১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
জাতিনিদ্দেসো
১৯০. ইদানি সঙ্খেপতো উদ্দিট্ঠানি দুক্খাদীনি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং অযং তত্থ কতমং দুক্খং অরিযসচ্চং জাতিপি দুক্খাতি নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ জাতি ৰেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো; জরা, মরণং, সোকো, পরিদেৰো, দুক্খং, দোমনস্সং, উপাযাসো, অপ্পিযসম্পযোগো, পিযৰিপ্পযোগো ৰেদিতব্বো; অপ্পিযসম্পযোগস্স পিযৰিপ্পযোগস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো; ইচ্ছা ৰেদিতব্বা, ইচ্ছায দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো; খন্ধা ৰেদিতব্বা, খন্ধানং দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো.
তত্থ দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স কথনত্থায অযং মাতিকা – ইদঞ্হি দুক্খং নাম অনেকং নানপ্পকারং, সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৰিপরিণামদুক্খং, সঙ্খারদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পরিযাযদুক্খং, নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি.
তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খৰেদনা সভাৰতো চ নামতো চ দুক্খত্তা ‘দুক্খদুক্খং’ নাম. সুখৰেদনা ৰিপরিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ‘ৰিপরিণামদুক্খং’ নাম. উপেক্খাৰেদনা চেৰ অৰসেসা চ তেভূমকা সঙ্খারা উদযব্বযপীল়িতত্তা ‘সঙ্খারদুক্খং’ নাম. তথা পীল়নং পন মগ্গফলানম্পি অত্থি. তস্মা এতে ধম্মা দুক্খসচ্চপরিযাপন্নত্তেন সঙ্খারদুক্খং নামাতি ৰেদিতব্বা. কণ্ণসূলদন্তসূলরাগজপরিল়াহদোসজপরিল়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৰতো ‘পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, অপাকটদুক্খন্তিপি ৰুচ্চতি. দ্ৰত্তিংসকম্মকারণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৰাৰ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৰতো ‘অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, পাকটদুক্খন্তিপি ৰুচ্চতি. ঠপেত্ৰা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৰিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো ‘পরিযাযদুক্খং’ নাম. দুক্খদুক্খং ‘নিপ্পরিযাযদুক্খং’ নাম.
তত্থ পরিযাযদুক্খং নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি ইমস্মিং পদদ্ৰযে ঠত্ৰা দুক্খং অরিযসচ্চং কথেতব্বং. অরিযসচ্চঞ্চ নামেতং পাল়িযং সঙ্খেপতোপি আগচ্ছতি ৰিত্থারতোপি. সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপেনপি ৰিত্থারেনপি কথেতুং ৰট্টতি. ৰিত্থারতো আগতট্ঠানে পন ৰিত্থারেনেৰ কথেতুং ৰট্টতি, ন সঙ্খেপেন. তং ইদং ইমস্মিং ঠানে ৰিত্থারেন আগতন্তি ৰিত্থারেনেৰ কথেতব্বং. তস্মা যং তং নিদ্দেসৰারে ‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অরিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা’’তিআদীনি পদানি গহেত্ৰা ‘‘জাতি ৰেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ জাতিআদীনি তাৰ ‘‘তত্থ কতমা জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতী’’তি ইমস্স পন পদভাজনীযস্স ৰসেন ৰেদিতব্বানি.
১৯১. তত্রাযং অত্থৰণ্ণনা – তেসং তেসং সত্তানন্তি অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধারণনিদ্দেসো. যা দেৰদত্তস্স জাতি, যা সোমদত্তস্স জাতীতি এৰঞ্হি দিৰসম্পি কথিযমানে নেৰ সত্তা পরিযাদানং গচ্ছন্তি, ন সব্বং অপরত্থদীপনং সিজ্ঝতি. ইমেহি পন দ্ৰীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপরিযাদিন্নো হোতি, ন কিঞ্চি অপরত্থদীপনং ন সিজ্ঝতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যা তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি. তম্হি তম্হীতি অযং জাতিগতিৰসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধারণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সত্তানং নিকাযে, সত্তঘটাযং সত্তসমূহেতি অত্থো.
জাতীতি অযং জাতিসদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং, দ্ৰেপি জাতিযো’’তি (পারা. ১২; ম. নি. ২.২৫৭) এত্থ ভৰে আগতো. ‘‘অত্থি ৰিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতিকা’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘তিরিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৰা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসী’’তি (অ. নি. ৫.১৯৬) এত্থ পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং, ভিক্খৰে, মাতুকুচ্ছিম্হি পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৰিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৰস্স জাতী’’তি (মহাৰ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলে. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অরিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অরিযসীলে. ইধ পনাযং সৰিকারেসু পঠমাভিনিব্বত্তক্খন্ধেসু ৰত্ততি. তস্মা জাযমানকৰসেন জাতীতি ইদমেত্থ সভাৰপচ্চত্তং. সঞ্জাযনৰসেন সঞ্জাতীতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. ওক্কমনৰসেন ওক্কন্তি. জাযনট্ঠেন ৰা জাতি, সা অপরিপুণ্ণাযতনৰসেন যুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পরিপুণ্ণাযতনৰসেন যুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৰসেন যুত্তা. তে হি অণ্ডকোসঞ্চ ৰত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তি, ওক্কমন্তাপি পৰিসন্তা ৰিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি. সা সংসেদজওপপাতিকৰসেন যুত্তা. তে হি পাকটা এৰ হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি. অযং তাৰ সম্মুতিকথা.
