(৩.) তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৬৮. তিৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে যোগৰিহিতেসূতি যোগো ৰুচ্চতি পঞ্ঞা; পঞ্ঞাৰিহিতেসু পঞ্ঞাপরিণামিতেসূতি অত্থো. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৰ কম্মাযতনং; অথ ৰা কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৰাদীনন্তিপি কম্মাযতনং. সিপ্পাযতনেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ দুৰিধং কম্মং – হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং নাম ৰড্ঢকীকম্মং, পুপ্ফছড্ডককম্মন্তি এৰমাদি. উক্কট্ঠং নাম কসি, ৰণিজ্জা, গোরক্খন্তি এৰমাদি. সিপ্পম্পি দুৰিধং হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং সিপ্পং নাম নল়কারসিপ্পং, পেসকারসিপ্পং, কুম্ভকারসিপ্পং, চম্মকারসিপ্পং, ন্হাপিতসিপ্পন্তি এৰমাদি. উক্কট্ঠং নাম সিপ্পং মুদ্দা, গণনা, লেখঞ্চাতি এৰমাদি ৰিজ্জাৰ ৰিজ্জাট্ঠানং. তং ধম্মিকমেৰ গহিতং. নাগমণ্ডলপরিত্তসদিসং, ফুধমনকমন্তসদিসং, সালাকিযং, সল্লকত্তিযন্তিআদীনি পন ৰেজ্জসত্থানি ‘‘ইচ্ছামহং, আচরিয, সিপ্পং সিক্খিতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩২৯) সিপ্পাযতনে পৰিট্ঠত্তা ন গহিতানি.
তত্থ একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৰিহারত্থায অত্তনো চ ধম্মতায গেহপাসাদযাননাৰাদীনি উপ্পাদেতি. সো হি ‘ইমে মনুস্সা ৰসনট্ঠানেন ৰিনা দুক্খিতা’তি হিতকিরিযায ঠত্ৰা দীঘচতুরস্সাদিভেদং গেহং উপ্পাদেতি, সীতুণ্হপটিঘাতত্থায একভূমিকদ্ৰিভূমিকাদিভেদে পাসাদে করোতি, ‘যানে অসতি অনুসঞ্চরণং নাম দুক্খ’ন্তি জঙ্ঘাকিলমথপটিৰিনোদনত্থায ৰয্হসকটসন্দমানিকাদীনি উপ্পাদেতি, ‘নাৰায অসতি সমুদ্দাদীসু সঞ্চারো নাম নত্থী’তি নানপ্পকারং নাৰং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৰ অঞ্ঞেহি কযিরমানং পস্সতি, ন কতং উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায করোতি. পঞ্ঞৰতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৰা করোন্তেহি কতসদিসমেৰ হোতি. অযং তাৰ হীনকম্মে নযো.
উক্কট্ঠকম্মেপি ‘কসিকম্মে অসতি মনুস্সানং জীৰিতং ন পৰত্ততী’তি একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৰিহারত্থায যুগনঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি উপ্পাদেতি; তথা নানপ্পকারং ৰাণিজকম্মং গোরক্খঞ্চ উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৰ হোতি. অযং উক্কট্ঠকম্মে নযো.
দুৰিধেপি পন সিপ্পাযতনে একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৰিহারত্থায নল়কারসিপ্পাদীনি হীনসিপ্পানি, হত্থমুদ্দায গণনসঙ্খাতং মুদ্দং, অচ্ছিন্নকসঙ্খাতং গণনং, মাতিকাপ্পভেদকাদিভেদঞ্চ লেখং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৰ হোতি. অযং সিপ্পাযতনে নযো.
একচ্চো পন পণ্ডিতো অমনুস্সসরীসপাদীহি উপদ্দুতানং মনুস্সানং তিকিচ্ছনত্থায ধম্মিকানি নাগমণ্ডলমন্তাদীনি ৰিজ্জাট্ঠানানি উপ্পাদেতি, তানি নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানানি পস্সতি, ন কতানি উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায করোতি. পঞ্ঞৰতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৰা করোন্তেহি কতসদিসমেৰ হোতি.
কম্মস্সকতং ৰাতি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৰং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকং ৰাতি ৰিপস্সনাঞাণং. তঞ্হি চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমনতো সচ্চানুলোমিকন্তি ৰুচ্চতি. ইদানিস্স পৰত্তনাকারং দস্সেতুং রূপং অনিচ্চন্তি ৰাতিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ অনিচ্চলক্খণমেৰ আগতং, ন দুক্খলক্খণঅনত্তলক্খণানি, অত্থৰসেন পন আগতানেৰাতি দট্ঠব্বানি – যঞ্হি অনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তাতি.
