৪. সোণদণ্ডসুত্তৰণ্ণনা
৩০০. এৰং মে সুতং…পে… অঙ্গেসূতি সোণদণ্ডসুত্তং. তত্রাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা. অঙ্গেসূতি অঙ্গা নাম অঙ্গপাসাদিকতায এৰং লদ্ধৰোহারা জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রূল়্হিসদ্দেন অঙ্গাতি ৰুচ্চতি, তস্মিং অঙ্গেসু জনপদে. চারিকন্তি ইধাপি অতুরিতচারিকা চেৰ নিবদ্ধচারিকা চ অধিপ্পেতা. তদা কির ভগৰতো দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেন্তস্স সোণদণ্ডো ব্রাহ্মণো ঞাণজালস্স অন্তো পঞ্ঞাযিত্থ. অথ ভগৰা অযং ব্রাহ্মণো ময্হং ঞাণজালে পঞ্ঞাযতি. ‘অত্থি নু খ্ৰস্সুপনিস্সযো’তি ৰীমংসন্তো অদ্দস. ‘মযি তত্থ গতে এতস্স অন্তেৰাসিনো দ্ৰাদসহাকারেহি ব্রাহ্মণস্স ৰণ্ণং ভাসিত্ৰা মম সন্তিকে আগন্তুং ন দস্সন্তি. সো পন তেসং ৰাদং ভিন্দিত্ৰা একূনতিংস আকারেহি মম ৰণ্ণং ভাসিত্ৰা মং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি. সো পঞ্হৰিস্সজ্জনপরিযোসানে সরণং গমিস্সতী’তি, দিস্ৰা পঞ্চসতভিক্খুপরিৰারো তং জনপদং পটিপন্নো. তেন ৰুত্তং – অঙ্গেসু চারিকং চরমানো…পে… যেন চম্পা তদৰসরীতি.
গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরেতি তস্স চম্পানগরস্স অৰিদূরে গগ্গরায নাম রাজগ্গমহেসিযা খণিতত্তা গগ্গরাতি লদ্ধৰোহারা পোক্খরণী অত্থি. তস্সা তীরে সমন্ততো নীলাদিপঞ্চৰণ্ণকুসুমপটিমণ্ডিতং মহন্তং চম্পকৰনং. তস্মিং ভগৰা কুসুমগন্ধসুগন্ধে চম্পকৰনে ৰিহরতি. তং সন্ধায গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরেতি ৰুত্তং. মাগধেন সেনিযেন বিম্বিসারেনাতি এত্থ সো রাজা মগধানং ইস্সরত্তা মাগধো. মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা সেনিযো. বিম্বীতি সুৰণ্ণং. তস্মা সারসুৰণ্ণসদিসৰণ্ণতায বিম্বিসারোতি ৰুচ্চতি.
৩০১-৩০২. বহূ বহূ হুত্ৰা সংহতাতি সঙ্ঘা. একেকিস্সায দিসায সঙ্ঘো এতেসং অত্থীতি সঙ্ঘী. পুব্বে নগরস্স অন্তো অগণা বহি নিক্খমিত্ৰা গণতং পত্তাতি গণীভূতা. খত্তং আমন্তেসীতি. খত্তা ৰুচ্চতি পুচ্ছিতপঞ্হে ব্যাকরণসমত্থো মহামত্তো, তং আমন্তেসি আগমেন্তূতি মুহুত্তং পটিমানেন্তু, মা গচ্ছন্তূতি ৰুত্তং হোতি.
সোণদণ্ডগুণকথা
৩০৩. নানাৰেরজ্জকানন্তি নানাৰিধেসু রজ্জেসু, অঞ্ঞেসু অঞ্ঞেসু কাসিকোসলাদীসু রজ্জেসু জাতা, তানি ৰা তেসং নিৰাসা, ততো ৰা আগতাতি নানাৰেরজ্জকা, তেসং নানাৰেরজ্জকানং. কেনচিদেৰ করণীযেনাতি তস্মিং কির নগরে দ্ৰীহি করণীযেহি ব্রাহ্মণা সন্নিপতন্তি – যঞ্ঞানুভৰনত্থং ৰা মন্তসজ্ঝাযনত্থং ৰা. তদা চ তস্মিং নগরে যমঞ্ঞা নত্থি. সোণদণ্ডস্স পন সন্তিকে মন্তসজ্ঝাযনত্থং এতে সন্নিপতিতা. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘কেনচিদেৰ করণীযেনা’’তি. তে তস্স গমনং সুত্ৰা চিন্তেসুং – ‘‘অযং সোণদণ্ডো উগ্গতব্রাহ্মণো যেভুয্যেন চ অঞ্ঞে ব্রাহ্মণা সমণং গোতমং সরণং গতা, অযমেৰ ন গতো. স্ৰাযং সচে তত্থ গমিস্সতি, অদ্ধা সমণস্স গোতমস্স আৰট্টনিযা মাযায আৰট্টিতো, তং সরণং গমিস্সতি. ততো এতস্সাপি গেহদ্ৰারে ব্রাহ্মণানং সন্নিপাতো ন ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘হন্দস্স গমনন্তরাযং করোমা’’তি সম্মন্তযিত্ৰা তত্থ অগমংসু. তং সন্ধায – অথ খো তে ব্রাহ্মণাতিআদি ৰুত্তং.
তত্থ ইমিনাপঙ্গেনাতি ইমিনাপি কারণেন. এৰং এতং কারণং ৰত্ৰা পুন – ‘‘অত্তনো ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে অতুস্সনকসত্তো নাম নত্থি. হন্দস্স ৰণ্ণং ভণনেন গমনং নিৰারেস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা ভৰঞ্হি সোণদণ্ডো উভতো সুজাতোতিআদীনি কারণানি আহংসু.
