দিট্ঠিগতিকাধিট্ঠানৰট্টকথাৰণ্ণনা
১৪৪. ইদানি তত্র ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা সস্সতৰাদা সস্সতং অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি চতূহি ৰত্থূহি, যেপি তে সমণব্রাহ্মণা একচ্চসস্সতিকাতিআদিনা নযেন সব্বদিট্ঠিৰেদযিতানি সম্পিণ্ডেতি. কস্মা? উপরি ফস্সে পক্খিপনত্থায. কথং? সব্বে তে ছহি ফস্সাযতনেহি ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তীতি. তত্থ ছ ফস্সাযতনানি নাম – চক্খুফস্সাযতনং, সোতফস্সাযতনং, ঘানফস্সাযতনং, জিৰ্হাফস্সাযতনং, কাযফস্সাযতনং, মনোফস্সাযতনন্তি ইমানি ছ. সঞ্জাতি-সমোসরণ-কারণ-পণ্ণত্তিমত্তত্থেসু হি অযং আযতনসদ্দো পৰত্ততি. তত্থ – ‘‘কম্বোজো অস্সানং আযতনং, গুন্নং দক্খিণাপথো’’তি সঞ্জাতিযং পৰত্ততি, সঞ্জাতিট্ঠানেতি অত্থো. ‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তি (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণে. ‘‘সতি সতিআযতনে’’তি (অ. নি. ৩.১০২) কারণে. ‘‘অরঞ্ঞাযতনে পণ্ণকুটীসু সম্মন্তী’’তি (সং. নি. ১.২৫৫) পণ্ণত্তিমত্তে. স্ৰাযমিধ সঞ্জাতিআদিঅত্থত্তযেপি যুজ্জতি. চক্খাদীসু হি ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা সঞ্জাযন্তি সমোসরন্তি, তানি চ তেসং কারণন্তি আযতনানি. ইধ পন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (সং. নি. ২.৪৩) ইমিনা নযেন ফস্সসীসেনেৰ দেসনং আরোপেত্ৰা ফস্সং আদিং কত্ৰা পচ্চযপরম্পরং দস্সেতুং ফস্সাযতনাদীনি ৰুত্তানি.
ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তীতি ফুসিত্ৰা ফুসিত্ৰা পটিসংৰেদেন্তি. এত্থ চ কিঞ্চাপি আযতনানং ফুসনকিচ্চং ৰিয ৰুত্তং, তথাপি ন তেসং ফুসনকিচ্চতা ৰেদিতব্বা. ন হি আযতনানি ফুসন্তি, ফস্সোৰ তং তং আরম্মণং ফুসতি, আযতনানি পন ফস্সে উপনিক্খিপিত্ৰা দস্সিতানি; তস্মা সব্বে তে ছ ফস্সাযতনসম্ভৰেন ফস্সেন রূপাদীনি আরম্মণানি ফুসিত্ৰা তং দিট্ঠিৰেদনং পটিসংৰেদযন্তীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
তেসং ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতিআদীসু ৰেদনাতি ছ ফস্সাযতনসম্ভৰা ৰেদনা. সা রূপতণ্হাদিভেদায তণ্হায উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেসং ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি. সা পন চতুব্বিধস্স উপাদানস্স উপনিস্সযকোটিযা চেৰ সহজাতকোটিযা চ পচ্চযো হোতি. তথা উপাদানং ভৰস্স. ভৰো জাতিযা উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতি.
জাতীতি পনেত্থ সৰিকারা পঞ্চক্খন্ধা দট্ঠব্বা, জাতি জরামরণস্স চেৰ সোকাদীনঞ্চ উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন পটিচ্চসমুপ্পাদকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা. ইধ পনস্স পযোজনমত্তমেৰ ৰেদিতব্বং. ভগৰা হি ৰট্টকথং কথেন্তো – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ‘ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ‘‘ইদপ্পচ্চযা অৰিজ্জা’’তি (অ. নি. ১০.৬১) এৰং অৰিজ্জাসীসেন ৰা, পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হায…পে… ‘‘ইদপ্পচ্চযা ভৰতণ্হা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) এৰং তণ্হাসীসেন ৰা, পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰদিট্ঠিযা…পে… ‘‘ইদপ্পচ্চযা ভৰদিট্ঠী’’তি এৰং দিট্ঠিসীসেন ৰা কথেসি’’. ইধ পন দিট্ঠিসীসেন কথেন্তো ৰেদনারাগেন উপ্পজ্জমানা দিট্ঠিযো কথেত্ৰা ৰেদনামূলকং পটিচ্চসমুপ্পাদং কথেসি. তেন ইদং দস্সেতি – ‘‘এৰমেতে দিট্ঠিগতিকা, ইদং দস্সনং গহেত্ৰা তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু ইতো এত্থ এত্তো ইধাতি সন্ধাৰন্তা সংসরন্তা যন্তে যুত্তগোণো ৰিয, থম্ভে উপনিবদ্ধকুক্কুরো ৰিয, ৰাতেন ৰিপ্পন্নট্ঠনাৰা ৰিয চ ৰট্টদুক্খমেৰ অনুপরিৰত্তন্তি, ৰট্টদুক্খতো সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোন্তী’’তি.