৪. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কং
২৪৬. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কেপি অৰিজ্জাপচ্চযাতি সহজাতাদিপচ্চযৰসেন সঙ্খারস্স অৰিজ্জাপচ্চযতং দস্সেত্ৰা ‘‘সঙ্খারপচ্চযাপি অৰিজ্জা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা দস্সিতা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. যস্মা পন ভৰো নিপ্পদেসো, উপাদানং সপ্পদেসং, সপ্পদেসধম্মো চ নিপ্পদেসধম্মস্স পচ্চযো হোতি, ন নিপ্পদেসধম্মো সপ্পদেসধম্মস্স, তস্মা এত্থ ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন ৰুত্তং; হেট্ঠা ৰা দেসনায পচ্ছিন্নত্তা এৰং ন ৰুত্তং. যস্মা চ নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং অত্থি, সল়াযতনপচ্চযা একচিত্তক্খণে নামরূপং নত্থি, যস্স সল়াযতনং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ভৰেয্য, তস্মা চতুত্থৰারে ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি যং লব্ভতি তদেৰ গহিতন্তি এস অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কে ৰিসেসো.
অৰিজ্জামূলকনযমাতিকা.
সঙ্খারাদিমূলকনযমাতিকা
২৪৭. ইদানি সঙ্খারপচ্চযা অৰিজ্জাতি সঙ্খারমূলকনযো আরদ্ধো. তত্থাপি যথা অৰিজ্জামূলকে এৰং চত্তারি চতুক্কানি সোল়স চ ৰারা ৰেদিতব্বা. পঠমচতুক্কে পন পঠমৰারমেৰ দস্সেত্ৰা দেসনা সংখিত্তা. যথা চেত্থ এৰং ৰিঞ্ঞাণমূলকাদীসুপি. তত্থ সব্বেস্ৰেৰ তেসু সঙ্খারমূলকাদীসু অট্ঠসু নযেসু ‘‘সঙ্খারপচ্চযা অৰিজ্জা’’তিআদিনা নযেন সহজাতাদিপচ্চযৰসেন অৰিজ্জায সঙ্খারাদিপচ্চযতং দস্সেত্ৰা পুন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন একচিত্তক্খণেপি পচ্চযাকারচক্কস্স পৰত্তি দস্সিতা.
কস্মা পন ভৰমূলকা জাতিজরামরণমূলকা ৰা নযা ন ৰুত্তা? কিং ভৰপচ্চযা অৰিজ্জা ন হোতীতি? নো ন হোতি. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা অৰিজ্জা’’তি এৰমাদীসু পন ৰুচ্চমানেসু ন কোচি ভৰপরিযাপন্নো ধম্মো অৰিজ্জায পচ্চযো ন ৰুত্তো. তস্মা অপুব্বস্স অঞ্ঞস্স অৰিজ্জাপচ্চযস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰতো ভৰমূলকো নযো ন ৰুত্তো. ভৰগ্গহণেন চ অৰিজ্জাপি সঙ্গহং গচ্ছতি. তস্মা ‘‘ভৰপচ্চযা অৰিজ্জা’’তি ৰুচ্চমানে ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা অৰিজ্জা’’তিপি ৰুত্তং সিযা. ন চ একচিত্তক্খণে অৰিজ্জা অৰিজ্জায পচ্চযো নাম হোতি. তত্থ পচ্ছিন্নত্তাৰ জাতিজরামরণমূলকাপি নযা ন গহিতা. অপিচ ভৰে জাতিজরামরণানিপি অন্তোগধানি. ন চেতানি একচিত্তক্খণে অৰিজ্জায পচ্চযা হোন্তীতি ভৰমূলকা জাতিজরামরণমূলকা ৰা নযা ন ৰুত্তাতি.
মাতিকাৰণ্ণনা.
অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৪৮-২৪৯. ইদানি যথা হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে কুসলত্তিকং আদিং কত্ৰা নিক্খিত্তমাতিকায পটিপাটিযা পঠমং কুসলং ভাজিতং, তথা ইধ মাতিকায অনিক্খিত্তত্তা পঠমং কুসলং অনামসিত্ৰা ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তি অকুসলধম্মৰসেন মাতিকায নিক্খিত্তত্তা নিক্খেপপটিপাটিযাৰ অৰিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ভাজেত্ৰা দস্সেতুং কতমে ধম্মা অকুসলাতিআদিমাহ. তস্সত্থো হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. অট্ঠ. ৩৬৫) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যস্মা পন একচিত্তক্খণে তণ্হায চ কামুপাদানস্স চ সম্ভৰো নত্থি, তস্মা যং এত্থ তণ্হাপচ্চযা উপাদানং লব্ভতি, তদেৰ দস্সেতুং দিট্ঠি দিট্ঠিগতন্তিআদি ৰুত্তং.
ভৰনিদ্দেসে চ যস্মা উপাদানং সঙ্খারক্খন্ধে সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘ঠপেত্ৰা উপাদানং ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে উপাদানস্স উপাদানপচ্চযত্তং আপজ্জেয্য. ন চ তদেৰ তস্স পচ্চযো হোতি. জাতিআদিনিদ্দেসেসু যস্মা এতে অরূপধম্মানং জাতিআদযো, তস্মা ‘‘খণ্ডিচ্চং, পালিচ্চং, ৰলিত্তচতা, চুতি, চৰনতা’’তি ন ৰুত্তং.
২৫০. এৰং পঠমৰারং নিট্ঠপেত্ৰা পুন দুতিযৰারে যস্মিং সমযে পঠমৰারেন পচ্চযাকারো দস্সিতো, তস্মিংযেৰ সমযে অপরেনপি নযেন পচ্চযাকারং দস্সেতুং ৰিসুং সমযৰৰত্থানৰারং অৰত্ৰা তস্মিং সমযে অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারোতিআদিনাৰ নযেন দেসনা কতা. তত্থ ঠপেত্ৰা ফস্সন্তি ইদং যস্মা ফস্সোপি নামপরিযাপন্নো, তস্মা ফস্সস্স নামতো নীহরণত্থং ৰুত্তং.
২৫২. ততিযৰারে যস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো, তস্মিং পৰত্তমানে যস্মা তেনুপত্থদ্ধানং চক্খাযতনাদীনং উপচিতত্তং পঞ্ঞাযতি, তস্মা চক্খাযতনস্স উপচযোতিআদি ৰুত্তং. যস্মা চ কম্মজরূপস্সপি তস্মিং সমযে ৰত্তমানস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তস্মাপি এৰং ৰুত্তং. তত্থ কিঞ্চাপি কম্মজং চিত্তসমুট্ঠানন্তি দ্ৰেৰ সন্ততিযো গহিতা, ইতরাপি পন দ্ৰে সন্ততিযো গহেতব্বা. তাসম্পি হি ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতিযেৰ.
২৫৪. চতুত্থৰারে পন যস্মা একচিত্তক্খণেপি মহাভূতরূপপচ্চযা চক্খাযতনাদীনি, হদযরূপপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, নামপচ্চযা চ পচ্ছাজাতসহজাতাদিৰসেন যথানুরূপং সব্বানিপি পৰত্তন্তি, তস্মা তত্থ কতমং নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং? চক্খাযতনন্তিআদি ৰুত্তং.
২৫৬. দুতিযচতুক্কে সব্বং উত্তানমেৰ.
২৬৪. ততিযচতুক্কে যস্স সম্পযুত্তপচ্চযভাৰো ন হোতি, যস্স চ হোতি, তং ৰিসুং ৰিসুং দস্সেতুং ইদং ৰুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নামন্তিআদি ৰুত্তং.
২৭২. চতুত্থচতুক্কে ফস্সপচ্চযা নামনিদ্দেসে কিঞ্চাপি ‘‘ঠপেত্ৰা ফস্সং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো – ইদং ৰুচ্চতি ফস্সপচ্চযা নাম’’ন্তি ন ৰুত্তং, তথাপি অনন্তরাতীতপদনিদ্দেসে ‘‘ঠপেত্ৰা ফস্সং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰুত্তত্তা অৰুত্তম্পি তং ৰুত্তমেৰ হোতি. যদেৰ হি নামং ফস্সস্স পচ্চযো, ফস্সোপি তস্সেৰ পচ্চযোতি.