ইদানি পরমত্থকথা হোতি. খন্ধা এৰ হি পরমত্থতো পাতুভৰন্তি, ন সত্তা. তত্থ চ খন্ধানন্তি একৰোকারভৰে একস্স, চতুৰোকারভৰে চতুন্নং, পঞ্চৰোকারভৰে পঞ্চন্নং গহণং ৰেদিতব্বং. পাতুভাৰোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি এত্থ তত্র তত্র উপ্পজ্জমানাযতনৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৰোযেৰ; পাতুভৰন্তানেৰ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি জাতীতি অযং জাতি নাম কথিযতি. সা পনেসা তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা, নীয্যাতনরসা, অতীতভৰতো ইধ উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা, ফলৰসেন দুক্খৰিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৰা.
ইদানি ‘জাতিযা দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি অযঞ্হি জাতি সযং ন দুক্খা, দুক্খুপ্পত্তিযা পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খাতি ৰুত্তা. কতরদুক্খস্স পনাযং ৰত্থূতি? যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৰতাপি উপমাৰসেন পকাসিতং আপাযিকংদুক্খং, যঞ্চ সুগতিযং মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স সব্বস্সাপি এসা ৰত্থু. তত্রিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযঞ্হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডরীকাদীসু নিব্বত্ততি. অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপরি পক্কাসযস্স উদরপটলপিট্ঠিকণ্ডকানং ৰেমজ্ঝে পরমসম্বাধে তিব্বন্ধকারে নানাকুণপগন্ধপরিভাৰিতে অসুচিপরমদুগ্গন্ধপৰনৰিচরিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপ্পদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৰিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৰেন উস্মনা পুটপাকং ৰিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৰিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসারণাদিরহিতো অধিমত্তং দুক্খং পচ্চনুভোতীতি. ইদং তাৰ ‘গব্ভোক্কন্তিমূলকং’ দুক্খং.
যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনউট্ঠানপরিৰত্তনাদীসু সুরাধুত্তহত্থগতো এল়কো ৰিয অহিগুণ্ঠিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৰিয চ আকড্ঢনপরিকড্ঢনওধুনননিদ্ধুননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভৰতি, যঞ্চ মাতু সীতুদকপানকালে সীতনরকূপপন্নো ৰিয, উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহরণকালে অঙ্গারৰুট্ঠিসম্পরিকিণ্ণো ৰিয, লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহরণকালে খারাপটিচ্ছকাদিকম্মকারণপ্পত্তো ৰিয তিব্বং দুক্খমনুভোতি – ইদং ‘গব্ভপরিহরণমূলকং’ দুক্খং.
যং পনস্স মূল়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনারহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘গব্ভৰিপত্তিমূলকং’ দুক্খং. যং ৰিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৰাতেহি পরিৰত্তেত্ৰা নরকপপাতং ৰিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাতিযমানস্স পরমসম্বাধেন যোনিমুখেন তাল়চ্ছিগ্গল়েন ৰিয নিক্কড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নরকসত্তস্স ৰিয চ সঙ্ঘাটপব্বতেহি ৰিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘ৰিজাযনমূলকং’ দুক্খং. যং পন জাতস্স তরুণৰণসদিসস্স সুকুমারসরীরস্স হত্থগ্গহণন্হাপনধোৰনচোল়পরিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুরধারৰিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং মাতুকুচ্ছিতো ‘বহি নিক্খমনমূলকং’ দুক্খং. যং ততো পরং পৰত্তিযং অত্তনাৰ অত্তানং ৰধন্তস্স, অচেলকৰতাদিৰসেন আতাপনপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স, কোধৰসেন অভুঞ্জন্তস্স, উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং হোতি – ইদং ‘অত্তূপক্কমমূলকং’ দুক্খং.
যং পন পরতো ৰধবন্ধনাদীনি অনুভৰন্তস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘পরূপক্কমমূলকং’ দুক্খন্তি. ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৰত্থুমেৰ হোতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
জাযেথ নো চে নরকেসু সত্তো,
তত্থগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;
লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং,
ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতি.
দুক্খং তিরচ্ছেসু কসাপতোদ-
দণ্ডাভিঘাতাদিভৰং অনেকং;
যং তং কথং তত্থ ভৰেয্য জাতিং,
ৰিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.
পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-
ৰাতাতপাদিপ্পভৰং ৰিচিত্তং;
যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,
তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.
তিব্বন্ধকারে চ অসয্হসীতে,
লোকন্তরে যং অসুরেসু দুক্খং;
ন তং ভৰে তত্থ ন চস্স জাতি,
যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.
যঞ্চাপি গূথনরকে ৰিয মাতুগব্ভে,
সত্তো ৰসং চিরমতো বহি নিক্খমনঞ্চ;
পপ্পোতি দুক্খমতিঘোরমিদম্পি নত্থি,
জাতিং ৰিনা ইতিপি জাতিরযঞ্হি দুক্খা.
কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,
অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;
নেৰত্থি জাতিৰিরহে যদতো মহেসী,
দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতিন্তি.
জরানিদ্দেসো
১৯২. জরানিদ্দেসে জরাতি সভাৰপচ্চত্তং. জীরণতাতি আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জরাতি ইমিনা পদেন সভাৰতো দীপিতা, তেনস্সা ইদং সভাৰপচ্চত্তং. জীরণতাতি ইমিনা আকারতো, তেনস্সাযং আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৰকরণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৰকরণকিচ্চতো. ৰলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৰা তচে ৰলিত্তভাৰকরণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে খণ্ডিচ্চন্তি আদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৰিকারানং দস্সনৰসেন পাকটীভূতাতি পাকটজরা দস্সিতা. যথেৰ হি উদকস্স ৰা ৰাতস্স ৰা অগ্গিনো ৰা তিণরুক্খাদীনং সংসগ্গপলিভগ্গতায ৰা ঝামতায ৰা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৰ উদকাদীনি, এৰমেৰ জরায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৰসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৰাপি গয্হতি. ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরা; ন হি জরা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৰ অভিব্যত্তায আযুক্খযচক্খাদিইন্দ্রিযপরিপাকসঙ্খাতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জরং পত্তস্স আযু হাযতি তস্মা জরা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচারেন ৰুত্তা. যস্মা দহরকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৰিসযং সুখেনেৰ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি জরং পত্তস্স পরিপক্কানি আলুল়িতানি অৰিসদানি ওল়ারিকম্পি অত্তনো ৰিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্রিযানং পরিপাকো’’তি ফলূপচারেনেৰ ৰুত্তা.
সা পনেসা এৰং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জরা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৰিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৰদস্সনতো রূপধম্মেসু জরা ‘পাকটজরা’ নাম. অরূপধম্মেসু পন জরা তাদিসস্স ৰিকারস্স অদস্সনতো ‘পটিচ্ছন্নজরা’ নাম. তত্থ য্ৰাযং খণ্ডাদিভাৰো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰণ্ণোযেৰ. তং চক্খুনা দিস্ৰা মনোদ্ৰারেন চিন্তেত্ৰা ‘‘ইমে দন্তা জরায পহটা’’তি জরং জানাতি, উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসিঙ্গাদীনি ওলোকেত্ৰা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৰং জাননং ৰিয. পুন অৰীচি সৰীচীতি এৰম্পি অযং জরা দুৰিধা হোতি. তত্থ মণিকনকরজতপৰাল়চন্দসূরিযাদীনং মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৰিয চ পুপ্ফফলপল্লৰাদীসু অপাণীনং ৰিয চ অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা জরা ‘অৰীচিজরা’ নাম, নিরন্তরজরাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৰুত্তেসু অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা জরা ‘সৰীচিজরা’ নাম.
তত্থ সৰীচিজরা উপাদিন্নানুপাদিন্নকৰসেন এৰং দীপেতব্বা – দহরকুমারকানঞ্হি পঠমমেৰ খীরদন্তা নাম উট্ঠহন্তি, ন তে থিরা. তেসু পন পতিতেসু পুন দন্তা উট্ঠহন্তি. তে পঠমমেৰ সেতা হোন্তি, জরাৰাতেন পন পহটকালে কাল়কা হোন্তি. কেসা পন পঠমমেৰ তম্বাপি হোন্তি কাল়কাপি সেতাপি. ছৰি পন সলোহিতিকা হোতি. ৰড্ঢন্তানং ৰড্ঢন্তানং ওদাতানং ওদাতভাৰো, কাল়কানং কাল়কভাৰো পঞ্ঞাযতি, জরাৰাতেন পন পহটকালে ৰল়িং গণ্হাতি. সব্বম্পি সস্সং ৰপিতকালে সেতং হোতি, পচ্ছা নীলং, জরাৰাতেন পন পহটকালে পণ্ডুকং হোতি. অম্বঙ্কুরেনাপি দীপেতুং ৰট্টতি এৰ. অযং ৰুচ্চতি জরাতি অযং জরা নাম কথিযতি. সা পনেসা খন্ধপরিপাকলক্খণা, মরণূপনযনরসা, যোব্বনৰিনাসপচ্চুপট্ঠানা.
‘জরায দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খা, দুক্খস্স পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খাতি ৰুত্তা. কতরস্স দুক্খস্স? কাযদুক্খস্স চেৰ দোমনস্সদুক্খস্স চ. জিণ্ণস্স হি অত্তভাৰো জরসকটং ৰিয দুব্বলো হোতি, ঠাতুং ৰা গন্তুং ৰা নিসীদিতুং ৰা ৰাযমন্তস্স বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; পুত্তদারে যথাপুরে অসল্লক্খেন্তে দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খাতি ৰেদিতব্বা. অপিচ –
অঙ্গানং সিথিলভাৰা, ইন্দ্রিযানং ৰিকারতো;
যোব্বনস্স ৰিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.
ৰিপ্পৰাসা সতাদীনং, পুত্তদারেহি অত্তনো;
অপসাদনীযতো চেৰ, ভীয্যো বালত্তপত্তিযা.
পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;
সব্বমেতং জরাহেতু, যস্মা তস্মা জরা দুখাতি.
মরণনিদ্দেসো
১৯৩. মরণনিদ্দেসে চৰনকৰসেন চুতি; একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা সামঞ্ঞৰচনমেতং. চৰনতাতি ভাৰৰচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিখন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপরিদীপনং. অন্তরধানন্তি ঘটস্স ৰিয ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিখন্ধানং যেন কেনচি পরিযাযেন ঠানাভাৰপরিদীপনং. মচ্চু মরণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মরণং. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিরিযা কালকিরিযা. এত্তাৰতা সম্মুতিযা মরণং দীপিতং হোতি.
ইদানি পরমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পরমত্থেন হি খন্ধাযেৰ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মরতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মরতি ভিন্নেসু মতোতি ৰোহারো হোতি. এত্থ চ চতুপঞ্চৰোকারৰসেন খন্ধানং ভেদো, একৰোকারৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো; চতুৰোকারৰসেন ৰা খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৰযৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো ৰেদিতব্বো. কস্মা? ভৰদ্ৰযেপি রূপকাযসঙ্খাতস্স কল়েৰরস্স সম্ভৰতো. যস্মা ৰা চাতুমহারাজিকাদীসু খন্ধা ভিজ্জন্তেৰ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৰসেন খন্ধানং ভেদো. মনুস্সাদীসু কল়েৰরস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কল়েৰরস্স নিক্খেপকরণতো মরণং ‘‘কল়েৰরস্স নিক্খেপো’’তি ৰুত্তং.
জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদোতি ইমিনা ইন্দ্রিযবদ্ধস্সেৰ মরণং নাম হোতি, অনিন্দ্রিযবদ্ধস্স মরণং নাম নত্থীতি দস্সেতি. ‘সস্সং মতং, রুক্খো মতো’তি ইদং পন ৰোহারমত্তমেৰ. অত্থতো পন এৰরূপানি ৰচনানি সস্সাদীনং খযৰযভাৰমেৰ দীপেন্তি. ইদং ৰুচ্চতি মরণন্তি ইদং সব্বম্পি মরণং নাম কথিযতি.
অপিচেত্থ খণিকমরণং, সম্মুতিমরণং, সমুচ্ছেদমরণন্তি অযম্পি ভেদো ৰেদিতব্বো. তত্থ ‘খণিকমরণং’ নাম পৰত্তে রূপারূপধম্মানং ভেদো. ‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’তি ইদং ‘সম্মুতিমরণং’ নাম. খীণাসৰস্স অপ্পটিসন্ধিকা কালকিরিযা ‘সমুচ্ছেদমরণং’ নাম. ইমস্মিং পনত্থে সম্মুতিমরণং অধিপ্পেতং. জাতিক্খযমরণং, উপক্কমমরণং, সরসমরণং, আযুক্খযমরণং, পুঞ্ঞক্খযমরণন্তিপি তস্সেৰ নামং. তযিদং চুতিলক্খণং, ৰিযোগরসং, ৰিপ্পৰাসপচ্চুপট্ঠানং.
‘মরণস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন ইদম্পি সযং ন দুক্খং, দুক্খস্স পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খন্তি ৰুত্তং. মরণন্তিকাপি হি সারীরিকা ৰেদনা, পটিৰাতে গহিতা আদিত্ততিণুক্কা ৰিয, সরীরং নিদহন্তি. নরকনিমিত্তাদীনং উপট্ঠানকালে বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খন্তি ৰেদিতব্বং. অপি চ –
পাপস্স পাপকম্মাদি, নিমিত্তমনুপস্সতো;
ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৰিযোগং পিযৰত্থুকং.
মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৰিসেসতো;
সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধি-বন্ধনচ্ছেদনাদিকং.
ৰিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সরীরজং;
অসয্হমপ্পটিকারং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;
মরণং ৰত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৰ ভাসিতন্তি.
অপিচ ইমানি জাতিজরামরণানি নাম ইমেসং সত্তানং ৰধকপচ্চামিত্তা ৰিয ওতারং গৰেসন্তানি ৰিচরন্তি. যথা হি পুরিসস্স তীসু পচ্চামিত্তেসু ওতারাপেক্খেসু ৰিচরন্তেসু একো ৰদেয্য – ‘‘অহং অসুকঅরঞ্ঞস্স নাম ৰণ্ণং কথেত্ৰা এতং আদায তত্থ গমিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্করং নত্থী’’তি. দুতিযো ৰদেয্য ‘‘অহং তৰ এতং গহেত্ৰা গতকালে পোথেত্ৰা দুব্বলং করিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্করং নত্থী’’তি. ততিযো ৰদেয্য – ‘‘তযা এতস্মিং পোথেত্ৰা দুব্বলে কতে তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং নাম ময্হং ভারো হোতূ’’তি. তে এৰং ৰত্ৰা তথা করেয্যুং.
তত্থ পঠমপচ্চামিত্তস্স অরঞ্ঞস্স ৰণ্ণং কথেত্ৰা তং আদায তত্থ গতকালো ৰিয সুহজ্জঞাতিমণ্ডলতো নিক্কড্ঢিত্ৰা যত্থ কত্থচি নিব্বত্তাপনং নাম জাতিযা কিচ্চং. দুতিযস্স পোথেত্ৰা দুব্বলকরণং ৰিয নিব্বত্তক্খন্ধেসু নিপতিত্ৰা পরাধীনমঞ্চপরাযণভাৰকরণং জরায কিচ্চং. ততিযস্স তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং ৰিয জীৰিতক্খযপাপনং মরণস্স কিচ্চন্তি ৰেদিতব্বং.
অপিচেত্থ জাতিদুক্খং সাদীনৰমহাকন্তারপ্পৰেসো ৰিয দট্ঠব্বং. জরাদুক্খং তত্থ অন্নপানরহিতস্স দুব্বল্যং ৰিয দট্ঠব্বং. মরণদুক্খং দুব্বলস্স ইরিযাপথপৰত্তনে ৰিহতপরক্কমস্স ৰাল়াদীহি অনযব্যসনাপাদনং ৰিয দট্ঠব্বন্তি.
সোকনিদ্দেসো
১৯৪. সোকনিদ্দেসে ব্যসতীতি ব্যসনং; হিতসুখং খিপতি ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো. ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং; চোররোগভযাদীহি ঞাতিক্খযো ঞাতিৰিনাসোতি অত্থো. তেন ঞাতিব্যসনেন ফুট্ঠস্সাতি অজ্ঝোত্থটস্স অভিভূতস্স সমন্নাগতস্সাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – ভোগানং ব্যসনং ভোগব্যসনং; রাজচোরাদিৰসেন ভোগক্খযো ভোগৰিনাসোতি অত্থো. রোগোযেৰ ব্যসনং রোগব্যসনং; রোগো হি আরোগ্যং ব্যসতি ৰিনাসেতীতি ব্যসনং. সীলস্স ব্যসনং সীলব্যসনং; দুস্সীল্যস্সেতং নামং. সম্মাদিট্ঠিং ৰিনাসযমানা উপ্পন্না দিট্ঠিযেৰ ব্যসনং দিট্ঠিব্যসনং. এত্থ চ পুরিমানি দ্ৰে অনিপ্ফন্নানি, পচ্ছিমানি তীণি নিপ্ফন্নানি তিলক্খণব্ভাহতানি. পুরিমানি চ তীণি নেৰ কুসলানি ন অকুসলানি. সীলদিট্ঠিব্যসনদ্ৰযং অকুসলং.
অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেনাতি গহিতেসু ৰা যেন কেনচি অগ্গহিতেসু ৰা মিত্তামচ্চব্যসনাদীসু যেন কেনচি. সমন্নাগতস্সাতি সমনুবন্ধস্স অপরিমুচ্চমানস্স. অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেনাতি যেন কেনচি সোকদুক্খস্স উপ্পত্তিহেতুনা. সোকোতি সোচনকৰসেন সোকো; ইদং তেহি কারণেহি উপজ্জনকসোকস্স সভাৰপচ্চত্তং. সোচনাতি সোচনাকরো. সোচিতত্তন্তি সোচিতভাৰো. অন্তোসোকোতি অব্ভন্তরে সোকো. দুতিযপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. সো হি অব্ভন্তরে সুক্খাপেন্তো ৰিয পরিসুক্খাপেন্তো ৰিয উপ্পজ্জতীতি ‘‘অন্তোসোকো অন্তোপরিসোকো’’তি ৰুচ্চতি.
চেতসো পরিজ্ঝাযনাতি চিত্তস্স ঝাযনাকারো. সোকো হি উপ্পজ্জমানো অগ্গি ৰিয চিত্তং ঝাপেতি পরিদহতি, ‘‘চিত্তং মে ঝামং, ন মে কিঞ্চি পটিভাতী’’তি ৰদাপেতি. দুক্খিতো মনো দুম্মনো, তস্স ভাৰো দোমনস্সং. অনুপৰিট্ঠট্ঠেন সোকোৰ সল্লন্তি সোকসল্লং. অযং ৰুচ্চতি সোকোতি অযং সোকো নাম কথিযতি. সো পনাযং কিঞ্চাপি অত্থতো দোমনস্সৰেদনাৰ হোতি, এৰং সন্তেপি অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো, চেতসো পরিনিজ্ঝাযনরসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো.
‘সোকস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযং সভাৰদুক্খত্তা চেৰ দুক্খস্স চ ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰুত্তো. কতরদুক্খস্সাতি? কাযিকদুক্খস্স চেৰ জৰনক্খণে চ দোমনস্সদুক্খস্স. সোকৰেগেন হি হদযে মহাগণ্ডো উট্ঠহিত্ৰা পরিপচ্চিত্ৰা ভিজ্জতি, মুখতো ৰা কাল়লোহিতং নিক্খমতি, বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং গতা, এত্তকা মে ভোগা’’তি চিন্তেন্তস্স চ বলৰং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নং দুক্খানং ৰত্থুভাৰেনপেস দুক্খোতি ৰেদিতব্বো. অপিচ –
সত্তানং হদযং সোকো, সল্লং ৰিয ৰিতুজ্জতি;
অগ্গিতত্তোৰ নারাচো, ভুসঞ্চ ডহতে পুন.
সমাৰহতি চ ব্যাধি-জরামরণভেদনং;
দুক্খম্পি ৰিৰিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৰুচ্চতীতি.
পরিদেৰনিদ্দেসো
১৯৫. পরিদেৰনিদ্দেসে ‘ময্হং ধীতা, ময্হং পুত্তো’তি এৰং আদিস্স আদিস্স দেৰন্তি রোদন্তি এতেনাতি আদেৰো. তং তং ৰণ্ণং পরিকিত্তেত্ৰা পরিকিত্তেত্ৰা দেৰন্তি এতেনাতি পরিদেৰো. ততো পরানি দ্ৰে দ্ৰে পদানি পুরিমদ্ৰযস্সেৰ আকারভাৰনিদ্দেসৰসেন ৰুত্তানি. ৰাচাতি ৰচনং. পলাপোতি তুচ্ছং নিরত্থকৰচনং. উপড্ঢভণিতঅঞ্ঞভণিতাদিৰসেন ৰিরূপো পলাপো ৰিপ্পলাপো. লালপ্পোতি পুনপ্পুনং লপনং. লালপ্পনাকারো লালপ্পনা. লালপ্পিতস্স ভাৰো লালপ্পিতত্তং. অযং ৰুচ্চতি পরিদেৰোতি অযং পরিদেৰো নাম কথিযতি. সো লালপ্পনলক্খণো, গুণদোসপরিকিত্তনরসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো.
‘পরিদেৰস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খো, কাযদুক্খদোমনস্সদুক্খানং পন ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰুত্তো. পরিদেৰন্তো হি অত্তনো খন্ধং মুট্ঠীহি পোথেতি, উভোহি হত্থেহি উরং পহরতি পিংসতি, সীসেন ভিত্তিযা সদ্ধিং যুজ্ঝতি. তেনস্স বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং ৰযং অব্ভত্থং গতা’তিআদীনি চিন্তেতি. তেনস্স বলৰং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰেদিতব্বো. অপিচ –
যং সোকসল্লৰিহতো পরিদেৰমানো,
কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;
ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৰ দুক্খং,
দুক্খোতি তেন ভগৰা পরিদেৰমাহাতি.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসো
১৯৬-৭. দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসা হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰণ্ণিতত্তা পাকটা এৰ. লক্খণাদীনি পন তেসং তত্থ ৰুত্তানেৰ.
‘দুক্খস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো, দোমনস্সস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন উভযম্পেতং সযঞ্চ দুক্খত্তা কাযিকচেতসিকদুক্খানঞ্চ ৰত্থুভাৰেন দুক্খন্তি ৰুত্তং. হত্থপাদানঞ্হি কণ্ণনাসিকানঞ্চ ছেদনদুক্খেন দুক্খিতস্স, অনাথসালাযং উচ্ছিট্ঠকপালং পুরতো কত্ৰা নিপন্নস্স, ৰণমুখেহি পুল়ুৰকেসু নিক্খমন্তেসু বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; নানারঙ্গরত্তৰত্থমনুঞ্ঞালঙ্কারং নক্খত্তং কীল়ন্তং মহাজনং দিস্ৰা বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. এৰং তাৰ দুক্খস্স দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰো ৰেদিতব্বো. অপিচ –
পীল়েতি কাযিকমিদং, দুক্খং দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;
জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৰিসেসতো ৰুত্তন্তি.
চেতোদুক্খসমপ্পিতা পন কেসে পকিরিয উরানি পতিপিসেন্তি, আৰট্টন্তি, ৰিৰট্টন্তি, ছিন্নপপাতং পপতন্তি, সত্থং আহরন্তি, ৰিসং খাদন্তি, রজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৰিসন্তি. তং তং ৰিপরীতং ৰত্থুং তথা তথা ৰিপ্পটিসারিনো পরিডয্হমানচিত্তা চিন্তেন্তি. এৰং দোমনস্সস্স উভিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰো ৰেদিতব্বো. অপিচ –
পীল়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীল়নং সমাৰহতি;
দুক্খন্তি দোমনস্সম্পি, দোমনস্সং ততো অহূতি.
উপাযাসনিদ্দেসো
১৯৮. উপাযাসনিদ্দেসে আযাসনট্ঠেন আযাসো; সংসীদনৰিসীদনাকারপ্পৰত্তস্স চিত্তকিলমথস্সেতং নামং. বলৰং আযাসো উপাযাসো. আযাসিতভাৰো আযাসিতত্তং. উপাযাসিতভাৰো উপাযাসিতত্তং. অযং ৰুচ্চতি উপাযাসোতি অযং উপাযাসো নাম কথিযতি. সো পনেস ব্যাসত্তিলক্খণো, নিত্থুননরসো, ৰিসাদপচ্চুপট্ঠানো.
‘উপাযাসস্স দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খো, উভিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰুত্তো. কুপিতেন হি রঞ্ঞা ইস্সরিযং অচ্ছিন্দিত্ৰা হতপুত্তভাতিকানং আণত্তৰধানং ভযেন অটৰিং পৰিসিত্ৰা নিলীনানং মহাৰিসাদপ্পত্তানং দুক্খট্ঠানেন দুক্খসেয্যায দুক্খনিসজ্জায বলৰং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘এত্তকা নো ঞাতকা, এত্তকা ভোগা নট্ঠা’তি চিন্তেন্তানং বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খোতি ৰেদিতব্বোতি. অপিচ –
চিত্তস্স পরিদহনা, কাযস্স ৰিসাদনা চ অধিমত্তং;
যং দুক্খমুপাযাসো, জনেতি দুক্খো ততো ৰুত্তো.
এত্থ চ মন্দগ্গিনা অন্তোভাজনেযেৰ তেলাদীনং পাকো ৰিয সোকো. তিক্খগ্গিনা পচ্চমানস্স ভাজনতো বহিনিক্খমনং ৰিয পরিদেৰো. বহিনিক্খন্তাৰসেসস্স নিক্খমিতুম্পি অপ্পহোন্তস্স অন্তোভাজনেযেৰ যাৰ পরিক্খযা পাকো ৰিয উপাযাসো দট্ঠব্বো.
অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসো
১৯৯. অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসে যস্সাতি যে অস্স. অনিট্ঠাতি অপরিযেসিতা. পরিযেসিতা ৰা হোন্তু অপরিযেসিতা ৰা, নামমেৰেতং অমনাপারম্মণানং. মনস্মিং ন কমন্তি, ন পৰিসন্তীতি অকন্তা. মনস্মিং ন অপ্পিযন্তি, ন ৰা মনং ৰড্ঢেন্তীতি অমনাপা. রূপাতিআদি তেসং সভাৰনিদস্সনং. অনত্থং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অনত্থকামা. অহিতং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অহিতকামা. অফাসুকং দুক্খৰিহারং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অফাসুককামা. চতূহি যোগেহি খেমং নিব্ভযং ৰিৰট্টং ন ইচ্ছন্তি, সভযং ৰট্টমেৰ নেসং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি আযোগক্খেমকামা.
অপিচ সদ্ধাদীনং ৰুদ্ধিসঙ্খাতস্স অত্থস্স অকামনতো তেসংযেৰ হানিসঙ্খাতস্স অনত্থস্স চ কামনতো অনত্থকামা. সদ্ধাদীনংযেৰ উপাযভূতস্স হিতস্স অকামনতো সদ্ধাহানিআদীনং উপাযভূতস্স অহিতস্স চ কামনতো অহিতকামা. ফাসুকৰিহারস্স অকামনতো অফাসুকৰিহারস্স চ কামনতো অফাসুককামা. যস্স কস্সচি নিব্ভযস্স অকামনতো ভযস্স চ কামনতো অযোগক্খেমকামাতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
সঙ্গতীতি গন্ত্ৰা সংযোগো. সমাগমোতি আগতেহি সংযোগো. সমোধানন্তি ঠাননিসজ্জাদীসু সহভাৰো. মিস্সীভাৰোতি সব্বকিচ্চানং সহকরণং. অযং সত্তৰসেন যোজনা. সঙ্খারৰসেন পন যং লব্ভতি তং গহেতব্বং. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অপ্পিযসম্পযোগো নাম কথিযতি. সো অনিট্ঠসমোধানলক্খণো, চিত্তৰিঘাতকরণরসো, অনত্থভাৰপচ্চুপট্ঠানো.
সো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থি. কেৰলং অপ্পিযসম্পযুত্তানং দুৰিধস্সাপি দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খোতি ৰুত্তো. অনিট্ঠানি হি ৰত্থূনি সমোধানগতানি ৰিজ্ঝনছেদনফালনাদীহি কাযিকম্পি দুক্খং উপ্পাদেন্তি, উব্বেগজননতো মানসম্পি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
দিস্ৰাৰ অপ্পিযে দুক্খং, পঠমং হোতি চেতসি;
তদুপক্কমসম্ভূত-মথ কাযে যতো ইধ.
ততো দুক্খদ্ৰযস্সাপি, ৰত্থুতো সো মহেসিনা;
দুক্খো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞেয্যো, অপ্পিযেহি সমাগমোতি.
পিযৰিপ্পযোগনিদ্দেসো
২০০. পিযৰিপ্পযোগনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. মাতা ৰাতিআদি পনেত্থ অত্থকামে সরূপেন দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ মমাযতীতি মাতা. পিযাযতীতি পিতা. ভজতীতি ভাতা. তথা ভগিনী. মেত্তাযন্তীতি মিত্তা, মিনন্তীতি ৰা মিত্তা; সব্বগুয্হেসু অন্তো পক্খিপন্তীতি অত্থো. কিচ্চকরণীযেসু সহভাৰট্ঠেন অমা হোন্তীতি অমচ্চা. অযং অম্হাকং অজ্ঝত্তিকোতি এৰং জানন্তি ঞাযন্তীতি ৰা ঞাতী. লোহিতেন সম্বন্ধাতি সালোহিতা. এৰমেতানি পদানি অত্থতো ৰেদিতব্বানি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং পিযেহি ৰিপ্পযোগো নাম কথিযতি. সো ইট্ঠৰত্থুৰিযোগলক্খণো, সোকুপ্পাদনরসো, ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো.
সো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থি. কেৰলং পিযৰিপ্পযুত্তানং দুৰিধস্সাপি দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খোতি ৰুত্তো. ইট্ঠানি হি ৰত্থূনি ৰিযুজ্জমানানি সরীরস্স সোসনমিলাপনাদিভাৰেন কাযিকম্পি দুক্খং উপ্পাদেন্তি, ‘যম্পি নো অহোসি, তম্পি নো নত্থী’তি অনুসোচাপনতো মানসম্পি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
ঞাতিধনাদিৰিযোগা, সোকসরসমপ্পিতা ৰিতুজ্জন্তি;
বালা যতো ততো যং, দুক্খোতি মতো পিযৰিযোগোতি.
ইচ্ছানিদ্দেসো
২০১. ইচ্ছানিদ্দেসে জাতিধম্মানন্তি জাতিসভাৰানং জাতিপকতিকানং. ইচ্ছা উপ্পজ্জতীতি তণ্হা উপ্পজ্জতি. অহো ৰতাতি পত্থনা. ন খো পনেতং ইচ্ছায পত্তব্বন্তি যং এতং ‘‘অহো ৰত মযং ন জাতিধম্মা অস্সাম, ন চ ৰত নো জাতি আগচ্ছেয্যা’’তি এৰং পহীনসমুদযেসু সাধূসু ৰিজ্জমানং অজাতিধম্মত্তং, পরিনিব্বুতেসু চ ৰিজ্জমানং জাতিযা অনাগমনং ইচ্ছিতং, তং ইচ্ছন্তস্সাপি মগ্গভাৰনায ৰিনা অপত্তব্বতো অনিচ্ছন্তস্স চ ভাৰনায পত্তব্বতো ন ইচ্ছায পত্তব্বং নাম হোতি. ইদম্পীতি এতম্পি; উপরি সেসানি উপাদায পিকারো. যম্পিচ্ছন্তি যেনপি ধম্মেন অলব্ভনেয্যং ৰত্থুং ইচ্ছন্তো ন লভতি, তং অলব্ভনেয্যৰত্থুইচ্ছনং দুক্খন্তি ৰেদিতব্বং. জরাধম্মানন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. এৰমেত্থ অলব্ভনেয্যৰত্থূসু ইচ্ছাৰ ‘‘যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খ’’ন্তি ৰুত্তা. সা অলব্ভনেয্যৰত্থুইচ্ছনলক্খণা, তপ্পরিযেসনরসা, তেসং অপ্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা.