উভতোতি দ্ৰীহি পক্খেহি. মাতিতো চ পিতিতো চাতি ভোতো মাতা ব্রাহ্মণী, মাতুমাতা ব্রাহ্মণী, তস্সাপি মাতা ব্রাহ্মণী; পিতা ব্রাহ্মণো, পিতুপিতা ব্রাহ্মণো, তস্সাপি পিতা ব্রাহ্মণোতি, এৰং ভৰং উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ. সংসুদ্ধগহণিকোতি সংসুদ্ধা তে মাতুগহণী কুচ্ছীতি অত্থো. সমৰেপাকিনিযা গহণিযাতি এত্থ পন কম্মজতেজোধাতু ‘‘গহণী’’তি ৰুচ্চতি.
যাৰ সত্তমা পিতামহযুগাতি এত্থ পিতুপিতা পিতামহো, পিতামহস্স যুগং পিতামহযুগং. যুগন্তি আযুপ্পমাণং ৰুচ্চতি. অভিলাপমত্তমেৰ চেতং. অত্থতো পন পিতামহোযেৰ পিতামহযুগং. ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুরিসা পিতামহগ্গহণেনেৰ গহিতা. এৰং যাৰ সত্তমো পুরিসো, তাৰ সংসুদ্ধগহণিকো. অথ ৰা অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেনাতি দস্সেন্তি. অক্খিত্তোতি – ‘‘অপনেথ এতং, কিং ইমিনা’’তি এৰং অক্খিত্তো অনৰক্খিত্তো. অনুপকুট্ঠোতি ন উপকুট্ঠো, ন অক্কোসং ৰা নিন্দং ৰা লদ্ধপুব্বো. কেন কারণেনাতি? জাতিৰাদেন. ইতিপি – ‘‘হীনজাতিকো এসো’’তি এৰরূপেন ৰচনেনাতি অত্থো.
অড্ঢোতি ইস্সরো. মহদ্ধনোতি মহতা ধনেন সমন্নাগতো. ভৰতো হি গেহে পথৰিযং পংসুৰালিকা ৰিয বহুধনং, সমণো পন গোতমো অধনো ভিক্খায উদরং পূরেত্ৰা যাপেতীতি দস্সেন্তি. মহাভোগোতি পঞ্চকামগুণৰসেন মহাউপভোগো. এৰং যং যং গুণং ৰদন্তি, তস্স তস্স পটিপক্খৰসেন ভগৰতো অগুণংযেৰ দস্সেমাতি মঞ্ঞমানা ৰদন্তি.
অভিরূপোতি অঞ্ঞেহি মনুস্সেহি অভিরূপো অধিকরূপো. দস্সনীযোতি দিৰসম্পি পস্সন্তানং অতিত্তিকরণতো দস্সনযোগ্গো. দস্সনেনেৰ চিত্তপসাদজননতো পাসাদিকো. পোক্খরতা ৰুচ্চতি সুন্দরভাৰো, ৰণ্ণস্স পোক্খরতা ৰণ্ণপোক্খরতা, তায ৰণ্ণসম্পত্তিযা যুত্তোতি অত্থো. পোরাণা পনাহু – ‘‘পোক্খরন্তি সরীরং ৰদন্তি, ৰণ্ণং ৰণ্ণমেৰা’’তি. তেসং মতেন ৰণ্ণঞ্চ পোক্খরঞ্চ ৰণ্ণপোক্খরানি. তেসং ভাৰো ৰণ্ণপোক্খরতা. ইতি পরমায ৰণ্ণপোক্খরতাযাতি উত্তমেন পরিসুদ্ধেন ৰণ্ণেন চেৰ সরীরসণ্ঠানসম্পত্তিযা চাতি অত্থো. ব্রহ্মৰণ্ণীতি সেট্ঠৰণ্ণী. পরিসুদ্ধৰণ্ণেসুপি সেট্ঠেন সুৰণ্ণৰণ্ণেন সমন্নাগতোতি অত্থো. ব্রহ্মৰচ্ছসীতি মহাব্রহ্মুনো সরীরসদিসেনেৰ সরীরেন সমন্নাগতো. অখুদ্দাৰকাসো দস্সনাযাতি ‘‘ভোতো সরীরে দস্সনস্স ওকাসো ন খুদ্দকো মহা, সব্বানেৰ তে অঙ্গপচ্চঙ্গানি দস্সনীযানেৰ, তানি চাপি মহন্তানেৰা’’তি দীপেন্তি.
সীলমস্স অত্থীতি সীলৰা. ৰুদ্ধং ৰদ্ধিতং সীলমস্সাতি ৰুদ্ধসীলী. ৰুদ্ধসীলেনাতি ৰুদ্ধেন ৰদ্ধিতেন সীলেন. সমন্নাগতোতি যুত্তো. ইদং ৰুদ্ধসীলীপদস্সেৰ ৰেৰচনং. সব্বমেতং পঞ্চসীলমত্তমেৰ সন্ধায ৰদন্তি.
কল্যাণৰাচোতিআদীসু কল্যাণা সুন্দরা পরিমণ্ডলপদব্যঞ্জনা ৰাচা অস্সাতি কল্যাণৰাচো. কল্যাণং মধুরং ৰাক্করণং অস্সাতি কল্যাণৰাক্করণো. ৰাক্করণন্তি উদাহরণঘোসো. গুণপরিপুণ্ণভাৰেন পুরে ভৰাতি পোরী. পুরে ৰা ভৰত্তা পোরী. পোরিযা নাগরিকিত্থিযা সুখুমালত্তনেন সদিসাতি পোরী, তায পোরিযা. ৰিস্সট্ঠাযাতি অপলিবুদ্ধায সন্দিট্ঠৰিলম্বিতাদিদোসরহিতায. অনেলগলাযাতি এলগল়েনৰিরহিতায. যস্স কস্সচি হি কথেন্তস্স এলা গল়ন্তি, লালা ৰা পগ্ঘরন্তি, খেল়ফুসিতানি ৰা নিক্খমন্তি, তস্স ৰাচা এলগল়ং নাম হোতি, তব্বিপরিতাযাতি অত্থো. অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনিযাতি আদিমজ্ঝপরিযোসানং পাকটং কত্ৰা ভাসিতত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনসমত্থায.
জিণ্ণোতি জরাজিণ্ণতায জিণ্ণো. ৰুদ্ধোতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৰুদ্ধিভাৰমরিযাদপ্পত্তো. মহল্লকোতি জাতিমহল্লকতায সমন্নাগতো. চিরকালপ্পসুতোতি ৰুত্তং হোতি. অদ্ধগতোতি অদ্ধানং গতো, দ্ৰে তযো রাজপরিৰট্টে অতীতোতি অধিপ্পাযো. ৰযোঅনুপ্পত্তোতি পচ্ছিমৰযং সম্পত্তো, পচ্ছিমৰযো নাম ৰস্সসতস্স পচ্ছিমো ততিযভাগো.
অপি চ জিণ্ণোতি পোরাণো, চিরকালপ্পৰত্তকুলন্ৰযোতি ৰুত্তং হোতি. ৰুদ্ধোতি সীলাচারাদিগুণৰুদ্ধিযা যুত্তো. মহল্লকোতি ৰিভৰমহন্তায সমন্নাগতো. অদ্ধগতোতি মগ্গপ্পটিপন্নো ব্রাহ্মণানং ৰতচরিযাদিমরিযাদং অৰীতিক্কম্ম চরণসীলো. ৰযোঅনুপ্পত্তোতি জাতিৰুদ্ধভাৰম্পি অন্তিমৰযং অনুপ্পত্তো.
বুদ্ধগুণকথা
৩০৪. এৰং ৰুত্তেতি এৰং তেহি ব্রাহ্মণেহি ৰুত্তে. সোণদণ্ডো – ‘‘ইমে ব্রাহ্মণা জাতিআদীহি মম ৰণ্ণং ৰদন্তি, ন খো পন মেতং যুত্তং অত্তনো ৰণ্ণে রজ্জিতুং. হন্দাহং এতেসং ৰাদং ভিন্দিত্ৰা সমণস্স গোতমস্স মহন্তভাৰং ঞাপেত্ৰা এতেসং তত্থ গমনং করোমী’’তি চিন্তেত্ৰা তেন হি – ভো মমপি সুণাথাতিআদিমাহ. তত্থ যেপি উভতো সুজাতোতি আদযো অত্তনো গুণেহি সদিসা গুণা তেপি; ‘‘কো চাহং কে চ সমণস্স গোতমস্স জাতিসম্পত্তিআদযো গুণা’’তি অত্তনো গুণেহি উত্তরিতরেযেৰ মঞ্ঞমানো, ইতরে পন একন্তেনেৰ ভগৰতো মহন্তভাৰদীপনত্থং পকাসেতি.
মযমেৰ অরহামাতি এৰং নিযামেন্তোৰেত্থ ইদং দীপেতি – ‘‘যদি গুণমহন্ততায উপসঙ্কমিতব্বো নাম হোতি. যথা হি সিনেরুং উপনিধায সাসপো, মহাসমুদ্দং উপনিধায গোপদকং, সত্তসু মহাসরেসু উদকং উপনিধায উস্সাৰবিন্দু পরিত্তো লামকো. এৰমেৰ সমণস্স গোতমস্স জাতিসম্পত্তিআদযোপি গুণে উপনিধায অম্হাকং গুণা পরিত্তা লামকা; তস্মা মযমেৰ অরহাম তং ভৰন্তং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি.
মহন্তং ঞাতিসংঘং ওহাযাতি মাতিপক্খে অসীতিকুলসহস্সানি, পিতিপক্খে অসীতিকুলসহস্সানীতি এৰং সট্ঠিকুলসতসহস্সং ওহায পব্বজিতো.
ভূমিগতঞ্চ ৰেহাসট্ঠঞ্চাতি এত্থ রাজঙ্গণে চেৰ উয্যানে চ সুধামট্ঠপোক্খরণিযো সত্তরতনানং পূরেত্ৰা ভূমিযং ঠপিতং ধনং ভূমিগতং নাম. পাসাদনিযূহাদযো পরিপূরেত্ৰা ঠপিতং ৰেহাসট্ঠং নাম. এতং তাৰ কুলপরিযাযেন আগতং. তথাগতস্স পন জাতদিৰসেযেৰ সঙ্খো, এলো, উপ্পলো, পুণ্ডরীকোতি চত্তারো নিধযো উগ্গতা. তেসু সঙ্খো গাৰুতিকো, এলো অড্ঢযোজনিকো, উপ্পলো তিগাৰুতিকো, পুণ্ডরীকো যোজনিকো. তেসুপি গহিতং গহিতং পূরতিযেৰ, ইতি ভগৰা পহূতং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং ওহায পব্বজিতোতি ৰেদিতব্বো.
দহরোৰ সমানোতি তরুণোৰ সমানো. সুসুকাল়কেসোতি সুট্ঠু কাল়কেসো, অঞ্জনৰণ্ণসদিসকেসো হুত্ৰা ৰাতি অত্থো. ভদ্রেনাতি ভদ্দকেন. পঠমেন ৰযসাতি তিণ্ণং ৰযানং পঠমৰযেন. অকামকানন্তি অনিচ্ছমানানং. অনাদরত্থে সামিৰচনং. অস্সূনি মুখে এতেসন্তি অস্সুমুখা, তেসং অস্সুমুখানং, অস্সূহি কিলিন্নমুখানন্তি অত্থো. রুদন্তানন্তি কন্দিত্ৰা রোদমানানং. অখুদ্দাৰকাসোতি এত্থ ভগৰতো অপরিমাণোযেৰ দস্সনায ওকাসোতি ৰেদিতব্বো.
তত্রিদং ৰত্থু – রাজগহে কির অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো সমণস্স গোতমস্স পমাণং গহেতুং ন সক্কোতীতি সুত্ৰা ভগৰতো পিণ্ডায পৰিসনকালে সট্ঠিহত্থং ৰেল়ুং গহেত্ৰা নগরদ্ৰারস্স বহি ঠত্ৰা সম্পত্তে ভগৰতি ৰেল়ুং গহেত্ৰা সমীপে অট্ঠাসি. ৰেল়ু ভগৰতো জাণুকমত্তং পাপুণি. পুন দিৰসে দ্ৰে ৰেল়ূ ঘটেত্ৰা সমীপে অট্ঠাসি. ভগৰাপি দ্ৰিন্নং ৰেল়ূনং উপরি কটিমত্তমেৰ পঞ্ঞাযমানো – ‘‘ব্রাহ্মণ, কিং করোসী’’তি আহ. তুম্হাকং পমাণং গণ্হামীতি. ‘‘ব্রাহ্মণ, সচেপি ত্ৰং সকলচক্কৰাল়গব্ভং পূরেত্ৰা ঠিতে ৰেল়ূ ঘটেত্ৰা আগমিস্সসি, নেৰ মে পমাণং গহেতুং সক্খিস্সসি. ন হি মযা চত্তারি অসঙ্খ্যেযানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ তথা পারমিযো পূরিতা, যথা মে পরো পমাণং গণ্হেয্য, অতুলো, ব্রাহ্মণ, তথাগতো অপ্পমেয্যো’’তি ৰত্ৰা ধম্মপদে গাথমাহ –
‘‘তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতোভযে;
ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, ইমেত্তমপি কেনচী’’তি. (ধ. প. ৩৬);
গাথাপরিযোসানে চতুরাসীতিপাণসহস্সানি অমতং পিৰিংসু.
অপরম্পি ৰত্থু – রাহু কির অসুরিন্দো চত্তারি যোজনসহস্সানি অট্ঠ চ যোজনসতানি উচ্চো. বাহন্তরমস্স দ্ৰাদসযোজনসতানি. বহলন্তরেন ছ যোজনসতানি. হত্থতলপাদতলানং পুথুলতো তীণি যোজনসতানি. অঙ্গুলিপব্বানি পণ্ণাসযোজনানি. ভমুকন্তরং পণ্ণাসযোজনং. মুখং দ্ৰিযোজনসতং তিযোজনসতগম্ভীরং তিযোজনসতপরিমণ্ডলং. গীৰা তিযোজনসতং. নলাটং তিযোজনসতং. সীসং নৰযোজনসতং. ‘‘সো অহং উচ্চোস্মি, সত্থারং ওনমিত্ৰা ওলোকেতুং ন সক্খিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নাগচ্ছি. সো একদিৰসং ভগৰতো ৰণ্ণং সুত্ৰা – ‘‘যথাকথঞ্চ ওলোকেস্সামী’’তি আগতো.
অথ ভগৰা তস্সজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা – ‘‘চতূসু ইরিযাপথেসু কতরেন দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ঠিতকো নাম নীচোপি উচ্চো ৰিয পঞ্ঞাযতি. নিপন্নোৰস্স অত্তানং দস্সেস্সামী’’তি ‘‘আনন্দ, গন্ধকুটিপরিৰেণে মঞ্চকং পঞ্ঞাপেহী’’তি ৰত্ৰা তত্থ সীহসেয্যং কপ্পেসি. রাহু আগন্ত্ৰা নিপন্নং ভগৰন্তং গীৰং উন্নামেত্ৰা নভমজ্ঝে পুণ্ণচন্দং ৰিয উল্লোকেসি. কিমিদং অসুরিন্দাতি চ ৰুত্তে – ‘‘ভগৰা ওনমিত্ৰা ওলোকেতুং ন সক্খিস্সামী’’তি নাগচ্ছিন্তি. ন মযা, অসুরিন্দ, অধোমুখেন পারমিযো পূরিতা. উদ্ধগ্গমেৰ কত্ৰা দানং দিন্নন্তি. তং দিৰসং রাহু সরণং অগমাসি. এৰং ভগৰা অখুদ্দাৰকাসো দস্সনায.
চতুপারিসুদ্ধিসীলেন সীলৰা, তং পন সীলং অরিযং উত্তমং পরিসুদ্ধং. তেনাহ – ‘‘অরিযসীলী’’তি. তদেতং অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং. তেনাহ – ‘‘কুসলসীলী’’তি. কুসলসীলেনাতি ইদমস্স ৰেৰচনং.
বহূনং আচরিযপাচরিযোতি ভগৰতো একেকায ধম্মদেসনায চতুরাসীতিপাণসহস্সানি অপরিমাণাপি দেৰমনুস্সা মগ্গফলামতং পিৰন্তি, তস্মা বহূনং আচরিযো. সাৰকৰেনেয্যানং পন পাচরিযোতি.
খীণকামরাগোতি এত্থ কামং ভগৰতো সব্বেপি কিলেসা খীণা. ব্রাহ্মণো পন তে ন জানাতি. অত্তনো জাননট্ঠানেযেৰ গুণং কথেতি. ৰিগতচাপল্লোতি – ‘‘পত্তমণ্ডনা চীৰরমণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা ইমস্স ৰা পূতিকাযস্স…পে… কেলনা পটিকেলনা’’তি (ৰিভ. ৮৫৪) এৰং ৰুত্তচাপল্লা ৰিরহিতো.
অপাপপুরেক্খারোতি অপাপে নৰ লোকুত্তরধম্মে পুরতো কত্ৰা ৰিচরতি. ব্রহ্মঞ্ঞায পজাযাতি সারিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপাদিভেদায ব্রাহ্মণপজায, এতিস্সায চ পজায পুরেক্খারো. অযঞ্হি পজা সমণং গোতমং পুরক্খত্ৰা চরতীতি অত্থো. অপি চ অপাপপুরেক্খারোতি ন পাপং পুরেক্খারো ন পাপং পুরতো কত্ৰা চরতি, ন পাপং ইচ্ছতীতি অত্থো. কস্স? ব্রহ্মঞ্ঞায পজায. অত্তনা সদ্ধিং পটিৰিরুদ্ধাযপি ব্রাহ্মণপজায অৰিরুদ্ধো হিতসুখত্থিকো যেৰাতি ৰুত্তং হোতি.
তিরোরট্ঠাতি পররট্ঠতো. তিরোজনপদাতি পরজনপদতো. পঞ্হং পুচ্ছিতুং আগচ্ছন্তীতি খত্তিযপণ্ডিতাদযো চেৰ দেৰব্রহ্মনাগগন্ধব্বাদযো চ – ‘‘পঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা পুচ্ছিস্সামা’’তি আগচ্ছন্তি. তত্থ কেচি পুচ্ছায ৰা দোসং ৰিস্সজ্জনসম্পটিচ্ছনে ৰা অসমত্থতং সল্লক্খেত্ৰা অপুচ্ছিত্ৰাৰ তুণ্হী নিসীদন্তি. কেচি পুচ্ছন্তি. কেসঞ্চি ভগৰা পুচ্ছায উস্সাহং জনেত্ৰা ৰিস্সজ্জেতি. এৰং সব্বেসম্পি তেসং ৰিমতিযো তীরং পত্ৰা মহাসমুদ্দস্স ঊমিযো ৰিয ভগৰন্তং পত্ৰা ভিজ্জন্তি.
এহি স্ৰাগতৰাদীতি দেৰমনুস্সপব্বজিতগহট্ঠেসু তং তং অত্তনো সন্তিকং আগতং – ‘‘এহি স্ৰাগত’’ন্তি এৰং ৰদতীতি অত্থো. সখিলোতি তত্থ কতমং সাখল্যং? ‘‘যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তসাখল্যেন সমন্নাগতো, মুদুৰচনোতি অত্থো. সম্মোদকোতি পটিসন্থারকুসলো, আগতাগতানং চতুন্নং পরিসানং – ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা নযেন সব্বং অদ্ধানদরথং ৰূপসমেন্তো ৰিয পঠমতরং সম্মোদনীযং কথং কত্তাতি অত্থো. অব্ভাকুটিকোতি যথা একচ্চে পরিসং পত্ৰা থদ্ধমুখা সঙ্কুটিতমুখা হোন্তি, ন এদিসো, পরিসদস্সনেন পনস্স বালাতপসম্ফস্সেন ৰিয পদুমং মুখপদুমং ৰিকসতি পুণ্ণচন্দসস্সিরিকং হোতি. উত্তানমুখোতি যথা একচ্চে নিকুজ্জিতমুখা ৰিয সম্পত্তায পরিসায ন কিঞ্চি কথেন্তি, অতিদুল্লভকথা হোন্তি, ন এৰরূপো. সমণো পন গোতমো সুলভকথো. ন তস্স সন্তিকং আগতাগতানং – ‘‘কস্মা মযং ইধাগতা’’তি ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জতি ধম্মং পন সুত্ৰা অত্তমনাৰ হোন্তীতি দস্সেতি. পুব্বভাসীতি ভাসন্তো চ পঠমতরং ভাসতি, তঞ্চ খো কালযুত্তং পমাণযুত্তং অত্থনিস্সিতমেৰ ভাসতি, ন নিরত্থককথং.
ন তস্মিং গামে ৰাতি যত্থ কির ভগৰা পটিৰসতি, তত্থ মহেসক্খা দেৰতা আরক্খং গণ্হন্তি, তং নিস্সায মনুস্সানং উপদ্দৰো ন হোতি, পংসুপিসাচকাদযোযেৰ হি মনুস্সে ৰিহেঠেন্তি, তে তাসং আনুভাৰেন দূরং অপক্কমন্তি. অপি চ ভগৰতো মেত্তাবলেনপি ন অমনুস্সা মনুস্সে ৰিহেঠেন্তি.
সঙ্ঘীতিআদীসু অনুসাসিতব্বো সযং ৰা উপ্পাদিতো সঙ্ঘো অস্স অত্থীতি সঙ্ঘী. তাদিসো চস্স গণো অত্থীতি গণী. পুরিমপদস্সেৰ ৰা ৰেৰচনমেতং. আচারসিক্খাপনৰসেন গণস্স আচরিযোতি গণাচরিযো. পুথুতিত্থকরানন্তি বহূনং তিত্থকরানং. যথা ৰা তথা ৰাতি যেন ৰা তেন ৰা অচেলকাদিমত্তকেনাপি কারণেন. সমুদাগচ্ছতীতি সমন্ততো উপগচ্ছতি অভিৰড্ঢতি.
অতিথি নো তে হোন্তীতি তে অম্হাকং আগন্তুকা, নৰকা পাহুনকা হোন্তীতি অত্থো. পরিযাপুণামীতি জানামি. অপরিমাণৰণ্ণোতি তথারূপেনেৰ সব্বঞ্ঞুনাপি অপ্পমেয্যৰণ্ণো – ‘‘পগেৰ মাদিসেনা’’তি দস্সেতি. ৰুত্তম্পি চেত্তং –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,
ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি.
৩০৫. ইমং পন সত্থু গুণকথং সুত্ৰা তে ব্রাহ্মণা চিন্তযিংসু – যথা সোণদণ্ডো ব্রাহ্মণো সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণে ভণতি, অনোমগুণো সো ভৰং গোতমো; এৰং তস্স গুণে জানমানেন খো পন আচরিযেন অতিচিরং অধিৰাসিতং, হন্দ নং অনুৰত্তামাতি অনুৰত্তিংসু. তস্মা এৰং ৰুত্তে ‘‘তে ব্রাহ্মণা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অলমেৰাতি যুত্তমেৰ. অপি পুটোসেনাতি পুটোসং ৰুচ্চতি পাথেয্যং, তং গহেত্ৰাপি উপসঙ্কমিতুং যুত্তমেৰাতি অত্থো. পুটংসেনাতিপি পাঠো, তস্সত্থো, পুটো অংসে অস্সাতি পুটংসো, তেন পুটংসেন. অংসেন হি পাথেয্যপুটং ৰহন্তেনাপীতি ৰুত্তং হোতি.
সোণদণ্ডপরিৰিতক্কৰণ্ণনা
৩০৬-৩০৮. তিরোৰনসণ্ডগতস্সাতি অন্তোৰনসণ্ডে গতস্স, ৰিহারব্ভন্তরং পৰিট্ঠস্সাতি অত্থো. অঞ্জলিং পণামেত্ৰাতি এতে উভতোপক্খিকা, তে এৰং চিন্তযিংসু – ‘‘সচে নো মিচ্ছাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি – ‘কস্মা তুম্হে সমণং গোতমং ৰন্দিত্থা’তি? তেসং – ‘কিং অঞ্জলিমত্তকরণেনাপি ৰন্দনং নাম হোতী’তি ৰক্খাম. সচে নো সম্মাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি – ‘কস্মা তুম্হে ভগৰন্তং ন ৰন্দিত্থা’তি. ‘কিং সীসেন ভূমিযং পহরন্তেনেৰ ৰন্দনং নাম হোতি, ননু অঞ্জলিকম্মম্পি ৰন্দনং এৰা’তি ৰক্খামা’’তি. নামগোত্তন্তি ‘‘ভো, গোতম, অহং অসুকস্স পুত্তো দত্তো নাম, মিত্তো নাম, ইধাগতো’’তি ৰদন্তা নামং সাৰেন্তি নাম. ‘‘ভো, গোতম, অহং ৰাসেট্ঠো নাম, কচ্চানো নাম, ইধাগতো’’তি ৰদন্তা গোত্তং সাৰেন্তি নাম. এতে কির দলিদ্দা জিণ্ণা কুলপুত্তা ‘‘পরিসমজ্ঝে নামগোত্তৰসেন পাকটা ভৰিস্সামা’’তি এৰমকংসু. যে পন তুণ্হীভূতা নিসীদিংসু, তে কেরাটিকা চেৰ অন্ধবালা চ. তত্থ কেরাটিকা – ‘‘একং দ্ৰে কথাসল্লাপেপি করোন্তো ৰিস্সাসিকো হোতি, অথ ৰিস্সাসে সতি একং দ্ৰে ভিক্খা অদাতুং ন যুত্ত’’ন্তি ততো অত্তানং মোচেত্ৰা তুণ্হী নিসীদন্তি. অন্ধবালা অঞ্ঞাণতাযেৰ অৰক্খিত্তমত্তিকাপিণ্ডো ৰিয যত্থ কত্থচি তুণ্হীভূতা নিসীদন্তি.
ব্রাহ্মণপঞ্ঞত্তিৰণ্ণনা
৩০৯-৩১০. চেতসা চেতোপরিৰিতক্কন্তি ভগৰা – ‘‘অযং ব্রাহ্মণো আগতকালতো পট্ঠায অধোমুখো থদ্ধগত্তো কিং চিন্তযমানো নিসিন্নো, কিং নু খো চিন্তেতী’’তি আৰজ্জন্তো অত্তনো চেতসা তস্স চিত্তং অঞ্ঞাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞাযা’’তি. ৰিহঞ্ঞতীতি ৰিঘাতং আপজ্জতি. অনুৰিলোকেত্ৰা পরিসন্তি ভগৰতো সকসমযে পঞ্হপুচ্ছনেন উদকে মিযমানো উক্খিপিত্ৰা থলে ঠপিতো ৰিয সমপস্সদ্ধকাযচিত্তো হুত্ৰা পরিসং সঙ্গণ্হনত্থং দিট্ঠিসঞ্জানেনেৰ ‘‘উপধারেন্তু মে ভোন্তো ৰচন’’ন্তি ৰদন্তো ৰিয অনুৰিলোকেত্ৰা পরিসং ভগৰন্তং এতদৰোচ.
৩১১-৩১৩. সুজং পগ্গণ্হন্তানন্তি যঞ্ঞযজনত্থায সুজং গণ্হন্তেসু ব্রাহ্মণেসু পঠমো ৰা দুতিযো ৰাতি অত্থো. সুজায দিয্যমানং মহাযাগং পটিগ্গণ্হন্তানন্তি পোরাণা. ইতি ব্রাহ্মণো সকসমযৰসেন সম্মদেৰ পঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি. ভগৰা পন ৰিসেসতো উত্তমব্রাহ্মণস্স দস্সনত্থং – ‘‘ইমেসং পনা’’তিআদিমাহ. এতদৰোচুন্তি সচে জাতিৰণ্ণমন্তসম্পন্নো ব্রাহ্মণো ন হোতি, অথ কো চরহি লোকে ব্রাহ্মণো ভৰিস্সতি? নাসেতি নো অযং সোণদণ্ডো, হন্দস্স ৰাদং পটিক্খিপিস্সামাতি চিন্তেত্ৰা এতদৰোচুং. অপৰদতীতি পটিক্খিপতি. অনুপক্খন্দতীতি অনুপৰিসতি. ইদং – ‘‘সচে ত্ৰং পসাদৰসেন সমণং গোতমং সরণং গন্তুকামো, গচ্ছ; মা ব্রাহ্মণস্স সমযং ভিন্দী’’তি অধিপ্পাযেন আহংসু.
৩১৪. এতদৰোচাতি ইমেসু ব্রাহ্মণেসু এৰং একপ্পহারেনেৰ ৰিরৰন্তেসু ‘‘অযং কথা পরিযোসানং ন গমিস্সতি, হন্দ নে নিস্সদ্দে কত্ৰা সোণদণ্ডেনেৰ সদ্ধিং কথেমী’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘এতং সচে খো তুম্হাক’’ন্তিআদিকং ৰচনং অৰোচ.
৩১৫-৩১৬. সহধম্মেনাতি সকারণেন. সমসমোতি ঠপেত্ৰা একদেসসমত্তং সমভাৰেন সমো, সব্বাকারেন সমোতি অত্থো. অহমস্স মাতাপিতরো জানামীতি ভগিনিযা পুত্তস্স মাতাপিতরো কিং ন জানিস্সতি, কুলকোটিপরিদীপনং সন্ধাযেৰ ৰদতি. মুসাৰাদম্পি ভণেয্যাতি অত্থভঞ্জনকং মুসাৰাদং কথেয্য. কিং ৰণ্ণো করিস্সতীতি অব্ভন্তরে গুণে অসতি কিং করিস্সতি? কিমস্স ব্রাহ্মণভাৰং রক্খিতুং সক্খিস্সতীতি অত্থো. অথাপি সিযা পুন – ‘‘পকতিসীলে ঠিতস্স ব্রাহ্মণভাৰং সাধেন্তী’’তি এৰম্পি সীলমেৰ সাধেস্সতি, তস্মিং হিস্স অসতি ব্রাহ্মণভাৰো নাহোসীতি সম্মোহমত্তং ৰণ্ণাদযো. ইদং পন সুত্ৰা তে ব্রাহ্মণা – ‘‘সভাৰং আচরিযো আহ, অকারণাৰ মযং উজ্ঝাযিম্হা’’তি তুণ্হী অহেসুং.
সীলপঞ্ঞাকথাৰণ্ণনা
৩১৭. ততো ভগৰা ‘কথিতো ব্রাহ্মণেন পঞ্হো, কিং পনেত্থ পতিট্ঠাতুং সক্খিস্সতি, ন সক্খিস্সতী’তি? তস্স ৰীমংসনত্থং – ‘‘ইমেসং পন ব্রাহ্মণা’’তিআদিমাহ. সীলপরিধোতাতি সীলপরিসুদ্ধা. যত্থ সীলং তত্থ পঞ্ঞাতি যস্মিং পুগ্গলে সীলং, তত্থেৰ পঞ্ঞা, কুতো দুস্সীলে পঞ্ঞা? পঞ্ঞারহিতে ৰা জল়ে এল়মূগে কুতো সীলন্তি? সীলপঞ্ঞাণন্তি সীলঞ্চ পঞ্ঞাণঞ্চ সীলপঞ্ঞাণং. পঞ্ঞাণন্তি পঞ্ঞাযেৰ. এৰমেতং ব্রাহ্মণাতি ভগৰা ব্রাহ্মণস্স ৰচনং অনুজানন্তো আহ. তত্থ সীলপরিধোতা পঞ্ঞাতি চতুপারিসুদ্ধিসীলেন ধোতা. কথং পন সীলেন পঞ্ঞং ধোৰতীতি? যস্স পুথুজ্জনস্স সীলং সট্ঠিঅসীতিৰস্সানি অখণ্ডং হোতি, সো মরণকালেপি সব্বকিলেসে ঘাতেত্ৰা সীলেন পঞ্ঞং ধোৰিত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি. কন্দরসালপরিৰেণে মহাসট্ঠিৰস্সত্থেরো ৰিয. থেরে কির মরণমঞ্চে নিপজ্জিত্ৰা বলৰৰেদনায নিত্থুনন্তে, তিস্সমহারাজা ‘‘থেরং পস্সিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা পরিৰেণদ্ৰারে ঠিতো তং সদ্দং সুত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কস্স সদ্দো অয’’ন্তি? থেরস্স নিত্থুননসদ্দোতি. ‘‘পব্বজ্জায সট্ঠিৰস্সেন ৰেদনাপরিগ্গহমত্তম্পি ন কতং, ন দানি নং ৰন্দিস্সামী’’তি নিৰত্তিত্ৰা মহাবোধিং ৰন্দিতুং গতো. ততো উপট্ঠাকদহরো থেরং আহ – ‘‘কিং নো, ভন্তে, লজ্জাপেথ, সদ্ধোপি রাজা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা ন ৰন্দিস্সামী’’তি গতোতি. কস্মা আৰুসোতি? তুম্হাকং নিত্থুননসদ্দং সুত্ৰাতি. ‘‘তেন হি মে ওকাসং করোথা’’তি ৰত্ৰা ৰেদনং ৰিক্খম্ভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা দহরস্স সঞ্ঞং অদাসি – ‘‘গচ্ছাৰুসো, ইদানি রাজানং অম্হে ৰন্দাপেহী’’তি. দহরো গন্ত্ৰা – ‘‘ইদানি কির থেরং, ৰন্দথা’’তি আহ. রাজা সংসুমারপতিতেন থেরং ৰন্দন্তো – ‘‘নাহং অয্যস্স অরহত্তং ৰন্দামি, পুথুজ্জনভূমিযং পন ঠত্ৰা রক্খিতসীলমেৰ ৰন্দামী’’তি আহ, এৰং সীলেন পঞ্ঞং ধোৰতি নাম. যস্স পন অব্ভন্তরে সীলসংৰরো নত্থি, উগ্ঘাটিতঞ্ঞুতায পন চতুপ্পদিকগাথাপরিযোসানে পঞ্ঞায সীলং ধোৰিত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণাতি. অযং পঞ্ঞায সীলং ধোৰতি নাম. সেয্যথাপি সন্ততিমহামত্তো.
৩১৮. কতমং পন তং ব্রাহ্মণাতি কস্মা আহ? ভগৰা কির চিন্তেসি – ‘‘ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণসমযে পঞ্চসীলানি ‘সীল’ন্তি পঞ্ঞাপেন্তি, ৰেদত্তযউগ্গহণপঞ্ঞা পঞ্ঞাতি. উপরিৰিসেসং ন জানন্তি. যংনূনাহং ব্রাহ্মণস্স উত্তরিৰিসেসভূতং মগ্গসীলং, ফলসীলং, মগ্গপঞ্ঞং, ফলপঞ্ঞঞ্চ দস্সেত্ৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠপেয্য’’ন্তি. অথ নং কথেতুকম্যতায পুচ্ছন্তো – ‘‘কতমং পন তং, ব্রাহ্মণ, সীলং কতমা সা পঞ্ঞা’’তি আহ. অথ ব্রাহ্মণো – ‘‘মযা সকসমযৰসেন পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো. সমণো পন মং গোতমো পুন নিৰত্তিত্ৰা পুচ্ছতি, ইদানিস্সাহং চিত্তং পরিতোসেত্ৰা ৰিস্সজ্জিতুং সক্কুণেয্যং ৰা ন ৰা? সচে ন সক্খিস্সং পঠমং উপ্পন্নাপি মে লজ্জা ভিজ্জিস্সতি. অসক্কোন্তস্স পন ন সক্কোমীতি ৰচনে দোসো নত্থী’’তি পুন নিৰত্তিত্ৰা ভগৰতোযেৰ ভারং করোন্তো ‘‘এত্তকপরমাৰ ময’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ এত্তকপরমাতি এত্তকং সীলপঞ্ঞাণন্তি ৰচনমেৰ পরমং অম্হাকং, তে মযং এত্তকপরমা, ইতো পরং এতস্স ভাসিতস্স অত্থং ন জানামাতি অত্থো.
অথস্স ভগৰা সীলপঞ্ঞায মূলভূতস্স তথাগতস্স উপ্পাদতো পভুতি সীলপঞ্ঞাণং দস্সেতুং – ‘‘ইধ ব্রাহ্মণ, তথাগতো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো সামঞ্ঞফলে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, অযং পন ৰিসেসো, ইধ তিৰিধম্পি সীলং – ‘‘ইদম্পিস্স হোতি সীলস্মি’’ন্তি এৰং সীলমিচ্চেৰ নিয্যাতিতং পঠমজ্ঝানাদীনি চত্তারি ঝানানি অত্থতো পঞ্ঞাসম্পদা. এৰং পঞ্ঞাৰসেন পন অনিয্যাতেত্ৰা ৰিপস্সনাপঞ্ঞায পদট্ঠানভাৰমত্তেন দস্সেত্ৰা ৰিপস্সনাপঞ্ঞাতো পট্ঠায পঞ্ঞা নিয্যাতিতাতি.
সোণদণ্ডউপাসকত্তপটিৰেদনাকথা
৩১৯-৩২২. স্ৰাতনাযাতি পদস্স অত্থো অজ্জতনাযাতি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তেন মং সা পরিসা পরিভৰেয্যাতি তেন তুম্হে দূরতোৰ দিস্ৰা আসনা ৰুট্ঠিতকারণেন মং সা পরিসা – ‘‘অযং সোণদণ্ডো পচ্ছিমৰযে ঠিতো মহল্লকো, গোতমো পন দহরো যুৰা নত্তাপিস্স নপ্পহোতি, সো নাম অত্তনো নত্তুমত্তভাৰম্পি অপ্পত্তস্স আসনা ৰুট্ঠাতী’’তি পরিভৰেয্য. আসনা মে তং ভৰং গোতমো পচ্চুট্ঠানন্তি মম অগারৰেন অৰুট্ঠানং নাম নত্থি, ভোগনাসনভযেন পন ন ৰুট্ঠহিস্সামি, তং তুম্হে হি চেৰ মযা চ ঞাতুং ৰট্টতি. তস্মা আসনা মে এতং ভৰং গোতমো পচ্চুট্ঠানং ধারেতূতি, ইমিনা কির সদিসো কুহকো দুল্লভো, ভগৰতি পনস্স অগারৰং নাম নত্থি, তস্মা ভোগনাসনভযা কুহনৰসেন এৰং ৰদতি. পরপদেসুপি এসেৰ নযো. ধম্মিযা কথাযাতিআদীসু তঙ্খণানুরূপায ধম্মিযা কথায দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকং অত্থং সন্দস্সেত্ৰা কুসলে ধম্মে সমাদপেত্ৰা গণ্হাপেত্ৰা. তত্থ নং সমুত্তেজেত্ৰা সউস্সাহং কত্ৰা তায চ সউস্সাহতায অঞ্ঞেহি চ ৰিজ্জমানগুণেহি সম্পহংসেত্ৰা ধম্মরতনৰস্সং ৰস্সিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. ব্রাহ্মণো পন অত্তনো কুহকতায এৰম্পি ভগৰতি ধম্মৰস্সং ৰস্সিতে ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. কেৰলমস্স আযতিং নিব্বানত্থায ৰাসনাভাগিযায চ সব্বা পুরিমপচ্ছিমকথা অহোসীতি.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং
সোণদণ্ডসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.