যথা চাযং চতুচতুক্কো সোল়সৰারপ্পভেদো অৰিজ্জামূলকো পঠমনযো এতস্মিং পঠমাকুসলচিত্তে পকাসিতো, এৰং সঙ্খারমূলকাদযো অট্ঠ নযাপি ৰেদিতব্বা. পাল়ি পন সংখিত্তা. এৰমেৰ তস্মিং পঠমাকুসলচিত্তেযেৰ নৰ নযা, ছত্তিংস চতুক্কানি, চতুচত্তালীসাধিকঞ্চ ৰারসতং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
২৮০. ইদানি ইমিনাৰ নযেন সেসাকুসলচিত্তেসুপি পচ্চযাকারং দস্সেতুং কতমে ধম্মা অকুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যস্মা দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তেসু তণ্হাপচ্চযা উপাদানং নত্থি, তস্মা উপাদানট্ঠানে উপাদানং ৰিয দল়্হনিপাতিনা অধিমোক্খেন পদং পূরিতং. দোমনস্সসহগতেসু চ যস্মা ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাপি নত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে তণ্হা ৰিয বলৰকিলেসেন পটিঘেন পদং পূরিতং. উপাদানট্ঠানে অধিমোক্খেনেৰ. ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে পন যস্মা সন্নিট্ঠানাভাৰতো অধিমোক্খোপি নত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে বলৰকিলেসভূতায ৰিচিকিচ্ছায পদং পূরিতং. উপাদানট্ঠানং পরিহীনমেৰ. উদ্ধচ্চসম্পযুত্তে পন যস্মা অধিমোক্খো অত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে বলৰকিলেসেন উদ্ধচ্চেন পদং পূরিতং. উপাদানট্ঠানে অধিমোক্খেনেৰ. সব্বত্থেৰ চ ৰিসেসমত্তং দস্সেত্ৰা পাল়ি সংখিত্তা. যো চাযং ৰিসেসো দস্সিতো, তত্থ কেৰলং অধিমোক্খনিদ্দেসোৰ অপুব্বো. সেসং হেট্ঠা আগতমেৰ.
অধিমোক্খনিদ্দেসে পন অধিমুচ্চনৰসেন অধিমোক্খো. অধিমুচ্চতি ৰা তেন আরম্মণে চিত্তং নিব্বিচিকিচ্ছতায সন্নিট্ঠানং গচ্ছতীতি অধিমোক্খো. অধিমুচ্চনাকারো অধিমুচ্চনা. তস্স চিত্তস্স, তস্মিং ৰা আরম্মণে অধিমুত্তত্তাতি তদধিমুত্ততা. সব্বচিত্তেসু চ পঠমচিত্তে ৰুত্তনযেনেৰ নযচতুক্কৰারপ্পভেদো ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্হি ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে উপাদানমূলকস্স নযস্স অভাৰা অট্ঠ নযা, দ্ৰত্তিংস চতুক্কানি, অট্ঠৰীসাধিকঞ্চ ৰারসতং হোতীতি.
অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা.
কুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৯২. ইদানি ইমিনাৰ নযেন কুসলচিত্তাদীসুপি পচ্চযাকারং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. যথা পন অকুসলে পঠমং মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা পচ্ছা নিদ্দেসো কতো, ন তথা ইধ. কস্মা? অপ্পনাৰারে নানত্তসম্ভৰতো. লোকিযকুসলাদীসু হি তেসং ধম্মানং দুক্খসচ্চপরিযাপন্নত্তা ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্সা’’তি অপ্পনা হোতি, লোকুত্তরকুসলাদীসু ‘‘এৰমেতেসং ধম্মান’’ন্তি. তস্মা এত্থ সাধারণতো মাতিকং ঠপেতুং ন সক্কাতি পাটিযেক্কং তেসং তেসং কুসলাদীনং মাতিকং উদ্দিসিত্ৰাৰ নিদ্দেসো কতোতি.
তত্থ যস্মা একচিত্তক্খণে কুসলসঙ্খারেন সদ্ধিং অৰিজ্জা নত্থি, তস্মা তং অৰত্ৰা, অৰিজ্জা ৰিয অকুসলানং, কুসলানং মূলতো কুসলমূলং, তণ্হুপাদানানঞ্চ অভাৰতো তণ্হাট্ঠানে তণ্হা ৰিয আরম্মণে অজ্ঝোগাল়্হো পসাদো, উপাদানট্ঠানে উপাদানং ৰিয দল়্হনিপাতী নাম অধিমোক্খো ৰুত্তো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
কুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা.
অব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩০৬. অব্যাকতং হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে আগতপটিপাটিযাৰ ৰিভত্তং. সব্বৰারেসু চ অৰিজ্জামূলকা নযা পরিহীনা. কস্মা? অৰিজ্জাট্ঠানে ঠপেতব্বস্স অভাৰতো. কুসলচিত্তেসু হি অৰিজ্জাট্ঠানে ঠপেতব্বং কুসলমূলং অত্থি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু নত্থি. সহেতুকেসু পন কিঞ্চাপি অত্থি, এৰং সন্তেপি ইধ পচ্ছিন্নত্তা তত্থ ন গহিতং. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতে সোতপতিতাৰ হুত্ৰা দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
ৰিসেসতো পনেত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু তণ্হাট্ঠানং উপাদানট্ঠানঞ্চ পরিহীনং. কস্মা? তণ্হাট্ঠানারহস্স বলৰধম্মস্স অভাৰা অধিমোক্খরহিতত্তা চ. সেসাহেতুকেসু তণ্হাট্ঠানমেৰ পরিহীনং. সহেতুকেসু পসাদসব্ভাৰতো তণ্হাট্ঠানে পসাদেন পদং পূরিতং. এৰমেত্থ কুসলাকুসলৰিপাকেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু সঙ্খারৰিঞ্ঞাণনামছট্ঠাযতনফস্সৰেদনামূলকা ছ ছ, সেসাহেতুকেসু অধিমোক্খমূলকেন সদ্ধিং সত্ত সত্ত, সহেতুকেসু পসাদমূলকেন সদ্ধিং অট্ঠ অট্ঠ নযা ৰেদিতব্বা.
তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসুপি চতুন্নম্পি চতুক্কানং আদিৰারোৰ ৰুত্তো. দুতিযৰারো পচ্চযৰিসেসট্ঠেন লব্ভমানোপি ন ৰুত্তো. ততিযচতুত্থৰারা অসম্ভৰতোযেৰ. রূপমিস্সকা হি তে, ন চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি. যথা চ পঠমচতুক্কে দ্ৰে ৰারা লব্ভন্তি, এৰং সেসচতুক্কেসুপি. তস্মা পঠমচতুক্কে দুতিযৰারো, সেসচতুক্কেসু চ দ্ৰে দ্ৰে ৰারা অৰুত্তাপি ৰুত্তাৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. সেসাহেতুকাব্যাকতে সব্বচতুক্কেসু সব্বেপি ৰারা লব্ভন্তি. ইধ পচ্ছিন্নত্তা পন পরতো ন গহিতা. সোতপতিতাৰ হুত্ৰা দেসনা কতাতি. সেসসহেতুকৰিপাকেসুপি এসেৰ নযো অঞ্ঞত্র অরূপাৰচরৰিপাকা. অরূপাৰচরৰিপাকস্মিঞ্হি ৰারদ্ৰযমেৰ লব্ভতীতি.
অব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা.
অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩৩৪. ইদানি অপরেন পরিযাযেন একচিত্তক্খণে পচ্চযাকারং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অৰিজ্জাপচ্চযাতি উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰ নিদ্দেসৰারে ‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা’’তি অৰিভজিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তি ৰিভত্তং. কুসলচেতনাসঙ্খাতো হি সঙ্খারোযেৰ তস্মিং সমযে চিত্তেন সহজাতো হোতি, ন অৰিজ্জা.
তত্থ লোকিযকুসলস্স হেট্ঠা সুত্তন্তভাজনীযে ৰুত্তনযেনেৰ অৰিজ্জা পচ্চযো হোতি. যস্মা পন অপ্পহীনাৰিজ্জো অৰিজ্জায পহানত্থং লোকুত্তরং ভাৰেতি, তস্মা তস্সাপি সমতিক্কমৰসেন পচ্চযো হোতি. অৰিজ্জাৰতোযেৰ হি কুসলাযূহনং হোতি, ন ইতরস্স. তত্থ তেভূমককুসলে সম্মোহৰসেনপি সমতিক্কমভাৰনাৰসেনপি আযূহনং লব্ভতি; লোকুত্তরে সমুচ্ছেদভাৰনাৰসেনাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
অযং পন ৰিসেসো – যথা হেট্ঠা একেককুসলে চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন নৰ সোল়সকা লদ্ধা, তথা ইধ ন লব্ভন্তি. কস্মা? অৰিজ্জায অৰিগতসম্পযুত্তঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাভাৰতো. উপনিস্সযৰসেন পনেত্থ পঠমচতুক্কমেৰ লব্ভতি. তম্পি পঠমৰারমেৰ দস্সেত্ৰা সংখিত্তং. নীহরিত্ৰা পন দস্সেতব্বন্তি.
অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা.
কুসলমূলকৰিপাকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩৪৩. ইদানি অব্যাকতেসুপি অপরেনেৰ নযেন পচ্চযাকারং দস্সেতুং কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ কুসলমূলপচ্চযাতি ইদম্পি উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায ৰুত্তং. কুসলৰিপাকস্স হি কুসলমূলং, অকুসলৰিপাকস্স চ অকুসলমূলং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি; নানাক্খণিককম্মপচ্চযে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তস্মা এস উপনিস্সযপচ্চযেন চেৰ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন চ পচ্চযো হোতি. তেনেৰ নিদ্দেসৰারে ‘‘তত্থ কতমং কুসলমূল’’ন্তি অৰিভজিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো কুসলমূলপচ্চযা সঙ্খারো’’তি ৰিভত্তং. অকুসলৰিপাকেপি এসেৰ নযো.
অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসে ৰিয চ ইমস্মিম্পি ৰিপাকনিদ্দেসে পঠমং পচ্চযচতুক্কমেৰ লব্ভতি. তম্পি পঠমৰারং দস্সেত্ৰা সংখিত্তং. তস্মা একেকস্মিং ৰিপাকচিত্তে একমেকস্সেৰ চতুক্কস্স ৰসেন কুসলমূলমূলকে অকুসলমূলমূলকে চ নযে ৰারপ্পভেদো ৰেদিতব্বো. কিরিযাধম্মানং পন যস্মা নেৰ অৰিজ্জা ন কুসলাকুসলমূলানি উপনিস্সযপচ্চযতং লভন্তি, তস্মা কিরিযৰসেন পচ্চযাকারো ন ৰুত্তোতি.
এৰমেস –
অকুসলকুসলাব্যাকত-ধম্মেসু অনেকভেদতো ৰত্ৰা;
কুসলাকুসলানং পন, ৰিপাকে চ উপনিস্সযৰসেন.
পুন একধাৰ ৰুত্তো, ৰাদিপ্পৰরেন পচ্চযাকারো;
ধম্মপ্পচ্চযভেদে, ঞাণস্স পভেদজননত্থং.
পরিযত্তিসৰনচিন্তন-পটিপত্তিক্কমৰিৰজ্জিতানঞ্চ;
যস্মা ঞাণপভেদো, ন কদাচিপি হোতি এতস্মিং.
পরিযত্তিসৰনচিন্তন-পটিপত্তিক্কমতো সদা ধীরো;
তত্থ কযিরা ন হঞ্ঞং, করণীযতরং ততো অত্থীতি.
অযং পন পচ্চযাকারো সুত্তন্তঅভিধম্মভাজনীযৰসেন দ্ৰেপরিৰট্টমেৰ নীহরিত্ৰা ভাজেত্ৰা দস্সিতো হোতি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা.
সম্মোহৰিনোদনিযা ৰিভঙ্গট্ঠকথায
পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.