যং এৰরূপিন্তি যং এৰং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৰং অনুলোমিকং. খন্তিন্তিআদীনি সব্বানি পঞ্ঞাৰেৰচনানেৰ. সা হি হেট্ঠা ৰুত্তানং কম্মাযতনাদীনং পঞ্চন্নং কারণানং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমেতীতি অনুলোমিকা. তথা সত্তানং হিতচরিযায অনুলোমেতি, মগ্গসচ্চস্স অনুলোমেতি, পরমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স অনুলোমনতো অনুলোমেতীতিপি অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কারণানি খমতি সহতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি, পস্সতীতি দিট্ঠি, রোচেতীতি রুচি, মুদতীতি মুদি, পেক্খতীতি পেক্খা. সব্বেপিস্সা তে কম্মাযতনাদযো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ৰিসেসতো চ পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতা ধম্মা পুনপ্পুনং অনিচ্চদুক্খানত্তৰসেন নিজ্ঝাযমানা তং নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানখন্তী.
পরতো অস্সুত্ৰা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৰচনং অস্সুত্ৰা সযমেৰ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৰুচ্চতি. সা পনেসা ন যেসং কেসঞ্চি উপ্পজ্জতি, অভিঞ্ঞাতানং পন মহাসত্তানমেৰ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৰিন্নংযেৰ বোধিসত্তানং উপ্পজ্জতি. সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূরিতপারমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বা.
পরতো সুত্ৰা পটিলভতীতি এত্থ কম্মাযতনাদীনি পরেন করিযমানানি ৰা কতানি ৰা দিস্ৰাপি যস্স কস্সচি কথযমানস্স ৰচনং সুত্ৰাপি আচরিযস্স সন্তিকে উগ্গহেত্ৰাপি পটিলদ্ধা সব্বা পরতো সুত্ৰাযেৰ পটিলদ্ধা নামাতি ৰেদিতব্বা.
সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স; অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তা পঞ্ঞা ভাৰনামযা নামাতি অত্থো.
৭৬৯. দানং আরব্ভাতি দানং পটিচ্চ; দানচেতনাপচ্চযাতি অত্থো. দানাধিগচ্ছাতি দানং অধিগচ্ছন্তস্স; পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. যা উপ্পজ্জতীতি যা এৰং দানচেতনাসম্পযুত্তা পঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, অযং দানমযা পঞ্ঞা নাম. সা পনেসা ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, দানং দেন্তস্স, দানং দত্ৰা তং পচ্চৰেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপরচেতনাতি তিৰিধেন উপ্পজ্জতি.
সীলং আরব্ভ সীলাধিগচ্ছাতি ইধাপি সীলচেতনাসম্পযুত্তাৰ সীলমযা পঞ্ঞাতি অধিপ্পেতা. অযম্পি ‘সীলং পূরেস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, সীলং পূরেন্তস্স, সীলং পূরেত্ৰা তং পচ্চৰেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপরচেতনাতি তিৰিধেনেৰ উপ্পজ্জতি. ভাৰনামযা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ.
৭৭০. অধিসীলপঞ্ঞাদীসু সীলাদীনি দুৰিধেন ৰেদিতব্বানি – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি. তত্থ ‘‘উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) ইমায তন্তিযা সঙ্গহিতৰসেন পঞ্চপি সীলানি দসপি সীলানি সীলং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি হোতি. অনুপ্পন্নে কে পঞ্ঞাপেন্তীতি? তাপসপরিব্বাজকা, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা, চক্কৰত্তিরাজানো চ পঞ্ঞাপেন্তি. উপ্পন্নে সম্মাসম্বুদ্ধে ভিক্খুসঙ্ঘো, ভিক্খুনীসঙ্ঘো, উপাসকা, উপাসিকাযো চ পঞ্ঞাপেন্তি. পাতিমোক্খসংৰরসীলং পন সব্বসীলেহি অধিকং উপ্পন্নেযেৰ তথাগতে উপ্পজ্জতি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধাযেৰ চ নং পঞ্ঞাপেন্তি. ‘‘ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ৰীতিক্কমে ইদং নাম হোতী’’তি পঞ্ঞাপনঞ্হি অঞ্ঞেসং অৰিসযো, বুদ্ধানংযেৰ এস ৰিসযো, বুদ্ধানং বলং. ইতি যস্মা পাতিমোক্খসংৰরো অধিসীলং, তস্মা তং অধিসীলপঞ্ঞং দস্সেতুং পাতিমোক্খসংৰরং সংৰরন্তস্সাতিআদি ৰুত্তং.
