১. পচ্চযচতুক্কং

তত্থ যদেতং সব্বপঠমে অৰিজ্জামূলকে নযে পচ্চযচতুক্কং, তস্মিং পঠমো নামরূপট্ঠানে নামস্স, সল়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স চ ৰুত্তত্তা অপরিপুণ্ণঅঙ্গদ্ৰযযুত্তো দ্ৰাদসঙ্গিকৰারো নাম. দুতিযো নামরূপট্ঠানে নামস্সেৰ, সল়াযতনট্ঠানে চ ন কস্সচি ৰুত্তত্তা অপরিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো একাদসঙ্গিকৰারো নাম. ততিযো সল়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স ৰুত্তত্তা পরিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো দ্ৰাদসঙ্গিকৰারো নাম. চতুত্থো পন পরিপুণ্ণদ্ৰাদসঙ্গিকোযেৰ.

তত্থ সিযা – অযম্পি ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সোতি ৰুত্তত্তা অপরিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোযেৰাতি? ন, তস্স অনঙ্গত্তা. ফস্সোযেৰ হেত্থ অঙ্গং, ন ছট্ঠাযতনং. তস্মা তস্স অনঙ্গত্তা নাযং অপরিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোতি. অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – ‘‘পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৰিসেসট্ঠেন, ততিযো গব্ভসেয্যকসত্তানং ৰসেন, চতুত্থো ওপপাতিকসত্তানং ৰসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৰিসেসট্ঠেন, ততিযো অপরিপুণ্ণাযতনৰসেন, চতুত্থো পরিপুণ্ণাযতনৰসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো মহানিদানসুত্তন্তৰসেন (দী. নি. ২.৯৫ আদযো), ততিযো রূপভৰৰসেন, চতুত্থো কামভৰৰসেন গহিতো’’তি.

তত্থ পঠমো ইমেসু দুতিযাদীসু তীসু ৰারেসু ন কত্থচি ন পৰিসতীতি সব্বসঙ্গাহিকোতি ৰুত্তো. সেসানং ৰিসেসো পরতো আৰিভৰিস্সতি. তস্সাৰিভাৰত্থং –

যং যত্থ অঞ্ঞথা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চাপি যং যহিং;

যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযে.

তত্রাযং নযো – অৰিসেসেন তাৰ চতূসুপি এতেসু সুত্তন্তভাজনিযে ৰিয সঙ্খারাতি অৰত্ৰা সঙ্খারোতি ৰুত্তং, তং কস্মাতি? একচিত্তক্খণিকত্তা. তত্র হি নানাচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকারো ৰিভত্তো. ইধ একচিত্তক্খণিকো আরদ্ধো. একচিত্তক্খণে চ বহূ চেতনা ন সন্তীতি সঙ্খারাতি অৰত্ৰা সঙ্খারোতি ৰুত্তং.

পঠমৰারে পনেত্থ একচিত্তক্খণপরিযাপন্নধম্মসঙ্গহণতো সব্বট্ঠানসাধারণতো চ রূপং ছড্ডেত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নাম’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. তঞ্হি একচিত্তক্খণপরিযাপন্নং সব্বট্ঠানসাধারণঞ্চ, ন কত্থচি ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিট্ঠানে ন পৰত্ততি. যস্মা চ একচিত্তক্খণপরিযাপন্নো একোৰেত্থ ফস্সো, তস্মা তস্সানুরূপং পচ্চযভূতং আযতনং গণ্হন্তো সল়াযতনট্ঠানে ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতন’’ন্তি একং মনাযতনংযেৰ আহ. তঞ্হি একস্স অকুসলফস্সস্স অনুরূপং পচ্চযভূতং. কামঞ্চেতং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি এত্থাপি ৰুত্তং, হেতুফলৰিসেসদস্সনত্থং পন অঙ্গপুণ্ণত্থঞ্চ পুন ইধ গহিতং. তত্র হি এতস্স ৰিসেসেন সঙ্খারো হেতু, অৰিসেসেন নামং ফলং. ইধ পনস্স অৰিসেসেন নামং হেতু, ৰিসেসেন ফস্সো ফলন্তি. সোকাদযো পন যস্মা সব্বে একচিত্তক্খণে ন সম্ভৰন্তি, সব্বস্মিঞ্চ চিত্তপ্পৰত্তিট্ঠানে চেৰ চিত্তে চ ন পৰত্তন্তি, তস্মা ন গহিতা. জাতিজরামরণানি পন অচিত্তক্খণমত্তানিপি সমানানি চিত্তক্খণে অন্তোগধত্তা অঙ্গপরিপূরণত্থং গহিতানি. এৰং তাৰেত্থ ‘যং অঞ্ঞথা ৰুত্তং. যঞ্চ অৰুত্তং’ তং ৰেদিতব্বং.

যং পনেত্থ ইতো পরেসু ৰারেসু ৰুত্তং, তস্সত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যস্মিং যস্মিং পন ৰারে যো যো ৰিসেসো আগতো, তং তং তত্থ তত্থেৰ পকাসযিস্সাম.

‘যং যথা পচ্চযো যস্সা’তি এত্থ পন সঙ্খারস্স অৰিজ্জা সম্পযুত্তধম্মসাধারণেহি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি ছহি হেতুপচ্চযেন চাতি সত্তধা পচ্চযো. তত্থ যস্মা পরতো হেতুচতুক্কাদীনি তীণি চতুক্কানি অৰিগতসম্পযুত্তঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰসেন ৰুত্তানি, তস্মা ইধ তানি অপনেত্ৰা অৰসেসানং ৰসেন অৰিজ্জা সঙ্খারস্স চতুধা পচ্চযোতি ৰেদিতব্বো.

সঙ্খারো ৰিঞ্ঞাণস্স সাধারণেহি ছহি, কম্মাহারপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা পচ্চযো. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা পঞ্চধা. ৰিঞ্ঞাণং নামস্স সাধারণেহি ছহি, ইন্দ্রিযাহারাধিপতীহি চাতি নৰধা. ইধ পন তযো অপনেত্ৰা ছধা. নামং ছট্ঠাযতনস্স সাধারণেহি ছহি. কিঞ্চি পনেত্থ অধিপতিপচ্চযেন, কিঞ্চি আহারপচ্চযাদীহীতি অনেকধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা তিধা চতুধা পঞ্চধা ৰা. ছট্ঠাযতনং ফস্সস্স যথা ৰিঞ্ঞাণং নামস্স. এৰং ফস্সো ৰেদনায সাধারণেহি ছহি আহারপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা চতুধা. ৰেদনা তণ্হায সাধারণেহি ছহি ঝানিন্দ্রিযপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা পঞ্চধা. তণ্হা উপাদানস্স, যথা অৰিজ্জা সঙ্খারস্স. এৰং উপাদানং ভৰস্স সাধারণেহি ছহি মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৰ তযো অপনেত্ৰা চতুধা. ভৰো জাতিযা, যস্মা জাতীতি ইধ সঙ্খতলক্খণং অধিপ্পেতং, তস্মা পরিযাযেন উপনিস্সযপচ্চযেনেৰ পচ্চযো. তথা জাতি জরামরণস্সাতি.

যে পন এৰং ৰদন্তি – ‘‘ইমস্মিং চতুক্কে সব্বেসম্পি সঙ্খারাদীনং অৰিজ্জাদযো সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. সহজাতপচ্চযৰসেনেৰ হি পঠমৰারো আরদ্ধো’’তি, তে ভৰাদীনং তথা অভাৰং সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৰং দস্সেত্ৰা পটিক্খিপিতব্বা. ন হি ভৰো জাতিযা সহজাতপচ্চযো হোতি, ন জাতি জরামরণস্স. যে চেতেসং সঙ্খরাদীনং অৰসেসা পচ্চযা ৰুত্তা, তেপি সম্ভৰন্তিযেৰ. তস্মা ন সক্কা ছড্ডেতুন্তি. এৰং তাৰ পঠমৰারে যং যত্থ অঞ্ঞথা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চাপি যং যহিং, যঞ্চ যথা যস্স পচ্চযো হোতি, তং ৰেদিতব্বং. দুতিযৰারাদীসুপি এসেৰ নযো.

অযং পন ৰিসেসো – দুতিযৰারে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰত্ৰা সল়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৰুত্তং, তং কিমত্থন্তি? পচ্চযৰিসেসদস্সনত্থঞ্চেৰ মহানিদানদেসনাসঙ্গহত্থঞ্চ. ফস্সস্স হি ন কেৰলঞ্চ ছট্ঠাযতনমেৰ পচ্চযো, ৰেদনাক্খন্ধাদযো পন তযো খন্ধাপি পচ্চযাযেৰ. মহানিদানসুত্তন্তে চস্স ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ফস্সোতি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা ফস্সোতি? ইতি চে ৰদেয্য, নামপচ্চযা ফস্সোতি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৬). এৰং সল়াযতনং ছড্ডেত্ৰা একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো. তস্মা ইমস্স পচ্চযৰিসেসস্স দস্সনত্থং ইমিস্সা চ মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পরিগ্গহত্থং দুতিযৰারে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰত্ৰা সল়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৰুত্তন্তি. এস তাৰ দুতিযৰারে ৰিসেসো.

ততিযৰারে পন ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি সুত্তন্তভাজনীযে আগতমেৰ চতুত্থমঙ্গং ৰুত্তং, তং একচিত্তক্খণিকত্তা পচ্চযাকারস্স ইধ অযুত্তন্তি চে? তং নাযুত্তং. কস্মা? সকক্খণে পচ্চযভাৰতো. সচেপি হি তত্থ রূপং চিত্তক্খণতো উদ্ধং তিট্ঠতি, তথাপিস্স তং ৰিঞ্ঞাণং সকক্খণে পচ্চযো হোতি. কথং? পুরেজাতস্স তাৰ চিত্তসমুট্ঠানস্স অঞ্ঞস্স ৰা পচ্ছাজাতপচ্চযেন. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১). সহজাতস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যথাহ ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮).

যদি এৰং, পুরিমৰারেসু কস্মা এৰং ন ৰুত্তন্তি? রূপপ্পৰত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা. অযঞ্হি পচ্চযাকারো রূপপ্পৰত্তিদেসে কামভৰে গব্ভসেয্যকানঞ্চেৰ অপরিপুণ্ণাযতনওপপাতিকানঞ্চ রূপাৰচরদেৰানঞ্চ ৰসেন দেসিতো. তেনেৰেত্থ ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি অৰত্ৰা ছট্ঠাযতনন্তি ৰুত্তং. তত্থ নামং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. রূপং পন হদযরূপং ৰেদিতব্বং. তং পনেতস্স ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযেন চেৰ পুরেজাতপচ্চযেন চাতি দ্ৰিধা পচ্চযো হোতীতি এস ততিযৰারে ৰিসেসো.

চতুত্থৰারো পন যোনিৰসেন ওপপাতিকানং, আযতনৰসেন পরিপুণ্ণাযতনানং, ভৰৰসেন কামাৰচরসত্তানং ৰসেন ৰুত্তো. তেনেৰেত্থ ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ নামং ছট্ঠাযতনস্স সহজাতাদীহি, চক্খাযতনাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযেন. রূপে হদযরূপং ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযপুরেজাতপচ্চযেহি, চত্তারি মহাভূতানি চক্খাযতনাদীনং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতেহি. যস্মা পনেস একচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকারো, তস্মা এত্থ সল়াযতনপচ্চযাতি অৰত্ৰা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তোতি অযং চতুত্থৰারে ৰিসেসো.

এৰমেতেসং নানাকরণং ঞত্ৰা পুন সব্বেস্ৰেৰ তেসু ৰিসেসেন পঠমকা দ্ৰে ৰারা অরূপভৰে পচ্চযাকারদস্সনত্থং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অরূপভৰস্মিঞ্হি রূপেন অসম্মিস্সানি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি পৰত্তন্তি. ততিযো রূপভৰে পচ্চযাকারদস্সনত্থং ৰুত্তো. রূপভৰস্মিঞ্হি সতিপি রূপসম্মিস্সত্তে সল়াযতনং ন পৰত্ততি. চতুত্থো কামভৰে পচ্চযাকারদস্সনত্থং ৰুত্তো. কামভৰস্মিঞ্হি সকলং সল়াযতনং পৰত্ততি. ততিযো ৰা রূপভৰে চেৰ কামভৰে চ অপরিপুণ্ণাযতনানং অকুসলপ্পৰত্তিক্খণং সন্ধায ৰুত্তো. চতুত্থো ৰা কামভৰে পরিপুণ্ণাযতনানং. পঠমো ৰা সব্বত্থগামিতং সন্ধায ৰুত্তো. সো হি ন কত্থচি চিত্তপ্পৰত্তিদেসে ন পৰত্ততি. দুতিযো পচ্চযৰিসেসং সন্ধায ৰুত্তো. একাদসঙ্গিকত্তঞ্হেত্থ ফস্সস্স চ নামপচ্চযত্তং পচ্চযৰিসেসো. ততিযো পুরিমযোনিদ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তো. পুরিমাসু হি দ্ৰীসু যোনীসু সো সম্ভৰতি, তত্থ সদা সল়াযতনস্স অসম্ভৰতো. চতুত্থো পচ্ছিমযোনিদ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তো. পচ্ছিমাসু হি সো দ্ৰীসু যোনীসু সম্ভৰতি, তত্থ সদা সল়াযতনস্স সম্ভৰতোতি.

এত্তাৰতা চ যং ৰুত্তং চতূসুপি ৰারেসু –

যং যত্থ অঞ্ঞথা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চাপি যং যহিং;

যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযেতি.

গাথায অত্থদীপনা কতা হোতি.

এতেনেৰানুসারেন, সব্বমেতং নযং ইতো;

ৰিসেসো যো চ তং জঞ্ঞা, চতুক্কেসু পরেসুপি.