৪. মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০৫. মগ্গসচ্চনিদ্দেসে অযমেৰাতি অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপনত্থং নিযমনং. অরিযোতি তংতংমগ্গৰজ্ঝেহি কিলেসেহি আরকত্তা অরিযভাৰকরত্তা অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. অট্ঠঙ্গানি অস্সাতি অট্ঠঙ্গিকো. স্ৰাযং চতুরঙ্গিকা ৰিয সেনা, পঞ্চঙ্গিকং ৰিয তূরিযং অঙ্গমত্তমেৰ হোতি, অঙ্গৰিনিমুত্তো নত্থি. নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযতি, নিব্বানং ৰা মগ্গতি, কিলেসে ৰা মারেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো. সেয্যথিদন্তি সো কতমোতি চেতি অত্থো.
ইদানি অঙ্গমত্তমেৰ মগ্গো হোতি, অঙ্গৰিনিম্মুত্তো নত্থীতি দস্সেন্তো সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধীতি আহ. তত্থ সম্মা দস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি. সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা পরিগ্গহলক্খণা সম্মাৰাচা. সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো. সম্মা ৰোদানলক্খণো সম্মাআজীৰো. সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো. সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি. সম্মা সমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি.
তেসু চ একেকস্স তীণি তীণি কিচ্চানি হোন্তি, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি তাৰ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিরোধং আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি তপ্পটিচ্ছাদকমোহৰিধমনৰসেন অসম্মোহতো. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি তথেৰ মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি চ পজহন্তি, নিরোধঞ্চ আরম্মণং করোন্তি. ৰিসেসতো পনেত্থ সম্মাসঙ্কপ্পো সহজাতধম্মে অভিনিরোপেতি, সম্মাৰাচা সম্মা পরিগ্গণ্হাতি, সম্মাকম্মন্তো সম্মা সমুট্ঠাপেতি, সম্মাআজীৰো সম্মা ৰোদাপেতি, সম্মাৰাযামো সম্মা পগ্গণ্হাতি, সম্মাসতি সম্মা উপট্ঠাতি, সম্মাসমাধি সম্মা পদহতি.
অপিচেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোতি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা, কিচ্চতো পন দুক্খে ঞাণন্তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোন্তি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা. তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতিআদীনি তীণি নামানি লভতি. সম্মাৰাচাদযো তযো পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপি, মগ্গক্খণে পন ৰিরতিযোৰ. সম্মাৰাযামো সম্মাসতীতি ইদম্পি দ্ৰযং কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেন চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসমাধি পন পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৰ.
ইতি ইমেসু অট্ঠসু ধম্মেসু ভগৰতা নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহূপকারত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা. অযঞ্হি ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি (ধ. স. ১৬, ২০, ২৯, ৩৪) চ ৰুত্তা. তস্মা এতায পুব্বভাগে ৰিপস্সনাঞাণসঙ্খাতায সম্মাদিট্ঠিযা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিদ্ধংসেত্ৰা কিলেসচোরে ঘাতেন্তো খেমেন যোগাৰচরো নিব্বানং পাপুণাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহূপকারত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা’’তি.
সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহূপকারো, তস্মা তদনন্তরং ৰুত্তো. যথা হি হেরঞ্ঞিকো হত্থেন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা চক্খুনা কহাপণং ওলোকেন্তো ‘অযং কূটো, অযং ছেকো’তি জানাতি, এৰং যোগাৰচরোপি পুব্বভাগে ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ওলোকযমানো ‘ইমে ধম্মা কামাৰচরা, ইমে ধম্মা রূপাৰচরাদযো’তি জানাতি. যথা ৰা পন পুরিসেন কোটিযং গহেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা দিন্নং মহারুক্খং তচ্ছকো ৰাসিযা তচ্ছেত্ৰা কম্মে উপনেতি, এৰং ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিতক্কত্ৰা দিন্নধম্মে যোগাৰচরো পঞ্ঞায ‘ইমে ধম্মা কামাৰচরা, ইমে ধম্মা রূপাৰচরা’তিআদিনা নযেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কম্মে উপনেতি. তেন ৰুত্তং ‘সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহূপকারো, তস্মা তদনন্তরং ৰুত্তো’’তি.
স্ৰাযং যথা সম্মাদিট্ঠিযা, এৰং সম্মাৰাচাযপি উপকারকো. যথাহ – ‘‘পুব্বে খো, গহপতি, ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩). তস্মা তদনন্তরং সম্মাৰাচা ৰুত্তা.
যস্মা পন ‘ইদঞ্চিদঞ্চ করিস্সামা’তি পঠমং ৰাচায সংৰিদহিত্ৰা লোকে কম্মন্তে পযোজেন্তি, তস্মা ৰাচা কাযকম্মস্স উপকারিকাতি সম্মাৰাচায অনন্তরং সম্মাকম্মন্তো ৰুত্তো.
চতুব্বিধং পন ৰচীদুচ্চরিতং, তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং পহায উভযং সুচরিতং পূরেন্তস্সেৰ যস্মা আজীৰট্ঠমকসীলং পূরতি, ন ইতরস্স, তস্মা তদুভযানন্তরং সম্মাআজীৰো ৰুত্তো.
এৰং সুদ্ধাজীৰেন ‘পরিসুদ্ধো মে আজীৰো’তি এত্তাৰতা পরিতোসং অকত্ৰা সুত্তপ্পমত্তেন ৰিহরিতুং ন যুত্তং, অথ খো সব্বইরিযাপথেসু ইদং ৰীরিযমারভিতব্বন্তি দস্সেতুং তদনন্তরং সম্মাৰাযামো ৰুত্তো.
ততো আরদ্ধৰীরিযেনাপি কাযাদীসু চতূসু ৰত্থূসু সতি সুপ্পতিট্ঠিতা কাতব্বাতি দস্সনত্থং তদনন্তরং সম্মাসতি দেসিতা.
যস্মা পন এৰং সুপ্পতিট্ঠিতা সতি সমাধিস্স উপকারানুপকারানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসিত্ৰা পহোতি একত্তারম্মণে চিত্তং সমাধাতুং, তস্মা সম্মাসতিঅনন্তরং সম্মাসমাধি দেসিতোতি ৰেদিতব্বো.
সম্মাদিট্ঠিনিদ্দেসে ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুসচ্চকম্মট্ঠানং দস্সিতং. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, পচ্ছিমানি ৰিৰট্টং. তেসু ভিক্খুনো ৰট্টে কম্মট্ঠানাভিনিৰেসো হোতি, ৰিৰট্টে নত্থি অভিনিৰেসো. পুরিমানি হি দ্ৰে সচ্চানি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো’’তি এৰং সঙ্খেপেন চ ‘‘কতমে পঞ্চক্খন্ধা? রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন ৰিত্থারেন চ আচরিযস্স সন্তিকে উগ্গণ্হিত্ৰা ৰাচায পুনপ্পুনং পরিৰত্তেন্তো যোগাৰচরো কম্মং করোতি; ইতরেসু পন দ্ৰীসু সচ্চেসু ‘‘নিরোধসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপং, মগ্গসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি এৰং সৰনেনেৰ কম্মং করোতি. সো এৰং কম্মং করোন্তো চত্তারি সচ্চানি একেন পটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি; দুক্খং পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, সমুদযং পহানপটিৰেধেন, নিরোধং সচ্ছিকিরিযপটিৰেধেন, মগ্গং ভাৰনাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি; দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন…পে… মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি.
এৰমস্স পুব্বভাগে দ্ৰীসু সচ্চেসু উগ্গহপরিপুচ্ছাসৰনধারণসম্মসনপটিৰেধো হোতি, দ্ৰীসু সৰনপটিৰেধোযেৰ; অপরভাগে তীসু কিচ্চতো পটিৰেধো হোতি, নিরোধে আরম্মণপটিৰেধো. তত্থ সব্বম্পি পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, সৰনধারণসম্মসনঞাণং লোকিযং কামাৰচরং, পচ্চৰেক্খণা পন পত্তসচ্চস্স হোতি. অযঞ্চ আদিকম্মিকো. তস্মা সা ইধ ন ৰুত্তা. ইমস্স চ ভিক্খুনো পুব্বে পরিগ্গহতো ‘দুক্খং পরিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিরোধং সচ্ছিকরোমি, মগ্গং ভাৰেমী’তি আভোগসমন্নাহারমনসিকারপচ্চৰেক্খণা নত্থি, পরিগ্গহতো পট্ঠায হোতি; অপরভাগে পন দুক্খং পরিঞ্ঞাতমেৰ হোতি…পে… মগ্গো ভাৰিতোৰ হোতি.
তত্থ দ্ৰে সচ্চানি দুদ্দসত্তা গম্ভীরানি, দ্ৰে গম্ভীরত্তা দুদ্দসানি. দুক্খসচ্চঞ্হি উপ্পত্তিতো পাকটং; খাণুকণ্টকপ্পহারাদীসু ‘অহো দুক্খ’ন্তি ৰত্তব্বতম্পি আপজ্জতি. সমুদযম্পি খাদিতুকামতাভুঞ্জিতুকামতাদিৰসেন উপ্পত্তিতো পাকটং. লক্খণপটিৰেধতো পন উভযম্পি গম্ভীরং. ইতি তানি দুদ্দসত্তা গম্ভীরানি. ইতরেসং পন দ্ৰিন্নং দস্সনত্থায পযোগো ভৰগ্গগহণত্থং হত্থপ্পসারণং ৰিয, অৰীচিফুসনত্থং পাদপ্পসারণং ৰিয, সতধা ভিন্নৰালস্স কোটিযা কোটিং পটিপাদনং ৰিয চ হোতি. ইতি তানি গম্ভীরত্তা দুদ্দসানি. এৰং দুদ্দসত্তা গম্ভীরেসু গম্ভীরত্তা চ দুদ্দসেসু চতূসু সচ্চেসু উগ্গহাদিৰসেন পুব্বভাগঞাণুপ্পত্তিং সন্ধায ইদং ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পটিৰেধক্খণে পন একমেৰ ঞাণং হোতি.
সম্মাসঙ্কপ্পনিদ্দেসে কামতো নিস্সটোতি নেক্খম্মসঙ্কপ্পো. ব্যাপাদতো নিস্সটোতি অব্যাপাদসঙ্কপ্পো. ৰিহিংসায নিস্সটোতি অৰিহিংসাসঙ্কপ্পো. তত্থ নেক্খম্মৰিতক্কো কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি, অব্যাপাদৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কস্স, অৰিহিংসাৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কস্স. নেক্খম্মৰিতক্কো চ কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, অব্যাপাদঅৰিহিংসাৰিতক্কা ব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কানং.
তত্থ যোগাৰচরো কামৰিতক্কস্স পদঘাতনত্থং কামৰিতক্কং ৰা সম্মসতি অঞ্ঞং ৰা পন কিঞ্চি সঙ্খারং. অথস্স ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো তদঙ্গৰসেন কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গং পাপেতি. অথস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো সমুচ্ছেদৰসেন কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি; ব্যাপাদৰিতক্কস্সাপি পদঘাতনত্থং ব্যাপাদৰিতক্কং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্খারং সম্মসতি; ৰিহিংসাৰিতক্কস্স পদঘাতনত্থং ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্খারং সম্মসতি. অথস্স ৰিপস্সনাক্খণেতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং.
কামৰিতক্কাদীনং পন তিণ্ণং পাল়িযং ৰিভত্তেসু অট্ঠতিংসারম্মণেসু এককম্মট্ঠানম্পি অপচ্চনীকং নাম নত্থি. একন্ততো পন কামৰিতক্কস্স তাৰ অসুভেসু পঠমজ্ঝানমেৰ পচ্চনীকং, ব্যাপাদৰিতক্কস্স মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানানি, ৰিহিংসাৰিতক্কস্স করুণায তিকচতুক্কজ্ঝানানি. তস্মা অসুভে পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং সমাপন্নস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো ৰিক্খম্ভনৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তস্স ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো তদঙ্গৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গং পাপেন্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো সমুচ্ছেদৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. এৰং উপ্পন্নো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো.
মেত্তায পন পরিকম্মং কত্ৰা, করুণায পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং সমাপজ্জতীতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. এৰং উপ্পন্নো অব্যাপাদসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতি, অৰিহিংসাসঙ্কপ্পোতি চ ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো. এৰমেতে নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো ৰিপস্সনাঝানৰসেন উপ্পত্তীনং নানত্তা পুব্বভাগে নানা; মগ্গক্খণে পন ইমেসু তীসু ঠানেসু উপ্পন্নস্স অকুসলসঙ্কপ্পস্স পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানো একোৰ কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাসঙ্কপ্পো নাম.
সম্মাৰাচানিদ্দেসেপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন মুসাৰাদা ৰিরমতি, অঞ্ঞেনঞ্ঞেন পিসুণৰাচাদীহি, তস্মা চতস্সোপেতা ৰেরমণিযো পুব্বভাগে নানা; মগ্গক্খণে পন মিচ্ছাৰাচাসঙ্খাতায চতুব্বিধায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাৰাচাসঙ্খাতা কুসলৰেরমণী উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাৰাচা নাম.
সম্মাকম্মন্তনিদ্দেসেপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন পাণাতিপাতা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন অদিন্নাদানা, অঞ্ঞেন কামেসুমিচ্ছাচারা, তস্মা তিস্সোপেতা ৰেরমণিযো পুব্বভাগে নানা; মগ্গক্খণে পন মিচ্ছাকম্মন্তসঙ্খাতায তিৰিধায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা অকুসলৰেরমণী উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাকম্মন্তো নাম.
সম্মাআজীৰনিদ্দেসে ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. অরিযসাৰকোতি অরিযস্স বুদ্ধস্স সাৰকো. মিচ্ছাআজীৰং পহাযাতি পাপকং আজীৰং পজহিত্ৰা. সম্মাআজীৰেনাতি বুদ্ধপসত্থেন কুসলআজীৰেন. জীৰিকং কপ্পেতীতি জীৰিতপ্পৰত্তিং পৰত্তেতি. ইধাপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন কাযদ্ৰারৰীতিক্কমা ৰিরমতি; অঞ্ঞেন ৰচীদ্ৰারৰীতিক্কমা, তস্মা পুব্বভাগে নানাক্খণেসু উপ্পজ্জতি; মগ্গক্খণে পন দ্ৰীসু দ্ৰারেসু সত্তন্নং কম্মপথানং ৰসেন উপ্পন্নায মিচ্ছাআজীৰদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাআজীৰসঙ্খাতা কুসলৰেরমণী উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাআজীৰো নাম.
সম্মাৰাযামনিদ্দেসো সম্মপ্পধানৰিভঙ্গে অনুপদৰণ্ণনাৰসেন আৰিভৰিস্সতি. অযং পন পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লভতি. অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ৰাযামং করোতি, অঞ্ঞেন উপ্পন্নানং পহানায; অঞ্ঞেনেৰ চ অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায, অঞ্ঞেন উপ্পন্নানং ঠিতিযা; মগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৰ লব্ভতি. একমেৰ হি মগ্গসম্পযুত্তং ৰীরিযং চতুকিচ্চসাধনট্ঠেন চত্তারি নামানি লব্ভতি.
সম্মাসতিনিদ্দেসোপি সতিপট্ঠানৰিভঙ্গে অনুপদৰণ্ণনাৰসেন আৰিভৰিস্সতি. অযম্পি চ পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভতি. অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন কাযং পরিগ্গণ্হাতি, অঞ্ঞেনঞ্ঞেন ৰেদনাদীনি; মগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৰ লব্ভতি. একাযেৰ হি মগ্গসম্পযুত্তা সতি চতুকিচ্চসাধনট্ঠেন চত্তারি নামানি লভতি.
সম্মাসমাধিনিদ্দেসে চত্তারি ঝানানি পুব্বভাগেপি নানা, মগ্গক্খণেপি. পুব্বভাগে সমাপত্তিৰসেন নানা, মগ্গক্খণে নানামগ্গৰসেন. একস্স হি পঠমমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযমগ্গাদযোপি পঠমজ্ঝানিকা, দুতিযাদীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানিকা ৰা. একস্স পঠমমগ্গো দুতিযাদীনং অঞ্ঞতরজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযাদযোপি দুতিযাদীনং অঞ্ঞতরজ্ঝানিকা ৰা পঠমজ্ঝানিকা ৰা. এৰং চত্তারোপি মগ্গা ঝানৰসেন সদিসা ৰা অসদিসা ৰা একচ্চসদিসা ৰা হোন্তি.
অযং পনস্স ৰিসেসো পাদকজ্ঝাননিযামেন হোতি. পাদকজ্ঝাননিযামেন তাৰ পঠমজ্ঝানলাভিনো পঠমজ্ঝানা ৰুট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি; মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানি পনেত্থ পরিপুণ্ণানেৰ হোন্তি. দুতিযজ্ঝানতো উট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো দুতিযজ্ঝানিকো হোতি; মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত হোন্তি. ততিযজ্ঝানতো উট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো ততিযজ্ঝানিকো হোতি; মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত, বোজ্ঝঙ্গানি ছ হোন্তি. এস নযো চতুত্থজ্ঝানতো পট্ঠায যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা.
আরুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতি. তঞ্চ খো লোকুত্তরং নো লোকিযন্তি ৰুত্তং. এত্থ কথন্তি? এত্থাপি পঠমজ্ঝানাদীসু যতো উট্ঠায সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভিত্ৰা আরুপ্পসমাপত্তিং ভাৰেত্ৰা যো আরুপ্পে উপ্পন্নো, তংঝানিকাৰ তস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি. এৰং পাদকজ্ঝানমেৰ নিযামেতি. কেচি পন থেরা ‘‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযামেন্তী’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযামেতী’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা নিযামেতী’’তি ৰদন্তি. তেসং ৰাদৰিনিচ্ছযো হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে লোকুত্তরপদভাজনীযৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অযং ৰুচ্চতি সম্মাসমাধীতি যা ইমেসু চতূসু ঝানেসু একগ্গতা, অযং পুব্বভাগে লোকিযো, অপরভাগে লোকুত্তরো সম্মাসমাধি নাম ৰুচ্চতীতি. এৰং লোকিযলোকুত্তরৰসেন ভগৰা মগ্গসচ্চং দেসেসি.