হেট্ঠা ৰুত্তায এৰ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৰসেন ৰট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে কে নিব্বত্তেন্তীতি? তাপসপরিব্বাজকা চেৰ সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা চ চক্কৰত্তিরাজানো চ. উপ্পন্নে ভগৰতি ৰিসেসত্থিকা ভিক্খুআদযোপি নিব্বত্তেন্তিযেৰ. ৰিপস্সনাপাদিকা পন অট্ঠ সমাপত্তিযো সব্বচিত্তেহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৰ তথাগতে উপ্পজ্জন্তি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা এৰ চ এতা পঞ্ঞাপেন্তি. ইতি যস্মা অট্ঠ সমাপত্তিযো অধিচিত্তং, তস্মা অধিচিত্তপঞ্ঞং দস্সেতুং রূপাৰচরারূপাৰচরসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্সাতিআদি ৰুত্তং.
হেট্ঠা ৰুত্তায এৰ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৰসেন কম্মস্সকতঞাণং পঞ্ঞা নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে ৰেলামদানৰেস্সন্তরদানাদিৰসেন উপ্পজ্জতি; উপ্পন্নে তেন ঞাণেন মহাদানং পৰত্তেন্তানং পমাণং নত্থি. মগ্গফলপঞ্ঞা পন সব্বপঞ্ঞাহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৰ তথাগতে ৰিত্থারিকা হুত্ৰা পৰত্ততি, নো অনুপ্পন্নে. ইতি যস্মা মগ্গফলপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা, তস্মা অতিরেকপঞ্ঞায পঞ্ঞং দস্সেতুং চতূসু মগ্গেসূতিআদি ৰুত্তং.
তত্থ সিযা – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি ইমেসু ছসু কোট্ঠাসেসু ৰিপস্সনা পঞ্ঞা কতরসন্নিস্সিতাতি? অধিপঞ্ঞাসন্নিস্সিতা. তস্মা যথা ওমকতরপ্পমাণং ছত্তং ৰা ধজং ৰা উপাদায অতিরেকপ্পমাণং অতিছত্তং অতিধজোতি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি পঞ্চসীলং দসসীলং উপাদায পাতিমোক্খসংৰরসীলং ‘অধিসীলং’ নাম; ৰট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো উপাদায ৰিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো ‘অধিচিত্তং’ নাম, কম্মস্সকতপঞ্ঞং উপাদায ৰিপস্সনাপঞ্ঞা চ মগ্গপঞ্ঞা চ ফলপঞ্ঞা চ ‘অধিপঞ্ঞা’ নামাতি ৰেদিতব্বা.
৭৭১. আযকোসল্লাদিনিদ্দেসে যস্মা আযোতি ৰুড্ঢি, সা অনত্থহানিতো অত্থুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা; অপাযোতি অৰুড্ঢি, সাপি অত্থহানিতো অনত্থুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা; তস্মা তং দস্সেতুং ইমে ধম্মে মনসিকরোতোতিআদি ৰুত্তং. ইদং ৰুচ্চতীতি যা ইমেসং অকুসলধম্মানং অনুপ্পত্তিপ্পহানেসু কুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং আযকোসল্লং নাম ৰুচ্চতি. যা পনেসা কুসলধম্মানং অনুপ্পজ্জননিরুজ্ঝনেসু অকুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং অপাযকোসল্লং নামাতি অত্থো. আযকোসল্লং তাৰ পঞ্ঞা হোতু; অপাযকোসল্লং কথং পঞ্ঞা নাম জাতাতি? পঞ্ঞৰাযেৰ হি ‘ময্হং এৰং মনসিকরোতো অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি উপ্পন্না চ নিরুজ্ঝন্তি; অনুপ্পন্না অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পৰড্ঢন্তী’তি পজানাতি. সো এৰং ঞত্ৰা অনুপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং উপ্পজ্জিতুং ন দেতি, উপ্পন্নে পজহতি; অনুপ্পন্নে কুসলে উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে ভাৰনাপারিপূরিং পাপেতি. এৰং অপাযকোসল্লম্পি পঞ্ঞা এৰাতি ৰেদিতব্বং. সব্বাপি তত্রূপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্লন্তি ইদং পন অচ্চাযিককিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং ঠানুপ্পত্তিযকারণজাননৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা.