিমমণ্ডলে ওসরতি. অঞ্ঞেনপি কারণেন মজ্ঝিমমণ্ডলে চারিকং চরিতুকামো চতুমাসং ৰসিত্ৰাৰ নিক্খমতি. ৰুত্তনযেনেৰ ইতরেসু দ্ৰীসু মণ্ডলেসু সক্কারো মজ্ঝিমমণ্ডলে ওসরতি. ভগৰা পুরিমনযেনেৰ লোকং অনুগ্গণ্হন্তো অট্ঠহি মাসেহি চারিকং পরিযোসাপেতি. সচে পন চতুমাসং ৰুত্থৰস্সস্সাপি ভগৰতো ৰেনেয্যসত্তা অপরিপক্কিন্দ্রিযা হোন্তি, তেসং ইন্দ্রিযপরিপাকং আগমযমানো অপরম্পি একমাসং ৰা দ্ৰিতিচতুমাসং ৰা তত্থেৰ ৰসিত্ৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো নিক্খমতি. ৰুত্তনযেনেৰ ইতরেসু দ্ৰীসু মণ্ডলেসু সক্কারো অন্তোমণ্ডলে ওসরতি. ভগৰা পুরিমনযেনেৰ লোকং অনুগ্গণ্হন্তো সত্তহি ৰা ছহি ৰা পঞ্চহি ৰা চতূহি ৰা মাসেহি চারিকং পরিযোসাপেতি. ইতি ইমেসু তীসু মণ্ডলেসু যত্থ কত্থচি চারিকং চরন্তো ন চীৰরাদিহেতু চরতি. অথ খো যে দুগ্গতবালজিণ্ণব্যাধিতা, তে কদা তথাগতং আগন্ত্ৰা পস্সিস্সন্তি. মযি পন চারিকং চরন্তে মহাজনো তথাগতস্স দস্সনং লভিস্সতি. তত্থ কেচি চিত্তানি পসাদেস্সন্তি, কেচি মালাদীহি পূজেস্সন্তি, কেচি কটচ্ছুভিক্খং দস্সন্তি, কেচি মিচ্ছাদস্সনং পহায সম্মাদিট্ঠিকা ভৰিস্সন্তি. তং নেসং ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযাতি. এৰং লোকানুকম্পকায চারিকং চরতি.

অপি চ চতূহি কারণেহি বুদ্ধা ভগৰন্তো চারিকং চরন্তি, জঙ্ঘৰিহারৰসেন সরীরফাসুকত্থায, অত্থুপ্পত্তিকালাভিকঙ্খনত্থায, ভিক্খূনং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনত্থায, তত্থ তত্থ পরিপাকগতিন্দ্রিযে বোধনেয্যসত্তে বোধনত্থাযাতি. অপরেহিপি চতূহি কারণেহি বুদ্ধা ভগৰন্তো চারিকং চরন্তি বুদ্ধং সরণং গচ্ছিস্সন্তীতি ৰা, ধম্মং, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছিস্সন্তীতি ৰা, মহতা ধম্মৰস্সেন চতস্সো পরিসা সন্তপ্পেস্সামীতি ৰা. অপরেহিপি পঞ্চহি কারণেহি বুদ্ধা ভগৰন্তো চারিকং চরন্তি পাণাতিপাতা ৰিরমিস্সন্তীতি ৰা, অদিন্নাদানা, কামেসুমিচ্ছাচারা, মুসাৰাদা, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা ৰিরমিস্সন্তীতি ৰা. অপরেহিপি অট্ঠহি কারণেহি বুদ্ধা ভগৰন্তো চারিকং চরন্তি – পঠমং ঝানং পটিলভিস্সন্তীতি ৰা, দুতিযং ঝানং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পটিলভিস্সন্তীতি ৰা. অপরেহিপি অট্ঠহি কারণেহি বুদ্ধা ভগৰন্তো চারিকং চরন্তি – সোতাপত্তিমগ্গং অধিগমিস্সন্তীতি ৰা, সোতাপত্তিফলং…পে… অরহত্তফলং সচ্ছিকরিস্সন্তীতি ৰাতি. অযং অতুরিতচারিকা, ইধ চারিকাতি অধিপ্পেতা. সা পনেসা দুৰিধা হোতি – অনিবদ্ধচারিকা চ নিবদ্ধচারিকা চ. তত্থ যং গামনিগমনগরপটিপাটিৰসেন চরতি, অযং অনিবদ্ধচারিকা নাম. যং পনেকস্সেৰ বোধনেয্যসত্তস্সত্থায গচ্ছতি, অযং নিবদ্ধচারিকা নাম. এসা ইধ অধিপ্পেতা.

তদা কির ভগৰতো পচ্ছিমযামকিচ্চপরিযোসানে দসসহস্সিলোকধাতুযা ঞাণজালং পত্থরিত্ৰা বোধনেয্যবন্ধৰে ওলোকেন্তস্স পোক্খরসাতিব্রাহ্মণো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠো. অথ ভগৰা অযং ব্রাহ্মণো ময্হং ঞাণজালে পঞ্ঞাযতি, ‘‘অত্থি নু খ্ৰস্স উপনিস্সযো’’তি ৰীমংসন্তো সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা – ‘‘এসো মযি এতং জনপদং গতে লক্খণপরিযেসনত্থং অম্বট্ঠং অন্তেৰাসিং পহিণিস্সতি, সো মযা সদ্ধিং ৰাদপটিৰাদং কত্ৰা নানপ্পকারং অসব্ভিৰাক্যং ৰক্খতি, তমহং দমেত্ৰা নিব্বিসেৰনং করিস্সামি. সো আচরিযস্স কথেস্সতি, অথস্সাচরিযো তং কথং সুত্ৰা আগম্ম মম লক্খণানি পরিযেসিস্সতি, তস্সাহং ধম্মং দেসেস্সামি. সো দেসনাপরিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিস্সতি. দেসনা মহাজনস্স সফলা ভৰিস্সতী’’তি পঞ্চভিক্খুসতপরিৰারো তং জনপদং পটিপন্নো. তেন ৰুত্তং – ‘‘কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি.

যেন ইচ্ছানঙ্গলন্তি যেন দিসাভাগেন ইচ্ছানঙ্গলং অৰসরিতব্বং. যস্মিং ৰা পদেসে ইচ্ছানঙ্গলং. ইজ্ঝানঙ্গলন্তিপি পাঠো. তদৰসরীতি তেন অৰসরি, তং ৰা অৰসরি. তেন দিসাভাগেন গতো, তং ৰা পদেসং গতোতি অত্থো. ইচ্ছানঙ্গলে ৰিহরতি ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডেতি ইচ্ছানঙ্গলং উপনিস্সায ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডে সীলখন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা সমাধিকোন্তং উস্সাপেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসরং পরিৰত্তযমানো ধম্মরাজা যথাভিরুচিতেন ৰিহারেন ৰিহরতি.

পোক্খরসাতিৰত্থুৰণ্ণনা

২৫৫. তেন খো পন সমযেনাতি যেন সমযেন ভগৰা তত্থ ৰিহরতি, তেন সমযেন, তস্মিং সমযেতি অযমত্থো. ব্রহ্মং অণতীতি ব্রাহ্মণো, মন্তে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইদমেৰ হি জাতিব্রাহ্মণানং নিরুত্তিৰচনং. অরিযা পন বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণাতি ৰুচ্চন্তি. পোক্খরসাতীতি ইদং তস্স নামং. কস্মা পোক্খরসাতীতি ৰুচ্চতি. তস্স কির কাযো সেতপোক্খরসদিসো, দেৰনগরে উস্সাপিতরজততোরণং ৰিয সোভতি. সীসং পনস্স কাল়ৰণ্ণং ইন্দনীলমণিমযং ৰিয. মস্সুপি চন্দমণ্ডলে কাল়মেঘরাজি ৰিয খাযতি. অক্খীনি নীলুপ্পলসদিসানি. নাসা রজতপনাল়িকা ৰিয সুৰট্টিতা সুপরিসুদ্ধা. হত্থপাদতলানি চেৰ মুখদ্ৰারঞ্চ কতলাখারসপরিকম্মং ৰিয সোভতি, অতিৰিয সোভগ্গপ্পত্তো ব্রাহ্মণস্স অত্তভাৰো. অরাজকে ঠানে রাজানং কাতুং যুত্তমিমং ব্রাহ্মণং. এৰমেস সস্সিরিকো. ইতি নং পোক্খরসদিসত্তা পোক্খরসাতীতি সঞ্জানন্তি.

অযং পন কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ দসবলস্স দানং দত্ৰা ধম্মদেসনং সুত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তি. সো ততো মনুস্সলোকমাগচ্ছন্তো মাতুকুচ্ছিৰাসং জিগুচ্ছিত্ৰা হিমৰন্তপদেসে মহাসরে পদুমগব্ভে নিব্বত্তি. তস্স চ সরস্স অৰিদূরে তাপসো পণ্ণসালায ৰসতি. সো তীরে ঠিতো তং পদুমং দিস্ৰা – ‘‘ইদং পদুমং অৰসেসপদুমেহি মহন্ততরং. পুপ্ফিতকালে নং গহেস্সামী’’তি চিন্তেসি. তং সত্তাহেনাপি ন পুপ্ফতি. তাপসো কস্মা নু খো ইদং সত্তাহেনাপি ন পুপ্ফতি. হন্দ নং গহেস্সামীতি ওতরিত্ৰা গণ্হি. তং তেন নাল়তো ছিন্নমত্তংযেৰ পুপ্ফিতং. অথস্সব্ভন্তরে সুৰণ্ণচুণ্ণপিঞ্জরং ৰিয রজতবিম্বকং পদুমরেণুপিঞ্জরং সেতৰণ্ণং দারকং অদ্দস. সো মহাপুঞ্ঞো এস ভৰিস্সতি. হন্দ নং পটিজগ্গামীতি পণ্ণসালং নেত্ৰা পটিজগ্গিত্ৰা সত্তৰস্সকালতো পট্ঠায তযো ৰেদে উগ্গণ্হাপেসি. দারকো তিণ্ণং ৰেদানং পারং গন্ত্ৰা পণ্ডিতো ব্যত্তো জম্বুদীপে অগ্গব্রাহ্মণো অহোসি. সো অপরেন সমযেন রঞ্ঞো কোসলস্স সিপ্পং দস্সেসি. অথস্স সিপ্পে পসন্নো রাজা উক্কট্ঠং নাম মহানগরং ব্রহ্মদেয্যং অদাসি. ইতি নং পোক্খরে সযিতত্তা পোক্খরসাতীতি সঞ্জানন্তি.

উক্কট্ঠং অজ্ঝাৰসতীতি উক্কট্ঠনামকে নগরে ৰসতি. অভিভৰিত্ৰা ৰা আৰসতি. তস্স নগরস্স সামিকো হুত্ৰা যায মরিযাদায তত্থ ৰসিতব্বং, তায মরিযাদায ৰসি. তস্স কির নগরস্স ৰত্থুং উক্কা ঠপেত্ৰা উক্কাসু জলমানাসু অগ্গহেসুং, তস্মা তং উক্কট্ঠন্তি ৰুচ্চতি. ওক্কট্ঠন্তিপি পাঠো, সোযেৰত্থো. উপসগ্গৰসেন পনেত্থ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং ৰেদিতব্বং. তস্স অনুপযোগত্তা চ সেসপদেসু. তত্থ লক্খণং সদ্দসত্থতো পরিযেসিতব্বং.

সত্তুস্সদন্তি সত্তেহি উস্সদং, উস্সন্নং বহুজনং আকিণ্ণমনুস্সং. পোসাৰনিযহত্থিঅস্সমোরমিগাদিঅনেকসত্তসমাকিণ্ণঞ্চাতি অত্থো. যস্মা পনেতং নগরং বহি আৰিজ্ঝিত্ৰা জাতেন হত্থিঅস্সাদীনং ঘাসতিণেন চেৰ গেহচ্ছাদনতিণেন চ সম্পন্নং. তথা দারুকট্ঠেহি চেৰ গেহসম্ভারকট্ঠেহি চ. যস্মা চস্সব্ভন্তরে ৰট্টচতুরস্সাদিসণ্ঠানা বহূ পোক্খরণিযো জলজকুসুমৰিচিত্তানি চ বহূনি অনেকানি তল়াকানি উদকস্স নিচ্চভরিতানেৰ হোন্তি, তস্মা সতিণকট্ঠোদকন্তি ৰুত্তং. সহ ধঞ্ঞেনাতি সধঞ্ঞং পুব্বণ্ণাপরণ্ণাদিভেদং বহুধঞ্ঞসন্নিচযন্তি অত্থো. এত্তাৰতা যস্মিং নগরে ব্রাহ্মণো সেতচ্ছত্তং উস্সাপেত্ৰা রাজলীলায ৰসতি, তস্স সমিদ্ধিসম্পত্তি দীপিতা হোতি.

রাজতো লদ্ধং ভোগ্গং রাজভোগ্গং. কেন দিন্নন্তি চে? রঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন দিন্নং. রাজদাযন্তি রঞ্ঞো দাযভূতং, দাযজ্জন্তি অত্থো. ব্রহ্মদেয্যন্তি সেট্ঠদেয্যং, ছত্তং উস্সাপেত্ৰা রাজসঙ্খেপেন ভুঞ্জিতব্বন্তি অত্থো. অথ ৰা রাজভোগ্গন্তি সব্বং ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসন্তেন নদীতিত্থপব্বতাদীসু সুঙ্কং গণ্হন্তেন সেতচ্ছত্তং উস্সাপেত্ৰা রঞ্ঞা হুত্ৰা ভুঞ্জিতব্বং. রঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন দিন্নং রাজদাযন্তি এত্থ তং নগরং রঞ্ঞা দিন্নত্তা রাজদাযং দাযকরাজদীপনত্থং পনস্স ‘‘রঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন দিন্ন’’ন্তি ইদং ৰুত্তং. ব্রহ্মদেয্যন্তি সেট্ঠদেয্যং. যথা দিন্নং ন পুন গহেতব্বং হোতি, নিস্সট্ঠং পরিচ্চত্তং. এৰং দিন্নন্তি অত্থো.

অস্সোসীতি সুণি উপলভি, সোতদ্ৰারসম্পত্তৰচননিগ্ঘোসানুসারেন অঞ্ঞাসি. খোতি অৰধারণত্থে পদপূরণমত্তে ৰা নিপাতো. তত্থ অৰধারণত্থেন অস্সোসি এৰ, নাস্স কোচি সৰনন্তরাযো অহোসীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. পদপূরণেন পন পদব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰ.

ইদানি যমত্থং ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতি অস্সোসি, তং পকাসেন্তো – ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো’’তিআদিমাহ. তত্থ সমিতপাপত্তা সমণোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সমিতাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৩৪). ভগৰা চ অনুত্তরেন অরিযমগ্গেন সমিতপাপো. তেনস্স যথাভূতগুণাধিগতমেতং নামং, যদিদং সমণোতি. খলূতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো. ভোতি ব্রাহ্মণজাতিসমুদাগতং আলপনমত্তং. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘ভোৰাদী নাম সো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি (ধ. প. ৫৫). গোতমোতি ভগৰন্তং গোত্তৰসেন পরিকিত্তেতি. তস্মা সমণো খলু ভো গোতমোতি এত্থ সমণো কির ভো গোতমগোত্তোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.

সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৰতো উচ্চাকুলপরিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৰপরিদীপনং. কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপরিক্খীণংযেৰ তং কুলং পহায সদ্ধায পব্বজিতোতি ৰুত্তং হোতি. ততো পরং ৰুত্তত্থমেৰ. তং খো পনাতিআদি সামঞ্ঞফলে ৰুত্তমেৰ. সাধু খো পনাতি সুন্দরং খো পন. অত্থাৰহং সুখাৰহন্তি ৰুত্তং হোতি. তথারূপানং অরহতন্তি যথারূপো সো ভৰং গোতমো, এৰরূপানং যথাভূতগুণাধিগমেন লোকে অরহন্তোতি লদ্ধসদ্ধানং অরহতং. দস্সনং হোতীতি পসাদসোম্মানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি, এৰং অজ্ঝাসযং কত্ৰা.

অম্বট্ঠমাণৰকথা

২৫৬. অজ্ঝাযকোতি ইদং – ‘‘ন দানিমে ঝাযন্তি, ন দানিমে ঝাযন্তীতি খো, ৰাসেট্ঠ, অজ্ঝাযকা অজ্ঝাযকা ত্ৰেৰ ততিযং অক্খরং উপনিব্বত্ত’’ন্তি, এৰং পঠমকপ্পিককালে ঝানৰিরহিতানং ব্রাহ্মণানং গরহৰচনং. ইদানি পন তং অজ্ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো. মন্তে পরিৰত্তেতীতি ইমিনা অত্থেন পসংসাৰচনং কত্ৰা ৰোহরন্তি. মন্তে ধারেতীতি মন্তধরো.

তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদানং. ওট্ঠপহতকরণৰসেন পারং গতোতি পারগূ. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং. নিঘণ্ডূতি নিঘণ্ডুরুক্খাদীনং ৰেৰচনপকাসকং সত্থং. কেটুভন্তি কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো কৰীনং উপকারাৰহং সত্থং. সহ অক্খরপ্পভেদেন সাক্খরপ্পভেদানং. অক্খরপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিরুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি আথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ইতিহ আস, ইতিহ আসাতি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো পুরাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৰেদানং.

পদং তদৰসেসঞ্চ ব্যাকরণং অধীযতি ৰেদেতি চাতি পদকো ৰেয্যাকরণো. লোকাযতং ৰুচ্চতি ৰিতণ্ডৰাদসত্থং. মহাপুরিসলক্খণন্তি মহাপুরিসানং বুদ্ধাদীনং লক্খণদীপকং দ্ৰাদসসহস্সগন্থপমাণং সত্থং. যত্থ সোল়সসহস্সগাথাপরিমাণা বুদ্ধমন্তা নাম অহেসুং, যেসং ৰসেন ইমিনা লক্খণেন সমন্নাগতা বুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধা, ইমিনা দ্ৰে অগ্গসাৰকা, অসীতি মহাসাৰকা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, অগ্গুপট্ঠাকো, অগ্গুপট্ঠাযিকা, রাজা চক্কৰত্তীতি অযং ৰিসেসো পঞ্ঞাযতি.

অনৰযোতি ইমেসু লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনূনো পরিপূরকারী, অৰযো ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অৰযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধারেতুং ন সক্কোতি. অনুঞ্ঞাতপটিঞ্ঞাতোতি অনুঞ্ঞাতো চেৰ পটিঞ্ঞাতো চ. আচরিযেনস্স ‘‘যং অহং জানামি, তং ত্ৰং জানাসী’’তিআদিনা অনুঞ্ঞাতো. ‘‘আম আচরিযা’’তি অত্তনা তস্স পটিৰচনদানপটিঞ্ঞায পটিঞ্ঞাতোতি অত্থো. কতরস্মিং অধিকারে? সকে আচরিযকে তেৰিজ্জকে পাৰচনে. এস কির ব্রাহ্মণো চিন্তেসি ‘‘ইমস্মিং লোকে ‘অহং বুদ্ধো, অহং বুদ্ধো’তি উগ্গতস্স নামং গহেত্ৰা বহূ জনা ৰিচরন্তি. তস্মা ন মে অনুস্সৰমত্তেনেৰ উপসঙ্কমিতুং যুত্তং. একচ্চঞ্হি উপসঙ্কমন্তস্স অপক্কমনম্পি গরু হোতি, অনত্থোপি উপ্পজ্জতি. যংনূনাহং মম অন্তেৰাসিকং পেসেত্ৰা – ‘বুদ্ধো ৰা, নো ৰা’তি জানিত্ৰাৰ উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি, তস্মা মাণৰং আমন্তেত্ৰা অযং তাতাতিআদিমাহ.

২৫৭. তং ভৰন্তন্তি তস্স ভোতো গোতমস্স. তথা সন্তং যেৰাতি তথা সতোযেৰ. ইধাপি হি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থৰসেনেৰ উপযোগৰচনং.

২৫৮. যথা কথং পনাহং, ভো, তন্তি এত্থ কথং পনাহং ভো তং ভৰন্তং গোতমং জানিস্সামি, যথা সক্কা সো ঞাতুং, তথা মে আচিক্খাহীতি অত্থো. যথাতি ৰা নিপাতমত্তমেৰেতং. কথন্তি অযং আকারপুচ্ছা. কেনাকারেনাহং তং ভৰন্তং গোতমং জানিস্সামীতি অত্থো. এৰং ৰুত্তে কির নং উপজ্ঝাযো ‘‘কিং ত্ৰং, তাত, পথৰিযং ঠিতো, পথৰিং ন পস্সামীতি ৰিয; চন্দিমসূরিযানং ওভাসে ঠিতো, চন্দিমসূরিযে ন পস্সামীতি ৰিয ৰদসী’’তিআদীনি ৰত্ৰা জাননাকারং দস্সেন্তো আগতানি খো, তাতাতিআদিমাহ.

তত্থ মন্তেসূতি ৰেদেসু. তথাগতো কির উপ্পজ্জিস্সতীতি পটিকচ্চেৰ সুদ্ধাৰাসা দেৰা ৰেদেসু লক্খণানি পক্খিপিত্ৰা বুদ্ধমন্তা নামেতেতি ব্রাহ্মণৰেসেনেৰ ৰেদে ৰাচেন্তি. তদনুসারেন মহেসক্খা সত্তা তথাগতং জানিস্সন্তীতি. তেন পুব্বে ৰেদেসু মহাপুরিসলক্খণানি আগচ্ছন্তি. পরিনিব্বুতে পন তথাগতে অনুক্কমেন অন্তরধাযন্তি. তেনেতরহি নত্থীতি. মহাপুরিসস্সাতি পণিধিসমাদানঞাণকরুণাদিগুণমহতো পুরিসস্স. দ্ৰেযেৰ গতিযোতি দ্ৰেযেৰ নিট্ঠা. কামঞ্চাযং গতিসদ্দো ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫৩) ভৰভেদে ৰত্ততি. ‘‘গতি মিগানং পৰন’’ন্তিআদীসু (পরি. ৩৯৯) নিৰাসট্ঠানে. ‘‘এৰং অধিমত্তগতিমন্তো’’তিআদীসু পঞ্ঞাযং. ‘‘গতিগত’’ন্তিআদীসু ৰিসটভাৰে. ইধ পন নিট্ঠাযং ৰত্ততীতি ৰেদিতব্বো.

তত্থ কিঞ্চাপি যেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো রাজা চক্কৰত্তী হোতি, ন তেহেৰ বুদ্ধো হোতি; জাতিসামঞ্ঞতো পন তানিযেৰ তানীতি ৰুচ্চন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যেহি সমন্নাগতস্সা’’তি. সচে অগারং অজ্ঝাৰসতীতি যদি অগারে ৰসতি. রাজা হোতি চক্কৰত্তীতি চতূহি অচ্ছরিযধম্মেহি, সঙ্গহৰত্থূহি চ লোকং রঞ্জনতো রাজা, চক্করতনং ৰত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি ৰত্ততি, তেহি চ পরং ৰত্তেতি, পরহিতায চ ইরিযাপথচক্কানং ৰত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৰত্তী. এত্থ চ রাজাতি সামঞ্ঞং. চক্কৰত্তীতি ৰিসেসং. ধম্মেন চরতীতি ধম্মিকো. ঞাযেন সমেন ৰত্ততীতি অত্থো. ধম্মেন রজ্জং লভিত্ৰা রাজা জাতোতি ধম্মরাজা. পরহিতধম্মকরণেন ৰা ধম্মিকো. অত্তহিতধম্মকরণেন ধম্মরাজা. চতুরন্তায ইস্সরোতি চাতুরন্তো, চতুসমুদ্দঅন্তায, চতুব্বিধদীপৰিভূসিতায পথৰিযা ইস্সরোতি অত্থো. অজ্ঝত্তং কোপাদিপচ্চত্থিকে বহিদ্ধা চ সব্বরাজানো ৰিজেতীতি ৰিজিতাৰী. জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তোতি জনপদে ধুৰভাৰং থাৰরভাৰং পত্তো, ন সক্কা কেনচি চালেতুং. জনপদো ৰা তম্হি থাৰরিযপ্পত্তো অনুযুত্তো সকম্মনিরতো অচলো অসম্পৰেধীতি জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো.

সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স চেতানি কতমানীতি অত্থো. চক্করতনন্তিআদীসু চক্কঞ্চ, তং রতিজননট্ঠেন রতনঞ্চাতি চক্করতনং. এস নযো সব্বত্থ. ইমেসু পন রতনেসু অযং চক্কৰত্তিরাজা চক্করতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সরতনেহি ৰিজিতে যথাসুখং অনুচরতি, পরিণাযকরতনেন ৰিজিতমনুরক্খতি, অৰসেসেহি উপভোগসুখমনুভৰতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, পচ্ছিমেন মন্তসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিরতনেহি পভুসত্তিযোগো সুপরিপুণ্ণো হোতি, ইত্থিমণিরতনেহি তিৰিধসত্তিযোগফলং. সো ইত্থিমণিরতনেহি ভোগসুখমনুভৰতি, সেসেহি ইস্সরিযসুখং. ৰিসেসতো চস্স পুরিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেনাতি ৰেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তে রতনসুত্তস্স উপদেসতো গহেতব্বো.

পরোসহস্সন্তি অতিরেকসহস্সং. সূরাতি অভীরুকজাতিকা. ৰীরঙ্গরূপাতি দেৰপুত্তসদিসকাযা. এৰং তাৰ একে ৰণ্ণযন্তি. অযং পনেত্থ সব্ভাৰো. ৰীরাতি উত্তমসূরা ৰুচ্চন্তি, ৰীরানং অঙ্গং ৰীরঙ্গং, ৰীরকারণং ৰীরিযন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰীরঙ্গরূপং এতেসন্তি ৰীরঙ্গরূপা, ৰীরিযমযসরীরা ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. পরসেনপ্পমদ্দনাতি সচে পটিমুখং তিট্ঠেয্য পরসেনা তং পরিমদ্দিতুং সমত্থাতি অধিপ্পাযো. ধম্মেনাতি ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা পঞ্চসীলধম্মেন. অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৰিৰট্টচ্ছদোতি এত্থ রাগদোসমোহমানদিট্ঠিঅৰিজ্জাদুচ্চরিতছদনেহি সত্তহি পটিচ্ছন্নে কিলেসন্ধকারে লোকে তং ছদনং ৰিৰট্টেত্ৰা সমন্ততো সঞ্জাতালোকো হুত্ৰা ঠিতোতি ৰিৰট্টচ্ছদো. তত্থ পঠমেন পদেন পূজারহতা. দুতিযেন তস্সা হেতু, যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধোতি, ততিযেন বুদ্ধত্তহেতুভূতা ৰিৰট্টচ্ছদতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অথ ৰা ৰিৰট্টো চ ৰিচ্ছদো চাতি ৰিৰট্টচ্ছদো, ৰট্টরহিতো ছদনরহিতো চাতি ৰুত্তং হোতি. তেন অরহং ৰট্টাভাৰেন, সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৰেনাতি এৰং পুরিমপদদ্ৰযস্সেৰ হেতুদ্ৰযং ৰুত্তং হোতি, দুতিযেন ৰেসারজ্জেন চেত্থ পুরিমসিদ্ধি, পঠমেন দুতিযসিদ্ধি, ততিযচতুত্থেহি ততিযসিদ্ধি হোতি. পুরিমঞ্চ ধম্মচক্খুং, দুতিযং বুদ্ধচক্খুং, ততিযং সমন্তচক্খুং সাধেতীতি ৰেদিতব্বং. ত্ৰং মন্তানং পটিগ্গহেতাতি ইমিনা’স্স মন্তেসু সূরভাৰং জনেতি.

২৫৯. সোপি তায আচরিযকথায লক্খণেসু ৰিগতসম্মোহো একোভাসজাতে ৰিয বুদ্ধমন্তে সম্পস্সমানো এৰং ভোতি আহ. তস্সত্থো – ‘যথা, ভো, ত্ৰং ৰদসি, এৰং করিস্সামী’তি. ৰল়ৰারথমারুয্হাতি ৰল়ৰাযুত্তং রথং অভিরূহিত্ৰা. ব্রাহ্মণো কির যেন রথেন সযং ৰিচরতি, তমেৰ রথং দত্ৰা মাণৰং পেসেসি. মাণৰাপি পোক্খরসাতিস্সেৰ অন্তেৰাসিকা. সো কির তেসং – ‘‘অম্বট্ঠেন সদ্ধিং গচ্ছথা’’তি সঞ্ঞং অদাসি.

যাৰতিকা যানস্স ভূমীতি যত্তকং সক্কা হোতি যানেন গন্তুং, অযং যানস্স ভূমি নাম. যানা পচ্চোরোহিত্ৰাতি অযানভূমিং, দ্ৰারকোট্ঠকসমীপং গন্ত্ৰা যানতো পটিওরোহিত্ৰা.

তেন খো পন সমযেনাতি যস্মিং সমযে অম্বট্ঠো আরামং পাৰিসি. তস্মিং পন সমযে, ঠিতমজ্ঝন্হিকসমযে. কস্মা পন তস্মিং সমযে চঙ্কমন্তীতি? পণীতভোজনপচ্চযস্স থিনমিদ্ধস্স ৰিনোদনত্থং, দিৰাপধানিকা ৰা তে. তাদিসানঞ্হি পচ্ছাভত্তং চঙ্কমিত্ৰা ন্হাযিত্ৰা সরীরং উতুং গাহাপেত্ৰা নিসজ্জ সমণধম্মং করোন্তানং চিত্তং একগ্গং হোতি. যেন তে ভিক্খূতি সো কির – ‘‘কুহিং সমণো গোতমো’’তি পরিৰেণতো পরিৰেণং অনাগন্ত্ৰা ‘‘পুচ্ছিত্ৰাৰ পৰিসিস্সামী’’তি ৰিলোকেন্তো অরঞ্ঞহত্থী ৰিয মহাচঙ্কমে চঙ্কমমানে পংসুকূলিকে ভিক্খূ দিস্ৰা তেসং সন্তিকং অগমাসি. তং সন্ধায যেন তে ভিক্খূতিআদি ৰুত্তং. দস্সনাযাতি দট্ঠুং, পস্সিতুকামা হুত্ৰাতি অত্থো.

২৬০. অভিঞ্ঞাতকোলঞ্ঞোতি পাকটকুলজো. তদা কির জম্বুদীপে অম্বট্ঠকুলং নাম পাকটকুলমহোসি. অভিঞ্ঞাতস্সাতি রূপজাতিমন্তকুলাপদেসেহি পাকটস্স. অগরূতি অভারিকো. যো হি অম্বট্ঠং ঞাপেতুং ন সক্কুণেয্য, তস্স তেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো গরু ভৰেয্য. ভগৰতো পন তাদিসানং মাণৰানং সতেনাপি সহস্সেনাপি পঞ্হং পুট্ঠস্স ৰিস্সজ্জনে দন্ধাযিতত্তং নত্থীতি মঞ্ঞমানা – ‘‘অগরু খো পনা’’তি চিন্তযিংসু. ৰিহারোতি গন্ধকুটিং সন্ধায আহংসু.

অতরমানোতি অতুরিতো, সণিকং পদপ্পমাণট্ঠানে পদং নিক্খিপন্তো ৰত্তং কত্ৰা সুসম্মট্ঠং মুত্তাদলসিন্দুৰারসন্থরসদিসং ৰালিকং অৰিনাসেন্তোতি অত্থো. আল়িন্দন্তি পমুখং. উক্কাসিত্ৰাতি উক্কাসিতসদ্দং কত্ৰা. অগ্গল়ন্তি দ্ৰারকৰাটং. আকোটেহীতি অগ্গনখেহি সণিকং কুঞ্চিকচ্ছিদ্দসমীপে আকোটেহীতি ৰুত্তং হোতি. দ্ৰারং কির অতিউপরি অমনুস্সা, অতিহেট্ঠা দীঘজাতিকা কোটেন্তি. তথা অনাকোটেত্ৰা মজ্ঝে ছিদ্দসমীপে কোটেতব্বন্তি ইদং দ্ৰারাকোটনৰত্তন্তি দীপেন্তা ৰদন্তি.

২৬১. ৰিৰরি ভগৰা দ্ৰারন্তি ন ভগৰা উট্ঠায দ্ৰারং ৰিৰরি. ৰিৰরিযতূতি পন হত্থং পসারেসি. ততো ‘‘ভগৰা তুম্হেহি অনেকাসু কপ্পকোটীসু দানং দদমানেহি ন সহত্থা দ্ৰারৰিৰরণকম্মং কত’’ন্তি সযমেৰ দ্ৰারং ৰিৰটং. তং পন যস্মা ভগৰতো মনেন ৰিৰটং, তস্মা ৰিৰরি ভগৰা দ্ৰারন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি.

ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসূতি যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো ভগৰা তেহি, এৰং তেপি ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদা অহেসুং. সীতোদকং ৰিয উণ্হোদকেন সম্মোদিতং একীভাৰং অগমংসু. যায চ ‘‘কচ্চি, ভো গোতম, খমনীযং; কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ভোতো চ গোতমস্স সাৰকানঞ্চ অপ্পাবাধং, অপ্পাতঙ্কং, লহুট্ঠানং, বলং, ফাসুৰিহারো’’তিআদিকায কথায সম্মোদিংসু, তং পীতিপামোজ্জসঙ্খাতসম্মোদজননতো সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো চ সম্মোদনীযং, অত্থব্যঞ্জনমধুরতায সুচিরম্পি কালং সারেতুং নিরন্তরং পৰত্তেতুং অরহভাৰতো সরিতব্বভাৰতো চ সারণীযং. সুয্যমানসুখতো সম্মোদনীযং, অনুস্সরিযমানসুখতো চ সারণীযং. তথা ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতায সম্মোদনীযং, অত্থপরিসুদ্ধতায সারণীযং. এৰং অনেকেহি পরিযাযেহি সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা পরিযোসাপেত্ৰা নিট্ঠপেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু.

অম্বট্ঠো পন মাণৰোতি সো কির ভগৰতো রূপসম্পত্তিযং চিত্তপ্পসাদমত্তম্পি অকত্ৰা ‘‘দসবলং অপসাদেস্সামী’’তি উদরে বদ্ধসাটকং মুঞ্চিত্ৰা কণ্ঠে ওলম্বেত্ৰা একেন হত্থেন দুস্সকণ্ণং গহেত্ৰা চঙ্কমং অভিরূহিত্ৰা কালেন বাহুং, কালেন উদরং, কালেন পিট্ঠিং দস্সেন্তো, কালেন হত্থৰিকারং, কালেন ভমুকৰিকারং করোন্তো, ‘‘কচ্চি তে ভো, গোতম, ধাতুসমতা, কচ্চি ভিক্খাহারেন ন কিলমথ, অকিলমথাকারোযেৰ পন তে পঞ্ঞাযতি; থূলানি হি তে অঙ্গপচ্চঙ্গানি, পাসাদিকত্থ গতগতট্ঠানে. ‘তে বহুজনা রাজপব্বজিতোতি চ বুদ্ধো’তি চ উপ্পন্নবহুমানা পণীতং ওজৰন্তমাহারং দেন্তি. পস্সথ, ভো, গেহং, চিত্তসালা ৰিয, দিব্বপাসাদো ৰিয. ইমং মঞ্চং পস্সথ, বিম্বোহনং পস্সথ, কিং এৰরূপে ঠানে ৰসন্তস্স সমণধম্মং কাতুং দুক্কর’’ন্তি এৰরূপং উপ্পণ্ডনকথং অনাচারভাৰসারণীযং কথেতি, তেন ৰুত্তং – ‘‘অম্বট্ঠো পন মাণৰো চঙ্কমন্তোপি নিসিন্নেন ভগৰতা কিঞ্চি কিঞ্চি কথং সারণীযং ৰীতিসারেতি, ঠিতোপি নিসিন্নেন ভগৰতা কিঞ্চি কিঞ্চি কথং সারণীযং ৰীতিসারেতী’’তি.

২৬২. অথ খো ভগৰাতি অথ ভগৰা – ‘‘অযং মাণৰো হত্থং পসারেত্ৰা ভৰগ্গং গহেতুকামো ৰিয, পাদং পসারেত্ৰা অৰীচিং ৰিচরিতুকামো ৰিয, মহাসমুদ্দং তরিতুকামো ৰিয, সিনেরুং আরোহিতুকামো ৰিয চ অট্ঠানে ৰাযমতি, হন্দ, তেন সদ্ধিং মন্তেমী’’তি অম্বট্ঠং মাণৰং এতদৰোচ. আচরিযপাচরিযেহীতি আচরিযেহি চ তেসং আচরিযেহি চ.

পঠমইব্ভৰাদৰণ্ণনা

২৬৩. গচ্ছন্তো ৰাতি এত্থ কামং তীসু ইরিযাপথেসু ব্রাহ্মণো আচরিযব্রাহ্মণেন সদ্ধিং সল্লপিতুমরহতি. অযং পন মাণৰো মানথদ্ধতায কথাসল্লাপং করোন্তো চত্তারোপি ইরিযাপথে যোজেস্সামীতি ‘‘সযানো ৰা হি, ভো গোতম, সযানেনা’’তি আহ.

ততো কির তং ভগৰা – ‘‘অম্বট্ঠ, গচ্ছন্তস্স ৰা গচ্ছন্তেন, ঠিতস্স ৰা ঠিতেন, নিসিন্নস্স ৰা নিসিন্নেনাচরিযেন সদ্ধিং কথা নাম সব্বাচরিযেসু লব্ভতি. ত্ৰং পন সযানো সযানেনাচরিযেন সদ্ধিং কথেসি, কিং তে আচরিযো গোরূপং, উদাহু ত্ৰ’’ন্তি আহ. সো কুজ্ঝিত্ৰা – ‘‘যে চ খো তে, ভো গোতম, মুণ্ডকা’’তিআদিমাহ. তত্থ মুণ্ডে মুণ্ডাতি সমণে চ সমণাতি ৰত্তুং ৰট্টেয্য. অযং পন হীল়েন্তো মুণ্ডকা সমণকাতি আহ. ইব্ভাতি গহপতিকা. কণ্হাতি কণ্হা, কাল়কাতি অত্থো. বন্ধুপাদাপচ্চাতি এত্থ বন্ধূতি ব্রহ্মা অধিপ্পেতো. তঞ্হি ব্রাহ্মণা পিতামহোতি ৰোহরন্তি. পাদানং অপচ্চা পাদাপচ্চা, ব্রহ্মুনো পিট্ঠিপাদতো জাতাতি অধিপ্পাযো. তস্স কির অযং লদ্ধি – ব্রাহ্মণা ব্রহ্মুনো মুখতো নিক্খন্তা, খত্তিযা উরতো, ৰেস্সা নাভিতো, সুদ্দা জাণুতো, সমণা পিট্ঠিপাদতোতি. এৰং কথেন্তো চ পনেস কিঞ্চাপি অনিযমেত্ৰা কথেতি. অথ খো ভগৰন্তমেৰ ৰদামীতি কথেতি.

অথ খো ভগৰা – ‘‘অযং অম্বট্ঠো আগতকালতো পট্ঠায মযা সদ্ধিং কথযমানো মানমেৰ নিস্সায কথেসি, আসীৰিসং গীৰাযং গণ্হন্তো ৰিয, অগ্গিক্খন্ধং আলিঙ্গন্তো ৰিয, মত্তৰারণং সোণ্ডায পরামসন্তো ৰিয, অত্তনো পমাণং ন জানাতি. হন্দ নং জানাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অত্থিকৰতো খো পন তে, অম্বট্ঠা’’তিআদিমাহ. তত্থ আগন্ত্ৰা কত্তব্বকিচ্চসঙ্খাতো অত্থো, এতস্স অত্থীতি অত্থিকং, তস্স মাণৰস্স চিত্তং. অত্থিকমস্স অত্থীতি অত্থিকৰা, তস্স অত্থিকৰতো তৰ ইধাগমনং অহোসীতি অত্থো.

খো পনাতি নিপাতমত্তং. যাযেৰ খো পনত্থাযাতি যেনেৰ খো পনত্থেন. আগচ্ছেয্যাথাতি মম ৰা অঞ্ঞেসং ৰা সন্তিকং যদা কদাচি আগচ্ছেয্যাথ. তমেৰ অত্থন্তি ইদং পুরিসলিঙ্গৰসেনেৰ ৰুত্তং. মনসি করেয্যাথাতি চিত্তে করেয্যাথ. ইদং ৰুত্তং হোতি – ত্ৰং আচরিযেন অত্তনো করণীযেন পেসিতো, ন অম্হাকং পরিভৰনত্থায, তস্মা তমেৰ কিচ্চং মনসি করোহীতি. এৰমস্স অঞ্ঞেসং সন্তিকং আগতানং ৰত্তং দস্সেত্ৰা মাননিগ্গণ্হনত্থং ‘‘অৰুসিতৰাযেৰ খো পনা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো পস্সথ ভো অযং অম্বট্ঠো মাণৰো আচরিযকুলে অৰুসিতৰা অসিক্খিতো অপ্পস্সুতোৰ সমানো. ৰুসিতমানীতি ‘‘অহং ৰুসিতৰা সিক্খিতো বহুস্সুতো’’তি অত্তানং মঞ্ঞতি. এতস্স হি এৰং ফরুসৰচনসমুদাচারে কারণং কিমঞ্ঞত্র অৰুসিতত্তাতি আচরিযকুলে অসংৰুদ্ধা অসিক্খিতা অপ্পস্সুতাযেৰ হি এৰং ৰদন্তীতি.

২৬৪. কুপিতোতি কুদ্ধো. অনত্তমনোতি অসকমনো, কিং পন ভগৰা তস্স কুজ্ঝনভাৰং ঞত্ৰা এৰমাহ উদাহু অঞত্ৰাতি? ঞত্ৰা আহাতি. কস্মা ঞত্ৰা আহাতি? তস্স মাননিম্মদনত্থং. ভগৰা হি অঞ্ঞাসি – ‘‘অযং মযা এৰং ৰুত্তে কুজ্ঝিত্ৰা মম ঞাতকে অক্কোসিস্সতি. অথস্সাহং যথা নাম কুসলো ভিসক্কো দোসং উগ্গিলেত্ৰা নীহরতি, এৰমেৰ গোত্তেন গোত্তং, কুলাপদেসেন কুলাপদেসং, উট্ঠাপেত্ৰা ভৰগ্গপ্পমাণেন ৰিয উট্ঠিতং মানদ্ধজং মূলে ছেত্ৰা নিপাতেস্সামী’’তি. খুংসেন্তোতি ঘট্টেন্তো. ৰম্ভেন্তোতি হীল়েন্তো. পাপিতো ভৰিস্সতীতি চণ্ডভাৰাদিদোসং পাপিতো ভৰিস্সতি.

চণ্ডাতি মাননিস্সিতকোধযুত্তা. ফরুসাতি খরা. লহুসাতি লহুকা. অপ্পকেনেৰ তুস্সন্তি ৰা দুস্সন্তি ৰা উদকপিট্ঠে অলাবুকটাহং ৰিয অপ্পকেনেৰ উপ্লৰন্তি. ভস্সাতি বহুভাণিনো. সক্যানং মুখে ৰিৰটে অঞ্ঞস্স ৰচনোকাসো নত্থীতি অধিপ্পাযেনেৰ ৰদতি. সমানাতি ইদং সন্তাতি পুরিমপদস্স ৰেৰচনং. ন সক্করোন্তীতি ন ব্রাহ্মণানং সুন্দরেনাকারেন করোন্তি. ন গরুং করোন্তীতি ব্রাহ্মণেসু গারৰং ন করোন্তি. ন মানেন্তীতি ন মনেন পিযাযন্তি. ন পূজেন্তীতি মালাদীহি নেসং পূজং ন করোন্তি. ন অপচাযন্তীতি অভিৰাদনাদীহি নেসং অপচিতিকম্মং নীচৰুত্তিং ন দস্সেন্তি তযিদন্তি তং ইদং. যদিমে সক্যাতি যং ইমে সক্যা ন ব্রাহ্মণে সক্করোন্তি…পে… ন অপচাযন্তি, তং তেসং অসক্কারকরণাদি সব্বং ন যুত্তং, নানুলোমন্তি অত্থো.

দুতিযইব্ভৰাদৰণ্ণনা

২৬৫. অপরদ্ধুন্তি অপরজ্ঝিংসু. একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. একং অহন্তি অত্থো. সন্ধাগারন্তি রজ্জঅনুসাসনসালা. সক্যাতি অভিসিত্তরাজানো. সক্যকুমারাতি অনভিসিত্তা. উচ্চেসূতি যথানুরূপেসু পল্লঙ্কপীঠকৰেত্তাসনফলকচিত্তত্থরণাদিভেদেসু. সঞ্জগ্ঘন্তাতি উপ্পণ্ডনৰসেন মহাহসিতং হসন্তা. সংকীল়ন্তাতি হসিতমত্ত করণঅঙ্গুলিসঙ্ঘট্টনপাণিপ্পহারদানাদীনি করোন্তা. মমঞ্ঞেৰ মঞ্ঞেতি এৰমহং মঞ্ঞামি, মমঞ্ঞেৰ অনুহসন্তি, ন অঞ্ঞন্তি.

কস্মা পন তে এৰমকংসূতি? তে কির অম্বট্ঠস্স কুলৰংসং জানন্তি. অযঞ্চ তস্মিং সমযে যাৰ পাদন্তা ওলম্বেত্ৰা নিৰত্থসাটকস্স একেন হত্থেন দুস্সকণ্ণং গহেত্ৰা খন্ধট্ঠিকং নামেত্ৰা মানমদেন মত্তো ৰিয আগচ্ছতি. ততো – ‘‘পস্সথ ভো অম্হাকং দাসস্স কণ্হাযনগোত্তস্স অম্বট্ঠস্স আগমনকারণ’’ন্তি ৰদন্তা এৰমকংসু. সোপি অত্তনো কুলৰংসং জানাতি. তস্মা ‘‘মমঞ্ঞেৰ মঞ্ঞে’’তি তক্কযিত্থ.

আসনেনাতি ‘‘ইদমাসনং, এত্থ নিসীদাহী’’তি এৰং আসনেন নিমন্তনং নাম হোতি, তথা ন কোচি অকাসি.

ততিযইব্ভৰাদৰণ্ণনা

২৬৬. লটুকিকাতি খেত্তলেড্ডূনং অন্তরেনিৰাসিনী খুদ্দকসকুণিকা. কুলাৰকেতি নিৰাসনট্ঠানে. কামলাপিনীতি যদিচ্ছকভাণিনী, যং যং ইচ্ছতি তং তং লপতি, ন তং কোচি হংসো ৰা কোঞ্চো ৰা মোরো ৰা আগন্ত্ৰা ‘‘কিং ত্ৰং লপসী’তি নিসেধেতি. অভিসজ্জিতুন্তি কোধৰসেন লগ্গিতুং.

এৰং ৰুত্তে মাণৰো – ‘‘অযং সমণো গোতমো অত্তনো ঞাতকে লটুকিকসদিসে কত্ৰা অম্হে হংসকোঞ্চমোরসদিসে করোতি, নিম্মানো দানি জাতো’’তি মঞ্ঞমানো উত্তরি চত্তারো ৰণ্ণে দস্সেতি.

দাসিপুত্তৰাদৰণ্ণনা

২৬৭. নিম্মাদেতীতি নিম্মদেতি নিম্মানে করোতি. যংনূনাহন্তি যদি পনাহং. ‘‘কণ্হাযনোহমস্মি, ভো গোতমা’’তি ইদং কির ৰচনং অম্বট্ঠো তিক্খত্তুং মহাসদ্দেন অৰোচ. কস্মা অৰোচ? কিং অসুদ্ধভাৰং ন জানাতীতি? আম জানাতি. জানন্তোপি ভৰপটিচ্ছন্নমেতং কারণং, তং অনেন ন দিট্ঠং. অপস্সন্তো মহাসমণো কিং ৰক্খতীতি মঞ্ঞমানো মানথদ্ধতায অৰোচ. মাতাপেত্তিকন্তি মাতাপিতূনং সন্তকং. নামগোত্তন্তি পণ্ণত্তিৰসেন নামং, পৰেণীৰসেন গোত্তং. অনুস্সরতোতি অনুস্সরন্তস্স কুলকোটিং সোধেন্তস্স. অয্যপুত্তাতি সামিনো পুত্তা. দাসিপুত্তোতি ঘরদাসিযাৰ পুত্তো. তস্মা যথা দাসেন সামিনো উপসঙ্কমিতব্বা, এৰং অনুপসঙ্কমন্তং তং দিস্ৰা সক্যা অনুজগ্ঘিংসূতি দস্সেতি.

ইতো পরং তস্স দাসভাৰং সক্যানঞ্চ সামিভাৰং পকাসেত্ৰা অত্তনো চ অম্বট্ঠস্স চ কুলৰংসং আহরন্তো সক্যা খো পনাতিআদিমাহ. তত্থ দহন্তীতি ঠপেন্তি, ওক্কাকো নো পুব্বপুরিসোতি, এৰং করোন্তীতি অত্থো. তস্স কির রঞ্ঞো কথনকালে উক্কা ৰিয মুখতো পভা নিচ্ছরতি, তস্মা তং ‘‘ওক্কাকো’’তি সঞ্জানিংসূতি. পব্বাজেসীতি নীহরি.

ইদানি তে নামৰসেন দস্সেন্তো – ‘‘ওক্কামুখ’’ন্তিআদিমাহ. তত্রাযং অনুপুব্বী কথা – পঠমকপ্পিকানং কির রঞ্ঞো মহাসম্মতস্স রোজো নাম পুত্তো অহোসি. রোজস্স ৰররোজো, ৰররোজস্স কল্যাণো, কল্যাণস্স ৰরকল্যাণো, ৰরকল্যাণস্স মন্ধাতা, মন্ধাতুস্স ৰরমন্ধাতা, ৰরমন্ধাতুস্স উপোসথো, উপোসথস্স ৰরো, ৰরস্স উপৰরো, উপৰরস্স মঘদেৰো, মঘদেৰস্স পরম্পরায চতুরাসীতিখত্তিযসহস্সানি অহেসুং. তেসং পচ্ছতো তযো ওক্কাকৰংসা অহেসুং. তেসু ততিযওক্কাকস্স পঞ্চ মহেসিযো অহেসুং – হত্থা, চিত্তা, জন্তু, জালিনী, ৰিসাখাতি. একেকিস্সা পঞ্চপঞ্চইত্থিসতপরিৰারা. সব্বজেট্ঠায চত্তারো পুত্তা – ওক্কামুখো, করকণ্ডু, হত্থিনিকো, সিনিসূরোতি. পঞ্চ ধীতরো – পিযা, সুপ্পিযা, আনন্দা, ৰিজিতা, ৰিজিতসেনাতি. ইতি সা নৰ পুত্তে ৰিজাযিত্ৰা কালমকাসি.

অথ রাজা অঞ্ঞং দহরিং অভিরূপং রাজধীতরং আনেত্ৰা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সা জন্তুং নাম পুত্তং ৰিজাযি. অথ নং পঞ্চমদিৰসে অলঙ্করিত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসি. রাজা তুট্ঠো তস্সা ৰরং অদাসি. সা ঞাতকেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৰা পুত্তস্স রজ্জং যাচি. রাজা – ‘‘নস্স, ৰসলি, মম পুত্তানং অন্তরাযং ইচ্ছসী’’তি তজ্জেসি. সা পুনপ্পুনং রহো রাজানং পরিতোসেত্ৰা – ‘‘মহারাজ, মুসাৰাদো নাম ন ৰট্টতী’’তিআদীনি ৰত্ৰা যাচতিযেৰ. অথ রাজা পুত্তে আমন্তেসি – ‘‘অহং তাতা, তুম্হাকং কনিট্ঠং জন্তুকুমারং দিস্ৰা তস্স মাতুযা সহসা ৰরং অদাসিং, সা পুত্তস্স রজ্জং পরিণামেতুং ইচ্ছতি. তুম্হে ঠপেত্ৰা মঙ্গলহত্থিং মঙ্গলঅস্সং মঙ্গলরথঞ্চ যত্তকে ইচ্ছথ, তত্তকে হত্থিঅস্সরথে গহেত্ৰা গচ্ছথ. মমচ্চযেন আগন্ত্ৰা রজ্জং করেয্যাথা’’তি, অট্ঠহি অমচ্চেহি সদ্ধিং উয্যোজেসি.

তে নানপ্পকারং রোদিত্ৰা কন্দিত্ৰা – ‘‘তাত, অম্হাকং দোসং খমথা’’তি রাজানঞ্চেৰ রাজোরোধে চ খমাপেত্ৰা, ‘‘মযম্পি ভাতূহি সদ্ধিং গচ্ছামা’’তি রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা নগরা নিক্খন্তা ভগিনিযো আদায চতুরঙ্গিনিযা সেনায পরিৰুতা নগরা নিক্খমিংসু. ‘‘কুমারা পিতুঅচ্চযেন আগন্ত্ৰা রজ্জং কারেস্সন্তি, গচ্ছাম নে উপট্ঠহামা’’তি চিন্তেত্ৰা বহূ মনুস্সা অনুবন্ধিংসু. পঠমদিৰসে যোজনমত্তা সেনা অহোসি, দুতিযে দ্ৰিযোজনমত্তা, ততিযে তিযোজনমত্তা. কুমারা মন্তযিংসু – ‘‘মহা বলকাযো, সচে মযং কঞ্চি সামন্তরাজানং মদ্দিত্ৰা জনপদং গণ্হেয্যাম, সোপি নো নপ্পসহেয্য. কিং পরেসং পীল়ায কতায, মহা অযং জম্বুদীপো, অরঞ্ঞে নগরং মাপেস্সামা’’তি হিমৰন্তাভিমুখা গন্ত্ৰা নগরৰত্থুং পরিযেসিংসু.

তস্মিঞ্চ সমযে অম্হাকং বোধিসত্তো ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৰা কপিলব্রাহ্মণো নাম হুত্ৰা নিক্খম্ম ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তপস্সে পোক্খরণিযা তীরে সাকৰনসণ্ডে পণ্ণসালং মাপেত্ৰা ৰসতি. সো কির ভুম্মজালং নাম ৰিজ্জং জানাতি, যায উদ্ধং অসীতিহত্থে আকাসে, হেট্ঠা চ ভূমিযম্পি গুণদোসং পস্সতি. এতস্মিং পদেসে তিণগুম্বলতা দক্খিণাৰট্টা পাচীনাভিমুখা জাযন্তি. সীহব্যগ্ঘাদযো মিগসূকরে সপ্পবিল়ারা চ মণ্ডূকমূসিকে অনুবন্ধমানা তং পদেসং পত্ৰা ন সক্কোন্তি তে অনুবন্ধিতুং. তেহি তে অঞ্ঞদত্থু সন্তজ্জিতা নিৰত্তন্তিযেৰ. সো – ‘‘অযং পথৰিযা অগ্গপদেসো’’তি ঞত্ৰা তত্থ অত্তনো পণ্ণসালং মাপেসি.

অথ তে কুমারে নগরৰত্থুং পরিযেসমানে অত্তনো ৰসনোকাসং আগতে দিস্ৰা পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা তেসু অনুকম্পং জনেত্ৰা অৰোচ – ‘‘ইমস্মিং পণ্ণসালট্ঠানে মাপিতং নগরং জম্বুদীপে অগ্গনগরং ভৰিস্সতি. এত্থ জাতপুরিসেসু একেকো পুরিসসতম্পি পুরিসসহস্সম্পি অভিভৰিতুং সক্খিস্সতি. এত্থ নগরং মাপেথ, পণ্ণসালট্ঠানে রঞ্ঞো ঘরং করোথ. ইমস্মিঞ্হি ওকাসে ঠত্ৰা চণ্ডালপুত্তোপি চক্কৰত্তিবলেন অতিসেয্যো’’তি. ননু, ভন্তে, অয্যস্স ৰসনোকাসোতি? ‘‘মম ৰসনোকাসো’’তি মা চিন্তযিত্থ. ময্হং একপস্সে পণ্ণসালং কত্ৰা নগরং মাপেত্ৰা কপিলৰত্থুন্তি নামং করোথা’’তি. তে তথা কত্ৰা তত্থ নিৰাসং কপ্পেসুং.

অথামচ্চা – ‘‘ইমে দারকা ৰযপ্পত্তা, সচে নেসং পিতা সন্তিকে ভৰেয্য, সো আৰাহৰিৰাহং করেয্য. ইদানি পন অম্হাকং ভারো’’তি চিন্তেত্ৰা কুমারেহি সদ্ধিং মন্তযিংসু. কুমারা অম্হাকং সদিসা খত্তিযধীতরো নাম ন পস্সাম, নাপি ভগিনীনং সদিসে খত্তিযকুমারকে, অসদিসসংযোগে চ নো উপ্পন্না পুত্তা মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা অপরিসুদ্ধা জাতিসম্ভেদং পাপুণিস্সন্তি. তস্মা মযং ভগিনীহিযেৰ সদ্ধিং সংৰাসং রোচেমাতি. তে জাতিসম্ভেদভযেন জেট্ঠকভগিনিং মাতুট্ঠানে ঠপেত্ৰা অৰসেসাহি সংৰাসং কপ্পেসুং.

তেসং পুত্তেহি চ ধীতাহি চ ৰড্ঢমানানং অপরেন সমযেন জেট্ঠকভগিনিযা কুট্ঠরোগো উদপাদি, কোৰিল়ারপুপ্ফসদিসানি গত্তানি অহেসুং. রাজকুমারা ইমায সদ্ধিং একতো নিসজ্জট্ঠানভোজনাদীনি করোন্তানম্পি উপরি অযং রোগো সঙ্কমতীতি চিন্তেত্ৰা একদিৰসং উয্যানকীল়ং গচ্ছন্তা ৰিয তং যানে আরোপেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ভূমিযং পোক্খরণিং খণাপেত্ৰা তত্থ খাদনীযভোজনীযেন সদ্ধিং তং পক্খিপিত্ৰা ঘরসঙ্খেপেন উপরি পদরং পটিচ্ছাদেত্ৰা পংসুং দত্ৰা পক্কমিংসু.

তেন চ সমযেন রামো নাম বারাণসিরাজা কুট্ঠরোগো নাটকিত্থীহি চ ওরোধেহি চ জিগুচ্ছিযমানো তেন সংৰেগেন জেট্ঠপুত্তস্স রজ্জং দত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ পণ্ণসালং মাপেত্ৰা মূলফলানি পরিভুঞ্জন্তো নচিরস্সেৰ অরোগো সুৰণ্ণৰণ্ণো হুত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিচরন্তো মহন্তং সুসিররুক্খং দিস্ৰা তস্সব্ভন্তরে সোল়সহত্থপ্পমাণং ওকাসং সোধেত্ৰা দ্ৰারঞ্চ ৰাতপানঞ্চ যোজেত্ৰা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা তত্থ ৰাসং কপ্পেসি. সো অঙ্গারকটাহে অগ্গিং কত্ৰা রত্তিং মিগসূকরাদীনং সদ্দে সুণন্তো সযতি. সো – ‘‘অসুকস্মিং পদেসে সীহো সদ্দমকাসি, অসুকস্মিং ব্যগ্ঘো’’তি সল্লক্খেত্ৰা পভাতে তত্থ গন্ত্ৰা ৰিঘাসমংসং আদায পচিত্ৰা খাদতি.

অথেকদিৰসং তস্মিং পচ্চূসসমযে অগ্গিং জালেত্ৰা নিসিন্নে রাজধীতায সরীরগন্ধেন আগন্ত্ৰা ব্যগ্ঘো তস্মিং পদেসে পংসুং ৰিযূহন্তো পদরে ৰিৰরমকাসি, তেন চ ৰিৰরেন সা ব্যগ্ঘং দিস্ৰা ভীতা ৰিস্সরমকাসি. সো তং সদ্দং সুত্ৰা – ‘‘ইত্থিসদ্দো এসো’’তি চ সল্লক্খেত্ৰা পাতোৰ তত্থ গন্ত্ৰা – ‘‘কো এত্থা’’তি আহ. মাতুগামো সামীতি. কিং জাতিকাসীতি? ওক্কাকমহারাজস্স ধীতা সামীতি. নিক্খমাতি? ন সক্কা সামীতি. কিং কারণাতি? ছৰিরোগো মে অত্থীতি. সো সব্বং পৰত্তিং পুচ্ছিত্ৰা খত্তিযমানেন অনিক্খমন্তিং – ‘‘অহম্পি খত্তিযো’’তি অত্তনো খত্তিযভাৰং জানাপেত্ৰা নিস্সেণিং দত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা অত্তনো ৰসনোকাসং নেত্ৰা সযং পরিভুত্তভেসজ্জানিযেৰ দত্ৰা নচিরস্সেৰ অরোগং সুৰণ্ণৰণ্ণং কত্ৰা তায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেসি. সা পঠমসংৰাসেনেৰ গব্ভং গণ্হিত্ৰা দ্ৰে পুত্তে ৰিজাযি, পুনপি দ্ৰেতি, এৰং সোল়সক্খত্তুম্পি ৰিজাযি. এৰং দ্ৰত্তিংস ভাতরো অহেসুং. তে অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিপ্পত্তে পিতা সব্বসিপ্পানি সিক্খাপেসি.

অথেকদিৰসং একো রামরঞ্ঞো নগরৰাসী ৰনচরকো পব্বতে রতনানি গৰেসন্তো রাজানং দিস্ৰা সঞ্জানিত্ৰা আহ – ‘‘জানামহং, দেৰ, তুম্হে’’তি. ততো নং রাজা সব্বং পৰত্তিং পুচ্ছি. তস্মিংযেৰ চ খণে তে দারকা আগমিংসু. সো তে দিস্ৰা – ‘‘কে ইমে’’তি আহ. ‘‘পুত্তা মে’’তি চ ৰুত্তে তেসং মাতিকৰংসং পুচ্ছিত্ৰা – ‘‘লদ্ধং দানি মে পাভত’’ন্তি নগরং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. সো ‘পিতরং আনযিস্সামী’তি চতুরঙ্গিনিযা সেনায তত্থ গন্ত্ৰা পিতরং ৰন্দিত্ৰা – ‘‘রজ্জং, দেৰ, সম্পটিচ্ছা’’তি যাচি. সো – ‘‘অলং, তাত, ন তত্থ গচ্ছামি, ইধেৰ মে ইমং রুক্খং অপনেত্ৰা নগরং মাপেহী’’তি আহ. সো তথা কত্ৰা তস্স নগরস্স কোলরুক্খং অপনেত্ৰা কতত্তা কোলনগরন্তি চ ব্যগ্ঘপথে কতত্তা ব্যগ্ঘপথন্তি চাতি দ্ৰে নামানি আরোপেত্ৰা পিতরং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো নগরং অগমাসি.

ততো ৰযপ্পত্তে কুমারে মাতা আহ – ‘‘তাতা, তুম্হাকং কপিলৰত্থুৰাসিনো সক্যা মাতুলা সন্তি. মাতুলধীতানং পন ৰো এৰরূপং নাম কেসগ্গহণং হোতি, এৰরূপং দুস্সগহণং. যদা তা ন্হানতিত্থং আগচ্ছন্তি, তদা গন্ত্ৰা যস্স যা রুচ্চতি, সো তং গণ্হতূ’’তি. তে তথেৰ গন্ত্ৰা তাসু ন্হত্ৰা সীসং সুক্খাপযমানাসু যং যং ইচ্ছিংসু, তং তং গহেত্ৰা নামং সাৰেত্ৰা অগমিংসু. সক্যরাজানো সুত্ৰা ‘‘হোতু, ভণে, অম্হাকং ঞাতকা এৰ তে’’তি তুণ্হী অহেসুং. অযং সক্যকোলিযানং উপ্পত্তি. এৰং তেসং সক্যকোলিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰাহৰিৰাহং করোন্তানং যাৰ বুদ্ধকালা অনুপচ্ছিন্নোৰ ৰংসো আগতো. তত্থ ভগৰা সক্যৰংসং দস্সেতুং – ‘‘তে রট্ঠস্মা পব্বাজিতা হিমৰন্তপস্সে পোক্খরণিযা তীরে’’তিআদিমাহ. তত্থ সম্মন্তীতি ৰসন্তি. সক্যা ৰত ভোতি রট্ঠস্মা পব্বাজিতা অরঞ্ঞে ৰসন্তাপি জাতিসম্ভেদমকত্ৰা কুলৰংসং অনুরক্খিতুং সক্যা, সমত্থা, পটিবলাতি অত্থো. তদগ্গেতি তং অগ্গং কত্ৰা, ততো পট্ঠাযাতি অত্থো. সো চ নেসং পুব্বপুরিসোতি সো ওক্কাকো রাজা এতেসং পুব্বপুরিসো. নত্থি এতেসং গহপতিৰংসেন সম্ভেদমত্তম্পীতি.

এৰং সক্যৰংসং পকাসেত্ৰা ইদানি অম্বট্ঠৰংসং পকাসেন্তো – ‘‘রঞ্ঞো খো পনা’’তিআদিমাহ. কণ্হং নাম জনেসীতি কাল়ৰণ্ণং অন্তোকুচ্ছিযংযেৰ সঞ্জাতদন্তং পরূল়্হমস্সুদাঠিকং পুত্তং ৰিজাযি. পব্যাহাসীতি যক্খো জাতোতি ভযেন পলাযিত্ৰা দ্ৰারং পিধায ঠিতেসু ঘরমানুসকেসু ইতো চিতো চ ৰিচরন্তো ধোৰথ মন্তিআদীনি ৰদন্তো উচ্চাসদ্দমকাসি.

২৬৮. তে মাণৰকা ভগৰন্তং এতদৰোচুন্তি অত্তনো উপারম্ভমোচনত্থায – ‘‘এতং মা ভৰ’’ন্তিআদিৰচনং অৰোচুং. তেসং কির এতদহোসি – ‘‘অম্বট্ঠো অম্হাকং আচরিযস্স জেট্ঠন্তেৰাসী, সচে মযং এৰরূপে ঠানে একদ্ৰেৰচনমত্তম্পি ন ৰক্খাম, অযং নো আচরিযস্স সন্তিকে অম্হে পরিভিন্দিস্সতী’’তি উপারম্ভমোচনত্থং এৰং অৰোচুং. চিত্তেন পনস্স নিম্মদভাৰং আকঙ্খন্তি. অযং কির মাননিস্সিতত্তা তেসম্পি অপ্পিযোৰ. কল্যাণৰাক্করণোতি মধুরৰচনো. অস্মিং ৰচনেতি অত্তনা উগ্গহিতে ৰেদত্তযৰচনে. পটিমন্তেতুন্তি পুচ্ছিতং পঞ্হং পটিকথেতুং, ৰিস্সজ্জেতুন্তি অত্থো. এতস্মিং ৰা দাসিপুত্তৰচনে. পটিমন্তেতুন্তি উত্তরং কথেতুং.

২৬৯. অথ খো ভগৰাতি অথ খো ভগৰা – ‘‘সচে ইমে মাণৰকা এত্থ নিসিন্না এৰং উচ্চাসদ্দং করিস্সন্তি, অযং কথা পরিযোসানং ন গমিস্সতি. হন্দ, নে নিস্সদ্দে কত্ৰা অম্বট্ঠেনেৰ সদ্ধিং কথেমী’’তি তে মাণৰকে এতদৰোচ. তত্থ মন্তৰ্হোতি মন্তযথ. মযা সদ্ধিং পটিমন্তেতূতি মযা সহ কথেতু. এৰং ৰুত্তে মাণৰকা চিন্তযিংসু – ‘‘অম্বট্ঠো তাৰ দাসিপুত্তোসীতি ৰুত্তে পুন সীসং উক্খিপিতুং নাসক্খি. অযং খো জাতি নাম দুজ্জানা, সচে অঞ্ঞম্পি কিঞ্চি সমণো গোতমো ‘ত্ৰং দাসো’তি ৰক্খতি, কো তেন সদ্ধিং অড্ডং করিস্সতি. অম্বট্ঠো অত্তনা বদ্ধং পুটকং অত্তনাৰ মোচেতূ’’তি অত্তানং পরিমোচেত্ৰা তস্সেৰ উপরি খিপন্তা – ‘‘সুজাতো চ ভো গোতমা’’তিআদিমাহংসু.

২৭০. সহধম্মিকোতি সহেতুকো সকারণো. অকামা ব্যাকাতব্বোতি অত্তনা অনিচ্ছন্তেনপি ব্যাকরিতব্বো, অৰস্সং ৰিস্সজ্জেতব্বোতি অত্থো. অঞ্ঞেন ৰা অঞ্ঞং পটিচরিস্সসীতি অঞ্ঞেন ৰচনেন অঞ্ঞং ৰচনং পটিচরিস্সসি অজ্ঝোত্থরিস্সসি, পটিচ্ছাদেস্সসীতি অত্থো. যো হি ‘‘কিং গোত্তো ত্ৰ’’ন্তি এৰং পুট্ঠো – ‘‘অহং তযো ৰেদে জানামী’’তিআদীনি ৰদতি, অযং অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচরতি নাম. পক্কমিস্সসি ৰাতি পুচ্ছিতং পঞ্হং জানন্তোৰ অকথেতুকামতায উট্ঠাযাসনা পক্কমিস্সসি ৰা.

তুণ্হী অহোসীতি সমণো গোতমো মং সামংযেৰ দাসিপুত্তভাৰং কথাপেতুকামো, সামং কথিতে চ দাসো নাম জাতোযেৰ হোতি. অযং পন দ্ৰতিক্খত্তুং চোদেত্ৰা তুণ্হী ভৰিস্সতি, ততো অহং পরিৰত্তিত্ৰা পক্কমিস্সামীতি চিন্তেত্ৰা তুণ্হী অহোসি.

২৭১. ৰজিরং পাণিম্হি অস্সাতি ৰজিরপাণি. যক্খোতি ন যো ৰা সো ৰা যক্খো, সক্কো দেৰরাজাতি ৰেদিতব্বো. আদিত্তন্তি অগ্গিৰণ্ণং. সম্পজ্জলিতন্তি সুট্ঠু পজ্জলিতং. সজোতিভূতন্তি সমন্ততো জোতিভূতং, একগ্গিজালভূতন্তি অত্থো. ঠিতো হোতীতি মহন্তং সীসং, কন্দলমকুল়সদিসা দাঠা ভযানকানি অক্খিনাসাদীনি এৰং ৰিরূপরূপং মাপেত্ৰা ঠিতো.

কস্মা পনেস আগতোতি? দিট্ঠিৰিস্সজ্জাপনত্থং. অপি চ – ‘‘অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পরে চ মে ন আজানেয্যু’’ন্তি এৰং ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কভাৰং আপন্নে ভগৰতি সক্কো মহাব্রহ্মুনা সদ্ধিং আগন্ত্ৰা – ‘‘ভগৰা ধম্মং দেসেথ, তুম্হাকং আণায অৰত্তমানে মযং ৰত্তাপেস্সাম, তুম্হাকং ধম্মচক্কং হোতু, অম্হাকং আণাচক্ক’’ন্তি পটিঞ্ঞং অকাসি. তস্মা – ‘‘অজ্জ অম্বট্ঠং তাসেত্ৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জাপেস্সামী’’তি আগতো.

ভগৰা চেৰ পস্সতি অম্বট্ঠো চাতি যদি হি তং অঞ্ঞেপি পস্সেয্যুং, তং কারণং অগরু অস্স, ‘‘অযং সমণো গোতমো অম্বট্ঠং অত্তনো ৰাদে অনোতরন্তং ঞত্ৰা যক্খং আৰাহেত্ৰা দস্সেসি, ততো অম্বট্ঠো ভযেন কথেসী’’তি ৰদেয্যুং. তস্মা ভগৰা চেৰ পস্সতি অম্বট্ঠো চ. তস্স তং দিস্ৰাৰ সকলসরীরতো সেদা মুচ্চিংসু. অন্তোকুচ্ছি ৰিপরিৰত্তমানা মহারৰং ৰিরৰি. সো ‘‘অঞ্ঞেপি নু খো পস্সন্তী’’তি ওলোকেন্তো কস্সচি লোমহংসমত্তম্পি নাদ্দস. ততো – ‘‘ইদং ভযং মমেৰ উপ্পন্নং, সচাহং যক্খোতি ৰক্খামি, ‘কিং তৰমেৰ অক্খীনি অত্থি, ত্ৰমেৰ যক্খং পস্সসি, পঠমং যক্খং অদিস্ৰা সমণেন গোতমেন ৰাদসঙ্ঘট্টে পক্খিত্তোৰ যক্খং পস্সসী’তি ৰদেয্যু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ন দানি মে ইধ অঞ্ঞং পটিসরণং অত্থি, অঞ্ঞত্র সমণা গোতমা’’তি মঞ্ঞমানো অথ খো অম্বট্ঠো মাণৰো…পে… ভগৰন্তং এতদৰোচ.

২৭২. তাণং গৰেসীতি তাণং গৰেসমানো. লেণং গৰেসীতি লেণং গৰেসমানো. সরণং গৰেসীতি সরণং গৰেসমানো. এত্থ চ তাযতি রক্খতীতি তাণং. নিলীযন্তি এত্থাতি লেণং. সরতীতি সরণং, ভযং হিংসতি, ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো. উপনিসীদিত্ৰাতি উপগম্ম হেট্ঠাসনে নিসীদিত্ৰা. ব্রৰিতূতি ৰদতু.

অম্বট্ঠৰংসকথা

২৭৩-২৭৪. দক্খিণজনপদন্তি দক্খিণাপথোতি পাকটং. গঙ্গায দক্খিণতো পাকটজনপদং. তদা কির দক্খিণাপথে বহূ ব্রাহ্মণতাপসা হোন্তি, সো তত্থ গন্ত্ৰা একং তাপসং ৰত্তপটিপত্তিযা আরাধেসি. সো তস্স উপকারং দিস্ৰা আহ – ‘‘অম্ভো, পুরিস, মন্তং তে দেমি, যং ইচ্ছসি, তং মন্তং গণ্হাহী’’তি. সো আহ – ‘‘ন মে আচরিয, অঞ্ঞেন মন্তেন, কিচ্চং অত্থি, যস্সানুভাৰেন আৰুধং ন পরিৰত্ততি, তং মে মন্তং দেহী’’তি. সো – ‘‘ভদ্রং, ভো’’তি তস্স ধনুঅগমনীযং অম্বট্ঠং নাম ৰিজ্জং অদাসি, সো তং ৰিজ্জং গহেত্ৰা তত্থেৰ ৰীমংসিত্ৰা – ‘‘ইদানি মে মনোরথং পূরেস্সামী’’তি ইসিৰেসং গহেত্ৰা ওক্কাকস্স সন্তিকং গতো. তেন ৰুত্তং – ‘‘দক্খিণজনপদং গন্ত্ৰা ব্রহ্মমন্তে অধীযিত্ৰা রাজানং ওক্কাকং উপসঙ্কমিত্ৰা’’তি.

এত্থ ব্রহ্মমন্তেতি আনুভাৰসম্পন্নতায সেট্ঠমন্তে. কো নেৰং’রে অযং ময্হং দাসিপুত্তোতি কো নু এৰং অরে অযং মম দাসিপুত্তো. সো তং খুরপ্পন্তি সো রাজা তং মারেতুকামতায সন্নহিতং সরং তস্স মন্তানুভাৰেন নেৰ খিপিতুং ন অপনেতুং সক্খি, তাৰদেৰ সকলসরীরে সঞ্জাতসেদো ভযেন ৰেধমানো অট্ঠাসি.

অমচ্চাতি মহামচ্চা. পারিসজ্জাতি ইতরে পরিসাৰচরা. এতদৰোচুন্তি – ‘‘দণ্ডকীরঞ্ঞো কিসৰচ্ছতাপসে অপরদ্ধস্স আৰুধৰুট্ঠিযা সকলরট্ঠং ৰিনট্ঠং. নাল়িকেরো পঞ্চসু তাপসসতেসু অজ্জুনো চ অঙ্গীরসে অপরদ্ধো পথৰিং ভিন্দিত্ৰা নিরযং পৰিট্ঠো’’তি চিন্তযন্তা ভযেন এতং সোত্থি, ভদ্দন্তেতিআদিৰচনং অৰোচুং.

সোত্থি ভৰিস্সতি রঞ্ঞোতি ইদং ৰচনং কণ্হো চিরং তুণ্হী হুত্ৰা ততো অনেকপ্পকারং যাচীযমানো – ‘‘তুম্হাকং রঞ্ঞা মাদিসস্স ইসিনো খুরপ্পং সন্নয্হন্তেন ভারিযং কম্মং কত’’ন্তিআদীনি চ ৰত্ৰা পচ্ছা অভাসি. উন্দ্রিযিস্সতীতি ভিজ্জিস্সতি, থুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরিযিস্সতীতি. ইদং সো ‘‘জনং তাসেস্সামী’’তি মুসা ভণতি. সরসন্থম্ভনমত্তেযেৰ হিস্স ৰিজ্জায আনুভাৰো, ন অঞ্ঞত্র. ইতো পরেসুপি ৰচনেসু এসেৰ নযো.

পল্লোমোতি পন্নলোমো. লোমহংসনমত্তম্পিস্স ন ভৰিস্সতি. ইদং কির সো ‘‘সচে মে রাজা তং দারিকং দস্সতী’’তি পটিঞ্ঞং কারেত্ৰা অৰচ. কুমারে খুরপ্পং পতিট্ঠপেসীতি তেন ‘‘সরো ওতরতূ’’তি মন্তে পরিৰত্তি, তে কুমারস্স নাভিযং পতিট্ঠপেসি. ধীতরং অদাসীতি সীসং ধোৰিত্ৰা অদাসং ভুজিস্সং কত্ৰা ধীতরং অদাসি, উল়ারে চ তং ঠানে ঠপেসি. মা খো তুম্হে মাণৰকাতি ইদং পন ভগৰা – ‘‘একেন পক্খেন অম্বট্ঠো সক্যানং ঞাতি হোতী’’তি পকাসেন্তো তস্স সমস্সাসনত্থং আহ. ততো অম্বট্ঠো ঘটসতেন অভিসিত্তো ৰিয পস্সদ্ধদরথো হুত্ৰা সমস্সাসেত্ৰা সমণো গোতমো মং ‘‘তোসেস্সামী’’তি একেন পক্খেন ঞাতিং করোতি, খত্তিযো কিরাহমস্মী’’তি চিন্তেসি.

খত্তিযসেট্ঠভাৰৰণ্ণনা

২৭৫. অথ খো ভগৰা – ‘‘অযং অম্বট্ঠো খত্তিযোস্মী’’তি সঞ্ঞং করোতি, অত্তনো অখত্তিযভাৰং ন জানাতি, হন্দ নং জানাপেস্সামীতি খত্তিযৰংসং দস্সেতুং উত্তরিদেসনং ৰড্ঢেন্তো – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি অম্বট্ঠা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং লোকে. ব্রাহ্মণেসূতি ব্রাহ্মণানং অন্তরে. আসনং ৰা উদকং ৰাতি অগ্গাসনং ৰা অগ্গোদকং ৰা. সদ্ধেতি মতকে উদ্দিস্স কতভত্তে. থালিপাকেতি মঙ্গলাদিভত্তে. যঞ্ঞেতি যঞ্ঞভত্তে. পাহুনেতি পাহুনকানং কতভত্তে পণ্ণাকারভত্তে ৰা. অপি নুস্সাতি অপি নু অস্স খত্তিযপুত্তস্স. আৰটং ৰা অস্স অনাৰটং ৰাতি, ব্রাহ্মণকঞ্ঞাসু নিৰারণং ভৰেয্য ৰা নো ৰা, ব্রাহ্মণদারিকং লভেয্য ৰা ন ৰা লভেয্যাতি অত্থো. অনুপপন্নোতি খত্তিযভাৰং অপত্তো, অপরিসুদ্ধোতি অত্থো.

২৭৬. ইত্থিযা ৰা ইত্থিং করিত্ৰাতি ইত্থিযা ৰা ইত্থিং পরিযেসিত্ৰা. কিস্মিঞ্চিদেৰ পকরণেতি কিস্মিঞ্চিদেৰ দোসে ব্রাহ্মণানং অযুত্তে অকত্তব্বকরণে. ভস্সপুটেনাতি ভস্মপুটেন, সীসে ছারিকং ওকিরিত্ৰাতি অত্থো.

২৭৭. জনেতস্মিন্তি জনিতস্মিং, পজাযাতি অত্থো. যে গোত্তপটিসারিনোতি যে জনেতস্মিং গোত্তং পটিসরন্তি – ‘‘অহং গোতমো, অহং কস্সপো’’তি, তেসু লোকে গোত্তপটিসারীসু খত্তিযো সেট্ঠো. অনুমতা মযাতি মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা দেসিতা মযা অনুঞ্ঞাতা.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিজ্জাচরণকথাৰণ্ণনা

২৭৮. ইমায পন গাথায ৰিজ্জাচরণসম্পন্নোতি ইদং পদং সুত্ৰা অম্বট্ঠো চিন্তেসি – ‘‘ৰিজ্জা নাম তযো ৰেদা, চরণং পঞ্চ সীলানি, তযিদং অম্হাকংযেৰ অত্থি, ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো চে সেট্ঠো, মযমেৰ সেট্ঠা’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা ৰিজ্জাচরণং পুচ্ছন্তো – ‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, চরণং, কতমা চ পন সা ৰিজ্জা’’তি আহ. অথস্স ভগৰা তং ব্রাহ্মণসমযে সিদ্ধং জাতিৰাদাদিপটিসংযুত্তং ৰিজ্জাচরণং পটিক্খিপিত্ৰা অনুত্তরং ৰিজ্জাচরণং দস্সেতুকামো – ‘‘ন খো অম্বট্ঠা’’তিআদিমাহ. তত্থ জাতিৰাদোতি জাতিং আরব্ভ ৰাদো, ব্রাহ্মণস্সেৰিদং ৰট্টতি, ন সুদ্দস্সাতিআদি ৰচনন্তি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. জাতিৰাদৰিনিবদ্ধাতি জাতিৰাদে ৰিনিবদ্ধা. এস নযো সব্বত্থ.

ততো অম্বট্ঠো – ‘‘যত্থ দানি মযং লগ্গিস্সামাতি চিন্তযিম্হ, ততো নো সমণো গোতমো মহাৰাতে থুসং ধুনন্তো ৰিয দূরমেৰ অৰক্খিপি. যত্থ পন মযং ন লগ্গাম, তত্থ নো নিযোজেসি. অযং নো ৰিজ্জাচরণসম্পদা ঞাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা পুন ৰিজ্জাচরণসম্পদং পুচ্ছি. অথস্স ভগৰা সমুদাগমতো পভুতি ৰিজ্জাচরণং দস্সেতুং – ‘‘ইধ অম্বট্ঠ তথাগতো’’তিআদিমাহ.

২৭৯. এত্থ চ ভগৰা চরণপরিযাপন্নম্পি তিৰিধং সীলং ৰিভজন্তো ‘‘ইদমস্স হোতি চরণস্মি’’ন্তি অনিয্যাতেত্ৰা ‘‘ইদম্পিস্স হোতি সীলস্মি’’ন্তি সীলৰসেনেৰ নিয্যাতেসি. কস্মা? তস্সপি হি কিঞ্চি কিঞ্চি সীলং অত্থি, তস্মা চরণৰসেন নিয্যাতিযমানে ‘‘মযম্পি চরণসম্পন্না’’তি তত্থ তত্থেৰ লগ্গেয্য. যং পন তেন সুপিনেপি ন দিট্ঠপুব্বং, তস্সেৰ ৰসেন নিয্যাতেন্তো পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিন্তিআদিমাহ. এত্তাৰতা অট্ঠপি সমাপত্তিযো চরণন্তি নিয্যাতিতা হোন্তি, ৰিপস্সনা ঞাণতো পন পট্ঠায অট্ঠৰিধাপি পঞ্ঞা ৰিজ্জাতি নিয্যাতিতা.

চতুঅপাযমুখকথাৰণ্ণনা

২৮০. অপাযমুখানীতি ৰিনাসমুখানি. অনভিসম্ভুণমানোতি অসম্পাপুণন্তো, অৰিসহমানো ৰা. খারিৰিধমাদাযাতি এত্থ খারীতি অরণী কমণ্ডলু সুজাদযো তাপসপরিক্খারা. ৰিধোতি কাজো. তস্মা খারিভরিতং কাজমাদাযাতি অত্থো. যে পন খারিৰিৰিধন্তি পঠন্তি, তে ‘‘খারীতি কাজস্স নামং, ৰিৰিধন্তি বহুকমণ্ডলুআদিপরিক্খার’’ন্তি ৰণ্ণযন্তি. পৰত্তফলভোজনোতি পতিতফলভোজনো. পরিচারকোতি কপ্পিযকরণপত্তপটিগ্গহণপাদধোৰনাদিৰত্তকরণৰসেন পরিচারকো. কামঞ্চ গুণাধিকোপি খীণাসৰসামণেরো পুথুজ্জনভিক্খুনো ৰুত্তনযেন পরিচারকো হোতি, অযং পন ন তাদিসো গুণৰসেনপি ৰেয্যাৰচ্চকরণৰসেনপি লামকোযেৰ.

কস্মা পন তাপসপব্বজ্জা সাসনস্স ৰিনাসমুখন্তি ৰুত্তাতি? যস্মা গচ্ছন্তং গচ্ছন্তং সাসনং তাপসপব্বজ্জাৰসেন ওসক্কিস্সতি. ইমস্মিঞ্হি সাসনে পব্বজিত্ৰা তিস্সো সিক্খা পূরেতুং অসক্কোন্তং লজ্জিনো সিক্খাকামা – ‘‘নত্থি তযা সদ্ধিং উপোসথো ৰা পৰারণা ৰা সঙ্ঘকম্মং ৰা’’তি জিগুচ্ছিত্ৰা পরিৰজ্জেন্তি. সো ‘‘দুক্করং খুরধারূপমং সাসনে পটিপত্তিপূরণং দুক্খং, তাপসপব্বজ্জা পন সুকরা চেৰ বহুজনসম্মতা চা’’তি ৰিব্ভমিত্ৰা তাপসো হোতি. অঞ্ঞে তং দিস্ৰা – ‘‘কিং তযা কত’’ন্তি পুচ্ছন্তি. সো – ‘‘ভারিযং তুম্হাকং সাসনে কম্মং, ইধ পন সছন্দচারিনো ময’’ন্তি ৰদতি. সোপি, যদি এৰং অহম্পি এত্থেৰ পব্বজামীতি তস্স অনুসিক্খন্তো তাপসো হোতি. এৰমঞ্ঞেপি অঞ্ঞেপীতি কমেন তাপসাৰ বহুকা হোন্তি. তেসং উপ্পন্নকালে সাসনং ওসক্কিতং নাম ভৰিস্সতি. লোকে এৰরূপো বুদ্ধো নাম উপ্পজ্জি, তস্স ঈদিসং নাম সাসনং অহোসীতি সুতমত্তমেৰ ভৰিস্সতি. ইদং সন্ধায ভগৰা তাপসপব্বজ্জং সাসনস্স ৰিনাসমুখন্তি আহ.

কুদালপিটকন্তি কন্দমূলফলগ্গহণত্থং কুদালঞ্চেৰ পিটকঞ্চ. গামসামন্তং ৰাতি ৰিজ্জাচরণসম্পদাদীনি অনভিসম্ভুণন্তো, কসিকম্মাদীহি চ জীৰিতং নিপ্ফাদেতুং দুক্খন্তি মঞ্ঞমানো বহুজনকুহাপনত্থং গামসামন্তে ৰা নিগমসামন্তে ৰা অগ্গিসালং কত্ৰা সপ্পিতেলদধিমধুফাণিততিলতণ্ডুলাদীহি চেৰ নানাদারূহি চ হোমকরণৰসেন অগ্গিং পরিচরন্তো অচ্ছতি.

চতুদ্ৰারং অগারং করিত্ৰাতি চতুমুখং পানাগারং কত্ৰা তস্স দ্ৰারে মণ্ডপং কত্ৰা তত্থ পানীযং উপট্ঠপেত্ৰা আগতাগতে পানীযেন আপুচ্ছতি. যম্পিস্স অদ্ধিকা কিলন্তা পানীযং পিৰিত্ৰা পরিতুট্ঠা ভত্তপুটং ৰা তণ্ডুলাদীনি ৰা দেন্তি, তং সব্বং গহেত্ৰা অম্বিলযাগুআদীনি কত্ৰা বহুতরং আমিসগহণত্থং কেসঞ্চি অন্নং দেতি, কেসঞ্চি ভত্তপচনভাজনাদীনি. তেহিপি দিন্নং আমিসং ৰা পুব্বণ্ণাদীনি ৰা গণ্হতি, তানি ৰড্ঢিযা পযোজেতি. এৰং ৰড্ঢমানৰিভৰো গোমহিংসদাসীদাসপরিগ্গহং করোতি, মহন্তং কুটুম্বং সণ্ঠপেতি. ইমং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘চতুদ্ৰারং অগারং করিত্ৰা অচ্ছতী’’তি. ‘‘তমহং যথাসত্তি যথাবলং পটিপূজেস্সামী’’তি ইদং পনস্স পটিপত্তিমুখং. ইমিনা হি মুখেন সো এৰং পটিপজ্জতীতি. এত্তাৰতা চ ভগৰতা সব্বাপি তাপসপব্বজ্জা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি.

কথং? অট্ঠৰিধা হি তাপসা – সপুত্তভরিযা, উঞ্ছাচরিযা, অনগ্গিপক্কিকা, অসামপাকা, অস্মমুট্ঠিকা, দন্তৰক্কলিকা, পৰত্তফলভোজনা, পণ্ডুপলাসিকাতি. তত্থ যে কেণিযজটিলো ৰিয কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা ৰসন্তি, তে সপুত্তভরিযা নাম.

যে পন ‘‘সপুত্তদারভাৰো নাম পব্বজিতস্স অযুত্তো’’তি লাযনমদ্দনট্ঠানেসু ৰীহিমুগ্গমাসতিলাদীনি সঙ্কড্ঢিত্ৰা পচিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি, তে উঞ্ছাচরিযা নাম.

যে ‘‘খলেন খলং ৰিচরিত্ৰা ৰীহিং আহরিত্ৰা কোট্টেত্ৰা পরিভুঞ্জনং নাম অযুত্ত’’ন্তি গামনিগমেসু তণ্ডুলভিক্খং গহেত্ৰা পচিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি, তে অনগ্গিপক্কিকা নাম.

যে পন ‘‘কিং পব্বজিতস্স সামপাকেনা’’তি গামং পৰিসিত্ৰা পক্কভিক্খমেৰ গণ্হন্তি, তে অসামপাকা নাম.

যে ‘‘দিৰসে দিৰসে ভিক্খাপরিযেট্ঠি নাম দুক্খা পব্বজিতস্সা’’তি মুট্ঠিপাসাণেন অম্বাটকাদীনং রুক্খানং তচং কোট্টেত্ৰা খাদন্তি, তে অস্মমুট্ঠিকা নাম.

যে পন ‘‘পাসাণেন তচং কোট্টেত্ৰা ৰিচরণং নাম দুক্খ’’ন্তি দন্তেহেৰ উব্বাটেত্ৰা খাদন্তি, তে দন্তৰক্কলিকা নাম.

যে ‘‘দন্তেহি উব্বাটেত্ৰা খাদনং নাম দুক্খং পব্বজিতস্সা’’তি লেড্ডুদণ্ডাদীহি পহরিত্ৰা পতিতানি ফলানি পরিভুঞ্জন্তি, তে পৰত্তফলভোজনা নাম.

যে পন ‘‘লেড্ডুদণ্ডাদীহি পাতেত্ৰা পরিভোগো নাম অসারুপ্পো পব্বজিতস্সা’’তি সযং পতিতানেৰ পুপ্ফফলপণ্ডুপলাসাদীনি খাদন্তা যাপেন্তি, তে পণ্ডুপলাসিকা নাম.

তে তিৰিধা – উক্কট্ঠমজ্ঝিমমুদুকৰসেন. তত্থ যে নিসিন্নট্ঠানতো অনুট্ঠায হত্থেন পাপুণনট্ঠানেৰ পতিতং গহেত্ৰা খাদন্তি, তে উক্কট্ঠা. যে একরুক্খতো অঞ্ঞং রুক্খং ন গচ্ছন্তি, তে মজ্ঝিমা. যে তং তং রুক্খমূলং গন্ত্ৰা পরিযেসিত্ৰা খাদন্তি, তে মুদুকা.

ইমা পন অট্ঠপি তাপসপব্বজ্জা ইমাহি চতূহিযেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. কথং? এতাসু হি সপুত্তভরিযা চ উঞ্ছাচরিযা চ অগারং ভজন্তি. অনগ্গিপক্কিকা চ অসামপাকা চ অগ্যাগারং ভজন্তি. অস্মমুট্ঠিকা চ দন্তৰক্কলিকা চ কন্দমূলফলভোজনং ভজন্তি. পৰত্তফলভোজনা চ পণ্ডুপলাসিকা চ পৰত্তফলভোজনং ভজন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘এত্তাৰতা চ ভগৰতা সব্বাপি তাপসপব্বজ্জা নিদ্দিট্ঠা হোন্তী’’তি.

২৮১-২৮২. ইদানি ভগৰা সাচরিযকস্স অম্বট্ঠস্স ৰিজ্জাচরণসম্পদায অপাযমুখম্পি অপ্পত্তভাৰং দস্সেতুং তং কিং মঞ্ঞসি অম্বট্ঠাতিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৰ. অত্তনা আপাযিকোপি অপরিপূরমানোতি অত্তনা ৰিজ্জাচরণসম্পদায আপাযিকেনাপি অপরিপূরমানেন.

পুব্বকইসিভাৰানুযোগৰণ্ণনা

২৮৩. দত্তিকন্তি দিন্নকং. সম্মুখীভাৰম্পি ন দদাতীতি কস্মা ন দদাতি? সো কির সম্মুখা আৰট্টনিং নাম ৰিজ্জং জানাতি. যদা রাজা মহারহেন অলঙ্কারেন অলঙ্কতো হোতি, তদা রঞ্ঞো সমীপে ঠত্ৰা তস্স অলঙ্কারস্স নামং গণ্হতি. তস্স রাজা নামে গহিতে ন দেমীতি ৰত্তুং ন সক্কোতি. দত্ৰা পুন ছণদিৰসে অলঙ্কারং আহরথাতি ৰত্ৰা, নত্থি, দেৰ, তুম্হেহি ব্রাহ্মণস্স দিন্নোতি ৰুত্তো, ‘‘কস্মা মে দিন্নো’’তি পুচ্ছি. তে অমচ্চা ‘সো ব্রাহ্মণো সম্মুখা আৰট্টনিমাযং জানাতি. তায তুম্হে আৰট্টেত্ৰা গহেত্ৰা গচ্ছতী’তি আহংসু. অপরে রঞ্ঞা সহ তস্স অতিসহাযভাৰং অসহন্তা আহংসু – ‘‘দেৰ, এতস্স ব্রাহ্মণস্স সরীরে সঙ্খফলিতকুট্ঠং নাম অত্থি. তুম্হে এতং দিস্ৰাৰ আলিঙ্গথ পরামসথ, ইদঞ্চ কুট্ঠং নাম কাযসংসগ্গৰসেন অনুগচ্ছতি, মা এৰং করোথা’’তি. ততো পট্ঠায তস্স রাজা সম্মুখীভাৰং ন দেতি.

যস্মা পন সো ব্রাহ্মণো পণ্ডিতো খত্তৰিজ্জায কুসলো, তেন সহ মন্তেত্ৰা কতকম্মং নাম ন ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা সাণিপাকারস্স অন্তো ঠত্ৰা বহি ঠিতেন তেন সদ্ধিং মন্তেতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তিরো দুস্সন্তেন মন্তেতী’’তি. তত্থ তিরোদুস্সন্তেনাতি তিরোদুস্সেন. অযমেৰ ৰা পাঠো. ধম্মিকন্তি অনৰজ্জং. পযাতন্তি অভিহরিত্ৰা দিন্নং. কথং তস্স রাজাতি যস্স রঞ্ঞো ব্রাহ্মণো ঈদিসং ভিক্খং পটিগ্গণ্হেয্য, কথং তস্স ব্রাহ্মণস্স সো রাজা সম্মুখীভাৰম্পি ন দদেয্য. অযং পন অদিন্নকং মাযায গণ্হতি, তেনস্স সম্মুখীভাৰং রাজা ন দেতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বন্তি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. ‘‘ইদং পন কারণং ঠপেত্ৰা রাজানঞ্চেৰ ব্রাহ্মণঞ্চ ন অঞ্ঞো কোচি জানাতি. তদেতং এৰং রহস্সম্পি পটিচ্ছন্নম্পি অদ্ধা সব্বঞ্ঞূ সমণো গোতমোতি নিট্ঠং গমিস্সতী’’তি ভগৰা পকাসেসি.

২৮৪. ইদানি অযঞ্চ অম্বট্ঠো, আচরিযো চস্স মন্তে নিস্সায অতিমানিনো. তেন তেসং মন্তনিস্সিতমাননিম্মদনত্থং উত্তরি দেসনং ৰড্ঢেন্তো তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, ইধ রাজাতিআদিমাহ. তত্থ রথূপত্থরেতি রথম্হি রঞ্ঞো ঠানত্থং অত্থরিত্ৰা সজ্জিতপদেসে. উগ্গেহি ৰাতি উগ্গতুগ্গতেহি ৰা অমচ্চেহি. রাজঞ্ঞেহীতি অনভিসিত্তকুমারেহি. কিঞ্চিদেৰ মন্তনন্তি অসুকস্মিং দেসে তল়াকং ৰা মাতিকং ৰা কাতুং ৰট্টতি, অসুকস্মিং গামং ৰা নিগমং ৰা নগরং ৰা নিৰেসেতুন্তি এৰরূপং পাকটমন্তনং. তদেৰ মন্তনন্তি যং রঞ্ঞা মন্তিতং তদেৰ. তাদিসেহিযেৰ সীসুক্খেপভমুক্খেপাদীহি আকারেহি মন্তেয্য. রাজভণিতন্তি যথা রঞ্ঞা ভণিতং, তস্সত্থস্স সাধনসমত্থং. সোপি তস্সত্থস্স সাধনসমত্থমেৰ ভণিতং ভণতীতি অত্থো.

২৮৫. পৰত্তারোতি পৰত্তযিতারো. যেসন্তি যেসং সন্তকং. মন্তপদন্তি ৰেদসঙ্খাতং মন্তমেৰ. গীতন্তি অট্ঠকাদীহি দসহি পোরাণকব্রাহ্মণেহি সরসম্পত্তিৰসেন সজ্ঝাযিতং. পৰুত্তন্তি অঞ্ঞেসং ৰুত্তং, ৰাচিতন্তি অত্থো. সমিহিতন্তি সমুপব্যূল়্হং রাসিকতং, পিণ্ডং কত্ৰা ঠপিতন্তি অত্থো. তদনুগাযন্তীতি এতরহি ব্রাহ্মণা তং তেহি পুব্বে গীতং অনুগাযন্তি অনুসজ্ঝাযন্তি. তদনুভাসন্তীতি তং অনুভাসন্তি, ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং. ভাসিতমনুভাসন্তীতি তেহি ভাসিতং সজ্ঝাযিতং অনুসজ্ঝাযন্তি. ৰাচিতমনুৰাচেন্তীতি তেহি অঞ্ঞেসং ৰাচিতং অনুৰাচেন্তি.

সেয্যথিদন্তি তে কতমেহি অত্থো. অট্ঠকোতিআদীনি তেসং নামানি. তে কির দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেত্ৰা পরূপঘাতং অকত্ৰা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স ভগৰতো পাৰচনেন সহ সংসন্দিত্ৰা মন্তে গন্থিংসু. অপরাপরে পন ব্রাহ্মণা পাণাতিপাতাদীনি পক্খিপিত্ৰা তযো ৰেদে ভিন্দিত্ৰা বুদ্ধৰচনেন সদ্ধিং ৰিরুদ্ধে অকংসু. নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি যেন ত্ৰং ইসি ভৰেয্যাসি, এতং কারণং ন ৰিজ্জতি. ইধ ভগৰা যস্মা – ‘‘এস পুচ্ছিযমানোপি, অত্তনো অৰত্থরণভাৰং ঞত্ৰা পটিৰচনং ন দস্সতী’’তি জানাতি, তস্মা পটিঞ্ঞং অগহেত্ৰাৰ তং ইসিভাৰং পটিক্খিপি.

২৮৬. ইদানি যস্মা তে পোরাণা দস ব্রাহ্মণা নিরামগন্ধা অনিত্থিগন্ধা রজোজল্লধরা ব্রহ্মচারিনো অরঞ্ঞাযতনে পব্বতপাদেসু ৰনমূলফলাহারা ৰসিংসু. যদা কত্থচি গন্তুকামা হোন্তি, ইদ্ধিযা আকাসেনেৰ গচ্ছন্তি, নত্থি তেসং যানেন কিচ্চং. সব্বদিসাসু চ নেসং মেত্তাদিব্রহ্মৰিহারভাৰনাৰ আরক্খা হোতি, নত্থি তেসং পাকারপুরিসগুত্তীহি অত্থো. ইমিনা চ অম্বট্ঠেন সুতপুব্বা তেসং পটিপত্তি; তস্মা ইমস্স সাচরিযকস্স তেসং পটিপত্তিতো আরকভাৰং দস্সেতুং – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠা’’তিআদিমাহ.

তত্থ ৰিচিতকাল়কন্তি ৰিচিনিত্ৰা অপনীতকাল়কং. ৰেঠকনতপস্সাহীতি দুস্সপট্টদুস্সৰেণি আদীহি ৰেঠকেহি নমিতফাসুকাহি. কুত্তৰালেহীতি সোভাকরণত্থং কপ্পেতুং, যুত্তট্ঠানেসু কপ্পিতৰালেহি. এত্থ চ ৰল়ৰানংযেৰ ৰালা কপ্পিতা, ন রথানং, ৰল়ৰপযুত্তত্তা পন রথাপি ‘‘কুত্তৰালা’’তি ৰুত্তা. উক্কিণ্ণপরিখাসূতি খতপরিখাসু. ওক্খিত্তপলিঘাসূতি ঠপিতপলিঘাসু. নগরূপকারিকাসূতি এত্থ উপকারিকাতি পরেসং আরোহনিৰারণত্থং সমন্তা নগরং পাকারস্স অধোভাগে কতসুধাকম্মং ৰুচ্চতি. ইধ পন তাহি উপকারিকাহি যুত্তানি নগরানেৰ ‘‘নগরূপকারিকাযো’’তি অধিপ্পেতানি. রক্খাপেন্তীতি তাদিসেসু নগরেসু ৰসন্তাপি অত্তানং রক্খাপেন্তি. কঙ্খাতি ‘‘সব্বঞ্ঞূ, ন সব্বঞ্ঞূ’’তি এৰং সংসযো. ৰিমতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং, ৰিরূপা মতি, ৰিনিচ্ছিনিতুং অসমত্থাতি অত্থো. ইদং ভগৰা ‘‘অম্বট্ঠস্স ইমিনা অত্তভাৰেন মগ্গপাতুভাৰো নত্থি, কেৰলং দিৰসো ৰীতিৰত্ততি, অযং খো পন লক্খণপরিযেসনত্থং আগতো, তম্পি কিচ্চং নস্সরতি. হন্দস্স সতিজননত্থং নযং দেমী’’তি আহ.

দ্ৰেলক্খণদস্সনৰণ্ণনা

২৮৭. এৰং ৰত্ৰা পন যস্মা বুদ্ধানং নিসিন্নানং ৰা নিপন্নানং ৰা কোচি লক্খণং পরিযেসিতুং ন সক্কোতি, ঠিতানং পন চঙ্কমন্তানং ৰা সক্কোতি. আচিণ্ণঞ্চেতং বুদ্ধানং লক্খণপরিযেসনত্থং আগতভাৰং ঞত্ৰা উট্ঠাযাসনা চঙ্কমাধিট্ঠানং নাম, তেন ভগৰা উট্ঠাযাসনা বহি নিক্খন্তো. তস্মা অথ খো ভগৰাতিআদি ৰুত্তং.

সমন্নেসীতি গৰেসি, একং দ্ৰেতি ৰা গণযন্তো সমানযি. যেভুয্যেনাতি পাযেন, বহুকানি অদ্দস, অপ্পানি ন অদ্দসাতি অত্থো. ততো যানি ন অদ্দস তেসং দীপনত্থং ৰুত্তং – ‘‘ঠপেত্ৰা দ্ৰে’’তি. কঙ্খতীতি ‘‘অহো ৰত পস্সেয্য’’ন্তি পত্থনং উপ্পাদেতি. ৰিচিকিচ্ছতীতি ততো ততো তানি ৰিচিনন্তো কিচ্ছতি ন সক্কোতি দট্ঠুং. নাধিমুচ্চতীতি তায ৰিচিকিচ্ছায সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি. ন সম্পসীদতীতি ততো – ‘‘পরিপুণ্ণলক্খণো অয’’ন্তি ভগৰতি পসাদং নাপজ্জতি. কঙ্খায ৰা দুব্বলা ৰিমতি ৰুত্তা, ৰিচিকিচ্ছায মজ্ঝিমা, অনধিমুচ্চনতায বলৰতী, অসম্পসাদেন তেহি তীহি ধম্মেহি চিত্তস্স কালুসিযভাৰো. কোসোহিতেতি ৰত্থিকোসেন পটিচ্ছন্নে. ৰত্থগুয্হেতি অঙ্গজাতে ভগৰতো হি ৰরৰারণস্সেৰ কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং সুৰণ্ণৰণ্ণং পদুমগব্ভসমানং. তং সো ৰত্থপটিচ্ছন্নত্তা অপস্সন্তো, অন্তোমুখগতায চ জিৰ্হায পহূতভাৰং অসল্লক্খেন্তো তেসু দ্ৰীসু লক্খণেসু কঙ্খী অহোসি ৰিচিকিচ্ছী.

২৮৮. তথারূপন্তি তং রূপং. কিমেত্থ অঞ্ঞেন ৰত্তব্বং? ৰুত্তমেতং নাগসেনত্থেরেনেৰ মিলিন্দরঞ্ঞা পুট্ঠেন – ‘‘দুক্করং, ভন্তে, নাগসেন, ভগৰতা কতন্তি. কিং মহারাজাতি? মহাজনেন হিরিকরণোকাসং ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণস্স চ অন্তেৰাসি উত্তরস্স চ, বাৰরিস্স অন্তেৰাসীনং সোল়সব্রাহ্মণানঞ্চ, সেলস্স ব্রাহ্মণস্স চ অন্তেৰাসীনং তিসতমাণৰানঞ্চ দস্সেসি, ভন্তেতি. ন, মহারাজ, ভগৰা গুয্হং দস্সেসি. ছাযং ভগৰা দস্সেসি. ইদ্ধিযা অভিসঙ্খরিত্ৰা নিৰাসননিৰত্থং কাযবন্ধনবদ্ধং চীৰরপারুতং ছাযারূপকমত্তং দস্সেসি মহারাজাতি. ছাযং দিট্ঠে সতি দিট্ঠংযেৰ ননু, ভন্তেতি? তিট্ঠতেতং, মহারাজ, হদযরূপং দিস্ৰা বুজ্ঝনকসত্তো ভৰেয্য, হদযমংসং নীহরিত্ৰা দস্সেয্য সম্মাসম্বুদ্ধোতি. কল্লোসি, ভন্তে, নাগসেনা’’তি.

নিন্নামেত্ৰাতি নীহরিত্ৰা. অনুমসীতি কথিনসূচিং ৰিয কত্ৰা অনুমজ্জি, তথাকরণেন চেত্থ মুদুভাৰো, কণ্ণসোতানুমসনেন দীঘভাৰো, নাসিকসোতানুমসনেন তনুভাৰো, নলাটচ্ছাদনেন পুথুলভাৰো পকাসিতোতি ৰেদিতব্বো.

২৮৯. পটিমানেন্তোতি আগমেন্তো, আগমনমস্স পত্থেন্তো উদিক্খন্তোতি অত্থো.

২৯০. কথাসল্লাপোতি কথা চ সল্লাপো চ, কথনং পটিকথনন্তি অত্থো.

২৯১. অহো ৰতাতি গরহৰচনমেতং. রেতি ইদং হীল়নৰসেন আমন্তনং. পণ্ডিতকাতি তমেৰ জিগুচ্ছন্তো আহ. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. এৰরূপেন কির ভো পুরিসো অত্থচরকেনাতি ইদং যাদিসো ত্ৰং, এদিসে অত্থচরকে হিতকারকে সতি পুরিসো নিরযংযেৰ গচ্ছেয্য, ন অঞ্ঞত্রাতি ইমমত্থং সন্ধায ৰদতি. আসজ্জ আসজ্জাতি ঘট্টেত্ৰা ঘট্টেত্ৰা. অম্হেপি এৰং উপনেয্য উপনেয্যাতি ব্রাহ্মণো খো পন অম্বট্ঠ পোক্খরসাতীতিআদীনি ৰত্ৰা এৰং উপনেত্ৰা উপনেত্ৰা পটিচ্ছন্নং কারণং আৰিকরিত্ৰা সুট্ঠু দাসাদিভাৰং আরোপেত্ৰা অৰচ, তযা অম্হে অক্কোসাপিতাতি অধিপ্পাযো. পদসাযেৰ পৰত্তেসীতি পাদেন পহরিত্ৰা ভূমিযং পাতেসি. যঞ্চ সো পুব্বে আচরিযেন সদ্ধিং রথং আরুহিত্ৰা সারথি হুত্ৰা অগমাসি, তম্পিস্স ঠানং অচ্ছিন্দিত্ৰা রথস্স পুরতো পদসা যেৰস্স গমনং অকাসি.

পোক্খরসাতিবুদ্ধূপসঙ্কমনৰণ্ণনা

২৯২-২৯৬. অতিৰিকালোতি সুট্ঠু ৰিকালো, সম্মোদনীযকথাযপি কালো নত্থি. আগমা নু খ্ৰিধ ভোতি আগমা নু খো ইধ ভো. অধিৰাসেতূতি সম্পটিচ্ছতু. অজ্জতনাযাতি যং মে তুম্হেসু কারং করোতো অজ্জ ভৰিস্সতি পুঞ্ঞঞ্চ পীতিপামোজ্জঞ্চ তদত্থায. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেনাতি ভগৰা কাযঙ্গং ৰা ৰাচঙ্গং ৰা অচোপেত্ৰা অব্ভন্তরেযেৰ খন্তিং ধারেন্তো তুণ্হীভাৰেন অধিৰাসেসি. ব্রাহ্মণস্স অনুগ্গহণত্থং মনসাৰ সম্পটিচ্ছীতি ৰুত্তং হোতি.

২৯৭. পণীতেনাতি উত্তমেন. সহত্থাতি সহত্থেন. সন্তপ্পেসীতি সুট্ঠু তপ্পেসি পরিপুণ্ণং সুহিতং যাৰদত্থং অকাসি. সম্পৰারেসীতি সুট্ঠু পৰারেসি, অলং অলন্তি হত্থসঞ্ঞায পটিক্খিপাপেসি. ভুত্তাৰিন্তি ভুত্তৰন্তং. ওনীতপত্তপাণিন্তি পত্ততো ওনীতপাণিং, অপনীতহত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. ওনিত্তপত্তপাণিন্তিপি পাঠো. তস্সত্থো – ওনিত্তং নানাভূতং ৰিনাভূতং পত্তং পাণিতো অস্সাতি ওনিত্তপত্তপাণি, তং ওনিত্তপত্তপাণিং. হত্থে চ পত্তঞ্চ ধোৰিত্ৰা একমন্তে পত্তং নিক্খিপিত্ৰা নিসিন্নন্তি অত্থো. একমন্তং নিসীদীতি ভগৰন্তং এৰং ভূতং ঞত্ৰা একস্মিং ওকাসে নিসীদীতি অত্থো.

২৯৮. অনুপুব্বিং কথন্তি অনুপটিপাটিকথং. আনুপুব্বিকথা নাম দানানন্তরং সীলং, সীলানন্তরং সগ্গো, সগ্গানন্তরং মগ্গোতি এতেসং অত্থানং দীপনকথা. তেনেৰ – ‘‘সেয্যথিদং দানকথ’’ন্তিআদিমাহ. ওকারন্তি অৰকারং লামকভাৰং. সামুক্কংসিকাতি সামং উক্কংসিকা, অত্তনাযেৰ উদ্ধরিত্ৰা গহিতা, সযম্ভূঞাণেন দিট্ঠা, অসাধারণা অঞ্ঞেসন্তি অত্থো. কা পন সাতি? অরিযসচ্চদেসনা. তেনেৰাহ – ‘‘দুক্খং, সমুদযং, নিরোধং, মগ্গ’’ন্তি. ধম্মচক্খুন্তি এত্থ সোতাপত্তিমগ্গো অধিপ্পেতো. তস্স উপ্পত্তিআকারদস্সনত্থং – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি আহ. তঞ্হি নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চৰসেন এৰং সব্বসঙ্খতং পটিৰিজ্ঝন্তং উপ্পজ্জতি.

পোক্খরসাতিউপাসকত্তপটিৰেদনাৰণ্ণনা

২৯৯. দিট্ঠো অরিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো. এস নযো সেসপদেসুপি. তিণ্ণা ৰিচিকিচ্ছা অনেনাতি তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো. ৰিগতা কথংকথা অস্সাতি ৰিগতকথংকথো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰিসারদভাৰং পত্তো. কত্থ? সত্থুসাসনে. নাস্স পরো পচ্চযো, ন পরস্স সদ্ধায এত্থ ৰত্ততীতি অপরপ্পচ্চযো. সেসং সব্বত্থ ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থত্তা চ পাকটমেৰাতি.

ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং

অম্বট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.