দ্ৰিন্নং পন দুক্খানং ৰত্থুভাৰতো দুক্খাতি ৰুত্তা. একচ্চো হি রাজা ভৰিস্সতীতি সম্ভাৰিতো হোতি. সো ছিন্নভিন্নগণেন পরিৰারিতো পব্বতৰিসমং ৰা ৰনগহনং ৰা পৰিসতি. অথ রাজা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা বলকাযং পেসেতি. সো রাজপুরিসেহি নিহতপরিৰারো সযম্পি লদ্ধপ্পহারো পলাযমানো রুক্খন্তরং ৰা পাসাণন্তরং ৰা পৰিসতি. তস্মিং সমযে মহামেঘো উট্ঠহতি, তিব্বন্ধকারা কাল়ৰদ্দলিকা হোতি. অথ নং সমন্ততো কাল়কিপিল্লিকাদযো পাণা পরিৰারেত্ৰা গণ্হন্তি. তেনস্স বলৰকাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘মং একং নিস্সায এত্তকা ঞাতী চ ভোগা চ ৰিনট্ঠা’তি চিন্তেন্তস্স বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি অযং ইচ্ছা ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেন দুক্খাতি ৰেদিতব্বা. অপিচ –
তং তং পত্থযমানানং, তস্স তস্স অলাভতো;
যং ৰিঘাতমযং দুক্খং, সত্তানং ইধ জাযতি.
অলব্ভনেয্যৰত্থূনং, পত্থনা তস্স কারণং;
যস্মা তস্মা জিনো দুক্খং, ইচ্ছিতালাভমব্রৰীতি.
উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসো
২০২. উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসে সংখিত্তেনাতি দেসনং সন্ধায ৰুত্তং. দুক্খঞ্হি এত্তকানি দুক্খসতানীতি ৰা এত্তকানি দুক্খসহস্সানীতি ৰা এত্তকানি দুক্খসতসহস্সানীতি ৰা সংখিপিতুং ন সক্কা, দেসনা পন সক্কা, তস্মা ‘‘দুক্খং নাম অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি দেসনং সঙ্খিপেন্তো এৰমাহ. সেয্যথিদন্তি নিপাতো; তস্স তে কতমেতি চেতি অত্থো. রূপূপাদানক্খন্ধোতিআদীনং অত্থো খন্ধৰিভঙ্গে ৰণ্ণিতোযেৰ.
‘খন্ধানং দুক্খট্ঠো ৰেদিতব্বো’তি এত্থ পন –
জাতিপ্পভুতিকং দুক্খং, যং ৰুত্তং ইধ তাদিনা;
অৰুত্তং যঞ্চ তং সব্বং, ৰিনা এতে ন ৰিজ্জতি.
যস্মা তস্মা উপাদান-ক্খন্ধা সঙ্খেপতো ইমে;
দুক্খাতি ৰুত্তা দুক্খন্ত-দেসকেন মহেসিনা.
তথা হি ইন্ধনমিৰ পাৰকো, লক্খমিৰ পহরণানি, গোরূপমিৰ ডংসমকসাদযো, খেত্তমিৰ লাৰকা, গামং ৰিয গামঘাতকা, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকমেৰ জাতিআদযো নানপ্পকারেহি বাধযমানা, তিণলতাদীনি ৰিয ভূমিযং, পুপ্ফফলপল্লৰাদীনি ৰিয রুক্খেসু, উপাদানক্খন্ধেসুযেৰ নিব্বত্তন্তি. উপাদানক্খন্ধানঞ্চ আদিদুক্খং জাতি, মজ্ঝেদুক্খং জরা, পরিযোসানদুক্খং মরণং. মারণন্তিকদুক্খাভিঘাতেন পরিডয্হমানদুক্খং সোকো, তদসহনতো লালপ্পনদুক্খং পরিদেৰো. ততো ধাতুক্খোভসঙ্খাতঅনিট্ঠফোট্ঠব্বসমাযোগতো কাযস্স আবাধনদুক্খং দুক্খং. তেন বাধিযমানানং পুথুজ্জনানং তত্থ পটিঘুপ্পত্তিতো চেতোবাধনদুক্খং দোমনস্সং. সোকাদিৰুড্ঢিযা জনিতৰিসাদানং অনুত্থুননদুক্খং উপাযাসো. মনোরথৰিঘাতপ্পত্তানং ইচ্ছাৰিঘাতদুক্খং ইচ্ছিতালাভোতি এৰং নানপ্পকারতো উপপরিক্খিযমানা উপাদানক্খন্ধাৰ দুক্খাতি যদেতং একমেকং দস্সেত্ৰা ৰুচ্চমানং অনেকেহি কপ্পেহি ন সক্কা অসেসতো ৰত্তুং, তং সব্বম্পি দুক্খং একজলবিন্দুম্হি সকলসমুদ্দজলরসং ৰিয যেসু কেসুচি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি ভগৰা অৰোচাতি.
দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.