২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
২৪৩. এৰং মহাপথৰিং পত্থরন্তো ৰিয আকাসং ৰিত্থারযন্তো ৰিয চ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণো সত্থা সুত্তন্তভাজনীযে নিগ্গণ্ঠিং নিজ্জটং পচ্চযাকারং নানাচিত্তৰসেন দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা ন কেৰলং অযং পচ্চযাকারো নানাচিত্তেসুযেৰ হোতি, একচিত্তেপি হোতিযেৰ, তস্মা অভিধম্মভাজনীযৰসেন একচিত্তক্খণিকং পচ্চযাকারং নানপ্পকারতো দস্সেতুং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারোতিআদিনা নযেন মাতিকং তাৰ ঠপেসি. এৰং ঠপিতায পন মাতিকায –
অৰিজ্জাদীহি মূলেহি, নৰ মূলপদা নৰ;
নযা তত্থ চতুক্কানি, ৰারভেদঞ্চ দীপযে.
তত্রাযং দীপনা – এত্থ হি অৰিজ্জাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণনামছট্ঠাযতনফস্সৰেদনাতণ্হাউপাদানপ্পভেদেহি অৰিজ্জাদীহি নৰহি মূলপদেহি অৰিজ্জাদিকো, সঙ্খারাদিকো, ৰিঞ্ঞাণাদিকো, নামাদিকো, ছট্ঠাযতনাদিকো, ফস্সাদিকো, ৰেদনাদিকো, তণ্হাদিকো, উপাদানাদিকোতি ইমে নৰ মূলপদা নৰ নযা হোন্তি.
তেসু যো তাৰ অযং অৰিজ্জাদিকো নযো, তত্থ পচ্চযচতুক্কং, হেতুচতুক্কং, সম্পযুত্তচতুক্কং, অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কন্তি চত্তারি চতুক্কানি হোন্তি. যথা চেত্থ এৰং সেসেসুপীতি একেকস্মিং নযে চতুন্নং চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন ছত্তিংস চতুক্কানি. তত্থ একেকেন চতুক্কেন চতুন্নং চতুন্নং ৰারানং সঙ্গহিতত্তা চতুন্নম্পি চতুক্কানং ৰসেন একেকস্মিং নযে সোল়স সোল়স ৰারাতি চতুচত্তালীসাধিকং ৰারসতং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
১. পচ্চযচতুক্কং
তত্থ যদেতং সব্বপঠমে অৰিজ্জামূলকে নযে পচ্চযচতুক্কং, তস্মিং পঠমো নামরূপট্ঠানে নামস্স, সল়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স চ ৰুত্তত্তা অপরিপুণ্ণঅঙ্গদ্ৰযযুত্তো দ্ৰাদসঙ্গিকৰারো নাম. দুতিযো নামরূপট্ঠানে নামস্সেৰ, সল়াযতনট্ঠানে চ ন কস্সচি ৰুত্তত্তা অপরিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো একাদসঙ্গিকৰারো নাম. ততিযো সল়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স ৰুত্তত্তা পরিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো দ্ৰাদসঙ্গিকৰারো নাম. চতুত্থো পন পরিপুণ্ণদ্ৰাদসঙ্গিকোযেৰ.
তত্থ সিযা – অযম্পি ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সোতি ৰুত্তত্তা অপরিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোযেৰাতি? ন, তস্স অনঙ্গত্তা. ফস্সোযেৰ হেত্থ অঙ্গং, ন ছট্ঠাযতনং. তস্মা তস্স অনঙ্গত্তা নাযং অপরিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোতি. অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – ‘‘পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৰিসেসট্ঠেন, ততিযো গব্ভসেয্যকসত্তানং ৰসেন, চতুত্থো ওপপাতিকসত্তানং ৰসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৰিসেসট্ঠেন, ততিযো অপরিপুণ্ণাযতনৰসেন, চতুত্থো পরিপুণ্ণাযতনৰসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো মহানিদানসুত্তন্তৰসেন (দী. নি. ২.৯৫ আদযো), ততিযো রূপভৰৰসেন, চতুত্থো কামভৰৰসেন গহিতো’’তি.
তত্থ পঠমো ইমেসু দুতিযাদীসু তীসু ৰারেসু ন কত্থচি ন পৰিসতীতি সব্বসঙ্গাহিকোতি ৰুত্তো. সেসানং ৰিসেসো পরতো আৰিভৰিস্সতি. তস্সাৰিভাৰত্থং –
যং যত্থ অঞ্ঞথা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চাপি যং যহিং;
যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযে.
তত্রাযং নযো – অৰিসেসেন তাৰ চতূসুপি এতেসু সুত্তন্তভাজনিযে ৰিয সঙ্খারাতি অৰত্ৰা সঙ্খারোতি ৰুত্তং, তং কস্মাতি? একচিত্তক্খণিকত্তা. তত্র হি নানাচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকারো ৰিভত্তো. ইধ একচিত্তক্খণিকো আরদ্ধো. একচিত্তক্খণে চ বহূ চেতনা ন সন্তীতি সঙ্খারাতি অৰত্ৰা সঙ্খারোতি ৰুত্তং.
পঠমৰারে পনেত্থ একচিত্তক্খণপরিযাপন্নধম্মসঙ্গহণতো সব্বট্ঠানসাধারণতো চ রূপং ছড্ডেত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নাম’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. তঞ্হি একচিত্তক্খণপরিযাপন্নং সব্বট্ঠানসাধারণঞ্চ, ন কত্থচি ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিট্ঠানে ন পৰত্ততি. যস্মা চ একচিত্তক্খণপরিযাপন্নো একোৰেত্থ ফস্সো, তস্মা তস্সানুরূপং পচ্চযভূতং আযতনং গণ্হন্তো সল়াযতনট্ঠানে ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতন’’ন্তি একং মনাযতনংযেৰ আহ. তঞ্হি একস্স অকুসলফস্সস্স অনুরূপং পচ্চযভূতং. কামঞ্চেতং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি এত্থাপি ৰুত্তং, হেতুফলৰিসেসদস্সনত্থং পন অঙ্গপুণ্ণত্থঞ্চ পুন ইধ গহিতং. তত্র হি এতস্স ৰিসেসেন সঙ্খারো হেতু, অৰিসেসেন নামং ফলং. ইধ পনস্স অৰিসেসেন নামং হেতু, ৰিসেসেন ফস্সো ফলন্তি. সোকাদযো পন যস্মা সব্বে একচিত্তক্খণে ন সম্ভৰন্তি, সব্বস্মিঞ্চ চিত্তপ্পৰত্তিট্ঠানে চেৰ চিত্তে চ ন পৰত্তন্তি, তস্মা ন গহিতা. জাতিজরামরণানি পন অচিত্তক্খণমত্তানিপি সমানানি চিত্তক্খণে অন্তোগধত্তা অঙ্গপরিপূরণত্থং গহিতানি. এৰং তাৰেত্থ ‘যং অঞ্ঞথা ৰুত্তং. যঞ্চ অৰুত্তং’ তং ৰেদিতব্বং.
যং পনেত্থ ইতো পরেসু ৰারেসু ৰুত্তং, তস্সত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যস্মিং যস্মিং পন ৰারে যো যো ৰিসেসো আগতো, তং তং তত্থ তত্থেৰ পকাসযিস্সাম.
‘যং যথা পচ্চযো যস্সা’তি এত্থ পন সঙ্খারস্স অৰিজ্জা সম্পযুত্তধম্মসাধারণেহি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি ছহি হেতুপচ্চযেন চাতি সত্তধা পচ্চযো. তত্থ যস্মা পরতো হেতুচতুক্কাদীনি তীণি চতুক্কানি অৰিগতসম্পযুত্তঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰসেন ৰুত্তানি, তস্মা ইধ তানি অপনেত্ৰা অৰসেসানং ৰসেন অৰিজ্জা সঙ্খারস্স চতুধা পচ্চযোতি ৰেদিতব্বো.
সঙ্খারো ৰিঞ্ঞাণস্স সাধারণেহি ছহি, কম্মাহারপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা পচ্চযো. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা পঞ্চধা. ৰিঞ্ঞাণং নামস্স সাধারণেহি ছহি, ইন্দ্রিযাহারাধিপতীহি চাতি নৰধা. ইধ পন তযো অপনেত্ৰা ছধা. নামং ছট্ঠাযতনস্স সাধারণেহি ছহি. কিঞ্চি পনেত্থ অধিপতিপচ্চযেন, কিঞ্চি আহারপচ্চযাদীহীতি অনেকধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা তিধা চতুধা পঞ্চধা ৰা. ছট্ঠাযতনং ফস্সস্স যথা ৰিঞ্ঞাণং নামস্স. এৰং ফস্সো ৰেদনায সাধারণেহি ছহি আহারপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা চতুধা. ৰেদনা তণ্হায সাধারণেহি ছহি ঝানিন্দ্রিযপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা পঞ্চধা. তণ্হা উপাদানস্স, যথা অৰিজ্জা সঙ্খারস্স. এৰং উপাদানং ভৰস্স সাধারণেহি ছহি মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা চতুধা. ভৰো জাতিযা, যস্মা জাতীতি ইধ সঙ্খতলক্খণং অধিপ্পেতং, তস্মা পরিযাযেন উপনিস্সযপচ্চযেনেৰ পচ্চযো. তথা জাতি জরামরণস্সাতি.
যে পন এৰং ৰদন্তি – ‘‘ইমস্মিং চতুক্কে সব্বেসম্পি সঙ্খারাদীনং অৰিজ্জাদযো সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. সহজাতপচ্চযৰসেনেৰ হি পঠমৰারো আরদ্ধো’’তি, তে ভৰাদীনং তথা অভাৰং সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৰং দস্সেত্ৰা পটিক্খিপিতব্বা. ন হি ভৰো জাতিযা সহজাতপচ্চযো হোতি, ন জাতি জরামরণস্স. যে চেতেসং সঙ্খরাদীনং অৰসেসা পচ্চযা ৰুত্তা, তেপি সম্ভৰন্তিযেৰ. তস্মা ন সক্কা ছড্ডেতুন্তি. এৰং তাৰ পঠমৰারে যং যত্থ অঞ্ঞথা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চাপি যং যহিং, যঞ্চ যথা যস্স পচ্চযো হোতি, তং ৰেদিতব্বং. দুতিযৰারাদীসুপি এসেৰ নযো.
অযং পন ৰিসেসো – দুতিযৰারে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰত্ৰা সল়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৰুত্তং, তং কিমত্থন্তি? পচ্চযৰিসেসদস্সনত্থঞ্চেৰ মহানিদানদেসনাসঙ্গহত্থঞ্চ. ফস্সস্স হি ন কেৰলঞ্চ ছট্ঠাযতনমেৰ পচ্চযো, ৰেদনাক্খন্ধাদযো পন তযো খন্ধাপি পচ্চযাযেৰ. মহানিদানসুত্তন্তে চস্স ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ফস্সোতি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা ফস্সোতি? ইতি চে ৰদেয্য, নামপচ্চযা ফস্সোতি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৬). এৰং সল়াযতনং ছড্ডেত্ৰা একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো. তস্মা ইমস্স পচ্চযৰিসেসস্স দস্সনত্থং ইমিস্সা চ মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পরিগ্গহত্থং দুতিযৰারে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰত্ৰা সল়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৰুত্তন্তি. এস তাৰ দুতিযৰারে ৰিসেসো.
ততিযৰারে পন ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি সুত্তন্তভাজনীযে আগতমেৰ চতুত্থমঙ্গং ৰুত্তং, তং একচিত্তক্খণিকত্তা পচ্চযাকারস্স ইধ অযুত্তন্তি চে? তং নাযুত্তং. কস্মা? সকক্খণে পচ্চযভাৰতো. সচেপি হি তত্থ রূপং চিত্তক্খণতো উদ্ধং তিট্ঠতি, তথাপিস্স তং ৰিঞ্ঞাণং সকক্খণে পচ্চযো হোতি. কথং? পুরেজাতস্স তাৰ চিত্তসমুট্ঠানস্স অঞ্ঞস্স ৰা পচ্ছাজাতপচ্চযেন. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১). সহজাতস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যথাহ ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮).
যদি এৰং, পুরিমৰারেসু কস্মা এৰং ন ৰুত্তন্তি? রূপপ্পৰত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা. অযঞ্হি পচ্চযাকারো রূপপ্পৰত্তিদেসে কামভৰে গব্ভসেয্যকানঞ্চেৰ অপরিপুণ্ণাযতনওপপাতিকানঞ্চ রূপাৰচরদেৰানঞ্চ ৰসেন দেসিতো. তেনেৰেত্থ ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি অৰত্ৰা ছট্ঠাযতনন্তি ৰুত্তং. তত্থ নামং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. রূপং পন হদযরূপং ৰেদিতব্বং. তং পনেতস্স ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযেন চেৰ পুরেজাতপচ্চযেন চাতি দ্ৰিধা পচ্চযো হোতীতি এস ততিযৰারে ৰিসেসো.
চতুত্থৰারো পন যোনিৰসেন ওপপাতিকানং, আযতনৰসেন পরিপুণ্ণাযতনানং, ভৰৰসেন কামাৰচরসত্তানং ৰসেন ৰুত্তো. তেনেৰেত্থ ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ নামং ছট্ঠাযতনস্স সহজাতাদীহি, চক্খাযতনাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযেন. রূপে হদযরূপং ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযপুরেজাতপচ্চযেহি, চত্তারি মহাভূতানি চক্খাযতনাদীনং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতেহি. যস্মা পনেস একচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকারো, তস্মা এত্থ সল়াযতনপচ্চযাতি অৰত্ৰা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তোতি অযং চতুত্থৰারে ৰিসেসো.
এৰমেতেসং নানাকরণং ঞত্ৰা পুন সব্বেস্ৰেৰ তেসু ৰিসেসেন পঠমকা দ্ৰে ৰারা অরূপভৰে পচ্চযাকারদস্সনত্থং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অরূপভৰস্মিঞ্হি রূপেন অসম্মিস্সানি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি পৰত্তন্তি. ততিযো রূপভৰে পচ্চযাকারদস্সনত্থং ৰুত্তো. রূপভৰস্মিঞ্হি সতিপি রূপসম্মিস্সত্তে সল়াযতনং ন পৰত্ততি. চতুত্থো কামভৰে পচ্চযাকারদস্সনত্থং ৰুত্তো. কামভৰস্মিঞ্হি সকলং সল়াযতনং পৰত্ততি. ততিযো ৰা রূপভৰে চেৰ কামভৰে চ অপরিপুণ্ণাযতনানং অকুসলপ্পৰত্তিক্খণং সন্ধায ৰুত্তো. চতুত্থো ৰা কামভৰে পরিপুণ্ণাযতনানং. পঠমো ৰা সব্বত্থগামিতং সন্ধায ৰুত্তো. সো হি ন কত্থচি চিত্তপ্পৰত্তিদেসে ন পৰত্ততি. দুতিযো পচ্চযৰিসেসং সন্ধায ৰুত্তো. একাদসঙ্গিকত্তঞ্হেত্থ ফস্সস্স চ নামপচ্চযত্তং পচ্চযৰিসেসো. ততিযো পুরিমযোনিদ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তো. পুরিমাসু হি দ্ৰীসু যোনীসু সো সম্ভৰতি, তত্থ সদা সল়াযতনস্স অসম্ভৰতো. চতুত্থো পচ্ছিমযোনিদ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তো. পচ্ছিমাসু হি সো দ্ৰীসু যোনীসু সম্ভৰতি, তত্থ সদা সল়াযতনস্স সম্ভৰতোতি.
এত্তাৰতা চ যং ৰুত্তং চতূসুপি ৰারেসু –
যং যত্থ অঞ্ঞথা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চাপি যং যহিং;
যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযেতি.
গাথায অত্থদীপনা কতা হোতি.
এতেনেৰানুসারেন, সব্বমেতং নযং ইতো;
ৰিসেসো যো চ তং জঞ্ঞা, চতুক্কেসু পরেসুপি.
২. হেতুচতুক্কং
২৪৪. তত্থ যো তাৰ ইধ ৰুত্তো নযো, সো সব্বত্থ পাকটোযেৰ. ৰিসেসো পন এৰং ৰেদিতব্বো – হেতুচতুক্কে তাৰ অৰিজ্জা হেতু অস্সাতি অৰিজ্জাহেতুকো. অৰিজ্জা অস্স সহৰত্তনতো যাৰভঙ্গা পৰত্তিকা গমিকাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তি চ এত্তাৰতা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন সাধারণতো সঙ্খারস্স অৰিজ্জা পচ্চযোতি দস্সেত্ৰা, পুন ‘‘অৰিজ্জাহেতুকো’’তি এতেনেৰ ৰিসেসতো অৰিগতপচ্চযতা দস্সিতা. সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারহেতুকন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো.
কস্মা পন ভৰাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি? অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰতো অভাৰতো চ অৰিগতপচ্চযস্স. ‘‘তত্থ কতমো উপাদানপচ্চযা ভৰো? ঠপেত্ৰা উপাদানং ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো – অযং ৰুচ্চতি উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি ৰচনতো উপাদানপচ্চযা চতুন্নং খন্ধানং ইধ ভৰোতি নামং. সঙ্খারক্খন্ধে চ ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তিআদিৰচনতো (ধাতু. ৭১) জাতিজরামরণানি অন্তোগধানি.
তত্থ যাৰ উপাদানং তাৰ জাতিজরামরণানং অনুপলব্ভনতো উপাদানং ভৰস্স ন নিযমতো অৰিগতপচ্চযো হোতি. ‘‘যা তেসং তেসং ধম্মানং জাতী’’তি আদিৰচনতো সঙ্খতলক্খণেসু জাতিযা জরামরণসঙ্খাতস্স ভৰস্স জাতিক্খণমত্তেযেৰ অভাৰতো অৰিগতপচ্চযভাৰো ন সম্ভৰতি. তথা জাতিযা জরামরণক্খণে অভাৰতো. উপনিস্সযপচ্চযেনেৰ পন ভৰো জাতিযা. জাতি জরামরণস্স পচ্চযোতি সব্বথাপি অৰিগতপচ্চযনিযমাভাৰতো অভাৰতো চ অৰিগতপচ্চযস্স ভৰাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি ৰেদিতব্বং.
কেচি পনাহু – ‘‘ভৰো দুৰিধেনা’’তি ৰচনতো উপপত্তিমিস্সকো ভৰো, ন চ উপপত্তিভৰস্স উপাদানং অৰিগতপচ্চযো হোতীতি ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো উপাদানহেতুকো’’তি অৰত্ৰা ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি ৰুত্তো. ইধ পচ্ছিন্নত্তা পরতোপি ন ৰুত্তন্তি. তং ইধ উপপত্তিমিস্সকস্স ভৰস্স অনধিপ্পেতত্তা অযুত্তং. অরূপক্খন্ধা হি ইধ ভৰোতি আগতা.
ভৰপচ্চযা জাতীতি এত্থ চ ঠপেত্ৰা জাতিজরামরণানি অৰসেসো ভৰো জাতিযা পচ্চযোতি ৰেদিতব্বো. কস্মা? জাতিআদীনং জাতিযা অপ্পচ্চযত্তা. যদি এৰং, ঠপেত্ৰা জাতিজরামরণানি ভৰো জাতিযা পচ্চযোতি ৰত্তব্বোতি? আম ৰত্তব্বো, ৰত্তব্বপদেসাভাৰতো পন ন ৰুত্তো. দসমঙ্গনিদ্দেসে হি উপাদানপচ্চযসম্ভূতো ভৰো ৰত্তব্বো. একাদসমঙ্গনিদ্দেসে জাতি ৰত্তব্বা. যো পন ভৰো জাতিযা পচ্চযো, তস্স ৰত্তব্বপদেসো নত্থীতি ৰত্তব্বপদেসাভাৰতো ন ৰুত্তো. অৰুত্তোপি পন যুত্তিতো গহেতব্বোতি. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তিআদীসু চ ৰিঞ্ঞাণাদীনং অৰিগতপচ্চযভাৰসম্ভৰতো ৰিঞ্ঞাণহেতুকাদিৰচনং কতন্তি এস হেতুচতুক্কে ৰিসেসো.
৩. সম্পযুত্তচতুক্কং
২৪৫. সম্পযুত্তচতুক্কেপি অৰিজ্জাপচ্চযাতি এত্তাৰতা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন সঙ্খারস্স অৰিজ্জাপচ্চযতং দস্সেত্ৰা পুন ‘‘অৰিজ্জাসম্পযুত্তো’’তি সম্পযুত্তপচ্চযতা দস্সিতা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. যস্মা পন অরূপীনং ধম্মানং রূপধম্মেহি সম্পযোগো নত্থি, তস্মা ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তিআদীসু ততিযচতুত্থৰারপদেসু ‘‘ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নাম’’ন্তিআদিনা নযেন যং লব্ভতি, তদেৰ গহিতন্তি এস সম্পযুত্তচতুক্কে ৰিসেসো.
৪. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কং
২৪৬. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কেপি অৰিজ্জাপচ্চযাতি সহজাতাদিপচ্চযৰসেন সঙ্খারস্স অৰিজ্জাপচ্চযতং দস্সেত্ৰা ‘‘সঙ্খারপচ্চযাপি অৰিজ্জা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা দস্সিতা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. যস্মা পন ভৰো নিপ্পদেসো, উপাদানং সপ্পদেসং, সপ্পদেসধম্মো চ নিপ্পদেসধম্মস্স পচ্চযো হোতি, ন নিপ্পদেসধম্মো সপ্পদেসধম্মস্স, তস্মা এত্থ ‘‘ভৰপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন ৰুত্তং; হেট্ঠা ৰা দেসনায পচ্ছিন্নত্তা এৰং ন ৰুত্তং. যস্মা চ নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং অত্থি, সল়াযতনপচ্চযা একচিত্তক্খণে নামরূপং নত্থি, যস্স সল়াযতনং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ভৰেয্য, তস্মা চতুত্থৰারে ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি যং লব্ভতি তদেৰ গহিতন্তি এস অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কে ৰিসেসো.
অৰিজ্জামূলকনযমাতিকা.
সঙ্খারাদিমূলকনযমাতিকা
২৪৭. ইদানি সঙ্খারপচ্চযা অৰিজ্জাতি সঙ্খারমূলকনযো আরদ্ধো. তত্থাপি যথা অৰিজ্জামূলকে এৰং চত্তারি চতুক্কানি সোল়স চ ৰারা ৰেদিতব্বা. পঠমচতুক্কে পন পঠমৰারমেৰ দস্সেত্ৰা দেসনা সংখিত্তা. যথা চেত্থ এৰং ৰিঞ্ঞাণমূলকাদীসুপি. তত্থ সব্বেস্ৰেৰ তেসু সঙ্খারমূলকাদীসু অট্ঠসু নযেসু ‘‘সঙ্খারপচ্চযা অৰিজ্জা’’তিআদিনা নযেন সহজাতাদিপচ্চযৰসেন অৰিজ্জায সঙ্খারাদিপচ্চযতং দস্সেত্ৰা পুন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন একচিত্তক্খণেপি পচ্চযাকারচক্কস্স পৰত্তি দস্সিতা.
কস্মা পন ভৰমূলকা জাতিজরামরণমূলকা ৰা নযা ন ৰুত্তা? কিং ভৰপচ্চযা অৰিজ্জা ন হোতীতি? নো ন হোতি. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা অৰিজ্জা’’তি এৰমাদীসু পন ৰুচ্চমানেসু ন কোচি ভৰপরিযাপন্নো ধম্মো অৰিজ্জায পচ্চযো ন ৰুত্তো. তস্মা অপুব্বস্স অঞ্ঞস্স অৰিজ্জাপচ্চযস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰতো ভৰমূলকো নযো ন ৰুত্তো. ভৰগ্গহণেন চ অৰিজ্জাপি সঙ্গহং গচ্ছতি. তস্মা ‘‘ভৰপচ্চযা অৰিজ্জা’’তি ৰুচ্চমানে ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা অৰিজ্জা’’তিপি ৰুত্তং সিযা. ন চ একচিত্তক্খণে অৰিজ্জা অৰিজ্জায পচ্চযো নাম হোতি. তত্থ পচ্ছিন্নত্তাৰ জাতিজরামরণমূলকাপি নযা ন গহিতা. অপিচ ভৰে জাতিজরামরণানিপি অন্তোগধানি. ন চেতানি একচিত্তক্খণে অৰিজ্জায পচ্চযা হোন্তীতি ভৰমূলকা জাতিজরামরণমূলকা ৰা নযা ন ৰুত্তাতি.
মাতিকাৰণ্ণনা.
অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৪৮-২৪৯. ইদানি যথা হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে কুসলত্তিকং আদিং কত্ৰা নিক্খিত্তমাতিকায পটিপাটিযা পঠমং কুসলং ভাজিতং, তথা ইধ মাতিকায অনিক্খিত্তত্তা পঠমং কুসলং অনামসিত্ৰা ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তি অকুসলধম্মৰসেন মাতিকায নিক্খিত্তত্তা নিক্খেপপটিপাটিযাৰ অৰিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ভাজেত্ৰা দস্সেতুং কতমে ধম্মা অকুসলাতিআদিমাহ. তস্সত্থো হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. অট্ঠ. ৩৬৫) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যস্মা পন একচিত্তক্খণে তণ্হায চ কামুপাদানস্স চ সম্ভৰো নত্থি, তস্মা যং এত্থ তণ্হাপচ্চযা উপাদানং লব্ভতি, তদেৰ দস্সেতুং দিট্ঠি দিট্ঠিগতন্তিআদি ৰুত্তং.
ভৰনিদ্দেসে চ যস্মা উপাদানং সঙ্খারক্খন্ধে সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘ঠপেত্ৰা উপাদানং ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে উপাদানস্স উপাদানপচ্চযত্তং আপজ্জেয্য. ন চ তদেৰ তস্স পচ্চযো হোতি. জাতিআদিনিদ্দেসেসু যস্মা এতে অরূপধম্মানং জাতিআদযো, তস্মা ‘‘খণ্ডিচ্চং, পালিচ্চং, ৰলিত্তচতা, চুতি, চৰনতা’’তি ন ৰুত্তং.
২৫০. এৰং পঠমৰারং নিট্ঠপেত্ৰা পুন দুতিযৰারে যস্মিং সমযে পঠমৰারেন পচ্চযাকারো দস্সিতো, তস্মিংযেৰ সমযে অপরেনপি নযেন পচ্চযাকারং দস্সেতুং ৰিসুং সমযৰৰত্থানৰারং অৰত্ৰা তস্মিং সমযে অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারোতিআদিনাৰ নযেন দেসনা কতা. তত্থ ঠপেত্ৰা ফস্সন্তি ইদং যস্মা ফস্সোপি নামপরিযাপন্নো, তস্মা ফস্সস্স নামতো নীহরণত্থং ৰুত্তং.
২৫২. ততিযৰারে যস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো, তস্মিং পৰত্তমানে যস্মা তেনুপত্থদ্ধানং চক্খাযতনাদীনং উপচিতত্তং পঞ্ঞাযতি, তস্মা চক্খাযতনস্স উপচযোতিআদি ৰুত্তং. যস্মা চ কম্মজরূপস্সপি তস্মিং সমযে ৰত্তমানস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তস্মাপি এৰং ৰুত্তং. তত্থ কিঞ্চাপি কম্মজং চিত্তসমুট্ঠানন্তি দ্ৰেৰ সন্ততিযো গহিতা, ইতরাপি পন দ্ৰে সন্ততিযো গহেতব্বা. তাসম্পি হি ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতিযেৰ.
২৫৪. চতুত্থৰারে পন যস্মা একচিত্তক্খণেপি মহাভূতরূপপচ্চযা চক্খাযতনাদীনি, হদযরূপপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, নামপচ্চযা চ পচ্ছাজাতসহজাতাদিৰসেন যথানুরূপং সব্বানিপি পৰত্তন্তি, তস্মা তত্থ কতমং নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং? চক্খাযতনন্তিআদি ৰুত্তং.
২৫৬. দুতিযচতুক্কে সব্বং উত্তানমেৰ.
২৬৪. ততিযচতুক্কে যস্স সম্পযুত্তপচ্চযভাৰো ন হোতি, যস্স চ হোতি, তং ৰিসুং ৰিসুং দস্সেতুং ইদং ৰুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নামন্তিআদি ৰুত্তং.
২৭২. চতুত্থচতুক্কে ফস্সপচ্চযা নামনিদ্দেসে কিঞ্চাপি ‘‘ঠপেত্ৰা ফস্সং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো – ইদং ৰুচ্চতি ফস্সপচ্চযা নাম’’ন্তি ন ৰুত্তং, তথাপি অনন্তরাতীতপদনিদ্দেসে ‘‘ঠপেত্ৰা ফস্সং ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰুত্তত্তা অৰুত্তম্পি তং ৰুত্তমেৰ হোতি. যদেৰ হি নামং ফস্সস্স পচ্চযো, ফস্সোপি তস্সেৰ পচ্চযোতি.
যথা চাযং চতুচতুক্কো সোল়সৰারপ্পভেদো অৰিজ্জামূলকো পঠমনযো এতস্মিং পঠমাকুসলচিত্তে পকাসিতো, এৰং সঙ্খারমূলকাদযো অট্ঠ নযাপি ৰেদিতব্বা. পাল়ি পন সংখিত্তা. এৰমেৰ তস্মিং পঠমাকুসলচিত্তেযেৰ নৰ নযা, ছত্তিংস চতুক্কানি, চতুচত্তালীসাধিকঞ্চ ৰারসতং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
২৮০. ইদানি ইমিনাৰ নযেন সেসাকুসলচিত্তেসুপি পচ্চযাকারং দস্সেতুং কতমে ধম্মা অকুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যস্মা দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তেসু তণ্হাপচ্চযা উপাদানং নত্থি, তস্মা উপাদানট্ঠানে উপাদানং ৰিয দল়্হনিপাতিনা অধিমোক্খেন পদং পূরিতং. দোমনস্সসহগতেসু চ যস্মা ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাপি নত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে তণ্হা ৰিয বলৰকিলেসেন পটিঘেন পদং পূরিতং. উপাদানট্ঠানে অধিমোক্খেনেৰ. ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে পন যস্মা সন্নিট্ঠানাভাৰতো অধিমোক্খোপি নত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে বলৰকিলেসভূতায ৰিচিকিচ্ছায পদং পূরিতং. উপাদানট্ঠানং পরিহীনমেৰ. উদ্ধচ্চসম্পযুত্তে পন যস্মা অধিমোক্খো অত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে বলৰকিলেসেন উদ্ধচ্চেন পদং পূরিতং. উপাদানট্ঠানে অধিমোক্খেনেৰ. সব্বত্থেৰ চ ৰিসেসমত্তং দস্সেত্ৰা পাল়ি সংখিত্তা. যো চাযং ৰিসেসো দস্সিতো, তত্থ কেৰলং অধিমোক্খনিদ্দেসোৰ অপুব্বো. সেসং হেট্ঠা আগতমেৰ.
অধিমোক্খনিদ্দেসে পন অধিমুচ্চনৰসেন অধিমোক্খো. অধিমুচ্চতি ৰা তেন আরম্মণে চিত্তং নিব্বিচিকিচ্ছতায সন্নিট্ঠানং গচ্ছতীতি অধিমোক্খো. অধিমুচ্চনাকারো অধিমুচ্চনা. তস্স চিত্তস্স, তস্মিং ৰা আরম্মণে অধিমুত্তত্তাতি তদধিমুত্ততা. সব্বচিত্তেসু চ পঠমচিত্তে ৰুত্তনযেনেৰ নযচতুক্কৰারপ্পভেদো ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্হি ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে উপাদানমূলকস্স নযস্স অভাৰা অট্ঠ নযা, দ্ৰত্তিংস চতুক্কানি, অট্ঠৰীসাধিকঞ্চ ৰারসতং হোতীতি.
অকুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা.
কুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৯২. ইদানি ইমিনাৰ নযেন কুসলচিত্তাদীসুপি পচ্চযাকারং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. যথা পন অকুসলে পঠমং মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা পচ্ছা নিদ্দেসো কতো, ন তথা ইধ. কস্মা? অপ্পনাৰারে নানত্তসম্ভৰতো. লোকিযকুসলাদীসু হি তেসং ধম্মানং দুক্খসচ্চপরিযাপন্নত্তা ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্সা’’তি অপ্পনা হোতি, লোকুত্তরকুসলাদীসু ‘‘এৰমেতেসং ধম্মান’’ন্তি. তস্মা এত্থ সাধারণতো মাতিকং ঠপেতুং ন সক্কাতি পাটিযেক্কং তেসং তেসং কুসলাদীনং মাতিকং উদ্দিসিত্ৰাৰ নিদ্দেসো কতোতি.
তত্থ যস্মা একচিত্তক্খণে কুসলসঙ্খারেন সদ্ধিং অৰিজ্জা নত্থি, তস্মা তং অৰত্ৰা, অৰিজ্জা ৰিয অকুসলানং, কুসলানং মূলতো কুসলমূলং, তণ্হুপাদানানঞ্চ অভাৰতো তণ্হাট্ঠানে তণ্হা ৰিয আরম্মণে অজ্ঝোগাল়্হো পসাদো, উপাদানট্ঠানে উপাদানং ৰিয দল়্হনিপাতী নাম অধিমোক্খো ৰুত্তো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
কুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা.
অব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩০৬. অব্যাকতং হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে আগতপটিপাটিযাৰ ৰিভত্তং. সব্বৰারেসু চ অৰিজ্জামূলকা নযা পরিহীনা. কস্মা? অৰিজ্জাট্ঠানে ঠপেতব্বস্স অভাৰতো. কুসলচিত্তেসু হি অৰিজ্জাট্ঠানে ঠপেতব্বং কুসলমূলং অত্থি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু নত্থি. সহেতুকেসু পন কিঞ্চাপি অত্থি, এৰং সন্তেপি ইধ পচ্ছিন্নত্তা তত্থ ন গহিতং. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতে সোতপতিতাৰ হুত্ৰা দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
ৰিসেসতো পনেত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু তণ্হাট্ঠানং উপাদানট্ঠানঞ্চ পরিহীনং. কস্মা? তণ্হাট্ঠানারহস্স বলৰধম্মস্স অভাৰা অধিমোক্খরহিতত্তা চ. সেসাহেতুকেসু তণ্হাট্ঠানমেৰ পরিহীনং. সহেতুকেসু পসাদসব্ভাৰতো তণ্হাট্ঠানে পসাদেন পদং পূরিতং. এৰমেত্থ কুসলাকুসলৰিপাকেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু সঙ্খারৰিঞ্ঞাণনামছট্ঠাযতনফস্সৰেদনামূলকা ছ ছ, সেসাহেতুকেসু অধিমোক্খমূলকেন সদ্ধিং সত্ত সত্ত, সহেতুকেসু পসাদমূলকেন সদ্ধিং অট্ঠ অট্ঠ নযা ৰেদিতব্বা.
তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসুপি চতুন্নম্পি চতুক্কানং আদিৰারোৰ ৰুত্তো. দুতিযৰারো পচ্চযৰিসেসট্ঠেন লব্ভমানোপি ন ৰুত্তো. ততিযচতুত্থৰারা অসম্ভৰতোযেৰ. রূপমিস্সকা হি তে, ন চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি. যথা চ পঠমচতুক্কে দ্ৰে ৰারা লব্ভন্তি, এৰং সেসচতুক্কেসুপি. তস্মা পঠমচতুক্কে দুতিযৰারো, সেসচতুক্কেসু চ দ্ৰে দ্ৰে ৰারা অৰুত্তাপি ৰুত্তাৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. সেসাহেতুকাব্যাকতে সব্বচতুক্কেসু সব্বেপি ৰারা লব্ভন্তি. ইধ পচ্ছিন্নত্তা পন পরতো ন গহিতা. সোতপতিতাৰ হুত্ৰা দেসনা কতাতি. সেসসহেতুকৰিপাকেসুপি এসেৰ নযো অঞ্ঞত্র অরূপাৰচরৰিপাকা. অরূপাৰচরৰিপাকস্মিঞ্হি ৰারদ্ৰযমেৰ লব্ভতীতি.
অব্যাকতনিদ্দেসৰণ্ণনা.
অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩৩৪. ইদানি অপরেন পরিযাযেন একচিত্তক্খণে পচ্চযাকারং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অৰিজ্জাপচ্চযাতি উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰ নিদ্দেসৰারে ‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা’’তি অৰিভজিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তি ৰিভত্তং. কুসলচেতনাসঙ্খাতো হি সঙ্খারোযেৰ তস্মিং সমযে চিত্তেন সহজাতো হোতি, ন অৰিজ্জা.
তত্থ লোকিযকুসলস্স হেট্ঠা সুত্তন্তভাজনীযে ৰুত্তনযেনেৰ অৰিজ্জা পচ্চযো হোতি. যস্মা পন অপ্পহীনাৰিজ্জো অৰিজ্জায পহানত্থং লোকুত্তরং ভাৰেতি, তস্মা তস্সাপি সমতিক্কমৰসেন পচ্চযো হোতি. অৰিজ্জাৰতোযেৰ হি কুসলাযূহনং হোতি, ন ইতরস্স. তত্থ তেভূমককুসলে সম্মোহৰসেনপি সমতিক্কমভাৰনাৰসেনপি আযূহনং লব্ভতি; লোকুত্তরে সমুচ্ছেদভাৰনাৰসেনাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
অযং পন ৰিসেসো – যথা হেট্ঠা একেককুসলে চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন নৰ সোল়সকা লদ্ধা, তথা ইধ ন লব্ভন্তি. কস্মা? অৰিজ্জায অৰিগতসম্পযুত্তঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাভাৰতো. উপনিস্সযৰসেন পনেত্থ পঠমচতুক্কমেৰ লব্ভতি. তম্পি পঠমৰারমেৰ দস্সেত্ৰা সংখিত্তং. নীহরিত্ৰা পন দস্সেতব্বন্তি.
অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৰণ্ণনা.
কুসলমূলকৰিপাকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩৪৩. ইদানি অব্যাকতেসুপি অপরেনেৰ নযেন পচ্চযাকারং দস্সেতুং কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ কুসলমূলপচ্চযাতি ইদম্পি উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায ৰুত্তং. কুসলৰিপাকস্স হি কুসলমূলং, অকুসলৰিপাকস্স চ অকুসলমূলং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি; নানাক্খণিককম্মপচ্চযে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তস্মা এস উপনিস্সযপচ্চযেন চেৰ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন চ পচ্চযো হোতি. তেনেৰ নিদ্দেসৰারে ‘‘তত্থ কতমং কুসলমূল’’ন্তি অৰিভজিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো কুসলমূলপচ্চযা সঙ্খারো’’তি ৰিভত্তং. অকুসলৰিপাকেপি এসেৰ নযো.
অৰিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসে ৰিয চ ইমস্মিম্পি ৰিপাকনিদ্দেসে পঠমং পচ্চযচতুক্কমেৰ লব্ভতি. তম্পি পঠমৰারং দস্সেত্ৰা সংখিত্তং. তস্মা একেকস্মিং ৰিপাকচিত্তে একমেকস্সেৰ চতুক্কস্স ৰসেন কুসলমূলমূলকে অকুসলমূলমূলকে চ নযে ৰারপ্পভেদো ৰেদিতব্বো. কিরিযাধম্মানং পন যস্মা নেৰ অৰিজ্জা ন কুসলাকুসলমূলানি উপনিস্সযপচ্চযতং লভন্তি, তস্মা কিরিযৰসেন পচ্চযাকারো ন ৰুত্তোতি.
এৰমেস –
অকুসলকুসলাব্যাকত-ধম্মেসু অনেকভেদতো ৰত্ৰা;
কুসলাকুসলানং পন, ৰিপাকে চ উপনিস্সযৰসেন.
পুন একধাৰ ৰুত্তো, ৰাদিপ্পৰরেন পচ্চযাকারো;
ধম্মপ্পচ্চযভেদে, ঞাণস্স পভেদজননত্থং.
পরিযত্তিসৰনচিন্তন-পটিপত্তিক্কমৰিৰজ্জিতানঞ্চ;
যস্মা ঞাণপভেদো, ন কদাচিপি হোতি এতস্মিং.
পরিযত্তিসৰনচিন্তন-পটিপত্তিক্কমতো সদা ধীরো;
তত্থ কযিরা ন হঞ্ঞং, করণীযতরং ততো অত্থীতি.
অযং পন পচ্চযাকারো সুত্তন্তঅভিধম্মভাজনীযৰসেন দ্ৰেপরিৰট্টমেৰ নীহরিত্ৰা ভাজেত্ৰা দস্সিতো হোতি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা.
সম্মোহৰিনোদনিযা ৰিভঙ্গট্ঠকথায
পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.