৪. সচ্চৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
১৮৯. ইদানি তদনন্তরে সচ্চৰিভঙ্গে চত্তারীতি গণনপরিচ্ছেদো. অরিযসচ্চানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. দুক্খং অরিযসচ্চন্তিআদিম্হি পন উদ্দেসৰারে –
ৰিভাগতো নিব্বচন-লক্খণাদিপ্পভেদতো;
অত্থত্থুদ্ধারতো চেৰ, অনূনাধিকতো তথা.
কমতো অরিযসচ্চেসু, যং ঞাণং তস্স কিচ্চতো;
অন্তোগধানং পভেদো, উপমাতো চতুক্কতো.
সুঞ্ঞতেকৰিধাদীহি, সভাগৰিসভাগতো;
ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো, ৰিঞ্ঞুনা সাসনক্কমে.
তত্থ ‘ৰিভাগতো’তি দুক্খাদীনঞ্হি চত্তারো চত্তারো অত্থা ৰিভত্তা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, যে দুক্খাদীনি অভিসমেন্তেহি অভিসমেতব্বা. যথাহ, ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৰিপরিণামট্ঠো – ইমে চত্তারো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো, নিদানট্ঠো, সংযোগট্ঠো, পলিবোধট্ঠো…পে… নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠো, ৰিৰেকট্ঠো, অসঙ্খতট্ঠো, অমতট্ঠো…পে… মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো, হেত্ৰট্ঠো, দস্সনট্ঠো, আধিপতেয্যট্ঠো – ইমে চত্তারো মগ্গস্স মগ্গট্ঠা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা’’তি (পটি. ম. ২.৮). তথা ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৰিপরিনামট্ঠো, অভিসমযট্ঠো’’তি (পটি. ম. ২.১১) এৰমাদি. ইতি এৰং ৰিভত্তানং চতুন্নং চতুন্নং অত্থানং ৰসেন দুক্খাদীনি ৰেদিতব্বানীতি. অযং তাৰেত্থ ৰিভাগতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘নিব্বচনলক্খণাদিপ্পভেদতো’তি এত্থ পন ‘নিব্বচনতো’ তাৰ ইধ ‘দু’ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি; কুচ্ছিতঞ্হি পুত্তং দুপুত্তোতি ৰদন্তি. ‘খং’সদ্দো পন তুচ্ছে; তুচ্ছঞ্হি আকাসং খন্তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকউপদ্দৰাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপরিকপ্পিতধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিততো. তস্মা কুচ্ছিতত্তা তুচ্ছত্তা চ দুক্খন্তি ৰুচ্চতি. ‘সং’ইতি চ অযং সদ্দো ‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১৯৯; দী. নি. ২.৩৯৬) সংযোগং দীপেতি; ‘উ’ইতি অযং সদ্দো ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু (পারা. ১৭২; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১৪১) উপ্পত্তিং. ‘অয’সদ্দো পন কারণং দীপেতি. ইদঞ্চাপি দুতিযসচ্চং অৰসেসপচ্চযসমাযোগে সতি দুক্খস্সুপ্পত্তিকারণং. ইতি দুক্খস্স সংযোগে উপ্পত্তিকারণত্তা দুক্খসমুদযন্তি ৰুচ্চতি.
ততিযসচ্চং পন যস্মা ‘নি’সদ্দো অভাৰং ‘রোধ’সদ্দো চ চারকং দীপেতি, তস্মা অভাৰো এত্থ সংসারচারকসঙ্খাতস্স দুক্খরোধস্স সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা, সমধিগতে ৰা তস্মিং সংসারচারকসঙ্খাতস্স দুক্খরোধস্স অভাৰো হোতি তপ্পটিপক্খত্তাতিপি দুক্খনিরোধন্তি ৰুচ্চতি, দুক্খস্স ৰা অনুপ্পাদনিরোধপচ্চযত্তা দুক্খনিরোধন্তি. চতুত্থসচ্চং পন যস্মা এতং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি আরম্মণৰসেন তদভিমুখীভূতত্তা, পটিপদা চ হোতি দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা, তস্মা দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি ৰুচ্চতি.
যস্মা পনেতানি বুদ্ধাদযো অরিযা পটিৰিজ্ঝন্তি, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘চতারিমানি, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চানি (সং. নি. ৫.১০৯৭). কতমানি…পে… ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি অরিযসচ্চানি. অরিযা ইমানি পটিৰিজ্ঝন্তি, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তী’’তি. অপিচ অরিযস্স সচ্চানীতিপি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অরিযো, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তী’’তি. অথ ৰা এতেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অরিযভাৰসিদ্ধিতোপি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং অরিযসচ্চানং যথাভূতং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ‘অরিযো’তি ৰুচ্চতী’’তি. অপিচ খো পন অরিযানি সচ্চানীতিপি অরিযসচ্চানি; অরিযানীতি তথানি অৰিতথানি অৰিসংৰাদকানীতি অত্থো. যথাহ – ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি অরিযসচ্চানি তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তী’’তি. এৰমেত্থ নিব্বচনতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
কথং ‘লক্খণাদিপ্পভেদতো’? এত্থ হি বাধনলক্খণং দুক্খসচ্চং, সন্তাপনরসং, পৰত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৰলক্খণং সমুদযসচ্চং, অনুপচ্ছেদকরণরসং, পলিবোধপচ্চুপট্ঠানং. সন্তিলক্খণং নিরোধসচ্চং, অচ্চুতিরসং, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. নিয্যানলক্খণং মগ্গসচ্চং, কিলেসপ্পহানকরণরসং, ৰুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং. অপিচ পৰত্তিপৰত্তকনিৰত্তিনিৰত্তকলক্খণানি পটিপাটিযা. তথা সঙ্খততণ্হাঅসঙ্খতদস্সনলক্খণানি চাতি এৰমেত্থ ‘লক্খণাদিপ্পভেদতো’ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘অত্থত্থুদ্ধারতো চেৰা’তি এত্থ পন অত্থতো তাৰ কো সচ্চট্ঠোতি চে? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপরিক্খমানানং মাযাৰ ৰিপরীতকো, মরীচীৰ ৰিসংৰাদকো, তিত্থিযানং অত্তাৰ অনুপলব্ভসভাৰো চ ন হোতি; অথ খো বাধনপভৰসন্তিনিয্যানপ্পকারেন তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰেন অরিযঞাণস্স গোচরো হোতিযেৰ; এস অগ্গিলক্খণং ৰিয, লোকপকতি ৰিয চ তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰো সচ্চট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. যথাহ – ‘‘ইদং দুক্খন্তি খো, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. অপিচ –
নাবাধকং যতো দুক্খং, দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধকং;
বাধকত্তনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.
তং ৰিনা নাঞ্ঞতো দুক্খং, ন হোতি ন চ তং ততো;
দুক্খহেতুনিযামেন, ইতি সচ্চং ৰিসত্তিকা.
নাঞ্ঞা নিব্বানতো সন্তি, সন্তং ন চ ন তং যতো;
সন্তভাৰনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.
মগ্গা অঞ্ঞং ন নিয্যানং, অনিয্যানো ন চাপি সো;
তচ্ছনিয্যানভাৰত্তা, ইতি সো সচ্চসম্মতো.
ইতি তচ্ছাৰিপল্লাস-ভূতভাৰং চতূসুপি;
দুক্খাদীস্ৰৰিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতাতি.
এৰং ‘অত্থতো’ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
কথং ‘অত্থুদ্ধারতো’? ইধাযং ‘সচ্চ’সদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি, সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে, ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৰাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্রাহ্মণা চা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৰিরতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৰদন্তি নানা, পৰাদিযাসে কুসলাৰদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতিযমত্থী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০) পরমত্থসচ্চে নিব্বানে চেৰ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৰিভ. ২১৬) অরিযসচ্চে. স্ৰাযমিধাপি অরিযসচ্চে ৰত্ততীতি এৰমেত্থ ‘অত্থুদ্ধারতো’পি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘অনূনাধিকতো’তি কস্মা পন চত্তারেৰ অরিযসচ্চানি ৰুত্তানি, অনূনানি অনধিকানীতি চে? অঞ্ঞস্সাসম্ভৰতো, অঞ্ঞতরস্স চ অনপনেয্যভাৰতো; ন হি এতেহি অঞ্ঞং অধিকং ৰা এতেসং ৰা একম্পি অপনেতব্বং সম্ভোতি. যথাহ – ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, আগচ্ছেয্য সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ‘নেতং দুক্খং অরিযসচ্চং, অঞ্ঞং দুক্খং অরিযসচ্চং যং সমণেন গোতমেন দেসিতং. অহমেতং দুক্খং অরিযসচ্চং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং দুক্খং অরিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি. যথা চাহ – ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৰে, সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰং ৰদেয্য ‘নেতং দুক্খং পঠমং অরিযসচ্চং, যং সমণেন গোতমেন দেসিতং. অহমেতং দুক্খং পঠমং অরিযসচ্চং পচ্চক্খায অঞ্ঞং দুক্খং পঠমং অরিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৮৬).
অপিচ পৰত্তিমাচিক্খন্তো ভগৰা সহেতুকং আচিক্খি, নিৰত্তিঞ্চ সউপাযং. ইতি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতূনং এতপ্পরমতো চত্তারেৰ ৰুত্তানি. তথা পরিঞ্ঞেয্য পহাতব্ব সচ্ছিকাতব্ব ভাৰেতব্বানং, তণ্হাৰত্থুতণ্হাতণ্হানিরোধতণ্হানিরোধুপাযানং, আলযালযরামতাআলযসমুগ্ঘাতআলযসমুগ্ঘাতূপাযানঞ্চ ৰসেনাপি চত্তারেৰ ৰুত্তানীতি. এৰমেত্থ ‘অনূনাধিকতো’ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘কমতো’তি অযম্পি দেসনাক্কমোৰ. এত্থ চ ওল়ারিকত্তা সব্বসত্তসাধারণত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৰুত্তং, তস্সেৰ হেতুদস্সনত্থং তদনন্তরং সমুদযসচ্চং, হেতুনিরোধা ফলনিরোধোতি ঞাপনত্থং ততো নিরোধসচ্চং, তদধিগমুপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৰসুখস্সাদগধিতানং ৰা সত্তানং সংৰেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ. তং নেৰ অকতং আগচ্ছতি, ন ইস্সরনিম্মানাদিতো হোতি, ইতো পন হোতীতি ঞাপনত্থং তদনন্তরং সমুদযং. ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৰিগ্গমানসানং দুক্খনিস্সরণগৰেসীনং নিস্সরণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিরোধং. ততো নিরোধাধিগমত্থং নিরোধসম্পাপকং মগ্গন্তি এৰমেত্থ ‘কমতো’ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘অরিযসচ্চেসু যং ঞাণং তস্স কিচ্চতো’তি সচ্চঞাণকিচ্চতোপি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি অত্থো. দুৰিধঞ্হি সচ্চঞাণং – অনুবোধঞাণঞ্চ পটিৰেধঞাণঞ্চ. তত্থ অনুবোধঞাণং লোকিযং অনুস্সৰাদিৰসেন নিরোধে মগ্গে চ পৰত্ততি. পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং নিরোধারম্মণং কত্ৰা কিচ্চতো চত্তারিপি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. যথাহ – ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতি দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিরোধম্পি পস্সতি, দুক্খনিরোধগামিনিং পটিপদম্পি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) সব্বং ৰত্তব্বং. যং পনেতং লোকিযং, তত্থ দুক্খঞাণং পরিযুট্ঠানাভিভৰনৰসেন পৰত্তমানং সক্কাযদিট্ঠিং নিৰত্তেতি, সমুদযঞাণং উচ্ছেদদিট্ঠিং, নিরোধঞাণং সস্সতদিট্ঠিং, মগ্গঞাণং অকিরিযদিট্ঠিং; দুক্খঞাণং ৰা ধুৰসুভসুখত্তভাৰরহিতেসু খন্ধেসু ধুৰসুভসুখত্তভাৰসঞ্ঞাসঙ্খাতং ফলে ৰিপ্পটিপত্তিং, সমুদযঞাণং ইস্সরপ্পধানকালসভাৰাদীহি লোকো পৰত্ততীতি অকারণে কারণাভিমানপ্পৰত্তং হেতুম্হি ৰিপ্পটিপত্তিং, নিরোধঞাণং অরূপলোকলোকথূপিকাদীসু অপৰগ্গগ্গাহভূতং নিরোধে ৰিপ্পটিপত্তিং, মগ্গঞাণং কামসুখল্লিকঅত্তকিলমথানুযোগপ্পভেদে অৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিসুদ্ধিমগ্গগ্গাহৰসেন পৰত্তং উপাযে ৰিপ্পটিপত্তিং নিৰত্তেতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
লোকে লোকপ্পভৰে, লোকত্থগমে সিৰে চ তদুপাযে;
সম্মুয্হতি তাৰ নরো, ন ৰিজানাতি যাৰ সচ্চানীতি.
এৰমেত্থ ‘ঞাণকিচ্চতো’পি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘অন্তোগধানং পভেদা’তি দুক্খসচ্চস্মিঞ্হি, ঠপেত্ৰা তণ্হঞ্চেৰ অনাসৰধম্মে চ, সেসা সব্বধম্মা অন্তোগধা; সমুদযসচ্চে ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি; নিরোধসচ্চং অসম্মিস্সং; মগ্গসচ্চে সম্মাদিট্ঠিমুখেন ৰীমংসিদ্ধিপাদপঞ্ঞিন্দ্রিযপঞ্ঞাবলধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গানি. সম্মাসঙ্কপ্পাপদেসেন তযো নেক্খম্মৰিতক্কাদযো, সম্মাৰাচাপদেসেন চত্তারি ৰচীসুচরিতানি, সম্মাকম্মন্তাপদেসেন তীণি কাযসুচরিতানি, সম্মাআজীৰমুখেন অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা চ, সব্বেসংযেৰ ৰা এতেসং সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰানং অরিযকন্তসীলত্তা সীলস্স চ সদ্ধাহত্থেন পটিগ্গহেতব্বত্তা তেসং অত্থিতায চ অত্থিভাৰতো সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলছন্দিদ্ধিপাদা, সম্মাৰাযামাপদেসেন চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযিন্দ্রিযৰীরিযবলৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গানি, সম্মাসতিঅপদেসেন চতুব্বিধসতিপট্ঠানসতিন্দ্রিযসতিবলসতিসম্বোজ্ঝঙ্গানি, সম্মাসমাধিঅপদেসেন সৰিতক্কসৰিচারাদযো তযো তযো সমাধী, চিত্তসমাধিসমাধিন্দ্রিযসমাধিবলপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানি অন্তোগধানীতি. এৰমেত্থ ‘অন্তোগধানং পভেদা’পি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘উপমাতো’তি ভারো ৰিয হি দুক্খসচ্চং দট্ঠব্বং, ভারাদানমিৰ সমুদযসচ্চং, ভারনিক্খেপনমিৰ নিরোধসচ্চং, ভারনিক্খেপনূপাযো ৰিয মগ্গসচ্চং; রোগো ৰিয চ দুক্খসচ্চং, রোগনিদানমিৰ সমুদযসচ্চং, রোগৰূপসমো ৰিয নিরোধসচ্চং, ভেসজ্জমিৰ মগ্গসচ্চং; দুব্ভিক্খমিৰ ৰা দুক্খসচ্চং, দুব্বুট্ঠি ৰিয সমুদযসচ্চং, সুভিক্খমিৰ নিরোধসচ্চং, সুৰুট্ঠি ৰিয মগ্গসচ্চং. অপিচ ৰেরীৰেরমূলৰেরসমুগ্ঘাতৰেরসমুগ্ঘাতুপাযেহি, ৰিসরুক্খরুক্খমূলমূলুপচ্ছেদতদুপচ্ছেদুপাযেহি, ভযভযমূলনিব্ভযতদধিগমুপাযেহি, ওরিমতীরমহোঘপারিমতীরতংসম্পাপকৰাযামেহি চ যোজেত্ৰাপেতানি উপমাতো ৰেদিতব্বানীতি. এৰমেত্থ ‘উপমাতো’ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘চতুক্কতো’তি অত্থি চেত্থ দুক্খং ন অরিযসচ্চং, অত্থি অরিযসচ্চং ন দুক্খং, অত্থি দুক্খঞ্চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ, অত্থি নেৰ দুক্খং ন অরিযসচ্চং. এস নযো সমুদযাদীসু. তত্থ মগ্গসম্পযুত্তা ধম্মা সামঞ্ঞফলানি চ ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰচনতো সঙ্খারদুক্খতায দুক্খং ন অরিযসচ্চং. নিরোধো অরিযসচ্চং ন দুক্খং. ইতরং পন অরিযসচ্চদ্ৰযং সিযা দুক্খং অনিচ্চতো, ন পন যস্স পরিঞ্ঞায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্থেন. সব্বাকারেন পন উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খঞ্চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ অঞ্ঞত্র তণ্হায. মগ্গসম্পযুত্তা ধম্মা সামঞ্ঞফলানি চ যস্স পরিঞ্ঞত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্থেন নেৰ দুক্খং ন অরিযসচ্চং. এৰং সমুদযাদীসুপি যথাযোগং যোজেত্ৰা ‘চতুক্কতো’পেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘সুঞ্ঞতেকৰিধাদীহী’তি এত্থ সুঞ্ঞতো তাৰ পরমত্থেন হি সব্বানেৰ সচ্চানি ৰেদককারকনিব্বুতগমকাভাৰতো সুঞ্ঞানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
দুক্খমেৰ হি ন কোচি দুক্খিতো, কারকো ন কিরিযাৰ ৰিজ্জতি;
অত্থি নিব্বুতি ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি গমকো ন ৰিজ্জতীতি.
অথ ৰা –
ধুৰসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুরিমদ্ৰযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;
ধুৰসুখঅত্তৰিরহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতো তেসু.
নিরোধসুঞ্ঞানি ৰা তীণি, নিরোধো চ সেসত্তযসুঞ্ঞো. ফলসুঞ্ঞো ৰা এত্থ হেতু সমুদযে দুক্খস্সাভাৰতো মগ্গে চ নিরোধস্স, ন ফলেন সগব্ভো পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয. হেতুসুঞ্ঞঞ্চ ফলং দুক্খসমুদযানং নিরোধমগ্গানঞ্চ অসমৰাযা, ন হেতুসমৰেতং হেতুফলং হেতুফলসমৰাযৰাদীনং দ্ৰিঅণুকাদীনি ৰিয. তেনেতং ৰুচ্চতি –
তযমিধ নিরোধসুঞ্ঞং, তযেন তেনাপি নিব্বুতি সুঞ্ঞা;
সুঞ্ঞো ফলেন হেতু, ফলম্পি তং হেতুনা সুঞ্ঞন্তি.
এৰং তাৰ ‘সুঞ্ঞতো’ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘একৰিধাদীহী’তি সব্বমেৰ চেত্থ দুক্খং একৰিধং পৰত্তিভাৰতো, দুৰিধং নামরূপতো, তিৰিধং কামরূপারূপূপপতিভৰভেদতো, চতুব্বিধং চতুআহারভেদতো, পঞ্চৰিধং পঞ্চুপাদানক্খন্ধভেদতো. সমুদযোপি একৰিধো পৰত্তকভাৰতো, দুৰিধো দিট্ঠিসম্পযুত্তাসম্পযুত্ততো, তিৰিধো কামভৰৰিভৰতণ্হাভেদতো, চতুব্বিধো চতুমগ্গপ্পহেয্যতো, পঞ্চৰিধো রূপাভিনন্দনাদিভেদতো, ছব্বিধো ছতণ্হাকাযভেদতো. নিরোধোপি একৰিধো অসঙ্খতধাতুভাৰতো, পরিযাযেন পন দুৰিধো সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসতো, তিৰিধো ভৰত্তযৰূপসমতো, চতুব্বিধো চতুমগ্গাধিগমনীযতো, পঞ্চৰিধো পঞ্চাভিনন্দনৰূপসমতো, ছব্বিধো ছতণ্হাকাযক্খযভেদতো. মগ্গোপি একৰিধো ভাৰেতব্বতো, দুৰিধো সমথৰিপস্সনাভেদতো দস্সনভাৰনাভেদতো ৰা, তিৰিধো খন্ধত্তযভেদতো. অযঞ্হি সপ্পদেসত্তা নগরং ৰিয রজ্জেন নিপ্পদেসেহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো. যথাহ –
‘‘ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন তযো খন্ধা সঙ্গহিতা. তীহি চ খো, আৰুসো ৰিসাখ, খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো. যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো – ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা; যো চ সম্মাৰাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি – ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা; যা চ সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো – ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২).
এত্থ হি সম্মাৰাচাদযো তযো সীলমেৰ. তস্মা তে সজাতিতো সীলক্খন্ধেন সঙ্গহিতা. কিঞ্চাপি হি পাল়িযং সীলক্খন্ধেতি ভুম্মেন নিদ্দেসো কতো, অত্থো পন করণৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. সম্মাৰাযামাদীসু পন তীসু সমাধি অত্তনো ধম্মতায আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ৰীরিযে পন পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধূপকারো হুত্ৰা সক্কোতি.
তত্রাযং উপমা – যথা হি নক্খত্তং কীল়িস্সামাতি উয্যানং পৰিট্ঠেসু তীসু সহাযেসু একো সুপুপ্ফিতং চম্পকরুক্খং দিস্ৰা হত্থং উক্খিপিত্ৰাপি গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স দুতিযো ওনমিত্ৰা পিট্ঠিং দদেয্য. সো তস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰাপি কম্পমানো গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স ইতরো অংসকূটং উপনামেয্য. সো একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ যথারুচি পুপ্ফানি ওচিনিত্ৰা পিল়ন্ধিত্ৰা নক্খত্তং কীল়েয্য. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
একতো উয্যানং পৰিট্ঠা তযো সহাযা ৰিয হি একতো জাতা সম্মাৰাযামাদযো তযো ধম্মা, সুপুপ্ফিতচম্পকরুক্খো ৰিয আরম্মণং, হত্থং উক্খিপিত্ৰাপি গহেতুং অসক্কোন্তো ৰিয অত্তনো ধম্মতায আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং অসক্কোন্তো সমাধি, পিট্ঠিং দত্ৰা ওনতসহাযো ৰিয ৰাযামো, অংসকূটং দত্ৰা ঠিতসহাযো ৰিয সতি. যথা তেসু একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ ইতরো যথারুচি পুপ্ফং গহেতুং সক্কোতি, এৰমেৰ ৰীরিযে পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধূপকারো সমাধি সক্কোতি আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং. তস্মা সমাধিযেৰেত্থ সজাতিতো সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতো. ৰাযামসতিযো পন কিরিযতো সঙ্গহিতা হোন্তি.
সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পেসুপি পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি আরম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৰিতক্কে পন আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেরঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৰা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুতলেনেৰ পরিৰত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি; এৰমেৰ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৰসেন আরম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিরোপনলক্খণেন পন আহননপরিযাহননরসেন ৰিতক্কেন আকোটেন্তেন ৰিয পরিৰত্তেন্তেন ৰিয চ আদায আদায দিন্নমেৰ নিচ্ছেতুং সক্কোতি. তস্মা ইধাপি সম্মাদিট্ঠিযেৰ সজাতিতো পঞ্ঞাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা, সম্মাসঙ্কপ্পো পন কিরিযতো সঙ্গহিতো হোতি. ইতি ইমেহি তীহি খন্ধেহি মগ্গো সঙ্গহং গচ্ছতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তিৰিধো খন্ধত্তযভেদতো’’তি. চতুব্বিধো সোতাপত্তিমগ্গাদিৰসেন.
অপিচ সব্বানেৰ সচ্চানি একৰিধানি অৰিতথত্তা অভিঞ্ঞেয্যত্তা ৰা, দুৰিধানি লোকিযলোকুত্তরতো সঙ্খতাসঙ্খততো চ, তিৰিধানি দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বতো অপ্পহাতব্বতো নেৰপহাতব্বনাপহাতব্বতো চ, চতুব্বিধানি পরিঞ্ঞেয্যাদিভেদতোতি. এৰমেত্থ ‘একৰিধাদীহি’ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
‘সভাগৰিসভাগতো’তি সব্বানেৰ চ সচ্চানি অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগানি অৰিতথতো অত্তসুঞ্ঞতো দুক্করপটিৰেধতো চ. যথাহ –
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, কতমং নু খো দুক্করতরং ৰা দুরভিসম্ভৰতরং ৰা – যো দূরতোৰ সুখুমেন তালচ্ছিগ্গল়েন অসনং অতিপাতেয্য পোঙ্খানুপোঙ্খং অৰিরাধিতং, যো ৰা সত্তধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটিং পটিৰিজ্ঝেয্যা’’তি? ‘‘এতদেৰ, ভন্তে, দুক্করতরঞ্চেৰ দুরভিসম্ভৰতরঞ্চ – যো সত্তধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটিং পটিৰিজ্ঝেয্যা’’তি. ‘‘ততো খো তে, আনন্দ, দুপ্পটিৰিজ্ঝতরং পটিৰিজ্ঝন্তি যে ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং পটিৰিজ্ঝন্তি…পে… অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি যথাভূতং পটিৰিজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১১১৫).
ৰিসভাগানি সলক্খণৰৰত্থানতো. পুরিমানি চ দ্ৰে সভাগানি দুরৰগাহত্থেন গম্ভীরত্তা লোকিযত্তা সাসৰত্তা চ, ৰিসভাগানি ফলহেতুভেদতো পরিঞ্ঞেয্যপ্পহাতব্বতো চ. পচ্ছিমানিপি দ্ৰে সভাগানি গম্ভীরত্থেন দুরৰগাহত্তা লোকুত্তরত্তা অনাসৰত্তা চ, ৰিসভাগানি ৰিসযৰিসযীভেদতো সচ্ছিকাতব্বভাৰেতব্বতো চ. পঠমততিযানি চাপি সভাগানি ফলাপদেসতো, ৰিসভাগানি সঙ্খতাসঙ্খততো. দুতিযচতুত্থানি চাপি সভাগানি হেতুঅপদেসতো, ৰিসভাগানি একন্তকুসলাকুসলতো. পঠমচতুত্থানি চাপি সভাগানি সঙ্খততো, ৰিসভাগানি লোকিযলোকুত্তরতো. দুতিযততিযানি চাপি সভাগানি নেৰসেক্খানাসেক্খভাৰতো, ৰিসভাগানি সারম্মণানারম্মণতো.
ইতি এৰং পকারেহি, নযেহি চ ৰিচক্খণো;
ৰিজঞ্ঞা অরিযসচ্চানং, সভাগৰিসভাগতন্তি.
সুত্তন্তভাজনীযউদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
জাতিনিদ্দেসো
১৯০. ইদানি সঙ্খেপতো উদ্দিট্ঠানি দুক্খাদীনি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং অযং তত্থ কতমং দুক্খং অরিযসচ্চং জাতিপি দুক্খাতি নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ জাতি ৰেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো; জরা, মরণং, সোকো, পরিদেৰো, দুক্খং, দোমনস্সং, উপাযাসো, অপ্পিযসম্পযোগো, পিযৰিপ্পযোগো ৰেদিতব্বো; অপ্পিযসম্পযোগস্স পিযৰিপ্পযোগস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো; ইচ্ছা ৰেদিতব্বা, ইচ্ছায দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো; খন্ধা ৰেদিতব্বা, খন্ধানং দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো.
তত্থ দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স কথনত্থায অযং মাতিকা – ইদঞ্হি দুক্খং নাম অনেকং নানপ্পকারং, সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৰিপরিণামদুক্খং, সঙ্খারদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পরিযাযদুক্খং, নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি.
তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খৰেদনা সভাৰতো চ নামতো চ দুক্খত্তা ‘দুক্খদুক্খং’ নাম. সুখৰেদনা ৰিপরিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ‘ৰিপরিণামদুক্খং’ নাম. উপেক্খাৰেদনা চেৰ অৰসেসা চ তেভূমকা সঙ্খারা উদযব্বযপীল়িতত্তা ‘সঙ্খারদুক্খং’ নাম. তথা পীল়নং পন মগ্গফলানম্পি অত্থি. তস্মা এতে ধম্মা দুক্খসচ্চপরিযাপন্নত্তেন সঙ্খারদুক্খং নামাতি ৰেদিতব্বা. কণ্ণসূলদন্তসূলরাগজপরিল়াহদোসজপরিল়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৰতো ‘পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, অপাকটদুক্খন্তিপি ৰুচ্চতি. দ্ৰত্তিংসকম্মকারণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৰাৰ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৰতো ‘অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, পাকটদুক্খন্তিপি ৰুচ্চতি. ঠপেত্ৰা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৰিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো ‘পরিযাযদুক্খং’ নাম. দুক্খদুক্খং ‘নিপ্পরিযাযদুক্খং’ নাম.
তত্থ পরিযাযদুক্খং নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি ইমস্মিং পদদ্ৰযে ঠত্ৰা দুক্খং অরিযসচ্চং কথেতব্বং. অরিযসচ্চঞ্চ নামেতং পাল়িযং সঙ্খেপতোপি আগচ্ছতি ৰিত্থারতোপি. সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপেনপি ৰিত্থারেনপি কথেতুং ৰট্টতি. ৰিত্থারতো আগতট্ঠানে পন ৰিত্থারেনেৰ কথেতুং ৰট্টতি, ন সঙ্খেপেন. তং ইদং ইমস্মিং ঠানে ৰিত্থারেন আগতন্তি ৰিত্থারেনেৰ কথেতব্বং. তস্মা যং তং নিদ্দেসৰারে ‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অরিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা’’তিআদীনি পদানি গহেত্ৰা ‘‘জাতি ৰেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ জাতিআদীনি তাৰ ‘‘তত্থ কতমা জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতী’’তি ইমস্স পন পদভাজনীযস্স ৰসেন ৰেদিতব্বানি.
১৯১. তত্রাযং অত্থৰণ্ণনা – তেসং তেসং সত্তানন্তি অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধারণনিদ্দেসো. যা দেৰদত্তস্স জাতি, যা সোমদত্তস্স জাতীতি এৰঞ্হি দিৰসম্পি কথিযমানে নেৰ সত্তা পরিযাদানং গচ্ছন্তি, ন সব্বং অপরত্থদীপনং সিজ্ঝতি. ইমেহি পন দ্ৰীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপরিযাদিন্নো হোতি, ন কিঞ্চি অপরত্থদীপনং ন সিজ্ঝতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যা তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি. তম্হি তম্হীতি অযং জাতিগতিৰসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধারণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সত্তানং নিকাযে, সত্তঘটাযং সত্তসমূহেতি অত্থো.
জাতীতি অযং জাতিসদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং, দ্ৰেপি জাতিযো’’তি (পারা. ১২; ম. নি. ২.২৫৭) এত্থ ভৰে আগতো. ‘‘অত্থি ৰিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতিকা’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘তিরিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৰা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসী’’তি (অ. নি. ৫.১৯৬) এত্থ পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং, ভিক্খৰে, মাতুকুচ্ছিম্হি পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৰিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৰস্স জাতী’’তি (মহাৰ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলে. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অরিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অরিযসীলে. ইধ পনাযং সৰিকারেসু পঠমাভিনিব্বত্তক্খন্ধেসু ৰত্ততি. তস্মা জাযমানকৰসেন জাতীতি ইদমেত্থ সভাৰপচ্চত্তং. সঞ্জাযনৰসেন সঞ্জাতীতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. ওক্কমনৰসেন ওক্কন্তি. জাযনট্ঠেন ৰা জাতি, সা অপরিপুণ্ণাযতনৰসেন যুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পরিপুণ্ণাযতনৰসেন যুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৰসেন যুত্তা. তে হি অণ্ডকোসঞ্চ ৰত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তি, ওক্কমন্তাপি পৰিসন্তা ৰিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি. সা সংসেদজওপপাতিকৰসেন যুত্তা. তে হি পাকটা এৰ হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি. অযং তাৰ সম্মুতিকথা.
ইদানি পরমত্থকথা হোতি. খন্ধা এৰ হি পরমত্থতো পাতুভৰন্তি, ন সত্তা. তত্থ চ খন্ধানন্তি একৰোকারভৰে একস্স, চতুৰোকারভৰে চতুন্নং, পঞ্চৰোকারভৰে পঞ্চন্নং গহণং ৰেদিতব্বং. পাতুভাৰোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি এত্থ তত্র তত্র উপ্পজ্জমানাযতনৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৰোযেৰ; পাতুভৰন্তানেৰ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি জাতীতি অযং জাতি নাম কথিযতি. সা পনেসা তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা, নীয্যাতনরসা, অতীতভৰতো ইধ উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা, ফলৰসেন দুক্খৰিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৰা.
ইদানি ‘জাতিযা দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি অযঞ্হি জাতি সযং ন দুক্খা, দুক্খুপ্পত্তিযা পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খাতি ৰুত্তা. কতরদুক্খস্স পনাযং ৰত্থূতি? যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৰতাপি উপমাৰসেন পকাসিতং আপাযিকংদুক্খং, যঞ্চ সুগতিযং মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স সব্বস্সাপি এসা ৰত্থু. তত্রিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযঞ্হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডরীকাদীসু নিব্বত্ততি. অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপরি পক্কাসযস্স উদরপটলপিট্ঠিকণ্ডকানং ৰেমজ্ঝে পরমসম্বাধে তিব্বন্ধকারে নানাকুণপগন্ধপরিভাৰিতে অসুচিপরমদুগ্গন্ধপৰনৰিচরিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপ্পদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৰিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৰেন উস্মনা পুটপাকং ৰিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৰিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসারণাদিরহিতো অধিমত্তং দুক্খং পচ্চনুভোতীতি. ইদং তাৰ ‘গব্ভোক্কন্তিমূলকং’ দুক্খং.
যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনউট্ঠানপরিৰত্তনাদীসু সুরাধুত্তহত্থগতো এল়কো ৰিয অহিগুণ্ঠিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৰিয চ আকড্ঢনপরিকড্ঢনওধুনননিদ্ধুননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভৰতি, যঞ্চ মাতু সীতুদকপানকালে সীতনরকূপপন্নো ৰিয, উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহরণকালে অঙ্গারৰুট্ঠিসম্পরিকিণ্ণো ৰিয, লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহরণকালে খারাপটিচ্ছকাদিকম্মকারণপ্পত্তো ৰিয তিব্বং দুক্খমনুভোতি – ইদং ‘গব্ভপরিহরণমূলকং’ দুক্খং.
যং পনস্স মূল়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনারহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘গব্ভৰিপত্তিমূলকং’ দুক্খং. যং ৰিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৰাতেহি পরিৰত্তেত্ৰা নরকপপাতং ৰিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাতিযমানস্স পরমসম্বাধেন যোনিমুখেন তাল়চ্ছিগ্গল়েন ৰিয নিক্কড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নরকসত্তস্স ৰিয চ সঙ্ঘাটপব্বতেহি ৰিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘ৰিজাযনমূলকং’ দুক্খং. যং পন জাতস্স তরুণৰণসদিসস্স সুকুমারসরীরস্স হত্থগ্গহণন্হাপনধোৰনচোল়পরিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুরধারৰিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং মাতুকুচ্ছিতো ‘বহি নিক্খমনমূলকং’ দুক্খং. যং ততো পরং পৰত্তিযং অত্তনাৰ অত্তানং ৰধন্তস্স, অচেলকৰতাদিৰসেন আতাপনপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স, কোধৰসেন অভুঞ্জন্তস্স, উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং হোতি – ইদং ‘অত্তূপক্কমমূলকং’ দুক্খং.
যং পন পরতো ৰধবন্ধনাদীনি অনুভৰন্তস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘পরূপক্কমমূলকং’ দুক্খন্তি. ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৰত্থুমেৰ হোতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
জাযেথ নো চে নরকেসু সত্তো,
তত্থগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;
লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং,
ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতি.
দুক্খং তিরচ্ছেসু কসাপতোদ-
দণ্ডাভিঘাতাদিভৰং অনেকং;
যং তং কথং তত্থ ভৰেয্য জাতিং,
ৰিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.
পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-
ৰাতাতপাদিপ্পভৰং ৰিচিত্তং;
যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,
তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.
তিব্বন্ধকারে চ অসয্হসীতে,
লোকন্তরে যং অসুরেসু দুক্খং;
ন তং ভৰে তত্থ ন চস্স জাতি,
যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.
যঞ্চাপি গূথনরকে ৰিয মাতুগব্ভে,
সত্তো ৰসং চিরমতো বহি নিক্খমনঞ্চ;
পপ্পোতি দুক্খমতিঘোরমিদম্পি নত্থি,
জাতিং ৰিনা ইতিপি জাতিরযঞ্হি দুক্খা.
কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,
অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;
নেৰত্থি জাতিৰিরহে যদতো মহেসী,
দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতিন্তি.
জরানিদ্দেসো
১৯২. জরানিদ্দেসে জরাতি সভাৰপচ্চত্তং. জীরণতাতি আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জরাতি ইমিনা পদেন সভাৰতো দীপিতা, তেনস্সা ইদং সভাৰপচ্চত্তং. জীরণতাতি ইমিনা আকারতো, তেনস্সাযং আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৰকরণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৰকরণকিচ্চতো. ৰলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৰা তচে ৰলিত্তভাৰকরণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে খণ্ডিচ্চন্তি আদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৰিকারানং দস্সনৰসেন পাকটীভূতাতি পাকটজরা দস্সিতা. যথেৰ হি উদকস্স ৰা ৰাতস্স ৰা অগ্গিনো ৰা তিণরুক্খাদীনং সংসগ্গপলিভগ্গতায ৰা ঝামতায ৰা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৰ উদকাদীনি, এৰমেৰ জরায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৰসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৰাপি গয্হতি. ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরা; ন হি জরা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৰ অভিব্যত্তায আযুক্খযচক্খাদিইন্দ্রিযপরিপাকসঙ্খাতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জরং পত্তস্স আযু হাযতি তস্মা জরা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচারেন ৰুত্তা. যস্মা দহরকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৰিসযং সুখেনেৰ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি জরং পত্তস্স পরিপক্কানি আলুল়িতানি অৰিসদানি ওল়ারিকম্পি অত্তনো ৰিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্রিযানং পরিপাকো’’তি ফলূপচারেনেৰ ৰুত্তা.
সা পনেসা এৰং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জরা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৰিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৰদস্সনতো রূপধম্মেসু জরা ‘পাকটজরা’ নাম. অরূপধম্মেসু পন জরা তাদিসস্স ৰিকারস্স অদস্সনতো ‘পটিচ্ছন্নজরা’ নাম. তত্থ য্ৰাযং খণ্ডাদিভাৰো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰণ্ণোযেৰ. তং চক্খুনা দিস্ৰা মনোদ্ৰারেন চিন্তেত্ৰা ‘‘ইমে দন্তা জরায পহটা’’তি জরং জানাতি, উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসিঙ্গাদীনি ওলোকেত্ৰা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৰং জাননং ৰিয. পুন অৰীচি সৰীচীতি এৰম্পি অযং জরা দুৰিধা হোতি. তত্থ মণিকনকরজতপৰাল়চন্দসূরিযাদীনং মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৰিয চ পুপ্ফফলপল্লৰাদীসু অপাণীনং ৰিয চ অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা জরা ‘অৰীচিজরা’ নাম, নিরন্তরজরাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৰুত্তেসু অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা জরা ‘সৰীচিজরা’ নাম.
তত্থ সৰীচিজরা উপাদিন্নানুপাদিন্নকৰসেন এৰং দীপেতব্বা – দহরকুমারকানঞ্হি পঠমমেৰ খীরদন্তা নাম উট্ঠহন্তি, ন তে থিরা. তেসু পন পতিতেসু পুন দন্তা উট্ঠহন্তি. তে পঠমমেৰ সেতা হোন্তি, জরাৰাতেন পন পহটকালে কাল়কা হোন্তি. কেসা পন পঠমমেৰ তম্বাপি হোন্তি কাল়কাপি সেতাপি. ছৰি পন সলোহিতিকা হোতি. ৰড্ঢন্তানং ৰড্ঢন্তানং ওদাতানং ওদাতভাৰো, কাল়কানং কাল়কভাৰো পঞ্ঞাযতি, জরাৰাতেন পন পহটকালে ৰল়িং গণ্হাতি. সব্বম্পি সস্সং ৰপিতকালে সেতং হোতি, পচ্ছা নীলং, জরাৰাতেন পন পহটকালে পণ্ডুকং হোতি. অম্বঙ্কুরেনাপি দীপেতুং ৰট্টতি এৰ. অযং ৰুচ্চতি জরাতি অযং জরা নাম কথিযতি. সা পনেসা খন্ধপরিপাকলক্খণা, মরণূপনযনরসা, যোব্বনৰিনাসপচ্চুপট্ঠানা.
‘জরায দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খা, দুক্খস্স পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খাতি ৰুত্তা. কতরস্স দুক্খস্স? কাযদুক্খস্স চেৰ দোমনস্সদুক্খস্স চ. জিণ্ণস্স হি অত্তভাৰো জরসকটং ৰিয দুব্বলো হোতি, ঠাতুং ৰা গন্তুং ৰা নিসীদিতুং ৰা ৰাযমন্তস্স বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; পুত্তদারে যথাপুরে অসল্লক্খেন্তে দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খাতি ৰেদিতব্বা. অপিচ –
অঙ্গানং সিথিলভাৰা, ইন্দ্রিযানং ৰিকারতো;
যোব্বনস্স ৰিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.
ৰিপ্পৰাসা সতাদীনং, পুত্তদারেহি অত্তনো;
অপসাদনীযতো চেৰ, ভীয্যো বালত্তপত্তিযা.
পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;
সব্বমেতং জরাহেতু, যস্মা তস্মা জরা দুখাতি.
মরণনিদ্দেসো
১৯৩. মরণনিদ্দেসে চৰনকৰসেন চুতি; একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা সামঞ্ঞৰচনমেতং. চৰনতাতি ভাৰৰচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিখন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপরিদীপনং. অন্তরধানন্তি ঘটস্স ৰিয ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিখন্ধানং যেন কেনচি পরিযাযেন ঠানাভাৰপরিদীপনং. মচ্চু মরণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মরণং. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিরিযা কালকিরিযা. এত্তাৰতা সম্মুতিযা মরণং দীপিতং হোতি.
ইদানি পরমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পরমত্থেন হি খন্ধাযেৰ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মরতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মরতি ভিন্নেসু মতোতি ৰোহারো হোতি. এত্থ চ চতুপঞ্চৰোকারৰসেন খন্ধানং ভেদো, একৰোকারৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো; চতুৰোকারৰসেন ৰা খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৰযৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো ৰেদিতব্বো. কস্মা? ভৰদ্ৰযেপি রূপকাযসঙ্খাতস্স কল়েৰরস্স সম্ভৰতো. যস্মা ৰা চাতুমহারাজিকাদীসু খন্ধা ভিজ্জন্তেৰ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৰসেন খন্ধানং ভেদো. মনুস্সাদীসু কল়েৰরস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কল়েৰরস্স নিক্খেপকরণতো মরণং ‘‘কল়েৰরস্স নিক্খেপো’’তি ৰুত্তং.
জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদোতি ইমিনা ইন্দ্রিযবদ্ধস্সেৰ মরণং নাম হোতি, অনিন্দ্রিযবদ্ধস্স মরণং নাম নত্থীতি দস্সেতি. ‘সস্সং মতং, রুক্খো মতো’তি ইদং পন ৰোহারমত্তমেৰ. অত্থতো পন এৰরূপানি ৰচনানি সস্সাদীনং খযৰযভাৰমেৰ দীপেন্তি. ইদং ৰুচ্চতি মরণন্তি ইদং সব্বম্পি মরণং নাম কথিযতি.
অপিচেত্থ খণিকমরণং, সম্মুতিমরণং, সমুচ্ছেদমরণন্তি অযম্পি ভেদো ৰেদিতব্বো. তত্থ ‘খণিকমরণং’ নাম পৰত্তে রূপারূপধম্মানং ভেদো. ‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’তি ইদং ‘সম্মুতিমরণং’ নাম. খীণাসৰস্স অপ্পটিসন্ধিকা কালকিরিযা ‘সমুচ্ছেদমরণং’ নাম. ইমস্মিং পনত্থে সম্মুতিমরণং অধিপ্পেতং. জাতিক্খযমরণং, উপক্কমমরণং, সরসমরণং, আযুক্খযমরণং, পুঞ্ঞক্খযমরণন্তিপি তস্সেৰ নামং. তযিদং চুতিলক্খণং, ৰিযোগরসং, ৰিপ্পৰাসপচ্চুপট্ঠানং.
‘মরণস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন ইদম্পি সযং ন দুক্খং, দুক্খস্স পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খন্তি ৰুত্তং. মরণন্তিকাপি হি সারীরিকা ৰেদনা, পটিৰাতে গহিতা আদিত্ততিণুক্কা ৰিয, সরীরং নিদহন্তি. নরকনিমিত্তাদীনং উপট্ঠানকালে বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খন্তি ৰেদিতব্বং. অপি চ –
পাপস্স পাপকম্মাদি, নিমিত্তমনুপস্সতো;
ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৰিযোগং পিযৰত্থুকং.
মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৰিসেসতো;
সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধি-বন্ধনচ্ছেদনাদিকং.
ৰিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সরীরজং;
অসয্হমপ্পটিকারং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;
মরণং ৰত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৰ ভাসিতন্তি.
অপিচ ইমানি জাতিজরামরণানি নাম ইমেসং সত্তানং ৰধকপচ্চামিত্তা ৰিয ওতারং গৰেসন্তানি ৰিচরন্তি. যথা হি পুরিসস্স তীসু পচ্চামিত্তেসু ওতারাপেক্খেসু ৰিচরন্তেসু একো ৰদেয্য – ‘‘অহং অসুকঅরঞ্ঞস্স নাম ৰণ্ণং কথেত্ৰা এতং আদায তত্থ গমিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্করং নত্থী’’তি. দুতিযো ৰদেয্য ‘‘অহং তৰ এতং গহেত্ৰা গতকালে পোথেত্ৰা দুব্বলং করিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্করং নত্থী’’তি. ততিযো ৰদেয্য – ‘‘তযা এতস্মিং পোথেত্ৰা দুব্বলে কতে তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং নাম ময্হং ভারো হোতূ’’তি. তে এৰং ৰত্ৰা তথা করেয্যুং.
তত্থ পঠমপচ্চামিত্তস্স অরঞ্ঞস্স ৰণ্ণং কথেত্ৰা তং আদায তত্থ গতকালো ৰিয সুহজ্জঞাতিমণ্ডলতো নিক্কড্ঢিত্ৰা যত্থ কত্থচি নিব্বত্তাপনং নাম জাতিযা কিচ্চং. দুতিযস্স পোথেত্ৰা দুব্বলকরণং ৰিয নিব্বত্তক্খন্ধেসু নিপতিত্ৰা পরাধীনমঞ্চপরাযণভাৰকরণং জরায কিচ্চং. ততিযস্স তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং ৰিয জীৰিতক্খযপাপনং মরণস্স কিচ্চন্তি ৰেদিতব্বং.
অপিচেত্থ জাতিদুক্খং সাদীনৰমহাকন্তারপ্পৰেসো ৰিয দট্ঠব্বং. জরাদুক্খং তত্থ অন্নপানরহিতস্স দুব্বল্যং ৰিয দট্ঠব্বং. মরণদুক্খং দুব্বলস্স ইরিযাপথপৰত্তনে ৰিহতপরক্কমস্স ৰাল়াদীহি অনযব্যসনাপাদনং ৰিয দট্ঠব্বন্তি.
সোকনিদ্দেসো
১৯৪. সোকনিদ্দেসে ব্যসতীতি ব্যসনং; হিতসুখং খিপতি ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো. ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং; চোররোগভযাদীহি ঞাতিক্খযো ঞাতিৰিনাসোতি অত্থো. তেন ঞাতিব্যসনেন ফুট্ঠস্সাতি অজ্ঝোত্থটস্স অভিভূতস্স সমন্নাগতস্সাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – ভোগানং ব্যসনং ভোগব্যসনং; রাজচোরাদিৰসেন ভোগক্খযো ভোগৰিনাসোতি অত্থো. রোগোযেৰ ব্যসনং রোগব্যসনং; রোগো হি আরোগ্যং ব্যসতি ৰিনাসেতীতি ব্যসনং. সীলস্স ব্যসনং সীলব্যসনং; দুস্সীল্যস্সেতং নামং. সম্মাদিট্ঠিং ৰিনাসযমানা উপ্পন্না দিট্ঠিযেৰ ব্যসনং দিট্ঠিব্যসনং. এত্থ চ পুরিমানি দ্ৰে অনিপ্ফন্নানি, পচ্ছিমানি তীণি নিপ্ফন্নানি তিলক্খণব্ভাহতানি. পুরিমানি চ তীণি নেৰ কুসলানি ন অকুসলানি. সীলদিট্ঠিব্যসনদ্ৰযং অকুসলং.
অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেনাতি গহিতেসু ৰা যেন কেনচি অগ্গহিতেসু ৰা মিত্তামচ্চব্যসনাদীসু যেন কেনচি. সমন্নাগতস্সাতি সমনুবন্ধস্স অপরিমুচ্চমানস্স. অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেনাতি যেন কেনচি সোকদুক্খস্স উপ্পত্তিহেতুনা. সোকোতি সোচনকৰসেন সোকো; ইদং তেহি কারণেহি উপজ্জনকসোকস্স সভাৰপচ্চত্তং. সোচনাতি সোচনাকরো. সোচিতত্তন্তি সোচিতভাৰো. অন্তোসোকোতি অব্ভন্তরে সোকো. দুতিযপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. সো হি অব্ভন্তরে সুক্খাপেন্তো ৰিয পরিসুক্খাপেন্তো ৰিয উপ্পজ্জতীতি ‘‘অন্তোসোকো অন্তোপরিসোকো’’তি ৰুচ্চতি.
চেতসো পরিজ্ঝাযনাতি চিত্তস্স ঝাযনাকারো. সোকো হি উপ্পজ্জমানো অগ্গি ৰিয চিত্তং ঝাপেতি পরিদহতি, ‘‘চিত্তং মে ঝামং, ন মে কিঞ্চি পটিভাতী’’তি ৰদাপেতি. দুক্খিতো মনো দুম্মনো, তস্স ভাৰো দোমনস্সং. অনুপৰিট্ঠট্ঠেন সোকোৰ সল্লন্তি সোকসল্লং. অযং ৰুচ্চতি সোকোতি অযং সোকো নাম কথিযতি. সো পনাযং কিঞ্চাপি অত্থতো দোমনস্সৰেদনাৰ হোতি, এৰং সন্তেপি অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো, চেতসো পরিনিজ্ঝাযনরসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো.
‘সোকস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযং সভাৰদুক্খত্তা চেৰ দুক্খস্স চ ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰুত্তো. কতরদুক্খস্সাতি? কাযিকদুক্খস্স চেৰ জৰনক্খণে চ দোমনস্সদুক্খস্স. সোকৰেগেন হি হদযে মহাগণ্ডো উট্ঠহিত্ৰা পরিপচ্চিত্ৰা ভিজ্জতি, মুখতো ৰা কাল়লোহিতং নিক্খমতি, বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং গতা, এত্তকা মে ভোগা’’তি চিন্তেন্তস্স চ বলৰং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নং দুক্খানং ৰত্থুভাৰেনপেস দুক্খোতি ৰেদিতব্বো. অপিচ –
সত্তানং হদযং সোকো, সল্লং ৰিয ৰিতুজ্জতি;
অগ্গিতত্তোৰ নারাচো, ভুসঞ্চ ডহতে পুন.
সমাৰহতি চ ব্যাধি-জরামরণভেদনং;
দুক্খম্পি ৰিৰিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৰুচ্চতীতি.
পরিদেৰনিদ্দেসো
১৯৫. পরিদেৰনিদ্দেসে ‘ময্হং ধীতা, ময্হং পুত্তো’তি এৰং আদিস্স আদিস্স দেৰন্তি রোদন্তি এতেনাতি আদেৰো. তং তং ৰণ্ণং পরিকিত্তেত্ৰা পরিকিত্তেত্ৰা দেৰন্তি এতেনাতি পরিদেৰো. ততো পরানি দ্ৰে দ্ৰে পদানি পুরিমদ্ৰযস্সেৰ আকারভাৰনিদ্দেসৰসেন ৰুত্তানি. ৰাচাতি ৰচনং. পলাপোতি তুচ্ছং নিরত্থকৰচনং. উপড্ঢভণিতঅঞ্ঞভণিতাদিৰসেন ৰিরূপো পলাপো ৰিপ্পলাপো. লালপ্পোতি পুনপ্পুনং লপনং. লালপ্পনাকারো লালপ্পনা. লালপ্পিতস্স ভাৰো লালপ্পিতত্তং. অযং ৰুচ্চতি পরিদেৰোতি অযং পরিদেৰো নাম কথিযতি. সো লালপ্পনলক্খণো, গুণদোসপরিকিত্তনরসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো.
‘পরিদেৰস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খো, কাযদুক্খদোমনস্সদুক্খানং পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰুত্তো. পরিদেৰন্তো হি অত্তনো খন্ধং মুট্ঠীহি পোথেতি, উভোহি হত্থেহি উরং পহরতি পিংসতি, সীসেন ভিত্তিযা সদ্ধিং যুজ্ঝতি. তেনস্স বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং ৰযং অব্ভত্থং গতা’তিআদীনি চিন্তেতি. তেনস্স বলৰং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰেদিতব্বো. অপিচ –
যং সোকসল্লৰিহতো পরিদেৰমানো,
কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;
ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৰ দুক্খং,
দুক্খোতি তেন ভগৰা পরিদেৰমাহাতি.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসো
১৯৬-৭. দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসা হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰণ্ণিতত্তা পাকটা এৰ. লক্খণাদীনি পন তেসং তত্থ ৰুত্তানেৰ.
‘দুক্খস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো, দোমনস্সস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন উভযম্পেতং সযঞ্চ দুক্খত্তা কাযিকচেতসিকদুক্খানঞ্চ ৰত্থুভাৰেন দুক্খন্তি ৰুত্তং. হত্থপাদানঞ্হি কণ্ণনাসিকানঞ্চ ছেদনদুক্খেন দুক্খিতস্স, অনাথসালাযং উচ্ছিট্ঠকপালং পুরতো কত্ৰা নিপন্নস্স, ৰণমুখেহি পুল়ুৰকেসু নিক্খমন্তেসু বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; নানারঙ্গরত্তৰত্থমনুঞ্ঞালঙ্কারং নক্খত্তং কীল়ন্তং মহাজনং দিস্ৰা বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. এৰং তাৰ দুক্খস্স দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰো ৰেদিতব্বো. অপিচ –
পীল়েতি কাযিকমিদং, দুক্খং দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;
জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৰিসেসতো ৰুত্তন্তি.
চেতোদুক্খসমপ্পিতা পন কেসে পকিরিয উরানি পতিপিসেন্তি, আৰট্টন্তি, ৰিৰট্টন্তি, ছিন্নপপাতং পপতন্তি, সত্থং আহরন্তি, ৰিসং খাদন্তি, রজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৰিসন্তি. তং তং ৰিপরীতং ৰত্থুং তথা তথা ৰিপ্পটিসারিনো পরিডয্হমানচিত্তা চিন্তেন্তি. এৰং দোমনস্সস্স উভিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰো ৰেদিতব্বো. অপিচ –
পীল়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীল়নং সমাৰহতি;
দুক্খন্তি দোমনস্সম্পি, দোমনস্সং ততো অহূতি.