৫. কূটদন্তসুত্তৰণ্ণনা

৩২৩. এৰং মে সুতং…পে… মগধেসূতি কূটদন্তসুত্তং. তত্রাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা. মগধেসূতি মগধা নাম জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রূল়্হীসদ্দেন মগধাতি ৰুচ্চতি, তস্মিং মগধেসু জনপদে. ইতো পরং পুরিমসুত্তদ্ৰযে ৰুত্তনযমেৰ. অম্বলট্ঠিকা ব্রহ্মজালে ৰুত্তসদিসাৰ. কূটদন্তোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স নামং. উপক্খটোতি সজ্জিতো. ৰচ্ছতরসতানীতি ৰচ্ছসতানি. উরব্ভাতি তরুণমেণ্ডকা ৰুচ্চন্তি. এতে তাৰ পাল়িযং আগতাযেৰ. পাল়িযং পন অনাগতানম্পি অনেকেসং মিগপক্খীনং সত্তসত্তসতানি সম্পিণ্ডিতানেৰাতি ৰেদিতব্বানি. সব্বসত্তসতিকযাগং কিরেস যজিতুকামো হোতি. থূণূপনীতানীতি বন্ধিত্ৰা ঠপনত্থায যূপসঙ্খাতং থূণং উপনীতানি.

৩২৮. তিৰিধন্তি এত্থ ৰিধা ৰুচ্চতি ঠপনা, তিট্ঠপনন্তি অত্থো. সোল়সপরিক্খারন্তি সোল়সপরিৰারং.

৩৩০-৩৩৬. পটিৰসন্তীতি যঞ্ঞানুভৰনত্থায পটিৰসন্তি. ভূতপুব্বন্তি ইদং ভগৰা পথৰীগতং নিধিং উদ্ধরিত্ৰা পুরতো রাসিং করোন্তো ৰিয ভৰপটিচ্ছন্নং পুব্বচরিতং দস্সেন্তো আহ. মহাৰিজিতোতি সো কির সাগরপরিযন্তং মহন্তং পথৰীমণ্ডলং ৰিজিনি, ইতি মহন্তং ৰিজিতমস্সাতি মহাৰিজিতো ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং অগমাসি. অড্ঢোতিআদীসু যো কোচি অত্তনো সন্তকেন ৰিভৰেন অড্ঢো হোতি, অযং পন ন কেৰলং অড্ঢোযেৰ, মহদ্ধনো মহতা অপরিমাণসঙ্খ্যেন ধনেন সমন্নাগতো. পঞ্চকামগুণৰসেন মহন্তা উল়ারা ভোগা অস্সাতি মহাভোগো. পিণ্ডপিণ্ডৰসেন চেৰ সুৰণ্ণমাসকরজতমাসকাদিৰসেন চ জাতরূপরজতস্স পহূততায পহূতজাতরূপরজতো, অনেককোটিসঙ্খ্যেন জাতরূপরজতেন সমন্নাগতোতি অত্থো. ৰিত্তীতি তুট্ঠি, ৰিত্তিযা উপকরণং ৰিত্তূপকরণং তুট্ঠিকারণন্তি অত্থো. পহূতং নানাৰিধালঙ্কারসুৰণ্ণরজতভাজনাদিভেদং ৰিত্তূপকরণমস্সাতি পহূতৰিত্তূপকরণো. সত্তরতনসঙ্খাতস্স নিদহিত্ৰা ঠপিতধনস্স সব্বপুব্বণ্ণাপরণ্ণসঙ্গহিতস্স ধঞ্ঞস্স চ পহূততায পহূতধনধঞ্ঞো. অথৰা ইদমস্স দেৰসিকং পরিব্বযদানগ্গহণাদিৰসেন পরিৰত্তনধনধঞ্ঞৰসেন ৰুত্তং.

পরিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগারোতি কোসো ৰুচ্চতি ভণ্ডাগারং, নিদহিত্ৰা ঠপিতেন ধনেন পরিপুণ্ণকোসো, ধঞ্ঞেন পরিপুণ্ণকোট্ঠাগারো চাতি অত্থো. অথৰা চতুব্বিধো কোসো – হত্থী, অস্সা, রথা, পত্তীতি. কোট্ঠাগারং তিৰিধং – ধনকোট্ঠাগারং, ৰত্থকোট্ঠাগারং, ধঞ্ঞকোট্ঠাগারন্তি, তং সব্বম্পি পরিপুণ্ণমস্সাতি পরিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগারো. উদপাদীতি উপ্পজ্জি. অযং কির রাজা একদিৰসং রতনাৰলোকনচারিকং নাম নিক্খন্তো. সো ভণ্ডাগারিকং পুচ্ছি – ‘‘তাত, ইদং এৰং বহুধনং কেন সঙ্ঘরিত’’ন্তি? তুম্হাকং পিতুপিতামহাদীহি যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টাতি. ইদং পন ধনং সঙ্ঘরিত্ৰা তে কুহিং গতাতি? সব্বেৰ তে, দেৰ, মরণৰসং পত্তাতি. অত্তনো ধনং অগহেত্ৰাৰ গতা, তাতাতি? দেৰ, কিং ৰদেথ, ধনং নামেতং পহায গমনীযমেৰ, নো আদায গমনীযন্তি. অথ রাজা নিৰত্তিত্ৰা সিরীগব্ভে নিসিন্নো – ‘অধিগতা খো মে’তিআদীনি চিন্তেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদী’’তি.

৩৩৭. ব্রাহ্মণং আমন্তেত্ৰাতি কস্মা আমন্তেসি? অযং কিরেৰং চিন্তেসি – ‘‘দানং দেন্তেন নাম একেন পণ্ডিতেন সদ্ধিং মন্তেত্ৰা দাতুং ৰট্টতি, অনামন্তেত্ৰা কতকম্মঞ্হি পচ্ছানুতাপং করোতী’’তি. তস্মা আমন্তেসি. অথ ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা মহাদানং দাতুকামো, জনপদে চস্স বহূ চোরা, তে অৰূপসমেত্ৰা দানং দেন্তস্স খীরদধিতণ্ডুলাদিকে দানসম্ভারে আহরন্তানং নিপ্পুরিসানি গেহানি চোরা ৰিলুম্পিস্সন্তি জনপদো চোরভযেনেৰ কোলাহলো ভৰিস্সতি, ততো রঞ্ঞো দানং ন চিরং পৰত্তিস্সতি, চিত্তম্পিস্স একগ্গং ন ভৰিস্সতি, হন্দ, নং এতমত্থং সঞ্ঞাপেমী’’তি ততো তমত্থং সঞ্ঞাপেন্তো ‘‘ভোতো, খো রঞ্ঞো’’তিআদিমাহ.

৩৩৮. তত্থ সকণ্টকোতি চোরকণ্টকেহি সকণ্টকো. পন্থদুহনাতি পন্থদুহা, পন্থঘাতকাতি অত্থো. অকিচ্চকারী অস্সাতি অকত্তব্বকারী অধম্মকারী ভৰেয্য. দস্সুখীলন্তি চোরখীলং. ৰধেন ৰাতি মারণেন ৰা কোট্টনেন ৰা. বন্ধনেনাতি অদ্দুবন্ধনাদিনা. জানিযাতি হানিযা; ‘‘সতং গণ্হথ, সহস্সং গণ্হথা’’তি এৰং পৰত্তিতদণ্ডেনাতি অত্থো. গরহাযাতি পঞ্চসিখমুণ্ডকরণং, গোমযসিঞ্চনং, গীৰায কুদণ্ডকবন্ধনন্তি এৰমাদীনি কত্ৰা গরহপাপনেন. পব্বাজনাযাতি রট্ঠতো নীহরণেন. সমূহনিস্সামীতি সম্মা হেতুনা নযেন কারণেন ঊহনিস্সামি. হতাৰসেসকাতি মতাৰসেসকা. উস্সহন্তীতি উস্সাহং করোন্তি. অনুপ্পদেতূতি দিন্নে অপ্পহোন্তে পুন অঞ্ঞম্পি বীজঞ্চ ভত্তঞ্চ কসিউপকরণভণ্ডঞ্চ সব্বং দেতূতি অত্থো. পাভতং অনুপ্পদেতূতি সক্খিং অকত্ৰা পণ্ণে অনারোপেত্ৰা মূলচ্ছেজ্জৰসেন ভণ্ডমূলং দেতূতি অত্থো. ভণ্ডমূলস্স হি পাভতন্তি নামং. যথাহ –

‘‘অপ্পকেনপি মেধাৰী, পাভতেন ৰিচক্খণো;

সমুট্ঠাপেতি অত্তানং, অণুং অগ্গিংৰ সন্ধম’’ন্তি. (জা. ১.১.৪);

ভত্তৰেতনন্তি দেৰসিকং ভত্তঞ্চেৰ মাসিকাদিপরিব্বযঞ্চ তস্স তস্স কুসলকম্মসূরভাৰানুরূপেন ঠানন্তরগামনিগমাদিদানেন সদ্ধিং দেতূতি অত্থো. সকম্মপসুতাতি কসিৰাণিজ্জাদীসু সকেসু কম্মেসু উয্যুত্তা ব্যাৰটা. রাসিকোতি ধনধঞ্ঞানং রাসিকো. খেমট্ঠিতাতি খেমেন ঠিতা অভযা. অকণ্টকাতি চোরকণ্টকরহিতা. মুদা মোদমানাতি মোদা মোদমানা. অযমেৰ ৰা পাঠো, অঞ্ঞমঞ্ঞং পমুদিতচিত্তাতি অধিপ্পাযো. অপারুতঘরাতি চোরানং অভাৰেন দ্ৰারানি অসংৰরিত্ৰা ৰিৰটদ্ৰারাতি অত্থো. এতদৰোচাতি জনপদস্স সব্বাকারেন ইদ্ধফীতভাৰং ঞত্ৰা এতং অৰোচ.

চতুপরিক্খারৰণ্ণনা

৩৩৯. তেন হি ভৰং রাজাতি ব্রাহ্মণো কির চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা মহাদানং দাতুং অতিৰিয উস্সাহজাতো. সচে পন অত্তনো অনুযন্তা খত্তিযাদযো অনামন্তেত্ৰা দস্সতি. নাস্স তে অত্তমনা ভৰিস্সন্তি; যথা দানং তে অত্তমনা হোন্তি, তথা করিস্সামী’’তি. তস্মা ‘‘তেন হি ভৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নেগমাতি নিগমৰাসিনো. জানপদাতি জনপদৰাসিনো. আমন্তযতন্তি আমন্তেতু জানাপেতু. যং মম অস্সাতি যং তুম্হাকং অনুজাননং মম ভৰেয্য. অমচ্চাতি পিযসহাযকা. পারিসজ্জাতি সেসা আণত্তিকারকা. যজতং ভৰং রাজাতি যজতু ভৰং, তে কির – অযং রাজা ‘‘অহং ইস্সরো’’তি পসয্হ দানং অদত্ৰা অম্হে আমন্তেসি, অহোনেন সুট্ঠু কত’’ন্তি অত্তমনা এৰমাহংসু. অনামন্তিতে পনস্স যঞ্ঞট্ঠানং দস্সনাযপি ন গচ্ছেয্যুং. যঞ্ঞকালো মহারাজাতি দেয্যধম্মস্মিঞ্হি অসতি মহল্লককালে চ এৰরূপং দানং দাতুং ন সক্কা, ত্ৰং পন মহাধনো চেৰ তরুণো চ, এতেন তে যঞ্ঞকালোতি দস্সেন্তা ৰদন্তি. অনুমতিপক্খাতি অনুমতিযা পক্খা, অনুমতিদাযকাতি অত্থো. পরিক্খারা ভৰন্তীতি পরিৰারা ভৰন্তি. ‘‘রথো সীলপরিক্খারো, ঝানক্খো চক্কৰীরিযো’’তি (সং. নি. ৫.৪) এত্থ পন অলঙ্কারো পরিক্খারোতি ৰুত্তো.

অট্ঠপরিক্খারৰণ্ণনা

৩৪০. অট্ঠহঙ্গেহীতি উভতো সুজাতাদীহি অট্ঠহি অঙ্গেহি. যসসাতি আণাঠপনসমত্থতায. সদ্ধোতি দানস্স ফলং অত্থীতি সদ্দহতি. দাযকোতি দানসূরো. ন সদ্ধামত্তকেনেৰ তিট্ঠতি, পরিচ্চজিতুম্পি সক্কোতীতি অত্থো. দানপতীতি যং দানং দেতি, তস্স পতি হুত্ৰা দেতি, ন দাসো, ন সহাযো. যো হি অত্তনা মধুরং ভুঞ্জতি, পরেসং অমধুরং দেতি, সো দানসঙ্খাতস্স দেয্যধম্মস্স দাসো হুত্ৰা দেতি. যো যং অত্তনা ভুঞ্জতি, তদেৰ দেতি, সো সহাযো হুত্ৰা দেতি. যো পন অত্তনা যেন কেনচি যাপেতি, পরেসং মধুরং দেতি, সো পতি জেট্ঠকো সামী হুত্ৰা দেতি, অযং তাদিসোতি অত্থো. সমণব্রাহ্মণকপণদ্ধিকৰণিব্বকযাচকানন্তি এত্থ সমিতপাপা সমণা, বাহিতপাপা ব্রাহ্মণা. কপণাতি দুগ্গতা দলিদ্দমনুস্সা. অদ্ধিকাতি পথাৰিনো. ৰণিব্বকাতি যে – ‘‘ইট্ঠং দিন্নং, কন্তং, মনাপং, কালেন অনৰজ্জং দিন্নং, দদং চিত্তং পসাদেয্য, গচ্ছতু ভৰং ব্রহ্মলোক’’ন্তিআদিনা নযেন দানস্স ৰণ্ণং থোমযমানা ৰিচরন্তি. যাচকাতি যে – ‘‘পসতমত্তং দেথ, সরাৰমত্তং দেথা’’তিআদীনি ৰত্ৰা যাচমানা ৰিচরন্তি. ওপানভূতোতি উদপানভূতো. সব্বেসং সাধারণপরিভোগো, চতুমহাপথে খতপোক্খরণী ৰিয হুত্ৰাতি অত্থো. সুতজাতস্সাতি এত্থ সুতমেৰ সুতজাতং. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে অত্থে চিন্তেতুন্তি এত্থ – ‘‘অতীতে পুঞ্ঞস্স কতত্তাযেৰ মে অযং সম্পত্তী’’তি, এৰং চিন্তেন্তো অতীতমত্থং চিন্তেতুং পটিবলো নাম হোতি. ‘‘ইদানি পুঞ্ঞং কত্ৰাৰ অনাগতে সক্কা সম্পত্তিং পাপুণিতু’’ন্তি চিন্তেন্তো অনাগতমত্থং চিন্তেতুং পটিবলো নাম হোতি. ‘‘ইদং পুঞ্ঞকম্মং নাম সপ্পুরিসানং আচিণ্ণং, ময্হঞ্চ ভোগাপি সংৰিজ্জন্তি, দাযকচিত্তম্পি অত্থি; হন্দাহং পুঞ্ঞানি করোমী’’তি চিন্তেন্তো পচ্চুপ্পন্নমত্থং চিন্তেতুং পটিবলো নাম হোতীতি ৰেদিতব্বো. ইতি ইমানীতি এৰং যথা ৰুত্তানি এতানি. এতেহি কির অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স দানং সব্বদিসাহি মহাজনো উপসঙ্কমতি. ‘‘অযং দুজ্জাতো কিত্তকং কালং দস্সতি, ইদানি ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা উপচ্ছিন্দিস্সতী’’তি এৰমাদীনি চিন্তেত্ৰা ন কোচি উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞতি. তস্মা এতানি অট্ঠঙ্গানি পরিক্খারা ভৰন্তীতি ৰুত্তানি.

চতুপরিক্খারাদিৰণ্ণনা

৩৪১. সুজং পগ্গণ্হন্তানন্তি মহাযাগপটিগ্গণ্হনট্ঠানে দানকটচ্ছুং পগ্গণ্হন্তানং. ইমেহি চতূহীতি এতেহি সুজাতাদীহি. এতেসু হি অসতি – ‘‘এৰং দুজ্জাতস্স সংৰিধানেন পৰত্তদানং কিত্তকং কালং পৰত্তিস্সতী’’তিআদীনি ৰত্ৰা উপসঙ্কমিতারো ন হোন্তি. গরহিতব্বাভাৰতো পন উপসঙ্কমন্তিযেৰ. তস্মা ইমানিপি পরিক্খারা ভৰন্তীতি ৰুত্তানি.

৩৪২. তিস্সো ৰিধা দেসেসীতি তীণি ঠপনানি দেসেসি. সো কির চিন্তেসি – ‘‘দানং দদমানা নাম তিণ্ণং ঠানানং অঞ্ঞতরস্মিং চলন্তি হন্দাহং ইমং রাজানং তেসু ঠানেসু পঠমতরঞ্ঞেৰ নিচ্চলং করোমী’’তি. তেনস্স তিস্সো ৰিধা দেসেসীতি. সো ভোতো রঞ্ঞোতি ইদং করণত্থে সামিৰচনং. ভোতা রঞ্ঞাতি ৰা পাঠো. ৰিপ্পটিসারো ন করণীযোতি ‘‘ভোগানং ৰিগমহেতুকো পচ্ছানুতাপো ন কত্তব্বো, পুব্বচেতনা পন অচলা পতিট্ঠপেতব্বা, এৰঞ্হি দানং মহপ্ফলং হোতী’’তি দস্সেতি. ইতরেসুপি দ্ৰীসু ঠানেসু এসেৰ নযো. মুঞ্চচেতনাপি হি পচ্ছাসমনুস্সরণচেতনা চ নিচ্চলাৰ কাতব্বা. তথা অকরোন্তস্স দানং ন মহপ্ফলং হোতি, নাপি উল়ারেসু ভোগেসু চিত্তং নমতি, মহারোরুৰং উপপন্নস্স সেট্ঠিগহপতিনো ৰিয.

৩৪৩. দসহাকারেহীতি দসহি কারণেহি. তস্স কির এৰং অহোসি – সচাযং রাজা দুস্সীলে দিস্ৰা – ‘‘নস্সতি ৰত মে দানং, যস্স মে এৰরূপা দুস্সীলা ভুঞ্জন্তী’’তি সীলৰন্তেসুপি ৰিপ্পটিসারং উপ্পাদেস্সতি, দানং ন মহপ্ফলং ভৰিস্সতি. ৰিপ্পটিসারো চ নাম দাযকানং পটিগ্গাহকতোৰ উপ্পজ্জতি, হন্দস্স পঠমমেৰ তং ৰিপ্পটিসারং ৰিনোদেমীতি. তস্মা দসহাকারেহি উপচ্ছিজ্জিতুং যুত্তং পটিগ্গাহকেসুপি ৰিপ্পটিসারং ৰিনোদেসীতি. তেসঞ্ঞেৰ তেনাতি তেসঞ্ঞেৰ তেন পাপেন অনিট্ঠো ৰিপাকো ভৰিস্সতি, ন অঞ্ঞেসন্তি দস্সেতি. যজতং ভৰন্তি দেতু ভৰং. সজ্জতন্তি ৰিস্সজ্জতু. অন্তরন্তি অব্ভন্তরং.

৩৪৪. সোল়সহি আকারেহি চিত্তং সন্দস্সেসীতি ইধ ব্রাহ্মণো রঞ্ঞো মহাদানানুমোদনং নাম আরদ্ধো. তত্থ সন্দস্সেসীতি – ‘ইদং দানং দাতা এৰরূপং সম্পত্তিং লভতী’তি দস্সেত্ৰা দস্সেত্ৰা কথেসি. সমাদপেসীতি তদত্থং সমাদপেত্ৰা কথেসি. সমুত্তেজেসীতি ৰিপ্পটিসারৰিনোদনেনস্স চিত্তং ৰোদাপেসি. সম্পহংসেসীতি ‘সুন্দরং তে কতং, মহারাজ, দানং দদমানেনা’তি থুতিং কত্ৰা কথেসি. ৰত্তা ধম্মতো নত্থীতি ধম্মেন সমেন কারণেন ৰত্তা নত্থি.

৩৪৫. ন রুক্খা ছিজ্জিংসু যূপত্থায ন দব্ভা লূযিংসু বরিহিসত্থাযাতি যে যূপনামকে মহাথম্ভে উস্সাপেত্ৰা – ‘‘অসুকরাজা অসুকামচ্চো অসুকব্রাহ্মণো এৰরূপং নাম মহাযাগং যজতী’’তি নামং লিখিত্ৰা ঠপেন্তি. যানি চ দব্ভতিণানি লাযিত্ৰা ৰনমালাসঙ্খেপেন যঞ্ঞসালং পরিক্খিপন্তি, ভূমিযং ৰা পত্থরন্তি, তেপি ন রুক্খা ছিজ্জিংসু, ন দব্ভা লূযিংসু. কিং পন গাৰো ৰা অজাদযো ৰা হঞ্ঞিস্সন্তীতি দস্সেতি. দাসাতি অন্তোগেহদাসাদযো. পেস্সাতি যে পুব্বমেৰ ধনং গহেত্ৰা কম্মং করোন্তি. কম্মকরাতি যে ভত্তৰেতনং গহেত্ৰা করোন্তি. দণ্ডতজ্জিতা নাম দণ্ডযট্ঠিমুগ্গরাদীনি গহেত্ৰা – ‘‘কম্মং করোথ করোথা’’তি এৰং তজ্জিতা. ভযতজ্জিতা নাম – সচে কম্মং করোসি, কুসলং. নো চে করোসি, ছিন্দিস্সাম ৰা বন্ধিস্সাম ৰা মারেস্সাম ৰাতি এৰং ভযেন তজ্জিতা. এতে পন ন দণ্ডতজ্জিতা, ন ভযতজ্জিতা, ন অস্সুমুখা রোদমানা পরিকম্মানি অকংসু. অথ খো পিযসমুদাচারেনেৰ সমুদাচরিযমানা অকংসু. ন হি তত্থ দাসং ৰা দাসাতি, পেস্সং ৰা পেস্সাতি, কম্মকরং ৰা কম্মকরাতি আলপন্তি. যথানামৰসেনেৰ পন পিযসমুদাচারেন আলপিত্ৰা ইত্থিপুরিসবলৰন্তদুব্বলানং অনুরূপমেৰ কম্মং দস্সেত্ৰা – ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ করোথা’’তি ৰদন্তি. তেপি অত্তনো রুচিৰসেনেৰ করোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যে ইচ্ছিংসু, তে অকংসু; যে ন ইচ্ছিংসু, ন তে অকংসু. যং ইচ্ছিংসু, তং অকংসু; যং ন ইচ্ছিংসু, ন তং অকংসূ’’তি. সপ্পিতেলনৰনীতদধিমধুফাণিতেন চেৰ সো যঞ্ঞো নিট্ঠানমগমাসীতি রাজা কির বহিনগরস্স চতূসু দ্ৰারেসু অন্তোনগরস্স চ মজ্ঝেতি পঞ্চসু ঠানেসু মহাদানসালাযো কারাপেত্ৰা একেকিস্সায সালায সতসহস্সং সতসহস্সং কত্ৰা দিৰসে দিৰসে পঞ্চসতসহস্সানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা সূরিযুগ্গমনতো পট্ঠায তস্স তস্স কালস্স অনুরূপেহি সহত্থেন সুৰণ্ণকটচ্ছুং গহেত্ৰা পণীতেহি সপ্পিতেলাদিসম্মিস্সেহেৰ যাগুখজ্জকভত্তব্যঞ্জনপানকাদীহি মহাজনং সন্তপ্পেসি. ভাজনানি পূরেত্ৰা গণ্হিতুকামানং তথেৰ দাপেসি. সাযণ্হসমযে পন ৰত্থগন্ধমালাদীহি সম্পূজেসি. সপ্পিআদীনং পন মহাচাটিযো পূরাপেত্ৰা – ‘‘যো যং পরিভুঞ্জিতুকামো, সো তং পরিভুঞ্জতূ’’তি অনেকসতেসু ঠানেসু ঠপাপেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সপ্পিতেলনৰনীতদধিমধুফাণিতেন চেৰ সো যঞ্ঞো নিট্ঠানমগমাসী’’তি.

৩৪৬. পহূতং সাপতেয্যং আদাযাতি বহুং ধনং গহেত্ৰা. তে কির চিন্তেসুং – ‘‘অযং রাজা সপ্পিতেলাদীনি জনপদতো অনাহরাপেত্ৰা অত্তনো সন্তকমেৰ নীহরিত্ৰা মহাদানং দেতি. অম্হেহি পন ‘রাজা ন কিঞ্চি আহরাপেতী’তি ন যুত্তং তুণ্হী ভৰিতুং. ন হি রঞ্ঞো ঘরে ধনং অক্খযধম্মমেৰ, অম্হেসু চ অদেন্তেসু কো অঞ্ঞো রঞ্ঞো দস্সতি, হন্দস্স ধনং উপসংহরামা’’তি তে গামভাগেন চ নিগমভাগেন চ নগরভাগেন চ সাপতেয্যং সংহরিত্ৰা সকটানি পূরেত্ৰা রঞ্ঞো উপহরিংসু. তং সন্ধায – ‘‘পহূতং সাপতেয্য’’ন্তিআদিমাহ.

৩৪৭. পুরত্থিমেন যঞ্ঞৰাটস্সাতি পুরত্থিমতো নগরদ্ৰারে দানসালায পুরত্থিমভাগে. যথা পুরত্থিমদিসতো আগচ্ছন্তা খত্তিযানং দানসালায যাগুং পিৰিত্ৰা রঞ্ঞো দানসালায ভুঞ্জিত্ৰা নগরং পৰিসন্তি. এৰরূপে ঠানে পট্ঠপেসুং. দক্খিণেন যঞ্ঞৰাটস্সাতি দক্খিণতো নগরদ্ৰারে দানসালায ৰুত্তনযেনেৰ দক্খিণভাগে পট্ঠপেসুং. পচ্ছিমুত্তরেসুপি এসেৰ নযো.

৩৪৮. অহো যঞ্ঞো, অহো যঞ্ঞসম্পদাতি ব্রাহ্মণা সপ্পিআদীহি নিট্ঠানগমনং সুত্ৰা – ‘‘যং লোকে মধুরং, তদেৰ সমণো গোতমো কথেতি, হন্দস্স যঞ্ঞং পসংসামা’’তি তুট্ঠচিত্তা পসংসমানা এৰমাহংসু. তুণ্হীভূতোৰ নিসিন্নো হোতীতি উপরি ৰত্তব্বমত্থং চিন্তযমানো নিস্সদ্দোৰ নিসিন্নো হোতি. অভিজানাতি পন ভৰং গোতমোতি ইদং ব্রাহ্মণো পরিহারেন পুচ্ছন্তো আহ. ইতরথা হি – ‘‘কিং পন ত্ৰং, ভো গোতম, তদা রাজা অহোসি, উদাহু পুরোহিতো ব্রাহ্মণো’’তি এৰং উজুকমেৰ পুচ্ছযমানো অগারৰো ৰিয হোতি.

নিচ্চদানঅনুকুলযঞ্ঞৰণ্ণনা

৩৪৯. অত্থি পন, ভো গোতমাতি – ইদং ব্রাহ্মণো ‘‘সকলজম্বুদীপৰাসীনং উট্ঠায সমুট্ঠায দানং নাম দাতুং গরুকং সকলজনপদো চ অত্তনো কম্মানি অকরোন্তো নস্সিস্সতি, অত্থি নু খো অম্হাকম্পি ইমম্হা যঞ্ঞা অঞ্ঞো যঞ্ঞো অপ্পসমারম্ভতরো চেৰ মহপ্ফলতরো চা’’তি এতমত্থং পুচ্ছন্তো আহ. নিচ্চদানানীতি ধুৰদানানি নিচ্চভত্তানি. অনুকুলযঞ্ঞানীতি – ‘‘অম্হাকং পিতুপিতামহাদীহি পৰত্তিতানী’’তি কত্ৰা পচ্ছা দুগ্গতপুরিসেহিপি ৰংসপরম্পরায পৰত্তেতব্বানি যাগানি, এৰরূপানি কির সীলৰন্তে উদ্দিস্স নিবদ্ধদানানি তস্মিং কুলে দলিদ্দাপি ন উপচ্ছিন্দন্তি.

তত্রিদং ৰত্থু – অনাথপিণ্ডিকস্স কির ঘরে পঞ্চ নিচ্চভত্তসতানি দীযিংসু. দন্তমযসলাকানি পঞ্চসতানি অহেসুং. অথ তং কুলং অনুক্কমেন দালিদ্দিযেন অভিভূতং, একা তস্মিং কুলে দারিকা একসলাকতো উদ্ধং দাতুং নাসক্খি. সাপি পচ্ছা সেতৰাহনরজ্জং গন্ত্ৰা খলং সোধেত্ৰা লদ্ধধঞ্ঞেন তং সলাকং অদাসি. একো থেরো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তং আনেত্ৰা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সা ততো পট্ঠায পুন পঞ্চপি সলাকভত্তসতানি পৰত্তেসি.

দণ্ডপ্পহারাতি – ‘‘পটিপাটিযা তিট্ঠথ তিট্ঠথা’’তি উজুং গন্ত্ৰা গণ্হথ গণ্হথাতি চ আদীনি ৰত্ৰা দীযমানা দণ্ডপ্পহারাপি গলগ্গাহাপি দিস্সন্তি. অযং খো, ব্রাহ্মণ, হেতু…পে… মহানিসংসতরঞ্চাতি. এত্থ যস্মা মহাযঞ্ঞে ৰিয ইমস্মিং সলাকভত্তে ন বহূহি ৰেয্যাৰচ্চকরেহি ৰা উপকরণেহি ৰা অত্থো অত্থি, তস্মা এতং অপ্পট্ঠতরং. যস্মা চেত্থ ন বহূনং কম্মচ্ছেদৰসেন পীল়াসঙ্খাতো সমারম্ভো অত্থি, তস্মা অপ্পসমারম্ভতরং. যস্মা চেতং সঙ্ঘস্স যিট্ঠং পরিচ্চত্তং, তস্মা যঞ্ঞন্তি ৰুত্তং, যস্মা পন ছল়ঙ্গসমন্নাগতায দক্খিণায মহাসমুদ্দে উদকস্সেৰ ন সুকরং পুঞ্ঞাভিসন্দস্স পমাণং কাতুং, ইদঞ্চ তথাৰিধং. তস্মা তং মহপ্ফলতরঞ্চ মহানিসংসতরঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. ইদং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ইদম্পি নিচ্চভত্তং উট্ঠায সমুট্ঠায দদতো দিৰসে দিৰসে একস্স কম্মং নস্সতি. নৰনৰো উস্সাহো চ জনেতব্বো হোতি, অত্থি নু খো ইতোপি অঞ্ঞো যঞ্ঞো অপ্পট্ঠতরো চ অপ্পসমারম্ভতরো চাতি. তস্মা ‘‘অত্থি পন, ভো গোতমা’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা সলাকভত্তে কিচ্চপরিযোসানং নত্থি, একেন উট্ঠায সমুট্ঠায অঞ্ঞং কম্মং অকত্ৰা সংৰিধাতব্বমেৰ. ৰিহারদানে পন কিচ্চপরিযোসানং অত্থি. পণ্ণসালং ৰা হি কারেতুং কোটিধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা মহাৰিহারং ৰা, একৰারং ধনপরিচ্চাগং কত্ৰা কারিতং সত্তট্ঠৰস্সানিপি ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি গচ্ছতিযেৰ. কেৰলং জিণ্ণপতিতট্ঠানে পটিসঙ্খরণমত্তমেৰ কাতব্বং হোতি. তস্মা ইদং ৰিহারদানং সলাকভত্ততো অপ্পট্ঠতরং অপ্পসমারম্ভতরঞ্চ হোতি. যস্মা পনেত্থ সুত্তন্তপরিযাযেন যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতাযাতি আদযো নৰানিসংসা ৰুত্তা, খন্ধকপরিযাযেন.

‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তি, ততো ৰাল়মিগানি চ;

সিরিংসপে চ মকসে চ, সিসিরে চাপি ৰুট্ঠিযো.

ততো ৰাতাতপো ঘোরো, সঞ্জাতো পটিহঞ্ঞতি;

লেণত্থঞ্চ সুখত্থঞ্চ, ঝাযিতুঞ্চ ৰিপস্সিতুং.

ৰিহারদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৰণ্ণিতং;

তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো;

ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে.

তস্মা অন্নঞ্চ পানঞ্চ, ৰত্থসেনাসনানি চ;

দদেয উজুভূতেসু, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.

তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি, সব্বদুক্খাপনূদনং;

যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞায, পরিনিব্বাতি অনাসৰো’’তি. (চূল়ৰ. ২৯৫);

সত্তরসানিসংসা ৰুত্তা. তস্মা এতং সলাকভত্ততো মহপ্ফলতরঞ্চ মহানিসংসতরঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. সঙ্ঘস্স পন পরিচ্চত্তত্তাৰ যঞ্ঞোতি ৰুচ্চতি. ইদম্পি সুত্ৰা ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘ধনপরিচ্চাগং কত্ৰা ৰিহারদানং নাম দুক্করং, অত্তনো সন্তকা হি কাকণিকাপি পরস্স দুপ্পরিচ্চজা, হন্দাহং ইতোপি অপ্পট্ঠতরঞ্চ অপ্পসমারম্ভতরঞ্চ যঞ্ঞং পুচ্ছামী’’তি. ততো তং পুচ্ছন্তো – ‘‘অত্থি পন ভো’’তিআদিমাহ.

৩৫০-৩৫১. তত্থ যস্মা সকিং পরিচ্চত্তেপি ৰিহারে পুনপ্পুনং ছাদনখণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণাদিৰসেন কিচ্চং অত্থিযেৰ, সরণং পন একভিক্খুস্স ৰা সন্তিকে সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা সকিং গহিতং গহিতমেৰ হোতি, নত্থি তস্স পুনপ্পুনং কত্তব্বতা, তস্মা তং ৰিহারদানতো অপ্পট্ঠতরঞ্চ অপ্পসমারম্ভতরঞ্চ হোতি. যস্মা চ সরণগমনং নাম তিণ্ণং রতনানং জীৰিতপরিচ্চাগমযং পুঞ্ঞকম্মং সগ্গসম্পত্তিং দেতি, তস্মা মহপ্ফলতরঞ্চ মহানিসংসতরঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. তিণ্ণং পন রতনানং জীৰিতপরিচ্চাগৰসেন যঞ্ঞোতি ৰুচ্চতি.

৩৫২. ইদং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘অত্তনো জীৰিতং নাম পরস্স পরিচ্চজিতুং দুক্করং, অত্থি নু খো ইতোপি অপ্পট্ঠতরো যঞ্ঞো’’তি ততো তং পুচ্ছন্তো পুন ‘‘অত্থি পন, ভো গোতমা’’তিআদিমাহ. তত্থ পাণাতিপাতা ৰেরমণীতিআদীসু ৰেরমণী নাম ৰিরতি. সা তিৰিধা হোতি – সম্পত্তৰিরতি, সমাদানৰিরতি সেতুঘাতৰিরতীতি. তত্থ যো সিক্খাপদানি অগহেত্ৰাপি কেৰলং অত্তনো জাতিগোত্তকুলাপদেসাদীনি অনুস্সরিত্ৰা – ‘‘ন মে ইদং পতিরূপ’’ন্তি পাণাতিপাতাদীনি ন করোতি, সম্পত্তৰত্থুং পরিহরতি. ততো আরকা ৰিরমতি. তস্স সা ৰিরতি সম্পত্তৰিরতীতি ৰেদিতব্বা.

‘‘অজ্জতগ্গে জীৰিতহেতুপি পাণং ন হনামী’’তি ৰা ‘‘পাণাতিপাতা ৰিরমামী’’তি ৰা ‘‘ৰেরমণিং সমাদিযামী’’তি ৰা এৰং সিক্খাপদানি গণ্হন্তস্স পন ৰিরতি সমাদানৰিরতীতি ৰেদিতব্বা.

অরিযসাৰকানং পন মগ্গসম্পযুত্তা ৰিরতি সেতুঘাতৰিরতি নাম. তত্থ পুরিমা দ্ৰে ৰিরতিযো যং ৰোরোপনাদিৰসেন ৰীতিক্কমিতব্বং জীৰিতিন্দ্রিযাদিৰত্থু, তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তন্তি. পচ্ছিমা নিব্বানারম্মণাৰ. এত্থ চ যো পঞ্চ সিক্খাপদানি একতো গণ্হতি, তস্স একস্মিং ভিন্নে সব্বানি ভিন্নানি হোন্তি. যো একেকং গণ্হতি, সো যং ৰীতিক্কমতি, তদেৰ ভিজ্জতি. সেতুঘাতৰিরতিযা পন ভেদো নাম নত্থি, ভৰন্তরেপি হি অরিযসাৰকো জীৰিতহেতুপি নেৰ পাণং হনতি ন সুরং পিৰতি. সচেপিস্স সুরঞ্চ খীরঞ্চ মিস্সেত্ৰা মুখে পক্খিপন্তি, খীরমেৰ পৰিসতি, ন সুরা. যথা কিং? কোঞ্চসকুণানং খীরমিস্সকে উদকে খীরমেৰ পৰিসতি? ন উদকং. ইদং যোনিসিদ্ধন্তি চে, ইদং ধম্মতাসিদ্ধন্তি চ ৰেদিতব্বং. যস্মা পন সরণগমনে দিট্ঠিউজুককরণং নাম ভারিযং. সিক্খাপদসমাদানে পন ৰিরতিমত্তকমেৰ. তস্মা এতং যথা ৰা তথা ৰা গণ্হন্তস্সাপি সাধুকং গণ্হন্তস্সাপি অপ্পট্ঠতরঞ্চ অপ্পসমারম্ভতরঞ্চ. পঞ্চসীলসদিসস্স পন দানস্স অভাৰতো এত্থ মহপ্ফলতা মহানিসংসতা চ ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, দানানি মহাদানানি অগ্গঞ্ঞানি রত্তঞ্ঞানি ৰংসঞ্ঞানি পোরাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি ন সঙ্কিযন্তি ন সঙ্কিযিস্সন্তি অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. কতমানি পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি. পাণাতিপাতা পটিৰিরতো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অপরিমাণানং সত্তানং অভযং দেতি, অৰেরং দেতি অব্যাপজ্ঝং দেতি. অপরিমাণানং সত্তানং অভযং দত্ৰা অৰেরং দত্ৰা অব্যাপজ্ঝং দত্ৰা অপরিমাণস্স অভযস্স অৰেরস্স অব্যাপজ্ঝস্স ভাগী হোতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং দানং মহাদানং…পে… ৰিঞ্ঞূহীতি.

পুন চপরং, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অদিন্নাদানং পহায…পে… কামেসুমিচ্ছাচারং পহায…পে… মুসাৰাদং পহায…পে… সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানং পহায…পে… ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ দানানি মহাদানানি অগ্গঞ্ঞানি…পে… ৰিঞ্ঞূহী’’তি (অ. নি. ৮.৩৯).

ইদঞ্চ পন সীলপঞ্চকং – ‘‘অত্তসিনেহঞ্চ জীৰিতসিনেহঞ্চ পরিচ্চজিত্ৰা রক্খিস্সামী’’তি সমাদিন্নতায যঞ্ঞোতি ৰুচ্চতি. তত্থ কিঞ্চাপি পঞ্চসীলতো সরণগমনমেৰ জেট্ঠকং, ইদং পন সরণগমনেযেৰ পতিট্ঠায রক্খিতসীলৰসেন মহপ্ফলন্তি ৰুত্তং.

৩৫৩. ইদম্পি সুত্ৰা ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘পঞ্চসীলং নাম রক্খিতুং গরুকং, অত্থি নু খো অঞ্ঞং কিঞ্চি ঈদিসমেৰ হুত্ৰা ইতো অপ্পট্ঠতরঞ্চ মহপ্ফলতরঞ্চা’’তি. ততো তং পুচ্ছন্তো পুনপি – ‘‘অত্থি পন, ভো গোতমা’’তিআদিমাহ. অথস্স ভগৰা তিৰিধসীলপারিপূরিযং ঠিতস্স পঠমজ্ঝানাদীনং যঞ্ঞানং অপ্পট্ঠতরঞ্চ মহপ্ফলতরঞ্চ দস্সেতুকামো বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায দেসনং আরভন্তো ‘‘ইধ ব্রাহ্মণা’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা হেট্ঠা ৰুত্তেহি গুণেহি সমন্নাগতো পঠমং ঝানং, পঠমজ্ঝানাদীসু ঠিতো দুতিযজ্ঝানাদীনি নিব্বত্তেন্তো ন কিলমতি, তস্মা তানি অপ্পট্ঠানি অপ্পসমারম্ভানি. যস্মা পনেত্থ পঠমজ্ঝানং একং কপ্পং ব্রহ্মলোকে আযুং দেতি. দুতিযং অট্ঠকপ্পে. ততিযং চতুসট্ঠিকপ্পে. চতুত্থং পঞ্চকপ্পসতানি. তদেৰ আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিৰসেন ভাৰিতং ৰীসতি, চত্তালীসং, সট্ঠি, চতুরাসীতি চ কপ্পসহস্সানি আযুং দেতি; তস্মা মহপ্ফলতরঞ্চ মহানিসংসতরঞ্চ. নীৰরণাদীনং পন পচ্চনীকানং ধম্মানং পরিচ্চত্তত্তা তং যঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বং.

ৰিপস্সনাঞাণম্পি যস্মা চতুত্থজ্ঝানপরিযোসানেসু গুণেসু পতিট্ঠায নিব্বত্তেন্তো ন কিলমতি, তস্মা অপ্পট্ঠং অপ্পসমারম্ভং; ৰিপস্সনাসুখসদিসস্স পন সুখস্স অভাৰা মহপ্ফলং. পচ্চনীককিলেসপরিচ্চাগতো যঞ্ঞোতি. মনোমযিদ্ধিপি যস্মা ৰিপস্সনাঞাণে পতিট্ঠায নিব্বত্তেন্তো ন কিলমতি, তস্মা অপ্পট্ঠা অপ্পসমারম্ভা; অত্তনো সদিসরূপনিম্মানসমত্থতায মহপ্ফলা. অত্তনো পচ্চনীককিলেসপরিচ্চাগতো যঞ্ঞো. ইদ্ধিৰিধঞাণাদীনিপি যস্মা মনোমযঞাণাদীসু পতিট্ঠায নিব্বত্তেন্তো ন কিলমতি, তস্মা অপ্পট্ঠানি অপ্পসমারম্ভানি, অত্তনো অত্তনো পচ্চনীককিলেসপ্পহানতো যঞ্ঞো. ইদ্ধিৰিধং পনেত্থ নানাৰিধৰিকুব্বনদস্সনসমত্থতায. দিব্বসোতং দেৰমনুস্সানং সদ্দসৰনসমত্থতায; চেতোপরিযঞাণং পরেসং সোল়সৰিধচিত্তজাননসমত্থতায; পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানসমনুস্সরণসমত্থতায; দিব্বচক্খু ইচ্ছিতিচ্ছিতরূপদস্সনসমত্থতায; আসৰক্খযঞাণং অতিপণীতলোকুত্তরমগ্গসুখনিপ্ফাদনসমত্থতায মহপ্ফলন্তি ৰেদিতব্বং. যস্মা পন অরহত্ততো ৰিসিট্ঠতরো অঞ্ঞো যঞ্ঞো নাম নত্থি, তস্মা অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসনং সমাপেন্তো – ‘‘অযম্পি খো, ব্রাহ্মণা’’তিআদিমাহ.

কূটদন্তউপাসকত্তপটিৰেদনাৰণ্ণনা

৩৫৪-৩৫৮. এৰং ৰুত্তেতি এৰং ভগৰতা ৰুত্তে দেসনায পসীদিত্ৰা সরণং গন্তুকামো কূটদন্তো ব্রাহ্মণো – ‘এতং অভিক্কন্তং ভো, গোতমা’তিআদিকং ৰচনং অৰোচ. উপৰাযতূতি উপগন্ত্ৰা সরীরদরথং নিব্বাপেন্তো তনুসীতলো ৰাতো ৰাযতূতি. ইদঞ্চ পন ৰত্ৰা ব্রাহ্মণো পুরিসং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ, তাত, যঞ্ঞৰাটং পৰিসিত্ৰা সব্বে তে পাণযো বন্ধনা মোচেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা তথা কত্ৰা আগন্ত্ৰা ‘‘মুত্তা ভো, তে পাণযো’’তি আরোচেসি. যাৰ ব্রাহ্মণো তং পৰত্তিং ন সুণি, ন তাৰ ভগৰা ধম্মং দেসেসি. কস্মা? ‘‘ব্রাহ্মণস্স চিত্তে আকুলভাৰো অত্থী’’তি. সুত্ৰা পনস্স ‘‘বহূ ৰত মে পাণা মোচিতা’’তি চিত্তচারো ৰিপ্পসীদতি. ভগৰা তস্স ৰিপ্পসন্নমনতং ঞত্ৰা ধম্মদেসনং আরভি. তং সন্ধায – ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. পুন ‘কল্লচিত্ত’ন্তিআদি আনুপুব্বিকথানুভাৰেন ৰিক্খম্ভিতনীৰরণতং সন্ধায ৰুত্তং. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি.

ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং

কূটদন্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.