তত্থ লোকিযমগ্গে সব্বানেৰ মগ্গঙ্গানি যথানুরূপং ছসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরারম্মণানি হোন্তি. লোকুত্তরমগ্গে পন চতুসচ্চপটিৰেধায পৰত্তস্স অরিযস্স নিব্বানারম্মণং অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতকং পঞ্ঞাচক্খু সম্মাদিট্ঠি. তথা সম্পন্নদিট্ঠিস্স তংসম্পযুত্তং তিৰিধমিচ্ছাসঙ্কপ্পসমুগ্ঘাতকং চেতসো নিব্বানপদাভিনিরোপনং সম্মাসঙ্কপ্পো. তথা পস্সন্তস্স ৰিতক্কেন্তস্স চ তংসম্পযুত্তাৰ চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতসমুগ্ঘাতিকায মিচ্ছাৰাচায ৰিরতি সম্মাৰাচা. তথা ৰিরমন্তস্স তংসম্পযুত্তাৰ মিচ্ছাকম্মন্তসমুচ্ছেদিকা তিৰিধকাযদুচ্চরিতৰিরতি সম্মাকম্মন্তো. তেসংযেৰ সম্মাৰাচাকম্মন্তানং ৰোদানভূতা তংসম্পযুত্তাৰ কুহনাদিসমুচ্ছেদিকা মিচ্ছাআজীৰৰিরতি সম্মাআজীৰো. ইমিস্সা সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰসংখাতায সীলভূমিযং পতিট্ঠমানস্স তদনুরূপো তংসম্পযুত্তোৰ কোসজ্জসমুচ্ছেদকো অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অকুসলকুসলানং অনুপ্পাদপহানুপ্পাদট্ঠিতিসাধকো চ ৰীরিযারম্ভো সম্মাৰাযামো. এৰং ৰাযমন্তস্স তংসম্পযুত্তোৰ মিচ্ছাসতিৰিনিদ্ধুননকো কাযাদীসু কাযানুপস্সনাদিসাধকো চ চেতসো অসম্মোসো সম্মাসতি. ইতি অনুত্তরায সতিযা সুৰিহিতচিত্তারক্খস্স তংসম্পযুত্তাৰ মিচ্ছাসমাধিসমুগ্ঘাতিকা চিত্তেকগ্গতা সম্মাসমাধীতি. এস লোকুত্তরো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো যো সহ লোকিযেন মগ্গেন দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি সঙ্খং গতো.
সো খো পনেস মগ্গো সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পানং ৰিজ্জায, সেসধম্মানং চরণেন সঙ্গহিতত্তা ৰিজ্জা চেৰ চরণঞ্চ. তথা তেসং দ্ৰিন্নং ৰিপস্সনাযানেন, ইতরেসং সমথযানেন সঙ্গহিতত্তা সমথো চেৰ ৰিপস্সনা চ. তেসং ৰা দ্ৰিন্নং পঞ্ঞাক্খন্ধেন, তদনন্তরানং তিণ্ণং সীলক্খন্ধেন, অৰসেসানং সমাধিক্খন্ধেন অধিপঞ্ঞাঅধিসীলঅধিচিত্তসিক্খাহি চ সঙ্গহিতত্তা খন্ধত্তযঞ্চেৰ সিক্খাত্তযঞ্চ হোতি; যেন সমন্নাগতো অরিযসাৰকো দস্সনসমত্থেহি চক্খূহি গমনসমত্থেহি চ পাদেহি সমন্নাগতো অদ্ধিকো ৰিয ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো হুত্ৰা ৰিপস্সনাযানেন কামসুখল্লিকানুযোগং, সমথযানেন অত্তকিলমথানুযোগন্তি অন্তদ্ৰযং পরিৰজ্জেত্ৰা মজ্ঝিমপটিপদং পটিপন্নো পঞ্ঞাক্খন্ধেন মোহক্খন্ধং, সীলক্খন্ধেন দোসক্খন্ধং, সমাধিক্খন্ধেন চ লোভক্খন্ধং পদালেন্তো অধিপঞ্ঞাসিক্খায পঞ্ঞাসম্পদং, অধিসীলসিক্খায সীলসম্পদং, অধিচিত্তসিক্খায সমাধিসম্পদন্তি তিস্সো সম্পত্তিযো পত্ৰা অমতং নিব্বানং সচ্ছিকরোতি, আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মরতনৰিচিত্তং সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং অরিযভূমিঞ্চ ওক্কন্তো হোতীতি.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা.